Skip to main content

Full text of "Sancti Aurelii Augustini Hipponensis episcopi Opera omnia : post Lovaniensium theologorum recensionem castigata denuo ad manuscriptos codices Gallicanos, Vaticanos, Belgicos etc. necnon ad editiones antiquiores et castigatiores"

See other formats 


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scanncd  by  Googlc  as  part  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subjcct 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expircd.  Whcthcr  a  book  is  in  thc  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discovcr. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  thcir  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  tliis  resource,  we  liave  taken  stcps  to 
prcvcnt  abusc  by  commcrcial  partics,  including  placing  lcchnical  rcstrictions  on  automatcd  qucrying. 
Wc  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  Wc  dcsigncd  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals,  and  wc  rcqucst  that  you  usc  thcsc  filcs  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomatcd  qucrics  of  any  sort  to  Googlc's  systcm:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  tcxt  is  hclpful,  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  thisprojcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc,  rcmember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  book  is  in  thc  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countrics.  Whcthcr  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  wc  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  usc  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearancc  in  Googlc  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Googlc's  mission  is  to  organizc  thc  world's  information  and  to  makc  it  univcrsally  acccssiblc  and  uscful.   Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovcr  thc  world's  books  whilc  hclping  authors  and  publishcrs  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  scarch  through  thc  full  icxi  of  ihis  book  on  thc  wcb 

at|http://books.qooqle.com/| 


t 


y  THIS  VOLUME 
DOES  NOT  CIRCULATE 
OUTSIDE  TI:E  LiSRARY 


,(//^,.C    ^     ^AC^lLtl        '••'•'■^/. 


/ 


PATROLOGI.E 

CURSUS   COMPLETUS, 

SEU  BIBLIOTHECA  UNIVERSALIS,  INTEGRA,  UNIFORMIS,  COMMODA,  OECONOMICA, 

OHMDl  SS.  PATRDM,  mmm  SCItlPTOIUIHP  ECCLESIiSmDM. 

SIVE   LATINORUM,   81VE   ORJICORUM, 

Qm  AB  JEVO  APOSTOLICO  AD  TEMPORA  INNOCENTII III  (ANNO  1216)  PRO  LATINIS 
BT  CONCILII  FLORENTINI  (ANN.  1439)  PRO  GRMCIS  FLORUERUNT  : 

REGUSIO    GHR0N0L06IGA 

OMNIOM  QU^  EXSTITERE  MONUMENTORUM  GATHOLIG^  TRADITIONIS  PER  QUINDEGIM  PRIMA 

BGGLESLE  SJSGULA, 

JUXTA  BOmONES  ACCURATISSIMA8,  INTER  SE  CUMQUE  NONNULLIS  GODICIBUS  MANUSGRIPTIS  COLLATAS,  PERQUAM  DILIOEN- 

TBR  castioata;  dissbrtationibus,  commbntariis,  variisqub  lectionibus  continenter  illustrata;  omnibus 

0PERIBU8  PQST  AMPLISSIMAS  EDITIONES  QUiB  TRIBUS  NOYISSIMIS  SiBCUUS  DEBE?(TUR  ABSOLUTAS  OETECTIS,  AUGTA  ; 

INDIGIBUSPARTICULARIBUSANALYTICIS,  SINQULOS  SIVBTOMOS  SIVE  AUCTORES  ALICUJUS  MOMENTI SUBSBQUENTI- 

bus,donata;  GAPITULIS  INTRA  IPSUM  TEXTUM  RITE  DISPOSITIS,  nbcnon  et  tjtulis  sikgularum  pagina- 

rum  maroinem  8uperi0rem  distinguentibus  subjectamque  matbbiam  sionipigantibus,  adorna- 

ta;  opbribos  gum   dubiis,  tum    apocryphis,    aliqua   vbro  auctoritatb    in    ordinb 

ad   traditionem  ecglesiasticam  p0llentibu8,  amplipicata  ; 

ducbnti8  bt  amplius  loguplbtata  indigibus  auctorum  sicut  et  opbrum,  alphabeticis.  chronolooicis,  8tati- 
8tici8,  stnthbticis,  analttici8,  analogicis,  in  quodqub  relioionis  punctum,  doomaticum,  moralc,  litur- 

OIGUM,    GANONIGUM,    DISGIPLINARE.    HISTORIGUM,    ET    GUNCTA    ALIA    SINE  ULLA  EXCEPTIONE;   SED  PRiBSERTIM 

DU0BU8    INDICIBUS    IMMEN8IS    BT    OENBRALIBUS^    ALTERO    SCILIGET    RERUM,    QUO    CONSULTO,    QUIDQUID 

NON  SOLUM   TALI8   TALISVE  PATER,    VBRUM    ETI4M  UNUSQUISQUB    PATRUM,   NE    UNO     QUIDEM    OMISSO, 

IN     QUODLIBET     THEMA      8GRIPSBRIT,     UMO      XNTUITU      GONSPIGIATUR ;     ALTBRO     SCRIPTURiG 

SACRiG,   BX  QUO   LECTORI    COMPERIRE   SIT    OBVIUM    QUINAM    PATRES  BT   IN  QUIBUS'  OPERUM 

SUORUM     LOCIS     SINOULOS     SINOULORUM     LIBRORUM     S.    SCRIPTURJB    VBRSUS,     A    PRIMO 

OBNBSE08  U8QUE  AD  NOVXSSIMUM  APOCALTPSIS,   GOMMENTATI  SINT: 

BDinO   AGCURATISSIMA,    GJITBRISQUB    OMNIBUS     PAGILE    ANTEPONENDA,     Sl    PERPENDANTUR     CHARAGTERUM    NITIDITAS, 

CHART^     QUAUTAS,      INTEORITAS     TBXTUS,      PERFECTIO     GORRBGTIONIS,      OPERUM     RECUSORUM      TUM     VARIBTA8, 

TUM  NUMBRUS,  PORMA    VOLUMINUM    PBRQUAM    GOMMODA    8IBIQUE  IN  TOTO  PATROLOGIJB   DECURSU    CONSTANTBR 

BliniJS,     PRETII     BXIOUITA8,      PR^SERTIMQUE     ISTA     COLLEGTIO,     UNA,     METHODICA     ET     GHRONOLOOIGA, 

SBXGBNTORUM    FRAOMBNTORUM    0PU8CUL0RUMQUE    HACTBNUS    HIG    ILLIG    SPARSORUM,    PRIMUM   AUTBM 

IN  NOSTRA  BIBUOTHEGA,  BX  OPBRIBUS   BT  HSS.  AD   OMNES  ^TATES,  LOGOS,  LINOUAS  FORMASQUB 

PBRTINBNTIBUS,  COADUNATORUM. 

SERIES   LATINA. 

IN  QDA  PRODEtJNT  PATRES,  DOCTORES  SCRIPTORESQDB  ECCLESI^  LATIN^ 

A  TERTnLLIANO  AD  INNOCENnUM  m : 

AGCURANTE   J.-P.    MIGNE, 

BibliotheeaB  CSerl  nnlversae, 

SIVB   GURSUUM    COMPLETORUM    IN    SINGULOS    SGIENTLE    EGGLBSIASTIGiG    RAMOS    EDITORE. 


PATRQLQrAM  bATlNA  TOMUS    I, 


.«••    •••  ••••••* 


PARISIIS, 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  J.-P.   MIGNE  SUCCESSORES 

IN  VIA  DICTA  AVENUIS-DU-MAINB,  189,   OUM  CHAUSSBE  DU-MAINb',    127. 

1878 


/6^ 


CUCBT.  —  EX  TTPI8  PaUU  DuPOMT,  12,  VIA  DICTA  Bao-d'A8nikbbb  (liM,  8-78)« 


•   • 
•  •  • 


•  •      • 


•   •". 


•      •  • 


^  ^         »•    V         » 


TRADITIO     CATHOLIGA 

SjECVLVM  IIL  ANNVS  200. 


QUINTI  SEPTIMII   FLORENTIS 

TERTULLIANI 


PRESBYTERI  CARTHAGINENSIS 


OPERA  OMNIA, 


CUM 


SELECTIS  PRjECEDENTWM  emtionvm,  rhenanem  nempe,  pamelunje, 
RIGALTIANjE,  parisiensivm,  venetje,  etc,  lectionirvs, 

VARIORVMQVE  COMMENTARIIS; 


ACCURANTE  £T  DENUO  RECOGNOSGENTE  J.-P.  MIGNE. 

BIBLIOT^BCiB   CLBBI    VNITBBSiB, 

8ITB 
OUBSUOX  C01IPI.ST0RUII  IN  SIN60L0S  SCIENTIi£  ECCLBSUSnC£  RAMOS  EDITORB. 


TCMUS  PRIOR. 

•  f  o»»  «  »••  . 


PARISIIS 

APUD   GARNIER  FRATRES,    EDITORES   ET    J.-P.   MIGNE    SUCCESSORES, 
IN    VU    DICTA  AVENUE-DU-MAINB,   189;    OLIM    CHAUS3BB-OU-MAINB,    1«. 

1879 


TRADITIO    CATHOLICA 

SjECVLVM  lll.  ANNVS  200. 


ELENCHUS 

AUCTORUM  ET  OPERUM  QUI  IN  HOC  TOMO  I  CONTINENTUR 


QUINTUS  SEPTIMIUS  FLORENS  TERTULLIANUS. 

Gol. 

Editorum  Patrologice  Prcefatio g 

VUa  TertuUiani,  auctore  Jacobo  Pamelio,  qux  ejus  cetatis  viginti  quatuor  annorum  historiam 
eontinet * ^^ 

Dissertatio  de  vera  cetateac  doctrina  scriptorum  quxsupersunt  Q.Sept,  Tertulliani,  auctore 
P.  Godefrido  Lumper^  0.  S.  B 125 

Varadoxa  Tertulliani,  cum  antidoto  Pamelii 22S 

Proverbiales  FormuUz  in   operibus  Tertullianicis  contentm^  brevibus  Scholiis  illustratce 
auctoribus  Beato  Rhenano  et  Andr,  Hoyo   Brugensi ,  ,  ^       j57 

TERTULUANI  OPERUM  PARS  I,  IN  QUA  CONTINENTUR  LIBRI  ANTE  SUSCEPTUM 

MONTANISMUM  SCRIPTI 
Series  prior  :  Libri  apologetigi. 

Apologeticus  adversus  gentes  pro  chrislianis,  PraBmittiturSigeberti  Havercampiprafatio.  .  30SJ 
Joannis  Laurentii  Mesheimii  de  atate  Apologetici  Tertullianif  initioque  persecutionis  Severi 

Disquisitio •  .  .  • ggg 

Tertulliani  ad  Naiiones  libri  duo g29 

De  Testimonio  animaB  adversus  gentes ggj 

Liber  ad  Martyres ggj 

De  Spectaculis , 704 

De  Idololatria 737 

Appendix  ad  libros  Apologeticos.  —  Liber  ad  Scapulam 773 

De  Nicolai  Le  Nourry  0.  S.  B.  Disserlatio  in  Tertulliani  Apologeticum,  duos  ad  Nationes 

libros  et  unum  ad  Scapulam .  A".  :i':''i  .:.•:.{< /';.  ; •.:•:•<• 783 

•         •••     •         •••••••*•••         •  ••O    •   •      •         O  .       .        •        •        •  iW 

TerTULLIANI    OPERUM    PARTIS    PRIORIS    SERIES    POSTBRIOR  :    LlRRI  DOGMATICI   ANTE    SnSCEPTOM   AB 

:.••..• -.jj  •'•.••:    •..••:•::/::•.  .•:••: 

..;•.,.•  Ap^-ft»^  li^NjAKisMui  sq^ipffi:.-  ::  : 

Liber  de  Oratione.  In  hac  nova  recensione  accedunt  Rev.  Mart.  Jos.  Routh  Adnotaliones.  .  .  1243 

De  Baptismo  adversus  Quintillam 1305 

De  Poenitentia 1333 

De  Patientia • 4359 

Ad  Uxorem  libri  duo \  1385 

De  Cultu  feminarum  libri  duo 1417 


PRiEFATIO. 


Omnes  Latin»  lingusB  PatreSySoriptoresque  ecole- 
aiasticos  iterum  Javente  Deo,  almaque  Virgine  Dei- 
para,  in  lucem  emittendos  aggressuri ;  cum  tanto 
causs  Ghristian®  testium  agmini,  quis  potissimum 
prffiiret  antesignanus,  perpenea  temporum,  rerum, 
operum  ratione,  quadreremus,  adfuisset  quidem  in 
promptu,  e  primis  Ecclesiffi  incunabulis,  melioris 
nots  vir  ao  sanctioris  ominis  nomen  ;  prsstantior 
▼ero  pondere  ingenii  ao  doctrinarum  copia  nemo, 
prnter  huno  nosirum  Quintum  Septimium  Floren- 

TEM  TeRTULLIANUM. 

Laudandum  quidem  ingenium,  damnanda  vero 
bvresis,  ao  sane  lugenda  longioris  tanti  viri  vitie 
pars  ultima,  migorque,  in  foedos  errores  impeusa. 
At  cum  aitera  pars  et  melior  in  fldei  certamina  stre- 
nue  fuerit  erogata,huic  igitur,  attentis  saltem  tem- 
porum  ratione  ac  statis  jure,prima»  habere  partes 
indulgeatur.  Huncmerito  suumOccidentalisEoole- 
sia  sibi  vindicet  primum  assertorem.  Hujusce  pro- 
inde  magni  nominis  umbra  ac  patrocinio  deiensa, 
exoriatur  et  crescat  nova  baBC  omnium,quibu8  ado- 
levit  Gaiholica  Traditio,  testimoniorum  series  in- 
tegra,  ez  omnibus  magnis,  minimisve  concinnanda 
scripiis,  qu89  ab  Apostolorum  state  ad  ultimos 
Pdtres  in  orbe  Ghristiano,  fidei  tuends  causa,  pro- 
diere  et  supersunt :  cuncta  jam  edita,  iterum  edi- 
tura ;  deficientibus  de  die  in  diem  aut  raro  occur- 
rontibus  veterum  iibris  sufBcienda ;  diu  a  multis 
enixe  desiderata ;  jamdudum  nuntiata,  sero,  quo 
providius,  inchoata :  ardua  quippe  res  et  tant» 
molis :  indefesso  tandem  molimine,  perpetuaque 
opera,  adsit  modo  bonus  dexterque  Deus,  finem  ad 
usque  ultimum  perducenda. 

Nobis  vero  talia  auspicantibus  felix  faustumque 
sit,  illud  primis  infixum  vestigiis  relegere,  illud  a 
Tertuliiano  misere  lapso  ediscere.  nullum  nempe 
fidei  serenda  aut  servandas  unquam  fuisse  neces- 
sarium  feracissimi  ingenii  subsidium,  nec  ut  fir- 
mum  stet  et  inconcussum  Ecclesin  fundamentumi 
sufTulciendam  esse  ab  hominumimbecilli  manu  et 
caduca  hanc  columnam  ac  firmamenium  verita' 
tis  (1).  Fundamentum  enim  aliud  nemo  potest  ponere, 
prxter  id  quod  positum  est,  guod  est  Ghristus  Je- 
sus  (2).  Firmum  fundamentum  Deisiatyhabens  signa- 
culum  Koc  :  Cognovit  Bominus  qui  sunt  ejus,et  disce- 
dat  ab  iniquitate  omnis  quinominai  nomen  Domini  (3). 

Ea  est  interea  hujusce  qui  primus  occurrittestis 
varia  ac  dubia  indoles,  ut  nonnulla  de  recto  illius 


A  usu  ac  vera  auctoriiate  prnfari  non  supererit.  Alii 
enim  alia  qus  de  eodem  disserenda  sunt  pro  virili 
in  istius  operis  decursu  dicent. 

Prffiibit  nempe  Pameuus,  Septimianos  annales 
per  quatuor  et  viginti  fastuslconsulares  contexturus. 

Subinde  qun  oujuslibet  libri  oocasio,  ntaS|  au- 
ctoritas,  quot  sint  et  quandodam  sive  ante,  sive 
post  susceptum  ab  auctore  Montanismum  conscri- 
pti,  diserte  disputabunt  Joh.  Aug.  Noesselt  et 
D.  Gothefredus  Lumpbr. 

Tum  Tertulliani  Paradoxa,  cum  eorum  antidoto, 
iterata  ejusdem  Pamelii  opera  recensebuntur. 

Una  succedent  B.  Rbenanus  simul  et  Andrbas 
Hovua  Brugensis,  in  explicandis  qun  frequentiores 
usurpat  Tertullianus  Proverbiales  formulas,  unde 
|.  lux  non  .minima  in  toto  opere  suffunditur. 

Deinde  rara  admodum  ac  pererudita  in  libros 
Apologeticos  dissertatione  D.  Nicol.  Le  NouRRYar- 
dua  qunque  Septimiann  doctrinn  momentaquam' 
uberiuset  plenius  exponet. 

Interim  subnectitur  brevis  et  luculenta  Laur. 
MosHEMii  de  ntate  Apologetici,  initioque  peraeou- 
tionis  Severiann  disquisitio. 

Interea  decurrit  integerrimus  Tertuiliani  textus 
prncedentium  editionum  RhenanXy  Pamelianx, 
Franckana,  RigaltiansRf  Parisiensiumy  Venetx^  Hat" 
tensiSt  Wirceburgensis  variis  iectionibus  illustratus, 
multorum  prnterea  nempe  Junii,  Latinii,  Wouwe- 
Rii,  Salmasii,  G1AGCON1I9  ScALHssRi,  Semleri^  Ritte- 
Rii,  Leopoldi  correctionibus  castigatus,  neo  non  et 
adornatus  amplissimis  Rhbnani,Pam£ui,Pangiroui, 
G  Lacerda,  Albaspinai,  Havercampi,  Muratorii, 
D.  CoRBiNiANi  Thom^  ot  vEriorum  commentariis. 

His  tot  et  talium  virorum  cura  peractis  ad  cumu- 
lum,  ut  ita  dicam,  accedet  copiosissimus  Tertul- 
liann  latinitatis  index,  prncipua  Gh.  Godofred. 
Sghutzii  opera  digestus. 

Unde  jam  nemo  nonvidet  quam  exiguanovis  edi- 
toribuB  provinoia  remaneat,  et  quam  sit  nihil  pro- 
pemodum  de  suo  penu  addendum,  nisi  forle  iis 
dicenda  sint  tum  qun  supra  suscipienda  decrevi- 
mus,  de  Tertulliani  usu  et  auctoritate,  nec  etiam 
in  iis  sibimet  omnino  relictis,  eximia  nempe  et 
breviori  occurrente  de  eodem  argumento  disser- 
tatiunoulaD.  CorbinianiThomn  ;  tum  qunnam  fue- 
rint  ad  usque  tempora  nostra  prncipui  io  litterarum 
j)  orbe  in  Tertullianum  impensi  labores,  quositerum 
a  doctiss.  Ceillerio,  Lumper,  Schram  et  Schoenne- 


(1)  I  Tim.  lu,  15. 

(2)  1  Cor,  III,  11. 

Patbol.  L 


(3)  II  Tim.  II,  19. 


x\1^ 


v'<: 


II 


PRiEPATIO. 


19 


manDydiligenterinvesiigatosacoeptarisnmos^tum  A  <iuotqaot  ecclesiasiioly  qui  eummoe  ac  legiiimoa 


demum  coronidis  instar,  uberius  in  hoc  procemio 
Bupererit  11  indigitare  quonam  rerum  ordine, 
librorum  serie,  dissertationum  accessioDSy  iectio- 
num  collatarum  varietate,  commentariorum  uber- 
tate  ac  delectu,  appendioum  et  .indicum  culmine 
hsc  nova  editio  sit  ab  aliis  secerneuda. 

ARTICULU8    PRIMU8. 

DE  AUCTORrrATE    TERTULLIANI. 

Aucioritas  in  eo  qui  potettaUm  habens  alios  do- 
cet,  recte  a  duplici  capite  deducitur,  nempe  tum 
ab  ipsius  scientisB  lestimatione,  tum  ab  ejusdem 
veracitatis  fiduoia. 

Uni  et  soli  Deo  summa  auctoritas  est,  quippe  cui 


sanciitaiisapicesnondam  fuerintadepti,nec  rectum 
fldei  tramitem  indeclinabili  pede  triverint ;  cum 
enim  19  aliquandiu  saltem  in  ortbodozffi  iideigre- 
mio  coDstiterint,  idcirco  omnem  illis  fidem  abro- 
gare  nec  par  nec  fas  esi :  quinimo  in  quibus  cum 
Gatholocis  conspirant,  in  iis  eo  major  penes  ipsos 
flducia  esty  quod  hinc  et  ione  coliusionem  fieri  et 
amice  conjurari  nemo  sanus  existimabit. 

His  catholicis  rei  Patristicffi  positis  criteriiSp 
nunc  deveniendum  est  ad  propositum  nosiram  ; 
nunc  squa  lance  ac  firma  esiimandus  estQuiNTUs 
Septimius  Florens  Tbrtuluanus,  tot  vetusiarum 
disciplinarum  peritissimus ;  pbilosophica,  histo- 
rica,  juridica,  oratoria  ao  poetica  erudiiione  po- 
soli  summa  sii  veriias  in  cognoscendo,  et  summa  «^  tens  ;   multo  susceptam  ante  fidem   forensi  laude 


in  dicendo  veracitas. 

Quffilibei  alia  eo  major  evadit  auctoritas,  quo 
propior  ad  illam  aoceditet  perfectiorejusdem  par- 
iioeps  efficitur. 

Binc  nobis  Gatholicis  nulla  iub  soie  major,  imo 
maxima  in  cgbIo  et  in  terra,  nec  alia  ac  Oei  ipsius 
est,  Ecciesin  dooentis  poiestas,  qu»  verbo  virlulis 
Dei  (4},  in  quo  sunt  omnes  Ihesauri  sapienliss  et 
scientide  abscondiii  (5),  quffi  iafallibili  nec  unquam 
ad  consummaiionem  ssculi  deficienda  Spiritus 
Sancti  assistentia,  nititur,  regitur  ac  conflrmatur. 
•  Porro  omnibus  Gatholicis  qui  sese  Ecclesiffi  legi- 
timoB  filios  probare  student,  necesse  esse  docet 
B.  Vincentius  Liriaensis,  uisanciorum  Patrumfidei 
inhiereant,  aggluiinentur,  immoriantur  (6).  Eam 
vero,  consentiente  tota  Traditione,  legem  ad  as-  C 
sensum  Patribus  prettandum  ponit,  ut  quidquid 
non  unum  aut  duos  tantum,  sed  omnes  pariter  uno 
eodemque  consensu  aperte,  frequenter,  perseve- 
ranter  tenuisse,  scripsisse,  docuisse  cognoveris, 
id  tibi  quoque  intelligas  absque  ulla  dubiiatiooe 
oredendum. 

Patribus  vero  sigiliatim  sumptis  nuUaaliacom* 
petit  auotoritas,  nisi  privata,ez  variis  dignosoenda 
indiciis,  quorum  alia  uniouique  sunt  quasi  propria, 
alia  vero  deforis  desumpta. 

In  iis  autem  iptis  oonsiderandasunisivequsad 
intellectum  recte  institutum,  sive  qu»  ad  sanam 
voluntatem  pertinent ;  hinc  nimirum  eorum  ingenii 
vis,  doctrinarum  ubertas,  loqaendi  modus  ao  con- 


fiorens ;  florentior  et  accepta  fide,  utpote  totius 
Ghristianorum  cause,  coram  imperaioribus,  in 
orbis  Romani  foro,  defensor  ei  patronus ;  ere  a 
Gbristo  Domino  secundffi  ac  Apostolorum  proxims 
prffico  ;  primus  Ecclesiffi  Laiinffi  iesiis  et  vindex, 
imo  unus  cujus  vindiciffi  ad  nos  pervenerini ;  in- 
signes  African»  fidei  primiUff  ;  virorum  aposioli- 
oorum  alumnus ;  magister  et  ipse  mariyrum,  pon- 
tificum  ei  dociorum  ;  Romffi  ad  sacra  proveciusi 
GaribagiDique  in  presbyierii  albo  ascripiue ;  arca- 
norum  scieniissimus  ;  omoium  sus  eiaiis  hffireii- 
corum  debellator,  imo  Montani  eversor  egregius  ; 
ei  tamem  (utinam  absii  I)  Monianisia,  bffireiicus, 
hffireseosque  capui  emortuum,  Ecdesiffi  tandem 
Jam  non  homo  I... 

Gui  cum  tot  sucoessere  vices,  multiplex  ejus  esse 
debet  sstimatio,  aliaque  evadit  prout  aliam  ipse 
tanium  a  se  diversus  induit  personam.  Ac  anie 
omnia  in  eo,  haud  secus  ac  in  cffiteris  Ecclesis  do- 
ctoribus,  nonnuilius  est  preiii  erudiiionem  profa- 
nam  a  saora  sapellectili,  scriptorem  privaium  ab 
auctore  Gatholico  vel  Monianista,  rem  mere  litie- 
rariam  aut  historicam  a  causa  dogmatica  seoer-* 
nere. 

At  quid  causffi  essei  our  in  hoc  operis  mere 
pairistici  proGsmio  ac  primo  limine  diu  in  Septimii 
profaDa  iaude  murarer?  Pauois  igitur  absolvam 
qualis  sii  rhetor,  grammaticus,  dialeciicus,  seu 
formffi  excaltorlitterariffi,  qualisve  sii  philosopbus^ 
philologus,   antiquitatum  indagator,  historiarum 


suetudo,  unde  tuto  credi  potest  quod  non  deci- Q  tenax,  juris  peritus,omni  scientiarumgenereexer- 
piantur;  illinc  autem   morum  probitas,  vitffique      ciiatistimus. 


sanciiias,  qua  omnis  depellitur  suspicio  an  deoi- 
piant  aui  decipere  velint. 

Ad  hffic  quasi  intrinseca  auctoritatis  signa  acce- 
duQttum  diversffi  tempornm,  locorum,  digniiatum, 
cntemque  in  quibus  auctores  scripserunt  circum* 
sianiiffi,  tum  potissimum  ianti  preiii  Judicium  quo 
Ecclesia  scriptores  quosdam  tituio  tacito  vel  so- 
lemni,  speciali  vel  specialissimo  probat  et  dijudicai. 

Ne  vero  amoveantur  aut  respuantur  scripiores 

(4)  Hebr.  i,  3. 
(6)  Gol.  II,  3. 


Porro  quid  de  ipsius  dicendi,  disserendi  et  argu- 
mentandi  genere  sentiendum  sit,  paulo  infra  habes 
elegaQier  et  diserte  a  doctiss.  D.  Lumper  explica- 
ium  (7).  Pauca  tantum  addere  juvat,  ne  delicatia- 
simus  lector  ac  politioris  minerve  siudiosior  sale- 
bris  Tertullianffi  latiniiatis  offendai  et  hffireat. 
Primus  fere  omnium  Tertallianus  dogmata  tradi- 
turus  ao  mysteria  bucusque  latio  sermoni  prorsus 
ignoia,  proinde  novas  inirudere  formulas  ao  inau- 

(6)  Vinceni.  Liria.  CommonU.  II,  20. 

(7)  Vid.  infr.,  pag.  89-96. 


i/f 


13 


PRiBFATIO. 


14 


dita  vooabula,  saltem  alio  aensa  nsarpata  potait,  A     Porro  cam  his  feroomDibus  titalis  commendatur 


imo  et  debait.  Nascebatur  ac  propemonum  in  cunis 
Tagiebat  latinitas  illa  ecclesiastioa,  quaa  suos  ab 
initio  habuit  modoa,  suas  sive  in  soluto  sermone, 
sive  in  rhythmioo  modulo  leges,  apprime  tractan- 
dis  ccdlestibus  sacramentis  accommodatas,  habait, 
sanxit,  ao  servavit.  Quibus  autem  efformandis  ac 
per  ora  hominum  evulgandis  haud  exigua  est  Ter- 
tulliani  lausmirumin  modum  profuis8e;lSquippe 
cujufl  ingeniam  demirati,  ac  loquelam  ipsam,  ar- 
duam  Itoet  et  asperam,  imitati,  singuli  post  eum  ao 
praesertim  plures  quos  peperit  Africana  Ecclesia, 
clariesiraoram  virorum  in  his  tempestatibus  fera- 
cissima,  duce  Cypriano,  sui,  ut  ait,  magistri  me- 
rentissimi  oultore  assidoo,  se  suamque  orationem 
ad  Tertulliani  dictionem  certatim  effinzerunt. 

Haud  abs  re  erit  obiter  animadvertere  quemdam 
defeotum  subiisse,  post  ejus  a  recta  fide  disces* 
snm,  Tertulliani  ingenium.  In  libris,  ultima,  ut 
videtor,  etate  sua  in  feoe  Montanismi  exaratis, 
aut  asperior  fit  et  inaequalior,  impotenti  abreptus 
loquendi  prurigine,  ao  inquieta  pugnacitate ;  aut 
obscoriori  sententia,  velut  de  industria,  sese  ob- 
volvit,  neo  nisi  per  intrioata  loquitur  snigmata ; 
quffi  prasertim  vitia  in  libro  dc  Pallio,  et  advertus 
YaUnlinianos  quasi  digito  palpanda  ooccurrunt. 

Eamdem  in  pejus  mutationem  forsan  reperire 
est,  cuDQ«  vel  oblita  incomptie  inconcinuffique  di- 
ctionis  asperitate,  rem  penitus  acsententiarum  vi- 


Tertullianus,  hinc  prscipua  desumenda  Bunt  pro- 
pria  ipsi  ac  peculiaria  auctoritatis  signa. 

Tertuliianus,  ut  a  Verbo  Dei  initium  faoiamus, 
illius  interpretationi,  ac  Exegetics  scientiffi  suam 
atfert  symbolam  minime  aspernaQdam.  Sive  enim 
Gatholicus,  sive  Montanista,  semper  docuit  Sori- 
pturam  veteris  novique  Teatamenti  inspiratam 
fuisse  (9).  Nec  minus  Scripturas  plenitudinem  quam 
ejus  divinitatem  adorat  (10)  :  neo  eam  adorando 
traditionem  aufert,  imo  et  ad  eam,  seu  ad  aposto- 
los  et  discipulos  Domini  referendam  esse  8criptu- 
rao  interpretationem  aperte  declarat  (11).  Quam- 
vis  nuUibi  ex  professo  de  canone  14  Scripturn 
sacrffi  disseruerit,  ex  variis  tamen  ejus  operum 
n  ioois  coUigi  potest,  libros  sacros  nostra  state  a 
pseudooriticis  e  numero  canonioorum  ejectos, 
inter  sacros  divinitusque  inspiratos  ab  eo  oonnu- 
merari  (12). 

At  susdeque  vertitur  Terlulliani  exegetici  au- 
ctoritas,  modo  fldes  sit  ejus  editori  novissimo,  ao 
procacissimo  obtrectatori,  J.  Saiom.  Semlero,  qui, 
prffifracta  fronte,  asseruit  hunc  scripiorem  oculis 
suis  manibusque  nunquam  usurpasse  firmcum  ullum 
codicem  Evangeliorum  aui  Episiolarum^  aiiorumve 
sacrorum  Bibliorum,  nec  unquam  Grfficos  codices, 
utpote  aduiteratos,  adhibere  voluisse;  —  huno 
eumdem,Orfficorum  oodioum  libentissime  nescium, 
Latinos  libros  oorrupisse  et  auxisse  glossis  senten- 
tiisque  interpolatis,  adhucdum  superstitibus,  qua^ 


swra  inUospicies^  Illa^^^^^^  G  rum  pnmus  et  solus  auctor  certus  est  ille  Tertullia^ 

nus  (13).  Sed  quffinam,  amabo,  fides  huic  inno- 
vandi  prurigini  adeo  petulanti,  ut  idem  audeat  pro- 
fiteri  Latinos  omnes  scriptorea  nunqaam  in  hisco 
primis  sfficulis  libros  Grfficos  consululsse,  omnes 
una  conjurasse  ut  novas  glossas  invitis  Graeooram 
codicibus,  suis  libris  ex  consulto  insererent ;  ejus 
vero  LatinsB  translationis  prima  initia  ei  recentia 
rudimenta  ab  ipsius  Tertulliani  tempore,  nisi  ab 
ipsomet  oriri  ?  Sed  quid  ea  commemorem,  dum  in 
hao  eadem  dissertatione  Tertulliani  obtrectator  eo 
audaciffi  devenerit,  ut,  diseussis  tam  longi  temporis 
tenebriSy  ita  enim  habet,  ipse  adeo  novus  ac  pra- 
posterus  homo,  inauditam  ab  omni  retro  antiqui- 
tate  deprehenderit  quamdam  oonjuratorum  tam 


librorumque  de  Oratione,  Baptismo  ac  Pcenitentia^ 
mflyestaa  acgrandis  eloquentia,  interdum  acerrima 
ao  laconioa  brevitate  temperata,  in  inconditam  ao 
difflaentem  facundiam,  obvia  quffique,  vel  insulsa» 
jactitantem,  nec  scurriiitatem  aut  petulantiores 
Jooos  aspernantem  dilabitur. 

Sed  cum  hec,  ut  dixi,  ad  profanam  criticen  po- 
tius  quam  ad  dogmaticam  Tertulliani  auctoritatem 
faciunt,  huc  demumvela  damus,  haud  alio,  nisi 
inviti,  jam  abripiendi. 

Per  eruditionem  sacram,  inquit  Walchius  (8), 
intelligimus  illam  qus  versatur  in  rebus  non  a 
natora  patefactisachomana  facultate  cognoscendis. 


sed  divinitua  manifestis  ac  sanctissimo  codioe  (cui  ])  Grfficorum  quam  Latinorum,  Romo  degentium,  so. 


et  veneranda  accedit  Traditio  catholioa),  compre- 
hensis.  Notitia  harum  rerum  variis  constat  disci- 
plioiB,  nempe  Theologia  Exegetica,  Dogmatica, 
Polemica,  Morali,  Symbolica,  Gatechetica,  Homi- 
letioa,  una  cum  Historia  Ecclesiastica. 


cietatem,  ex  cujus  offlcina  clam  prodiere  multa 
Tertulliani,  nonnuUa  Clementis  Alexandrini,  omnia 
Irenffii  opera,  plane  supposititia  et  spuria?  Hffic 
quffi  oum  primum  prodierint,  portentis  similia 
merito  habita  fuere  ab  ipsis  Germani»  viris  do- 


(8)  Bibl.  Patristic.  edit.  nov.  len.  1834,  c.  7, 
2  46. 

(9)  Cf.  I  de  Cultu  femin.  cap.  3.  De  Resurrectione 
eamis,  cap.  22.  Lib.  in  Adv.  Marc.  cap.  6 ;  lib.  v, 
cap.  7  :  lib.  de  Anima^  cap.  2. 

(10}  Lib.  contr.  Hermog.  c.  22. 
(li)  Scorpiae.  cap.  12. 


(12)  Cf.  Gottefr.  Lumper.  Hist.  Theol.  Critic.  d$ 
vita^  scriptis  atque  docir.  SS.  PP.  t,  VII,  cap.  6, 
art.  1,  p.  242  ei  sqq. 

(13)  Dissert.  de  varia  et  incert.  indole  hor.  libror. 
ad  opp.  Tertull.  ed.  Halx  Magdeburg,  rurs.  recusa 
1828,  t.  V,  pp.  176-313. 


15 


PR^EPATIO. 


16 


ctissimis  impetita  ao  profligata  (14),  satis  est,  ut 
reprobata  derideantur,  exposuisse  (15). 

Magna  autem  assurgit  dogmatica  Tertulliani  Ga- 
tbolici  auctoritas  ;  nec  interdum  Montanistae  asper- 
nanda.  Triplicem  enim  quo  usi  fuere  Patres  in 
exponenda  iide  modum,  nempe  tum  symbolicum, 
quo  gravissima  fidei  dogmata,  connexa  paucis, 
continuo  recitantur ;  tum  polemicum,  ad  refellen- 
doB  Gentiies,  Judaeos,  aut  bffireticos  accommoda- 
tum  ;  tum  discursivum  seu  oatecbeticum,  qui  pro 
Gbristianorum  fidelium  usu,  modo  unum,  modo 
alterum  explicat  doctrinas  punctum,  mirum  in 
modum  item  Noster  comprebendit. 

t5  Nam  tres  fldei  formulas  babet,  unam  eam- 
que  breviorem  in  libro  de  Virginibus  velandis  (16), 
alteram  longiorem  in  Praescrii  tionibus  Hseretico- 
rum  (17),  tertiam  et  reoentiorem  in  lib,  adversus 
Praxeam  (18). 

Primus  inter  Latinos,  quoslibet  nascentis  Ec- 
clesiffi  bostes  polemicis  et  apologeticis  soriptis 
aggressus  est.  Adversus  enim  gentes  scripsit  se- 
ptem  quos  inscripsimus  Apologeticos  libros^  nempe 
duos  libros  ad  Nationes^  et  Apologeticum  magnum^ 
buno  ad  praesides,  illos  ad  piebem  directos ;  item, 
de  Testimonio  animaBf  seu  Apologetici  caput  17 
uberius  traotatum ;  ei  librum  ad  Scaputam,  quo 
de  injusta  ac  crudeli  persecutione  conqueritur  et 
Gbristianorum  virtutes  laudibus  efTert  :  quibus 
accedunt,  ad  Martyres  apologia  de  martyrii  gloria, 
ad  Ghristianos  de  Speclaculis  etbnicorum  fugien- 
dis  debortatio,  ad  omnes  sive  Christi  sive  deorum 
cultores  de  Idololatria  et  grandi  bijgus  criminis  gra- 
vitate. 

Justini  pbilosopbi,  Ireuffii  martjris  et  aliorum 
quorum  nomioa  ipse  prae  se  fert,  vestigia  insecu- 
tus,  Judffiis  Messiam  a  prophetis  prffidictum  ad^ 
venisse  dembnstrat  (19) ;  omnesque  hffireticosy  tum 
generatim  in  Praesaiptionibus^  ne  ipso  quidem 
Montano  exoepto,  jugulat,tum  speoiatim,  singulari 
quasi  certamine  confodit.  Hinc  enim  inconditam 
Gnosticorum  oaterv&m  decies  exagitat,  vinoit  et 
contundit  (20),  neo  banc  aciem,  ut  videtur, 
nisi  boste  fuso  fugatoque,  vel  emeritus  vete- 
ranusque  miles,  deseruit.  Praxeam  insuper,  qui 
Deum  unum,  sed  non  trinum,  asserebat,  nec  non 
et  Montanum,  ad  quem  miserabiliter  defecit,  op- 


A  pugnavit  in  boc  elegantiori  ac  pulchello  de  Pasni" 
tentia  libello  :  sophistarom  demum  insulsa  pbilo- 
sopbumena  de  Anima,  explodit.  Hoc  indefesso  la- 
bore  perpeluo  certamine  decertavit  Tertullianus  : 
oumque,  state  proveotior  ac  vulnere  insanabili  af- 
flictus,  in  Montani  partes  desciisset,  nedum  nibii 
ab  impetu  remitteret,  acrius  sese  ad  prffilia  accin- 
xit  ac  sibi  dixisse  visus  est  :  Vs  mihi  si  non  di- 
micavero  I 

Primus  iterum  hio  Latinis  auribus  dedit  auscul- 
tandum  ao  luculento  sermone  concinnatum  de  re 
dogmatica  in  specie  distincta  tractatum.  Adeo  vero 
in  bisoe  dogmatibus  seorsim  sumptis,  excelluit,  ut 
ausim  dicere,  decurrentibus  in  immensum  annis, 
nibil   adhucdum  prodiisse  qui  Tertulliani  libros 

P  de  Oratione,  de  Baptismo,  de  PoBnitentia,  de  Patien- 
tia,  caeterosque  quos  dogmaticos  inscribendos  cen- 
suimus,  superaese  merito  existimetur. 

Interea  haud  infloias  ibo  vel  optima  Tertulliani 
Bcripta  binc  et  inde  plurimo  spbalmate  laborare, 
multa  labe  venenosa  fcBdari.  Quffi  cum  optimo  et 
salutari  antidoto  aliquatenus  sanata,  videas  velim, 
ex  16  opera  veteruni  editorum  iterum  reoeDsitay 
ad  frontem  hujusce  tomi  afflxa. 

Altera  manet  integrior,  nec  satis  celebranda 
TertuUiani  laus,  moralis  nempe  ac  parasnetica,  ex 
muitia  ejus  desumenda  libris,  ad  mores  Cbristia- 
nos  pertinentibus.  Quorum  duplex  est  series  :  prior 
ante  susceptumab  auctoreMontanismum,  posterior 
ab  eo  Jam  Montanista  descripta.  Porro  in  utraque 
ad  vivum  exprimitur  vitffi  Gbristiane  speoulum  sive 

C  in  ejus  fonte  perenni,  oratione  privata  et  pu- 
blica  (21),  sive  in  ejus  fluentis  uberrimis,  sacra- 
mentis  nempe  (22),  sive  in  ipsius  actibus  oommu- 
nibus  (23)  aut  prffistantissimis  (24),  sive  in  ritibuB 
liturgicis  qui  ei  externam  formam  efQciunt  (25) ; 
sive  in  vitandis  ubi  periclitatur  anima  Gbristiana 
mundi,  carnisve  illeoebris  (26),  aut  suscipiendis 
unde  ea  reviviscit  operibus  (27),  aut  obeunda 
qua  gloriflcatur  martyrii  oroenta  palsstra  (28). 
Equidem  in  his  tractandis  frequentius  ultra  limites 
iegitimos  abripitur  rigidior  Montanistffi  asperitas  ; 
at  oaute  errori  latenti  in  nostris  libris  provisum 
est.  Prffiterea  nonnisi  eiTervesoentis  ingenii,  ad 
magna  excitantis  ac  oommunem  bominum  modum 
exoedentis,  impetus  plerumque  notandus  OBt. 


(14)  Gf.  Job.  Dan.  Scbumann  Obss.  in  veterib, 
Eccles.  scriptor.  spec.  III  et  IV  sa^cul.  de  tnterpo- 
lation,  quibusdam  Codici  N.  T.  TertuUianeo  perpe- 
ram  affctis  conjectura.  Hannov.  1776,  1777,  4«.  — 
G.  W.  Fr.  Walcbii  de  authentia  libror.  Irensei  con- 
tra  J.  Sal.  Semt.  in  novv.  commentt.  societ.  regiffi 
Goetting.  t.  V,  par.  ii,  p.  3. 

(15)  Gf.  quffi  infra  obiter  perstringuntur  t.  I, 
ig.  55,  56  tn  not;  t.  II,  pag.  548,  549,  551,  552, 
)4,  558,  565,  594. 

(16)  Gap.  1. 

(17)  Cap.  13. 

(18)  Cap.  2. 

(19)  Gf.  G.  H.  ScbafTenberg  comment.  Acade- 
mic.  de  Justino,  TertuUiano  et  Cypriano  adv.  Ju^ 


dmos  disput.  Lund.  Gotb.  1820,  in-4^ 
D      (20)  In  libr.  Scorpiac.,  adv.  GnosUcos,  adv.  Her- 
mogen.,   adu.    Marcion.  V ;   —  adversus    Valenti- 
nianos  ;  —  de   Came  Christt  ;  de  Resurrectione 
camis. 

(21)  Lib.  de  Oratiove. 

(22)  Lib.  de  Baptismo  de  Pcenitentia,  de  Eucha- 
ristia;  tib.  de  Coron.  Miiii.,  de  Matrimonio,;  lib^ad 
Uxor. 

(23)  De  Patientia,  de  Cultu  feminar. 

(24)  De  Vtrg.  vel. 
(25  De  Orat. 

(26)  Oe  Spectac. 

(27)  De  Pcenitent.,  de  Jejun. 

(28)  Ad  Martyr.,  Scorp. 


47 


PRiEFATIO. 


18 


Habeas  igitur  velim  Tsrtullianum  ex  suis  tan-  A  dam  super  altiludinem  nubium  (33) !  Ut  enim  Satan, 


tuznmodo  scriptis  ae  solo  pecuiiari  penu  commen- 
datum.  ^Gommendant  eum  prceterea  h®c  prisca 
quibtts  scribebat  temporA,  primus  inter  Afros,  in- 
ter  Latinos  primus  post  pontiGces  Romanos,  qui 
agnitus  saltem  sit  et  servatus  :  fausta  docentium 
el  discipulorum  tempora,  cum  in  novo  Christia- 
Doram  semine  ferveret  calidior  Gbristi  et  marty- 
rum  sanguis,  cum  adkucdum  Apostolorum  vox  so- 
naret  ac  reprxsentaretur  fades^  cum  authenticas 
eorum  titterae  patam  recitarentur  (29).  Gommen- 
dant  eum  et  urbs  patria  ac  Ecclesia  cujus  primus 
fuit,  quem  noverimus,  sacerdos ;  GarthagOy  ut 
emula  Roma  victrix,  sio  a  fide  devicta,  ut  a  Petro 
Roma,8ic  a  Petri  discipulis  acquisita  ;  nova,  si  vis, 
at  suorum  infantiumjam  felix  materetexsullans  ;  n  foretam  faustumTERTULLiANiinitiam  existimasset? 


ita  hic  fulgure  superbiffi  dejectus,  cecidit  semelqne 
lapsus,  an  sarrexerit,  nemo  vel  audet  percunctari* 
De  Salomone  quffiritur ;  de  Origene  disputatur ; 
de  Tertulliano  siletur.  Diuturno  tamen  senio  con- 
tabuit,  nec  ei  defuit  longum  poenilendi  spatium. 
Mansisse  vero  misere  pervicacem,  ac  velut  uno 
ictu  quo  ruit  delirantem  ad  usque  octogesimum 
ferme  «tatis  suffi  annum,  imo  per  quadraginta  et 
amplius  annos,  stetisse  infensa  in  Ecclesiam  ira 
ferocem,  ac  tela  vcl  deficiente  manu  minitantem, 
ultima  ejus  scripta  nimium  suadent  et  revincunt. 

Ecquis  ergo  inscrutabilia  Dei  Judicia  non  refor- 
midet,non  horreat  ?  Quis  ad  hunc  finem  cessurum 


quam  modo  nohiles  partus  orbi  renunliarunt,  lam 
martyres  Soyllitani,  tum  Perpetu»,  Felicitatis  et 
sociorum  agmen,  quorum  Septimius  noster  fuit 
coavas,  imo,  ut  quibusdam  placet,  testis  et  en- 
comiastes  (30).  Ecclesia  hsc  diu  sanctitate  fiorens 
et  doctrina  virorum  sibi  a  Tertulliano  continuo 
succedentium,  haud  seous  ao  si  hic  Noster  eorum 
ingenia  excitaverit,  manus  ad  prelium  docuerit, 
ordines  ad  aoiem  intruxerit,  eisque  novum,  ve- 
luti  belli  tesseram,  indiderit,  effinxeritque  elo- 
quium,in  toto  deinceps  occidentali  orbe  Ghristiano 
evulgandum.  Gommendant  eum  et  viri  sanctissimi 
quibuscum  simul  deguit,  aut  conversatus  est,  aut 
neceasitate,  17  studiorumve  similium  commercio 
junctos,  Irensus  quem  venerabundus   meminit, 


Dato  sub  ineuntis  sfficuli  ortum  Apologetico,  habi- 
tisque  csateris  pro  causa  Ghristiana  concionibus^ 
confirmatis  inde  confessoribus  aut  ad  lauream 
martyribus  evectis,  defervente  persecutionum  aestu 
ac  respirante  paululum  Ecclesia,  tandem  quadra- 
ginta  ferme  annis  ad  paoem  composita,  jam  novus 
rerum  ordo  oriebatur  et  jucundior  temporum  fa- 
cies ;  jam,  suspeosis  auribus,  sive  gentes,  sive 
Ghristiani,  evangelizantibus  pacem,  evangelizanti- 
bus  bona  assentabantur.  Quod  autem  in  Galliis 
Irenaeus,  in  iEgypto  Giemens,  in  Latio  Hippolytus, 
hoo  in  Africa,  hoc  in  toto  Occidente  Tertullianus 
videbatur  acturus  :  adeo  ut,  divicta  plebe,  devin- 
cerentur  et  nobiies  sapientesque,  et  ab  imo  ad 
Bummum  sdificaretur  Ecclesia  condereturque  or- 


, ,   , _-  -, 

Gaiusque  HippoIytusque,eju8dem  Irenaei  discipuli,  ^  bis  Ghristianus.  Usc  erat,  ni  fallor,  egregia  pars 


Glemens  Alexandrinus  coffivus,  Origenesque  quem 
RomiB  fortasse  obvium  habuit,  summi  demum 
episcopornm  Episcopi,  qui  integerrimam  ipsi  in- 
•lillavere  doctrinam,  quam  totam  RomaB  cum  san- 
guine  suo  apostoli  profuderunt  (31).  Gommendant 
eum  et  sexcenti  quos  prs  oculis  habuit  auctores 
cujuslibet  generis,  sacri  et  profani,  historici,  phi- 
losophi,  poetas,  juris  omniumque  disciplinarum 
periti,  quorum  volumina  nocturna  manu  versavit 
et  diurna,  ac  in  omnibus  suis  tabellis  prsfixit  testi- 
monia.  Gommendant  eum  et  posteri,  sive  ab  ipso 
prozimi,  sive  novissimi,tum  congeneres  ejus  Afri- 
cani,  quorum  dux  D.  Gyprianus,  Septimii  libros 
peiitarus,  dicere  consuevit :  Da  magistrum  (32) ; 


cui  destiuabatur  TertuIIianus.Quid  piura?  cecidit, 
ad  infemum  detractus^  in  profundum  taci  (34).  Hoo 
erat  ergo  in  investigabili  18  Dei  decreto,  ut  hseo 
nova  tot  vulneribus  adolescens  Ccclesia,  Judffiis 
tandem,  Ethnicis,  Gnosticis  triumphatis,  se  huic 
ofiTensionis  lapidi  impingeret,  ac  dum  tanti  animi 
subsidio  recreari  mereretur  ;  eumdem  lapsum 
amitteret,  infensum  sustineret,  reluctantem  ac  per 
quadraginta  annos  in  matris  su»  gremium  insul- 
tantem  lugeret.Nec  jam  qusrendum  est,  ut  multis 
placuit,  an  plus  Ecclesin  profuerit  quam  nocuerit, 
magis  vero  an  sibi  ad  vitam,  necne  profuerit.  Ec- 
clesix  homo  non  est^  ille  tot  laboribus  defunctus, 
tot  eertaminibus  redux  I  Utinam  vero  melius  confi- 


tum  nostrates,  quorum  praeco  GI.  Bossuetius  Mel-  D  damus  his  piis  identidem  per  opera  ejus  respersis 


deosis ,  quoties  Terluilianum  excitat ,  in  has 
voces  aut  similia  :  Magnum  virum,  virum  gravem, 
aucioriiatef  pondere  potentemf  erumpere  videtur. 

Magnum  igitur  Quinti  Septimii  Florentis  Tbr- 
TDLLiANi  nomen  :  at  quanto  majus,ni  velut  futgur^  de 
eoelo  cecidisset  illc  Africanaa  EccIesiaB  Lucifer,  qui 
mane  oriebatur;  nisi  in  terram  corruisset,qui  vulne- 
rabat  gentes;  nisi  dixisset  in  corde  suo  :  Ascen* 


precibus,  ac  votum  ejus  adimpleamus,  cum  diceret 
catechumenis  :  Igitur^  benedicti^  q%kos  gratia  Dei 
exspectat^  cum  de  itlo  sanctissimo  lavacro  novi  na^ 
tatis  ascenditis,  et  primas  manus  apud  Matrem  cum 
(ratribus  aperitis,  petite  de  Patre^  petite  de  Domino^ 
peculia,  gratias,  distributiones  chirismatum,  subji^ 
ciente  :  Petite,  et  accipieiis,  inquit.  Quxsutis  enim, 
et  invenistis ;  pulsastis^  et  apertum  est  vobis,  Tantum 


(29)  De  Prxscript.  cap,  36. 

(30  Gf.  Duseru  /.  A.  Noesselt,  infra. 

(31)  Prsescript.,  o.  36. 


[32)  S.  Hieronym.  De  Script.  eccles. 
33)  Isa.  XIV,  12,  14. 
[34)  Ibid.,  15. 


10 


PRiEPATIO. 


20 


oro  ut,  eum  petttis,  etiam  Tertuuiani  peccatoris  A 
memineritis  (35). 

ARTICULUS  II. 

DK  USU  TERTULLIANI. 

Quod  modo  ad  dignoscendam  veram  Tertuluani 
auctoritatem,  hoc  ad  rectum  antiquissimi  hujus 
Patris  uaum  acrius  omnino  judicium  requiri  arbi- 
tramur.  Iterum  igitur  debet  in  ejus  acriptis  consi- 
derari  tum  auctoris  nunc  Catholici,  nunc  Monta- 
nistas  conditio,tum  librorum  doctrina  aut  eruditio, 
utraque  vero  aut  sacra,  autprofana.  Sacraejusdem 
doctrina  ad  fideilO  dogmata,  eruditio  vero  ad  ea 
quae  tunc  in  Ecclesia  agi  solebant,  seu  ad  res  disci- 
piinse  referenda  est.  I> 

Ne  in  immensum  haec  prasvia  monita  oresoant, 
non  nostrum  est  hsc  sigillatim  decurrere,  nec  ad 
amusslm  omnia  ab  eo  recte  aut  proterve  dicta  re- 
censere,  qu»  sive  ad  exegesim  sacram,  sive  ad 
dogmaticam,  moralemve  theologiam,  sive  ad  ritus 
moresve  EcclesiaB,  temporumque  ac  opinionum 
historiam  spectant. 

Noanulla  tantum  prscipuadoctrinasTertullianeaB 
capita,  gravissimaque  ejusdem  errata,  summatim 
indigitanda  sunt,  ac  excitanda  insigniora  ejus  ope- 
rum  ioca,  qus  potissimum  in  exegetico^  dogmatico* 
morali,  titurgico  et  ascetico  usu  veniunt,quod  ad  ea 
plenius  introspicienda  sese  alacrior  accingat  qcis- 
quisrei  patristicaa  studet,  ac  praesertim  junioribus 
theologia9  et  patrologie  candidatis  tutior  expedi- 
tiorque  via  pateat.  G 

Ante  omnia  iilud  plena  voce  praedicat  Tertul- 
LiANUs,totum  fidei  Christianas  aedificium  in  firmis- 
sima  veritate  historica,  ac  veneranda  traditionis 
auctoritate  subsistere.  Hsec  sunt  enim  ineluctabiiia 
faota,  quibus,  velut  asnea  catena  ac  aurea,  tota  res 
Christiana  pendet :  Deus  Pater  mittit  Filium  suum 
in  hunu  mundum,ut  Ecclesiam  Ghristianam  sdifl- 
cet.  Jesus  Ghristus  ad  hunc  eumdem  finem  mittit 
apostolos  Buos,  et  docet  ilios  veritates  omnes  qu(B 
huic  88diflcationi  fundamentum  suppeditant  et  in- 


crementum.Apostoli  acceptam  a  Domino  dootrinam 
tradunt  bmnibus  ad  quas  mittuntur  Eoclesiis.  Ec- 
clesiae  istaa  tenent  firmissime  iilam  apostolorum 
doctrinam,  ac  ceteris  communicant,  qu»  aposto- 
lorum  neminem  viderunt.  Et  omnes  ista  BcclesiaB, 
invicem  coadunataa,  unum  idemque  corpus  in  uni- 
tate  eJQsdem  doctrinas,  ejusdemque  fidei  consti- 
tuunt.  Quis  porro  Bcclesiam  hano,  oolumnam  im- 
mobiiem  veritatis,  deseret,  ut  amplectatur  sectas 
ab  eadem  sejunctas?  Hoc  est  celeberrimum  Ter- 
tullianesB  praesoriptionis  argumentum,  palmare  te- 
lum  totius  polemicad  GhristiansB,  pulcherrimum 
sane  ac  invictissimum  quod  usquam  inter  disce- 
ptantes  fuerit  usurpatum. 

Itaque,  inquit  magnus  ille  vir,  toi  ac  tantse  Eccle- 
six,  una  esi  iUa  ab  apostolis  prima,  ex  qua  omnes 
[Prxscr.  c,  20).  —  Apostolos  Domini  habemus  auc^ 
ioresy  qu%  nec  ipsi  quidquam  ex  suo  arbitrio^  guod 
inducerent,  etegerunt ;  sed  acceptam  a  Chrisio  di%ci  - 
plinam  fideliter  natUmibus  assignaverunt  (Ibid., 
cap.  6).  —  Nulla  jam  gens  Dei  extranea  esi,  in  om- 
nem  terram,  et  in  ierminos  orbis  Evangelio  corus- 
cante  (De  Anima,  c.  49).  Innocentiam  a  Deo  edocii, 
et  perfecte  eam  novimus,  ut  a  perfecio  magistro  re^^ 
velatam,  et  fideliter  custodimus,  ut  ab  ineoniempii^ 
bili  dispeciore  mandatam  {Apolog.,  c.  45).  Nec  dis- 
pectore  tamen  deftdet  hxc  sexta  quam  iunc  magis 
eedificari  scias,  cum  casdi  videtur  (ad  Scap.,  c.  5). 
Piures  efficimur^  quoiies  metimur  a  vobis  :  semen  est 
sanguis  Christianorum  {Apolog.,  cap.  49). 

At  memenlo  claves  ejus  hic  Dominum  Petro,  ei 
per  eum  EcclesicB  reliquisse  {Scorp,,  c.  10).  Habes 
Romam,  unde  nobis  quoque  aucioritas  prmsto  est. 
Ista  quam  felix  Ecclesia,  cui  iotam  doctrinam  apos- 
toli  cum  sanguine  suo  profuderunt  l  {Prxscript., 
cap.  36.) 

90  Heo  ergo  Ecclesia  una«  apostolica,  catholica, 
sancta,  immortaiis  ac  visibilis,  seu  Homana,  cui 
]us  competit  docendi  omnes  gentes,  snam  ab  uno 
fonte,  verbo  Dei  nempe,  sive  scripto,  sive  tradito, 
doctrinam  accipit.  Porro  ad  eam  jure  proprio  per- 
tinet  tum  traditiones   dignoscere,  confirmare  et 


(35)  De  bapiismOy  cap.  10,  ultima  verba.  Ea  est 
judiciorum  de  viris  summis  non  raro  varietas,  ut 
oum  ad  ccelum  usque  extoliuntur  ab  his,  ab  iliis 
deprimantur  ad  imum>  Ita  fere  accidit  Tertulliano 
nostro  ;  sicutenim  non  desunt  illius  contemptores,  D 
ita  vindices  et  laudatores  nactus  est  plurimos,eo8- 
que  perquam  liberales.  Fuere  quibus  omnia  ejus 
opera  quee  supersunt  in  Aiontanismo  scripta  viden- 
tur;  dum  alii  eum  ad  sceleratam  Montani  commu- 
nionem  delapsum  esse  negant.  Quin  non  defuere 

aui  TertuUianum  celebrant  a  martyrio,  quod  sub 
^ecio  sustinuisse  dicitur.  De  his  et  aliis  ad  Ter- 
tuiliani  historiam,  auctoritatemque  pertinentibus 
cf.  Ma^deburg.  cent.  III,  cap.  12 ;  —  Joach.  Zent- 
gravii  Exercitatio,  de  tapsu  Teriull.  ad  Monlanistas, 
Argent.  4704,4«, — Timanni  Gessellii  Hisi.  sac. 
ei  ecclcs.  N.  T.  jp.  299 ;  Petri  Alixii  Dissert.  de 
viia  et  saiptis  Teriulliani,  Paris,  1680,  8°  ;  — 
De  la  Motte,  Histoire  de  Tertull.  et  d^Origine, 
Lugd.    1701,   in-8o;   —  Nicol.   Le  Nourry,   Dis- 


sert.  in  Teriull.  Apolog.  libb.  ad  Nat.  et  lib.  ad 
Scap.  —  Joh.  W.  Hopfmann  Disserl.  Q.  S.  F. 
Tertulliani  quse  supersunt  omnia  in  Montanismo 
scripia  videri^  Vitemb.  1738,  in-4» ;  J.  A.  Noesselt, 
Dissert.  III,  de  vera  xtate  ac  doctrina  scriptorum 
qu3B  supersunt.  Q.  Sept.  Fl.  Teriulliani.  Hal.  1757 ; 
ejusd.  tres  comment.  ad  Hist.  eccles.  pertinenies. 
Hal.  1817  ;  —  Jo&  Ant.  Gantova  de  Sepiimio  et  S. 
Epiphanio  disseri.  li,  Mediol.  1783,  8a;  —  H.  Chr. 
Baltenstedt  TertuUians  Geistes  fahigkeiten.  Retigions 
kenntnisse  und  Theologie,  III,  commenii.,  Helmst., 
1785,  in-8o.  —  Aug.  Neander  Antignosticus,  Geist 
des  Tertuilian.  utm  Einteit.  in  dessen  Schriften.j 
Berol.  1825  ;  —  Fr.  Munster  Primordia  Ecclesiss 
Africanse,  Havn.  1829,  in-4» ;  —  C.  Joa.  Hefele, 
Teriullian  als  Apologet.  in  Drey  et  all,  Tubinger 
Theotog.  Quariat  —  schist.  an.  1838 ;  —  J,  A. 
Moehler. Pairologie  oder  christiiehe  Liierasrgeschichte, 
herausgegeben  von  D.  F.  X.  Reithmayr.,  Eegensb. 
1840. 


31 


PRiEPATIO. 


S2 


sancire^tQm  Scripturas  earumqae  insplrationem,  A  explicant  ao  disjiciunt;  nec  novarum  seotarum  au' 


interpretationem  et  canonem  statuere.  Ubi  enim 
apparucrit  esse  vetitatem  et  disciplin^  et  fidei  Chri- 
stianae,  illic  erit  veritas  Scrtpturarum  et  expositio- 
nufHy  et  Gmnium  traditionum  Christianarum  [Lib,  de 
Prescript,  cap,  19). 

Pauca  addere  est  iis  que  antea  de  Scripturarum 
inspiratione,  pleniludine  adoranda,  apostolica  inter^ 
pretatione  ac  legitimo  canone,  ex  TertuUiano  dixi- 
mus ;  tantummodo,  eum  debere  esso  librorum  sa- 
crorum  usumf  ut  hceretisi,  paraboiis  abutentes/ 
non  effingant  ipsas  matenas  dodrinarum, neo  Igitur 
ad  eas  provocetur,  nec  in  his  constituatur  certamen, 
in  quibus  aut  nulla^  aut  incerta  victoria  est^  aut  par 
incert3e.{Praescr.,  c,  19)  :  examinandum  in  primis 


tesignani  plura  ac  olim  sive  Marcio  sive  Valenti- 
ous  signa  legitim»  ac  divinsB  auctoritatis  exhi- 
bent;nec  ante  nec  post  eos  successionis  apostolics 
yestigium  volamve  habent;  prstereaeorumdoctri- 
nas  respuunt  simul  et  Ecclesia  Romanay  et  omnes 
in  orbe  terrarum,  sive  apud  Graecos,  sive  apud 
Asiaticos  Eeclesiffi  (39). 

Subinde,ut  ad  Tertullianum  redeamus,recitanda 
foret  una  ex  tribus  fidei  formulis,  quas  Septimius 
libris  inseruit,  aut  ^saltem  conferenda,  nisi  pre- 
merent  prooemii  angustisi  cum  iidei  symbolis 
quos  IrensBUSy  Gregoriusque  Thaumaturgus  et  alii 
edidere. 

Paucis  agemus  cum  Septimio  de  Deo  ejusque 


esse  cujus  sint  Scripturx,  a  quo,  [et  per  quos,  et  j^  attributis,  cum   uberrimam  ac  copiosissimam  dis- 


quando,  et  quibus  sit  tradita  disciplina^  qua  fiunt 
Christiani;  Deum  permisisse,  imo  votuisse  eo  modo 
dispositas  Scripturas,  ut  hzreticis  materias  submini- 
strarent,  qui  sine  Scripturis,  esse  non  possunt  [Ibid. 
eap.  39).  Pralerea  in  TertuUiano  notatu  dignus 
atque  percelebris  habetur  loous  de  apostolorum 
titteris  authenticis,  in  quem  viri  perdocti  varia 
commenti  sunt  [Ibid.,  36)  (36).  Neo  omittenda  quee 
passim  disserit  tum  de  LXX  Interpretum  versione 
(37)  ,  tum  de  antiquissimis  Bibliorum  Latinis 
translationibusy  jam  nunc  in  Occidente  vulgatiSy 
majorique,  eademve  ac  Grfficorum  codicum  aucto- 
ritate  receptis. 

Uis  autem  positis  Ecclcsi®  fundamentis,  idem  ut 
obiter  subvertat  caducas  haBreticorumsdiflcationes, 


sertat.  D.  Le  Nourry,   infra  damus ;   huc   igitur 
veiim  adeas  ao  videasquonamsextupliciargumento 
Deus  esse  probetur  a  Tertuliano   [cap.  7,  art.  1 
*pag.  804  et  sqq.);  quonam  sensu   dicatur  homini- 
bus  cognitu8,quamvis  sit  invisibiliSyincomprehen- 
sibilis,  inestimabiiis ;  qu(B  hujus  veri  Dei  et  vivi 
scientiay  sapientia  et  aeternitas  (pag.  809  et  sqq.) ; 
quid  sibi  vult  vox  illa  Septimii  toties  agilata,Deum 
corpus  esse,  etsi   Deus  spiritus  est  (pag.   811   et 
sqq.)  (40) .   Item  lucuienter    asserit    Tertuilianus 
Deum   non   esse  nisi  bonum  (Scorp.  5) ;  (eque  ao 
Dei  bonitatem,  ejus  tuetur  justitiam   contra  Mar- 
oionem  (tib.   II,  c.  11),  etsi  dicat  bonitatem  esse 
Deo  ingenitam ,  Justitiam   vero   accidentem,   seu 
quoad  e£reotum,accommodatam  creaturs,  peccato 


nunc  eorum  in  verbo  Dei  facinora  ac  Scripturarum  ^  posteriorem  (Ibid.)  :  hinc  Deum  ex   nihilo  omnia 


csedes  exprobrat,  nunc  haeresim  et  idoloiatriam  et 
profanam  philosophiam  parum  inter  se  differre 
ostendit,  nunc  haereseos  characteres  a  Vera  Eccle- 
sia  alienos  omnino  describit  (Advers,  Marcion.^ 
lib.  v.  cap.  17 ;  tib.  iv,  cap.  19  de  Prxscript,,  cap. 
7, 17,  37,  40,  41,  44);  omnesque  uno  praescriptio- 
nis  argumento  sive  prssentes  sive  futuras,  ipsum* 
que  Montanismum  ac  Tertullianismum  insanabili 
vulnere  oonfodit  et  opprimit. 

Nec  tantummodOf  ut  voluit  in  reoenti  opere 
Neander  (38),  in  Gnotiscos,  imo  et  in  omnes  has- 
reticos,  ne  novissimis  quidem  Protestantium  sectis 
exceptis,  91  invicte  valet  id  genus  argumentandi. 
Eadem  enim  prs  se   ferunt  errorum   capita  neo- 


creavisse,  nec  seternam  esse  materiam,  adversus 
Hermogenem  egregie  contendit  (Contr.  Hermog., 
cap.  19  et  sqq.). 

Perspicue  adeo  ac  exacte  loquitur  Teriullianus 
de  Trinitate  divinarum  Personarum  et  earum  con- 
Bubstantialitale,  ut  nihil  amplius  desiderari  queat: 
distinguit  quippe  clarissime,  aBque  ao  nostri  svl 
theologi  et  doctores,  tres  divinas  personas,  et  de 
qualibet  earum  praadicat  actuaiem  existentiam  in 
unitate  unius  ejusdemque  naturas,  ex  quibus  sane 
constituitur  catholics  Ecclesise  dootrina  circa  .  hoc 
mysterium.  (Gf.  lib.  ado.  Hermog,  cap.  45 ;  Adv. 
Praxeam,  cap.  2,  3,  4,  11,  12,  13,  26,  31). 

De  Filii  vero  divinitate,  generatione,  consub- 


terici  ac  veteres  hsretici;  ab  unitate  ao  auctoritate  D  stantiAlitate,  filiatione,  «Bternitate,  de  Christo  Deo 
Ecclesias  apostolicae  deficiunt;  spreta  traditione,  et  homine  prophetarum  vaticiniis  prsBnuntiato,  in 
ad  Scripturas  solas  provocant ;  oanonem  pro  libitu      Judsa  carne  induto   ao  oonversato,   mortuo,   ad 


(36)  Vide  Pamel.  nott.  ad  toc.  citat.  Hug.  Grotii 
tract.  de  veritate  Christ.  Belig.  tib.  iii!,  notat.; 
DodweJ,  Dissert. ,  §  41 ;  Richard  .  Simon.  Hist . 
crit.  du  N,  T.  eh.  4,  p.  40 ;  Nathan.  Lardner.  Glau' 
bourdigkeit  der  Evangelischen  Geschichte,  part.  II, 
cap.  27,  §  8.  p.  501-508.  Lumper.  De  viia  et  scriptis 
Tertulliani  in  Hist.  Tfieot.  crit.  litier.  SS.  PP:  t.VII, 
p.  257-262. 

(37)  Cf.  Christ.  Cellarii  DisseH.  XIII,  de  LXX 
Inlerpretib. ;  -*  Simon  de  Ma^istris,  Dissert.  sub- 
junctas  edttioni  Septuagintaviralt  version.  Daniel.  ex 


codice  Chigiano ;  Lump.  loc.  citat,  p.  666  et  sqq. 
Adisis  infra  D.  Le  Nourry  Disseriat.  c.  6,  ar.  2,  3, 
p.  787  et  sqq. 

(38)  Antignostikus.  Geist.  des  TfrtuIIian.  a.  e.  i. 

(39)  Vid.  J.  A.  MoBhler  Patrolog.  oder  christli- 
che  LiteraBrgeschichte,  t.  II,  p.  354,  vers.  galiic. 
Paris,  1843. 

(40)  Cf.  Nat.  Alex.  HUt.  eui.  sxc.  ir,  art.  VIII, 
t.  III.  —  Cantova  in  Dissert.  de  Septimii  et  Epi- 
phanii  alhropomorphismo.  Mediol.  1773,  in-8o. 


33  PRifiFATIOji  24 

Titam  regresso  ac  in  cgbHs  assamptOyiterum  remit-  A.     Rursue  eamdem  carnem  a  peccato  recreatam  et 


temus  99  ad  eximiutn  opus  «D.  Le  Nourry'  {inf. 
cap.  9),  qui  egregie  contundit  pervicaces  Marcio- 
nis,  Apeilis,  aliorumque  Gnosticorum  adinven- 
tiones. 

Idem  adamussim  ea  qus  de  angeiis  et  demoni- 
bu8  habet  Tertuliianus,  expiicat  ibid.  cap.  iO. 

Tertullianu8,de  bomine  dieserens  variie  suie  in 
BoriptiSy  primo  tradit  hominem  facturam  eese  Dei 
creatoris,  constare  ex  duabus  substantiis,  corpore 
ac  anima,ad  Bimilitudinem  Filii  et  Spiritus  factum 
opus,  et  imagioem  Dei,  totius  universitatis  posses- 
sorem  eBee,  atque  in  hoo  ab  ipso  Deo  extructum 
fui88e,ut  dominus  esse  posset,  dum  flt  a  Domino 
(lib.   IV,  adv.   Marc,  cap.  37,  lib.  v  oap.  17 ;  adv. 


cnm  aoima  rediviva  resurgentem,  his  adumbrat 
delineamentis  :  Cum  anima  Deo  allegitur,  ipta 
(caro)  estt  qusB  effi^it^  ut  anima  aUegi  possU.  Scilicet 
caro  abluiturf  %Z  ut  anima  emaculeiur.  Caro  ungi- 
tury  ut  anima  consecretur.Caro  signatur^  ut  et  anima 
muniatur .  Caro  manus  impositione  adumbraturf 
ut  et  anima  spiritu  iHuminetur.  Caro  corpore  et 
sanguine  Christi  vesciiur,  ut  ei  anima  de  Deo  sa- 
gineiur{De  Resurr.  carn.,  8).  Sequitur  animam 
nubentem  spiriiu  caro,  ut  dotale  mancipium^  et  jam 
non  aninue  famulajed  spiriius.O  beaium  connubium 
si  non  admiserii  adulierium !  (De  Anima,41.)  Garnis 
demum  cum  Ghristo  ovantistriumphum  splendide 
desoribit :  Hic  (Jesus  GhristuB)...  camis  quoque  de- 


Praxeam,  oap.  12;  de  Speci.,  cap.  2;  de  Resurrect.  fi  PO'^^^  ^^<^  *»  semetipso,  arrhabonem  summa 
camis.  cap.  5,  C).  toiius.  Quemadmodum  enim  nobis  arrliabonem  spi- 

TertullianuB  etBi  quibusdam,  carptim  ejuB  Bcri-  ^^^  '•*'^'**^  *^  ^'  «  "^^^  arrhabonem  camis  acce^ 
pta  iibantibuB,  videatur  de  homine  et  anima  du-  ^**»  ^^  ^^'^  '^*  ^^'«^  P'y^'*'  ^^«'«*  '«'"'^  »"!*^ 
riori  ac  pinguiori  minerva  philosophari,  si  penitus  .  9^^ndoque  redigendse.  SecuH  esiole,  caro  et  sanguts; 
mens  ejus  intro8piciatur,merito  ardua  ac  subtilis.      ft*urpastis  et  cu^Aum  et  regnum  Dei  in  Chnsio  (De 


sima  anthropologie  ac  psychologia  aroana  acutis- 
simo  obtutu  penetrasse  ffistimabitur  (41). 

Platonis  enim  instar,  partem  animas  distinguit 
duplicem,unam  quidem  intelligentem  ac  sapientia 
sedem,  alteram  vero  caeoam  et  intelligentiffi  exper- 
tem  X6'^iy,w  et  oXoyov)  ;  animam  autem  a  spiritu 
distinguiy  sensu  gnostico,  negat :  Si  separas  spi^ 
ritum  et  animam,  separa  et  opera;  agant  in  discreio 
aliquid  ambo,   seorsum   anima,  seorsum  spintusi 


Resurr.  carn.  c.  54). 

Nec  in  hoc  animfls  integre  et  innocuflo,  quam  in 
laps»  ac  maculatflB  statu  describendo  infelicior. 
Originale  peccatum  admittit,  docetque  egregie 
quomodo,  quam  late  et  primigenia  labes  serpserit 
ac  omnes  infecerit :  Anima  haminis  velut  surculus 
quidam  ex  matrice  Adam  in  propaginem  deducta  et 
genitalibus  feminse  foveis  commandataj  cum  omni 
stui  paratura  pullulabit,  eto.  (De  Anim.  19).  Sata- 
nampronunitas...  per  quem  homo  a  primordio  cir- 


anima  sine  spirUu  vivat,  spintus  sine  anima  spirei...  Q  cumventus  ut  prxceptum  Dei  excederet,  et  propterea 


Ergo  duo  non  eruntf   quae  dividi  non  possunt  (De 
Anima,  cap.  40). 

Gum  anima  idem  sit  ac  spiritus,  neoeBsario  se- 
quitur  anime  proprietates  easdem  esse  ac  proprie- 
tates  spiritus ;  hino  animam  esse  simplicem,  a 
corpore  separatam ;  tam  duas  res  quam  diversas; 
nec  proinde  impingendum  est  in  id  quod  et  ab  eo. 
appellatur  corporalis  et  effigiaia,9eu  in  specie  et  re 
Bubsistens;aliunde  confitetur  eam  Dei  flatu  natam» 
natura  Ghristianam,  substantia  simplicem,liberam 
arbitrii,  rationalem,  immortalem,  non  ex  gratia.u^ 
omnes  ferme  veteres,  sed  ex  natura  sua :  eam 
vero  post  praesentem  hanc  vitam,  vel  dolere  apud 
inferoB,  vel  gaudere  in  CQslis  (Ibid.,  cap.  58).   EtBi 


in  moriem  datus,  cvinde  totum  genus  de  suo  semine 
infeclum,  su3S  eiiam  damnationis  traducem  fecit  (De 
Testim.  Apim.  3). 

Audiamus  nuno  eumdem  Ghristi  ortum  in  terris 
quasi  novo  cantico  concinentem  :  Nove  nasci  de- 
bebat  *novae  nativiiatis  dedicator...  Hsec  esi  naiivitas 
nova,  dum  homo  naseitur  in  Deo,  in  quo  homine 
Deus  natus  esi,  came  antiqui  stminis  suscepta,  sine 
semine  aniiquo,  ut  illam  novo  semine,  id  esi  spiri- 
taliier,  reformaret  exclusis  anliquilatis  sordibus 
enpiatam  (De  carne  Ghristi,  c.  47). 

Tertulliano  apparuit  humanitas  et  benignitas 
Balvatoris  in  carney  Verbum  caro  factum^tanquam 
omnium  fidei   mysteriorum   principium  et  finis. 


alio  loco  doceat  animam,  ante  universalem   resur-  jj  nov®  creationis  fastigium  etfundamentum,unicum 

mundi  orientis  meditullium,  unde  omnia  in  nos 
bona  derivantur,  quo  cuncta  qu»  Deum  religant 
et  homines,  remeant  et  connectantur.  Hinc  8e- 
ptimii  vehemens  et  acrior  impetus  quo  in  admira- 
tionem  Verbi  incarnati  rapitur,  quo  cujuslibet  boc 
magnum  pietatis  sacramentum  vel  leviter  impu- 
gnantis  impios  ausus  carpit  et  retundit :  quo  in- 
Banire  videiur,  pr»  nimio  in  Gbristum  natum  et 
passum  stupore  :  Sed  jam  hic,  inquit  Marcioni, 
responde,  interfector  veritatis  :  Nonne  vere  crucifixus 


reotionem  nec  paniri,  nec  gaudere :  insuper  qusB- 
dam  peccata  post  mortem  illico  nobis  luenda  fore 
sub  expectatione  resurrectionis. 

Garnem  ipsam  hominis  mirum  in  modum  glori- 
ficat  TertullianuB,  nec  quemquam  forsan  ex  Patri- 
bus  reperias  qui  de  ea  insigniora  dixerit.  Quodcun- 
que,  inquit,  limus  exprimebatur,  Christus  cogitaba- 
iur  homo  futurus...  Ita  limus  illejam  iunc  induens 
imaginem  Chrisii  futuri  in  came,  non  tantum  Dei 
opus  eraJk,  sed  et  pignus  (De  resurr.  carn.  c.  6. 


(44)  Vide  hsec  luculenter  exposita  in  opere  jam  laudato  J.  A.   McBhler.   Patrolog,i.  II,   p.  364.  vers, 
gall. 


35 


PKiKPATIO. 


26 


est  Deuif  nonne  vere  mortuuSf  u/  vere  crueifixus?  A. 
lumnevere  resuscitatus  ?...  Parce  unicx  spei  totius 
orbis»  Quid  destruis  necessariumdedecus  fidei?  Quod- 
cunque  Deo  indignum  est,  mihi  expedit.  Salvus  sum, 
si  non  confundar  de  Domino  meo»  Qai  mei^  inquit^ 
confusus  fueritf  confundar  et  ego  ejus,  Atias  non 
invenio  materias  eonfusionis,  qux  me  per  contem- 
ptum  ruboris  probent  bene  impudentem  et  feliciter 
stultum,  Natus  est  Dei  Filius,  non  94  pudet,  quia 
pudendum  est.  Et  mortuus  est  Dei  Filius.  Prorsus 
eredibile  est,  quia  inepium  est ;  et  sepultus^  resur" 
rexit,  Certum  est^  quia  impossibile  (De  Garn.  Ghr., 
cap.  5). 

Hec  aatis  sunto,  ut  quantum  in  ezponenda  fide 
dogmatica  prodesse  possit  Tertullianus  innotescat. 
Alia  perplura  sunt  dogmata  quae,  ab  eo  eadem  n 
nbertate  asserta  ao  oberius  a  dootisslmo  D.  Le 
Nourry  commentata,  babes  in  hujusce  tomi  decur- 
8U  iterum  in  lucem  prolata. 

Quam  egregie  recteque  Septimius  intellexerit 
veram  siDceramque  operos/e  et  practics  fidei  no- 
strs  nolionem,  nibil  magis  nobis  ostendit  quam 
amplissima  disciplina  liturgics  descriptio,  con- 
fertaque  veterum  rituum  copia,  in  omnibus  ejus 
Bcriptis  diffusa.  Gum  maximi  pretii  sint  qun  hanc 
primorunQ  saeculorum  disciplinam  atque  consue* 
tudinee  exhibent,  singula  atferemus  quam  accurale 
litnrgioa  documenta,  qusB  in  Septimii  scriptis  me- 
morantur. 

Et  uta  baptismo  ordiamus,  votustus  hic  doctor 
tradit  pricuo  loco  laboriosa  opera  ante  baptismum  Q 
suftcipienda,  crebras  orationes,  jejunia,  genicula- 
tiones  et  pervigilias,  cum  confessione  saltem  oo- 
colta  omnium  retro  peocatorum  ;  deinde  qu»  ad 
collationem  baptismi  pertineant,  trinam  immersio- 
nem,  et  trium  sanotissimffi  Trinitatis  personarum 
iovocationem,  postremo  quee  subsequantur,  nempe 
nnotJonem  post  lavacrum,  impositionem  manuum, 
et,  ut  pluribue  merito  viaum  est,  collationem 
Spiritus  sancti  per  confirmationis  sacramentum, 
imo  et  Eucbaristia  participationem  ^Gf.  lib.  de 
Baptismo), 

Tertullianus  peculiarem  tractatum  dePoenitentia 
concinnavit,  pulchrum  adeo  ac  eiegantem,  ut  eum 
Donntilli  ausi  sint  ipsi  perperam  abjudicare,  in 
quo  omnes  Pcenitentiae  ante  vel  post  baptismum  ]) 
poblice  privatimve  peract»  ritus  affectusque  ap- 
prime  describit,  uti  aliquatenus  videre  est  paulo 
iQfra,  ubi  de  exomologesi,  quoe  cum  provolvit  homi- 
nem^  magis  relevat;  cum  squalidum  facit,  magis 
mundatum  reddit  ;  cum  accusat^  excusat ;  cum  con^ 
demnat^  t^bsolvit,  (De  Poenit.  c.  9.) 

De  Eocharistia  disserens  Tertuilianus  tradit 
Chriatianos  summo  mane  convenire  consuevisse 
ad  myslerium  hoc  celebiandum  ;  laicos  de  prssi- 
dentium  manu  sacramentumsumpsisse ;  inpropriis 
manibus  acoepisse ;  in  proprias  domos  intulisse. 
Qt  jejuni,  sub  una  specie  participarent :  recens 


baptizatoB  sive  infantes,  sive  adultos,   eodem  be- 
neficio  donatos  fuisse. 

Hierarcbiam  ecclesiastioam  a  laicis  diatioctam, 
variis  instructam  ordinibu8,quibu3  suasunt  munia, 
suaque  propria  nomina,  apud  bsBreticos  dipturba- 
tam  aut  penitus  exstioctam,  inconcussam  vero  et 
ab  apostoiis  ad  usque  novissima  tempora  perenni 
successione  apud  Gatholicos  servatam,TertuIlianu8 
passim  profitetur,  ac  priesertim  in  aureo  illo  de 
Prxscriptionibus  libro,  quem  forte  adhuc  Gatholi- 
cus  conscripsit,  jam  vero  Montanista  edidit,  in 
quo  haereticos  sui  temporis  suggillat,  quod  ordina- 
tiones  eorum  temerarisByleves,  inconBtantes,quippe 
cum  aliuB  hodie  95  episcopus,  eras  alius :  bodie 
diaeonus^  qui  eraa  lecior  ;  hodie  presbyter^  qui 
eras  laicus.  (Ibid.,  c.  41.) 

Matrimonium,  cum  Apostolo  vocat  magnum  sa- 
cramentum  ;  at  juxta  moechiam  et  fomicationem 
docet  reputari  conjunctiones  occultas^  nec  prius  apud 
Ecctesiam  professaSf  nec  ab  episcopo  presbyteris  et 
diaconis  monogamis  postulatas  {Dq  Pudicit,  c.  4). 
GuiqueQillud  notum :  Unde  sufficiamus  ad  enarran^ 
dam  feticitatem  ejus  matrimoniij  quod  Eeciesia 
conciiiat  et  confirmat  obiatio  et  obsignat  benedictio, 
angeii  renuntiant^  Pater  rato  habet  ?  (Ad  Ux.  1.  n, 
c.  6.) 

Hso  demum  de  prece  sive  privata,  sive  poblica, 
de  sacris  synaxibus,  ac  Dominica  cocna.  TertuUia- 
nus  habet :  Ghristiani  orabant,  coolum  suspicien- 
tes,  expansis  manibus,  in  Gbristi  cruci  affixi  mo- 
dum  ac  formam,  capite  nudo,  vultu  voceque  de- 
missa,  ad  Orientem  conversi  ;  ante  orationem 
manus  abluere,  penulam  deponere,  plerumque 
soliti ;  alii  inter  orandum  assidentes,  alii  sub  con- 
spectu  Dei,  angelo  adhuc  orationis  stante,  stare  et 
ipsis  reverentius  aestimantes  ;  alternis  demum 
Psalmorum  cantibus  et  bymnis  sese  recreantes,  ac 
post  precem  osculum  pacis  non  subtrabentes ;  sine 
monitore,  qui  voce  preiret,  sed  de  pectore  atque 
intimo  cordis  affectu  deprecantes  ;  die  solis  cum 
laelitia  convenientes;  tum  sacrorum  librorum  le- 
ctioni  vacantes  ;  scripta  simul  prophetarum«  oom- 
mentariaque  Apostolorum  recitantes  ;  admonitio- 
nem  praesidentis  audientes ;  tum  castigationes  et 
censoram  divinamexcipientes,  a  communicatione 
orationis  et  conventus  et  omnia  sancti  commercii 
delinquentibus  relegatis.  Episcopi  his  synaxibus 
praesidebant,  et  eorum  auctoritate,  prsesbyteri  et 
diaconi,  probati  electi,  seniores  nuncupati ;  a  qui- 
bus  nec  de  aliorum  maou,  in  tempore  victus, 
etiam  antelucanis  coetibus,  Eucbaristiee  sacramen- 
tam  sive  sumendum,  sive  reservandum,  ut  domi 
sumerent,  excipiebant.  Erant  et  praeter  diem  solis, 
jejuoiorum  et  stationum  dies,  quibus  prolixius 
orabant,  genua  flectentea  cum  reliquo  humilitatis 
more,  ad  aram  diutius,  accepto  oorpore  Domini, 
stantes.  Erant  et  hor»  diei  solemniores,  nempe 
tertia,  sexta,  nona,  praeter  logitimas  orationes  quae 
ingressu  lucis  et  noctis  debebantur,  cibum   etla- 


27 


PRiEPATIO. 


28 


vacrum  preire  solebant,  vigiliisque  noctis  interci-  A  do  patientix  virtute,  de  vano  mulierum  cuUu  et 


debant ;  cffiterum  nihil  omniDO  praescriptum  est, 
nisi  omni  in  tempore  et  loco  orare.  Nihil  vero  ce- 
lebrius  quam  cum  ccena  Ht  qu6B  Agape  dicitur  ; 
non  prius  discumbitur  quam  oratio  ad  Deum  pra- 
gustetur;  editur,  quantum  esurientes  frugique  ca- 
piunt;  bibitur,  quantum  pudicis  utile  est.  Post 
ccenam,  aqua  ad  manus  abluendas  porrigitur,  lu- 
mina  ad  usque  lucem  diei  accendebantur  ;  tum 
remota  mensai  unusquisque  ad  hymnum  aiiquem, 
aut  desumptum  ex  Scriptura  sancta,au{  de  proprio 
ingenio  elicitum,  in  totius  consessus  et  coronsB 
medio  canendum,  provocatur :  tum  precibus  grates 
Deo  referuntur,  et  inde  disceditur  ad  eamdem 
curam  modestiae  et  pudicitiae,  qui  non  tam  ccenam 


omamento,  de  illicita  spectaculorum  frequentia,  de 
idololatria  ei  variis  ejusdem  speciebus,de  martyrii 
prse  omnibus  excelientiori  magnanimitate. 

His,  coronidis  instar,  adneotantar  selecta  ex 
Tertulliani  operibus  ascetica  documenta. 

Christianus  Deum  ttmet,  non  komines,  —  «  Nos, 
qui  sub  Deo  omnium  speculatore  dispangimur, 
quique  aeternam  ab  eo  pcBnam  providemua,  merito 
soli  innocentis  occurrimua,  et  pro  scienti»  pleni- 
tudine,  et  pro  latebrarum  difficultate,  et  pro  ma- 
gnitudine  cruciatus,  non  diuturni,  verum  sempi- 
terni,  eum  timentes,  quem  timere  debebit  el  ipse, 
qui  timentes  judicat ;  Deum,  non  proconsulem  ti- 
mentes  [InApolog,  cap.  45).  » 


ccenaverint,  quam  disciplinam.  Hanc   hostiam  de  n 

corde  devotam,   fide    paatam,    veritate  curatam,  ^     ^^«*  «^  pxniUntiam  impellii.  -  «  Bonum  est 


96  innocentia  integram,  castitate  mundam,agape 
corouatam,  cum  pompa  operum  bonorum,  inter 
paaimos  ethymnos  deductam  ad  Dei  altare,  omnia 
a  Deo  impetraturam.  Ghristiani  mactabant. 

Strictius  ac  festino  pede  cujusnam  sit  usus  Ter- 
tuliiani  in  re  morali  et  ascetica,  ut  promisimus, 
carpimus.  Hlico  ac  primo  explorandum  foret 
quinam  qualesve  fuerint  Ghristianorum  mores.  Ea 
dudplind  patientix  divinae  agere  nos,  inquit  Noster, 
satis  manifestum  esse  vobis  potest,  cum  ianta  homi- 
num  multitudo,  pars  pene  major  civitatis  cujusque, 
in  silentio  ei  modestia  agimus,  singuti  forle  noti 
magisquam  omnes;  nec  aliunde  noscibiles,  quam  de 
emendatione  vitiorum(Xd  Scapul.,  c.  2). 

Jam  vero  quanta  Ghristianorum  charitas  quaa 
vel  ethnicos  in  admirationem  rapit :  Vide,  in- 
quiunt,  ut  invicem  se  diligant,  el  ut  pro  alterutro 
mori  sint  parati !  Ipsi  enim  ethnici  ad  occiden^ 
dum  atterutrum  paratiores  (Apolog.  39).  Quanta 
coDJugum  Gbristianorum  castitas,  et  csslibum 
multorum  integritas,  et  virginum  innocentia ! 
Quid  enim  insigne  prxferimus,  nisi  primam  sapieU' 
tiam,  qua  frivola  humanx  manus  opera  non  ado- 
ramus  ;  abstinentiam,  qua  ab  alieno  temperamus  ;pu- 
dicitiam,  quam  nec  oculis  contaminamus ;  misericor^ 
diam.quasuper  indigentesflectimur;  ipsam  verila- 
tem,  qua  o/fendimus  ;  ipsam  tiberlatem,  pro  qua 
mori  novimus !  (Lib.  i,  ad  Nation.,  c.  4.)Guinamin- 


pcenitere,  an  non  ?  Quid  revolvis  ?  Deus  prsocipit. 
At  etenim  ille  non  prsBcipit  tantum,  sed  etiam 
bortatur.  Invitat  prsemio  salutem ;  jurans,  etiam 
vivo dicens,  cupit  credi  97  sibi.  0  beatos  nos, 
quorum  causa  Deus  jurat  I  0  miserrimos,  si  nec 
jurantiDomino  credimus  (lib.  de  Posnit,  cap.  4).» 
PecccUorem  ad  se  revertentem  Deus  benigne  susci^ 
pil,  -.  u  Quis  ille  nobis  intelligendus  Pater  ?  Deua 
scilicet ;  tam  Pater  nemo,  tam  pius  nemo.  Is  ergo 
te  filium  suum,  etsi  accoptum  ab  eo  prodegeris, 
etsinudusredieris,  recipiet,  quia  redisti :  magis- 
que  de  regressu  tuo,  quam  de  alterius  sobrietate 
lastabitur.  Sed  si  pcBuiteat  ex  animo...  si  porcos, 
immundum  relinquas  pecus,  si  patrem  repetas  vel 
C  offensum,  Deliqui,  dicens,  Pater,  nec  dignus  ego 
jam  vocari  tuus,  Tantum  relevat  confessio  delicto- 
rum^  quantum  dissimulatio  exaggerat.  Gonfessio 
enim  satisfactionis  consilium  est,  dissimulatio  con- 
tumaciffi  (/^tdem,  cap.  8). 

<c  Exomotogesis  prosternendi  et  bumilifioandi  ho- 
minis  disoiplina  eat,  conversationem  injungens 
misericordiaaillicem.  De  ipso  quoque  babitu  alque 
victu  mandat,  sacco  et  cineri  incubare,  corpus 
aordibus  obscarare,  animum  mcBroribus  dejicere, 
illa  quffi  peccavit,  Iristi  tractatione  mutare  ;  caste- 
rum  pastum  et  potum  pura  nosse,  non  ventris 
Bcilicet,  sed  animaB  causa :  plerumque  vero  jeju- 
niis  preces  alere,  ingemisaere,  lacrymari,   et  mu- 


Btianorum  moribu,  conferat  philosophorum  prl  D  «byteris  advolvi.  e  charis  Dei  adgenicular.  omni. 
*     4-    •  1  "^  p^iiuoupuuruui  pi«       buB  fratribus  leKationesdeprecationisBuaBiDjunge- 

stantissima     exempla    modestiaB,   «quanimitatis,  irairiu"»  «jgaviuucD    ^^.  j     o 

fidei,  Bimplicitatis    {Apolog,     cap.  46)  ?  Gasteras      ^®  (^^»^^»  ^.  9). 


inter  Ghristianorum  virtutes  maxime  emicuit  tam 
sedula  quam  dura  jejuniorum  observantia,  qua 
non  minus  quam  aliis  virtutibus  ab  ethnicis  di- 
Bcrepabant.  Nec  iis  satis  fuit  non  solum  pu- 
blicis  iu  calamitatibus,  sed  aliis  etiam  diebus  tam 
severa  austeraque  jejuniorum  observatione  iram 
Dei  placare,  sed  in  sacco  etiam,  ait  Tertullianus,  et 
cinere  volutantes,  invidia  caslum  tundimus  (Apolog, 
cap.  40).  Huc  referenda  forent  pulcherrima  quae  in 
libris  BpecialibuB  ^concinnavit  NoBter  de  oratione. 


Ridenda  posnitentia,  quae  delicias  non  abjtcit.  — 
«  Adjicitoad  sumptum,  conquirito  altilium  enor- 
mem  saginam,  defaBcato  senectutem  vini :  cumque 
qui  intorrogarit  cuinam  ea  largiaris,  Deliqui,  di- 
cito,  in  Deum,  et  periclitor  in  aBternum  perire. 
Itaque  nunc  pendeo  etmaceroret  excrucior,  ut 
Deum  reconciliem  mihi,  quem  delinquendo  iassi 
(Ibid,  cap.  U),  » 

Christiano  mundus  estinstar  carceris.  —  «  Bi  reco- 
gitemuB  ipsum  magis  mundum  carcerem  M^ej 


; 


29 


PRiEPATIO. 


30 


exiiFse  vos  e  carcere,  quam  in  oarcerem  introlsse, 
iDtelligemns.  Majores  tenebras  habet  mundus,  quae 
bominnm  pnecordia  exceecant ;  graBviores  catenas 
induit  mundus,  qu«  ipsas  animas  bominum  con- 
stringnnl ;  pejores  immunditias  exspirat  mundus, 
libidines  hominum.  Plures  postremo  mundus  reos 
continet,  scilicet  universum  hominum  genus.  Judi- 
cia  denique  non  proconsulisi  sed  Dei  sustinet  (lib. 
ad  Martyr,,  cap.  2).  » 

Exeniplo  Cfiristi  contemnencUe  divUix.  —  cc  Omni 
pene  in  loco  de  contemnendo  saeculo  Scripturis  do- 
miniciscommonetur.  Nec  major  adpecunis  contem- 
ptum  exbortatio  subjacet,  quam  quod  ipse  Domi- 
nus  in  nllis  divitiis  invenitur;  semper  pauperes 
justificat,  divites  prsdamnat.  Ita  detrimentum  pa- 
tienti»  fastidium  opulentisB  prsBministravit  :  de- 
monstrans  per  abjectionem  divitiarum,  Issuras 
qnoqne  earum  compntaydas  non  esse  (lib.  de  Pa- 
tient.  cap.  7).  » 

Cur  de  morie  amicorum  non  dolendum,  —  «  Gum 
constet  de  resurrectione  mortuorum,  vacat  dolor 
mentis,  vacat  et  impatientia  doloris.  Gur  ergo  do- 
leas,  si  periisse  non  credis  ?  Profectio  est,  quam 
putas  mortem.  Non  est  lugendus,  qui  antecedit, 
sed  plane  desiderandus.  9S  Id  quoque  desiderium 
patientia  temperandum.  Cur  enim  immoderate  fe- 
ras  abiissey  quem  mox  subsequeris  ?  Ccterum 
impatienlia  in  hujusmodi  et  spei  nostrsmale  omi- 
natur,  et  fidem  praevaricatur.  £t  Christum  isdi- 
mns,  com  evocatos  quosque  ab  illo,  quasi  jpi- 
BerandoB»  non  «quanimiter  accipimus  {Ibidem 
c.  9).  » 

Patieniix  encomia.  —  •  Satis  idoneus  p^^tWlias 
sequester  Deus.  Si  injuriam  deposueris  penes 
eam,  ultor  est ;  si  damnum,  restitutor  est ;  si  do- 
lorem,  medicus  est ;  ei  mortem,  resuscitator  est. 
Quantnm  patientie  licet,  ut  Deum  habeat  debito- 
rem  ?  nec  immerito ;  omnia  enim  plaoita  ejus 
tuetur,  omnibus  mandatis  ejus  intervenit.  Fidem 
mnnit,  pacem  gubernat,  dilectionem  adjuvat,  hu- 
militatem  instruit,  posnilentiam  exspectat,  exomo- 
logesim  assignat,  carnem  regit,  spiritum  servat, 
linguam  frenat,  manum  continet,  tentationes  in- 
cnlcaty  Bcandala  pellit,  martyria  consummat,  pau- 
perem  consolatur,  divitem  temperat,inGrmum  non 
exlendit,  valentem  non  consumit,  fldelem  dcle- 
ctat,  gentilem  invitat,  servum  Domino,  Dominum 
Deo  commendat,  feminam  exornat,  virum  appro- 
bat;  amatur  in  puero,  laudatur  in  juvene^  suspici- 
tur  in  sene ;  in  omni  sezu,  in  omni  flatate  formosa 
est  {Ibidem,  cap.  17).  » 

Adver$u$  epectacula  et  theatra.  —  «  Impudici- 
tiam  omnem  amoHri  jubemnr.  Hoo  igitur  modo 
etiam  a  theatro  separamur,quod  est  privatum  con- 
aistorium  impudicitiae,  ubi  nihil  probatur,  quam 
quod  alibi  non  probator  (iib.  de  Spect .,  cap . 
17).  • 

Sceiiici  tempir  infames.  -*  «  Aroent  Bcenioos  ho- 


^  noribus  omnibus  simul  et  ornamentis...  Quanta 
confessio  est  malae  rei,  cujus  auctores  quam  acce- 
ptisBimi  sine  nota  non  sunt !  »  [Ibid.,  cap.  22.) 

Comasdiis  Christianis  vetitum  interesse.  —  «  An 
ille  recogitabit  eo  tempore  de  Deo,  posito  illic,  ubi 
nibil  est  de  Deo  ?...  Pudicitiam  ediscet,  attonitus 
in  mimos?  imo  in  omni  spectaculo  nullum  magis 
scandalum  occurret,  quam  ipse  ille  mulierum  ct 
virorura  accuratior  cultus,  ipsa  consensio,  ipsa  in 
favoribus  aut  conspiratio  aut  dissensio,  inter  se  de 
commercio  scintillas  libidinum  conflabellant.Nemo 
denique  in  spectaculo  ineundo  prius  cogitat,  nisi 
videri  et  videre...  Avertat  Deus  a  suis  tantam  vo- 
luptatis  exitiosee  cupiditatem  {Ibid.  cap.  25).  » 

VersR  Christianorum  voluptates  in  hoc  saeculo.  — 
B  «  Jam  nunc  si  putas  delectamentis  exigere  spatium 
hoc,  cur  tam  ingratus  es,  ut  tot  et  tales  volupta- 
tes  a  Deo  contributas  tibi  satis  non  habeas,  neque 
recognoscas?  Quid  enim  jucundius,  quam  Dei  Pa- 
tris  et  Domini  reconciliatio  ?  quam  veritatis  reve- 
^atio?  quam  errorum  recognitio?  quam  tantorum 
retro  criminium  venia?  Quae  majorvoluptas,quam 
fastidium  ipsius  voluptatis,  quam  Sfleculi  totius 
contemptus,  quam  vera  libertas,  quam  conscientia 
integra,  quam  vita  sufficiens,  quam  mortis  timor 
nullus  (/^irf.,  cap.  29)?  » 

Mati  sacerdotes  Judxis  pejores.  —  «  jProh  scelus  1 

Semel  Judaei  Ghristo  manus  intulerunt;  isti  impii 

sacerdotes   OT    quotidie  corpus  ejus  lacessunt.  0 

•manUfl  pr&oidend^uyljerhit  an  jam  per  similitu- 

(^"dhiemyAciwoi-Bh:  Si^t&manus  tua  scandalizat, 

amputa  eam.  Qu»  magis  amputanda,  quam  in  qui- 

/tiw  Dotaini  eorpus  icaad^lizfetjir  I  » (lib.dtf  Idolola- 


/>Mi,  cap.  7.)  •"    •  •  -  -  —     ..• 

Mulier  Christiana  hominibus  placere  negligit,  imo 
korret.  —  ■  PerfectflB,  *id  est  ChristianoB  pudicae, 
appetitionem  sui  non  tantum  non  appelendam, 
sed  etiam  exsecrandam  vobis  sciatis  :  primo,quod 
non  de  integra  conscientia  venit  studium  placendi 
per  decorem,  quem  naturaliter  invitatorem  libi- 
dinis  Bcimus.  Quid  igitur  in  te  excitas  malum 
istud?  quid  invitas,  cujus  te  proflteris  extraneam? 
tum  quod  tentationibus  viam  aperire  non  debe- 
mus,  quffi  nonnunquam  (quod  Deus  a  suis  abigat) 
instando  perficiunt;  certe  vel  spiritu  scandalum 
{)  permovent  {De  Cullu  fem,^  lib.  ii,  cap.  2).  » 

Fucos  adhibere,  quate  crimen.  —  «  Non  super- 
grediendum  in  ornando  corpore  ultra,  quam  quod 
simplices  et  sufficientes  munditis  concupiscunt, 
ultra  quam  Domino  placere;  in  illum  enim  delin- 
quunt,  quaa  cutem  medicaminibus  ungunt,  genas 
rubore  maculant...  Displicet  illis  nimirum  plastica 
Dei  :  in  ipsis  redarguunt,  reprehendunt  artiQcem 
omnium.  Reprehendunt  enim  cum  emendant,cum 
a(|jiciunt,  utique  ab  adversario  artiflce  sumentes 
addimenta  ista,  id  est  diabolo.  »  {Ibid.  cap.  5.) 

Imago  mulieris  Christianse.  —  t  Prodite  jam  vos, 
medioamentis  et  ornamentis  extruct»   apostolo- 


31 


PRiEPATIO. 


32 


rum....  oaput  maritis  subjicile^  et  satis  ornatse  A 
eritis ;  manus  lanis  occupute,  pedes  domi  figite,Jet 
plu8  quam  in  auro  placebunt.  Vestite  vos  serico 
probitatis,  byssino  sanctitatis,  purpura  pudicitijs. 
Taliter  pigmentat»,  Deum  habebitis  amatorem 
(Ibid.t  cap.  13).  » 

ChrisUanus  voluptates  mundi  fugere  debet.  —  «  Tu 
peregrinus  mundi  bujus,  civis  supernaB  Hierusa- 
lem.,.  Nihil  tibi  cum  gaudiis  seBculi,  imo  contra- 
rium  debes.  Sasculum  enim  gaudebii,  vos  vero  lu- 
gebitis.  Et  felices  ait  lugenies..,  Omnia  imaginaria 
in  saBculo,  et  nibil  veri  (iib.  de  Corona  militiSf  cap. 
13).  » 

Adversus  veritatem  nulla  prsBscriptio.  —  «  Veritati 
nemo  praescribere  potest;  non  spatium  temporum, 
°on  patrocinia  personarum,  non  privilegium  re-  B 
gionum.  Ex  his  eoim  fere  consuetudo  initium  ab 
aliqua  ignorantia  vei  simplicitate  sortita,  in  usum 
per  successionem  corroboratur,  et  ita  adversus 
veritatem  vindicatur.  Sed  Dominus  noster  Gbri- 
stus  veritatem  se,  non  consuetudinem  cognomi- 
navit  (lib.  de  Virginibus  veland,,  cap.  1).  » 

Non  ex  personis  fides  probanda,  sed  personse  ex 
fide,  —  «  Non  ex  personis  probamus  fidem^  sed  ex 
fide  personas ;  nemo  sapiens  est,  nisi  fidelis  :  nemo 
major,  nisi  Christianus  :  nemo  autem  Ghristianus, 
nisi  qui  ad  fi nem  usque  perseveraverit  (De  PrX' 
sript.  advers,  Hxret.  cap.  3).  » 

Non  alia  quxrenda  scientia^    quam  Jesu  Christi. 
—  «  Nobis  ouriositate  gpiOac  itt>fl:esC  ^'(fei*  Cljfistupi  *. 
Jesum,   neo  inquisitioni^rpcist  ZJBi^uaig^iAilitV];^!^ 
credimuB,  nihii  desideramus   ultra   credere.   Hoc 


Deus  amandus  ut  Pater^  timendus  ut  Dominus. 
—  «  Justitia  Dei  plenitudo  est  divinitatis  ipsius, 
exhibens  Deum  perreclum,et  patrem  et  dominum: 
patrem,  clementia;  dominum,  disciplina  :patrem, 
potestate  blanda ;  dominum,  severa  :  patrem,di]i- 
gendum,  pie ;  dominum,  timendum  necessarie  : 
diiigendum,  quia  malit  poenitentiam  peccatorisi 
quam  mortem;  et  timendum,  quia  nolit  peccatores 
sui  jam  non  pcQnitentes.  Ideo  lex  utrumque  diffi- 
nit  :  Ditiges  Deum,  et  timebis  Deum.  Aliud  obse- 
cutori  propoBuit,  aliud  exhorbitatori.Ad  omnia  oc- 
currit  tibi  Deus,  idem  percutiens,  sed  et  sanans  : 
mortificansy  sed  et  vivificans  ;  humilians,  sed  et 
sublimans ;  condens  mala,  sed  et  pacem  faciens 
{Ibid.,  cap.  13  et  14).  » 

Hucusque  bonum  esse  ac  perutilem  TertuIIiani 
usum  ex  omnibus  qus  de  ejus  doctrina  congessi- 
mus  enixe  probare  voluisse  videmur ;  jam  vero 
orimini  nobis  merito  foret.  ni  ad  pravum  unum 
pr89cavendum  nihil  oonsilii  adderemus.  At,  quem- 
admodum  quantum  prodessc  queat  [ejus  doctrina 
statuimus,  ita  ex  ejus  erroribus  inferendum  est 
quam  nocere  possint,  quam  acri  judicio  ejus  scri- 
pta  secernenda  sint.  Porro  alia  communia  habet 
paradoxa  cum  Montanistis,  alia  vero  adeo  sibi 
propria  ut  hffiresiarcha  inde  evaserit,  ao  horum 
errorum  asseclas  TertuIIianistas,  ex  auctore  nun- 
oupatos,  protulerit. 


enim  prius  80   c0P5din^ft^,:^flcrt\e»*aB,  quodju&j-jt: : 
oredere  debeamu«.$Aiy:,^«<pL*i7)/i>*!»      V    :  ::•*:: 

De  clericorum  contineniia.  —  «  Quanti  igitur  et 
quant®  in  ecclesiasticis  ordinibus  de  continentia' 
oensentur,  qui  Deo  nubere  maluerunt,  qui  carnis 
BUffi  honorem  instituerunt,  quique  se  Jam  illius 
pudoris  filios  dicaverunt,  oocidentes  in  se  ooncu- 
piscentiam  libidinis  et  totum  illud  quod  intra  pa- 
radisum  non  potuit  admitti...  Inde  apud  nos  ple- 
nius  atque  instructius  prflBscribitur  unius  esse 
matrimonii  oportere  qui  adleguntur  in  ordinem 
sacerdotalem  {De  Exhort.  Cast.,  o.  7,  13).  » 

Homo  imago  Dei  pcr  liberum  arbiirium.  —  «  Non 
facie  homo  ad  uniformem  Dei  expressus  est ;  sed  ^ 
in  ea  substantia  quam  ab  ipso  Deo  traxit,  id  est 
anims,  ad  formam  Dei  respondentis  et  arbitrii  sul 
libertate  et  potestate  signatus  est.  Hunc  statum 
ejus  confirmavit  etiam  ipsa  lex.  Non  enim  pone* 
retur  lex  ei  qui  non  haberet  obsequium  debitum 
legi  in  sua  potestate  :  nec  rursus  comminatio  mor- 
tis  transgressioni  ascriberetur,  si  non  et  con- 
temptus  legis  in  arbitrii  libertatem  homini  depu- 
taretur.  Sed  et  alias  quale  erat,  ut  totius  mundi 
possidens  homo,  non  in  primis  animi  sui  passione 
regnaret,  aliorum  dominus^  sui  famulus  (lib.  ii» 
advers,  Marcion.^  cap.  5,  6).  » 


Gertum  indubitatumque  est  Tertullianum  non 
^l^m  erroribus  ao  deliramentis  Montanistarum 
•Bu6scripsisse,  verum  etiam  eadem  ardentissime 
propinasse.  Istiusmodi  sunl  omnia  quibus  suum 
V^i^^^l^tum  passim  et  procaciter  venditat ;  quibus 
sVciindiis  nuptias  non  solum  damnat,  sed  insuper 
enormitatem  vooat  omni  orimine  majorem  ,quibus 
illicitum  esse,  urgente  persecutionis  sstu,  tum  fu- 
gere,  tum  sese  pecunia  81  redimere  docet.  At  re- 
fugit  animus  referre  injurias  quas  evomuit  doctor 
iile  protervus  contra  Dei  Ecclesias ;  quibus  Gatho- 
licos  impetit,  quos  passim  appellat  Psychos^  id  est 
animales  homines  ac  carnales.Eosdem  arguit  quod^ 
agapes  oelebrando,  ventri  indulgerent  et  impudi- 
citiis  operam  darent,  confessoresque  in  carcere 
detentos  ad  intemperantiam  compellerent.  Prae- 
cipuos  habes  Tertulliani  MontanistaB  errores,  e 
quibus  ansam  arripuit  ipse  prodendi  odium  suum, 
animumque  erga  Catholicos  infensissimum. 

Pervenimua  ad  errores  qui  Tertulliano  heBresiar- 
chae  proprii  sunt  ac  peculiares  ;  ac  ne  in  inrmen- 
Bum  protrahamur,  ad  Pamelii,  Rigaltii,  csetero- 
rumquo  commentatorum  notas  infra  subjiciendas, 
hsc  minutatim  pensanda  remittimus.  Notabiliora 
promere  sufficiat.  Ac  prlmo  loco,  Virginem  Dei- 
param  virginitatem  in  partu  amisisse  audet  pro- 
fiteri.  Tum  de  anima,  etsi  nonnulla  bonigne  expli- 
oanda  cenBemus,  multa  nullo  paoto  exouBanda  re- 
manent,  uti,  exempli  oauea,  qusB  solemniora  et 
omni  modo  oorpulenti»  debitai  ea  quoque  adesse 


33 


PRiEPATIO. 


34 


anime,ip8am  ex  proprio  sexn  distiDgai,  vel  maaca-  A  o^ub,  cam  qoinam  (herint  ia  eo  viroram  doctorum 


lino  pcilicet  vel  feminino;  trinam»  sicuti  et  cor* 
pora,  per  longum,  latum  est  profundum,  dimen- 
sionem  habere  ;  corporis  humani  speciem  ac  figu- 
ram  pre  se  ierre ;  non  esse  qaalitatis  inanis  et 
vacue,  sed  qusteneri  possit*  acrei  coloris  ac  lu- 
cidam.  Notabiliter  insuper  errat  Tertullianus,  cum 
docet  Bcclesiam  ibi  etiam  haberi,  ubi  sunt  duo 
vel  Ires,  licet  laici  :  Ubi  tres,  Ecclesia  est^  licet 
kici !  horribilis  sane  propositio,  ex  qua  funestiora 
bene  malta  pro  Bcclesia  consequuntur. 

Silentio  prstereo  alios  errores  quos  non  solus 
ipse  propugnavit,  sed  et  alii  ex  vetustioribus, 
caeteroqain  in  re  nondum  ab  Eoclesia  definita  ;  ex. 
gratia,  rebaptizandos  esseab  bsreticis  baptizatos; 


impensi  labores,  sive  ad  codices  transcribendos, 
sive  adeditionesproferendas,  sive  ad  textum  in 
recentibus  linguis  transferendum,  sive  ad  qasdam 
rei  Tertullianes  puncta  sigillatim  enucleanda,  in 
decursa  sflBculorum,  singulis  volventibus  annis, 
recensere  summatim  aggrediamur.  Nihil  enim  ma< 
gis  ostendit  quam  tot  virorum  in  eumdem  auclo- 
rem  operosa  ac  indefessa  8Bmolatio,quanti  Tertul- 
lianum  fecerit  omnis  retro  antiquitas  ao  recentior 
eruditio,  quanta  fuerit  ejus  auctoritas,  qualive 
diligentia  ac  prudentia  quisque  ejus  scriptis  usus 
faerit.Prflahabitis  eadem  in  re  studiis,ac  presertim 
Car.  Traugott  Gottlob  Schxnemann  rara  admodum 
fiibliotheca  historico-litteraria,  libentius,  pro  more 


r,  -*\  •  •       Mi     ^  '^ «♦,!*-«•;    n  nostro  ac  jure,  utentes,  primo  decodicibus  manu- 

itemeo  refertur  opmio  millenariorum,   et  descri- fl       .  ..      •*  «•*•      j 


ptio  pamdisi  quem  in  Apologet,  cap.  47,  appeltal 
locumdivinffl  amcenitatis,  recipiendis  sanctorum 
Bpiritibos  destinatum,  et  maceria  quadam  ignesB 
zonffi  a  notitia  orbis  communis  segregatum.  Qui- 
bQsaddeDdum  venitquod  habet  deangelis  aposta- 
tis,  qui  Olias  hominum  cognoverunt  (42). 

Illud  antem  portentam  «quare  videtur,  inqoit 
aactor  qaidam  vita  Tertulliani,  virum  hunc  scili- 
oet,  sublimi  iugenio  donatum,  fidem  conciliare  po- 
tuisse  hajusmodi  erroribus,  ob  visiones  mulierum 
qaibns  oqae  ac  sancti  Spiritus  revelationibus  om- 
nimodani  fidem  prsstabat. 

Hinc  eum  prsBlaudato  aaotore  concludendum 
est  (45)  jam  nos  a  TertuUiano  lapso  admoneri  quam 
labricares  sithominum  intellectus,  de  se  nimium  G  tempora,  cum  ex  immani  barbaroram     colluvie 


scriptis,  quorum  notitia  ad  usque  nos  pervenerit, 
pauca  libabimus  ;  tum  editionum,  versionum  ao 
commentationum  amplam  setiem  ad  singulos  an- 
nos,  quantum  licuerit,  referemus  (44). 

§  I.  DB  GODIGIBUS  TERTULLUNI. 

«Post  antiqaissima  Gypriani,  Lactantii,  Hiia- 
rii,  Eusebii,  Rufini,  Hieronymi,  Augastini,  Vin- 
centii  Lirinensis,  de  Tertulliani  libris,  ingenio, 
auctoritate  testimonia,  nulla  subinde  per  plura 
saBcuIa  remanent  ejus  vestigia,obrutu8que  videtur 
sub  celeberrimo  Gelasii  pape  decreto,  qui  indi- 
stincta  ejus  opera  inter  apocrypha  amandavit. 
Excitus  tandem  ex  iis  apocrypborum  tenebris, 
rursus  in  lucem  prodiit  circa  fausta  Garoli  Magni 


prarsamexis,  sibi  uni  omnia  tribuens,  nimiamque 
oredens,  nec  Z%  Bliorum,roaximeque  ipsius  Eccle- 
8i«  respiciens  auctoritatem  1  quam  c;to  privati 
cujuelibet  ingenium  subverti  queat!  quam  pronus 
ejusdem  inerrores  lapsus !  quam  vere  de  Tertul- 
iiano  in  saiCommonitorii  cap.  48  pronantiaverit 
B.  Vincentios  Lirinensis:  Tertullianus  catholici 
dogmatiSy  id  est  unioersalis  ac  vetwtse  fidei  parum 
tenax,  ae  disertior  multo  quam  felicior,  muiata 
deinceps  sententia,  fecil  ad  extremum  quod  de  eo 
beatut  eonfessor  Hilarius  quodam  loco  scribit :  Se^ 
quenti^  inquU^  errore  detraxit  scriptis  prebabilibus 
auctoritatem. 

ARTICULDS  in. 

DK   LITTERARII8  TBRTULUANI  ANNALIBU8. 

Modo  perpensa,  utut  fieri  Iicuit;Tertulliani  mul- 
tipHci  aactoritate,  atque  datis,  qu»  ausi  sumus 
ac  potiora  duximus,dereotoejuBdem  usu  consiliis, 
jam  ex  hoc  ordine  rerum  miaime  declinare  vide- 


emersa  renascerentur  studia  litterarum.  Que  im- 
primisfloruere  Lugduni,  invetusta  eruditionis  ao 
eloquentiae  Gallioffi  sede,  neo  parum  favisse  archi- 
episcopi  Lugdunenses,  Leidradus  inter  quos  et 
Agobardus,  memorantur.  Porro  Tertullianum  prffi 
omnibus  in  deliciis  habuisse  Agobardus  cxisti- 
mandus  est,  quippe  cujos  exstant  plures  manu- 
scripti  codices  nomen  ejus  pr«  se  ferentes.  Hino 
igitur : 

ZZ  Sfficulo  IX. 

«lolnter  ann.  814  et  840.  I.  Codex  Agobardi 
prior,  membranac.,  litteris  unciaiibus  minasculiB 
elegantibus  ao  nitidis  exaratus,  204  fol.  in-4<>  com- 
Q  pactus,  vetustate  nimia  lacer  ac  diuturno  udore 
marginum  corrosus  aolancinatu8,exstat  in  Blblioth. 
reg.  sub  num.  1622.  Jam  prope  manibus  absquo 
periculo  tractari  non  poterat,  cum  nuper  eximius 
ille  codex  tandem  recenti  opera  resarcitus  est,  nec 
salvis  tamen  pluribus  foliorum  frustulis  pellucidis, 
in  quibus  aliquot  emicabant  grammata  quffi  nunc, 


(42)  H»o  et  alia  Tertalliani  paradoxa  infra  repe- 
riea  cum  antidoto  Pamelii,  et  alibi  aliis  commen- 
tttorum  notis  sanata;  ab   erroribus  quibusdam 

terperam  ipsi  imputatis  Tortullianum    vindicat 
nmp.  Biblioth,  histor.  criiicaPP.,  t.   VU,  c.   11, 
p.  709  teqq. 


(43)  Corbiniani  Thomffi  dissert.  final.,  op.  oit., 
p.  192. 

(44)Quffi  doctissim»  Schffinemanni  notitiffi  ad- 
denda  censuimus,  hffio  uncinis  prffifigenda  cura- 
vimus,  cffitera  novis  tantum  titulis,  aut  alio  disiin- 
ximus  ordine. 


35 


PRiBFATlO. 


86 


znargine  defioiente,  vel  obstante  opaco  linimine,  X  <<  VIL  Eod.  temp.  Code»  Colberlinus  prior^    qnemy 

jabente  abbate  Golbertino,  a  Carolo  Duchesne, 
accepit  D.  Le  Nourry,  cui  ab  annia  circiter  700 
visus  est  exaratus. 


exstinguuDtur.In  ^«'folio.subtitulo  recentiori manu 
ac  litteris  quadratisinscripto,hsc  vetuetocaractere 
leguntur :  liber  oblatus  ad  altare  s.  stephni  ex 
voTO  AGOBARDi  EPi.  In  cod.fol.  verso,  HIC  sdnt  tkb- 
TULLiANi  LiB.xxiii.  Sequitur  index  iste :  ad  nationes 

LIB.  I,IT.  AD  NATIONES  I.B.  II.  DE  PRiESCRIPTIONE  H-fi- 
RETICORUM  LIBER  I,  DE  SGORPIAGE  :  DB  TE8T1M0NI0 
ANIMi£  —  DE  GORONA  —  DB  8PEGTAGULIS  LIS  (sic)  DB 
IDOLOLiTBIA  LA  (sio)  —  DB  CBN8U  ANIM-fi  —  DB  ORA- 
TIOI^B —  DE  CULTU  FBMINARUM  —  IT.  DB  CULTU  FBMI- 
NARUM  —  AD  UXORBM  —  IT,  AD  UXORBM  —  DB  EXHOR- 
TATIONE  CASTITATIS  —  DB  SPE  FIDBLIUM  —  DE  PARADI80 
—  DE  VIRQINIBUS  VELANqiS — DE  CARNE  ET  ANIMA.    lu 

altera  columna   ejusdem   foiii :   db  carne   xpi  db 

PATIENTIA  —  DE  PiENITENTIA  —  DE  ANIME  SUMMIS- 
8I0NE  —  DE    SUPERITITIONB    SjGCULI    —    LEOE   IN   XPO 

iHY.  Porro  deficit  codex  in  libro  de  Came  Christi, 
ad  b«o  capitis  X  verba :  ilem  cum  prxsumant  non 
carnis  sedanimx  noslras.  ^  Nihil  exstat  de  sequen- 
tibus  libris,  neculium  verbum,  dequatuor  prffice- 
dentibusin  indice  memoratis.In  operimento  mem- 
branaceo  ao  rubro,aureis  lioeis  et  litteris  distincto, 
legitur:  jacob,  gothofredus.  i.  g.  domo  pxrisibnsis 
REOUE  PARisiORUM  BiBLioTBCiG.  Hic  euim  Insignis 
est  codex  quem  primus  tractavit  Gothofredus,  e 
quo  pnmus  duos  ad  Nationes  libros  edidit,  quem- 
que  his  editis  regiae  bibliotheciB  dono  dicavit. 

«  IL  Codex  Agobardinus,  a  snperiori  diversus,  in 
Biblioth.  Lugduno-Batava,ab  Havercampio  lauda- 
tus,  sed  non  descriptus.  Vide  infra  Haverc.  prsefa- 
tione  ad  Apologetic.  pag,  250  sqq, 

Saeeulo  x. 

c(  IIL  Girca  ann.  900.  Ciodex  Claudii  Puteani. 
caracterepulcherrimo,  elegantibuBuncialib.  80  toL 
id  forma  4*  compactus,  asservatus  in  Biblioth.re- 
gia,  olim  n*  3971,nunc  4623notatuB,8olum  Apolo- 
getic.  lib.  continens^  quem  in  manibus  habuere  ao 
cousuluere  D.  Nic.  Le  Nourry  et  Rigalt.. 


SflBCUlo  XI. 

« IV.  Girca  ann.  1000.  Codex  Petri  Pitihcsiy  ex 
caracterum  forma  a  D.  Nicol.  Le  Nourry  et  aliis 
VV.  DD.  undecimo  seeculo  ascriptus,  olim  ex  Pi- 
thcBi  schedis  RR.    Patrum   Oratorii  Jesu  collegio 


Saeculo  daodecimo. 

c  VIII.  Infra  ann.  1050,  Codex  Morbacensis  in 
cujus  fine  manu  recentiore  scribitur :  Orate  pro 
domno  abbate  Morbacensi^  qui  alius  non  est  ao 
BartholomaBus  de  Andelo,  anno  1455  monasterio 
prsfectus.  Varias  ejus  lectiones  sedulo  D.  Nic.  le 
Nourry  deoerpserat  eumque  600  vel  700  abhinc 
annis  soriptum  ducebat. 

Ssculo  decimotertio. 

« IX.  Codex  Colbertinus  recentior.delsLiixB  ex  urbe 
g  Tutelensi  anno  1687  a  D.  Stephano  Baiuzio,  notatus 
in  Golbert.  bibl.  n»  5271.  olim  in  Regia  5973,  nuno 
1689,  haud  400  annia  recentior  judicto  D.  Le 
Nourry.  Gontinet  in  priori  parte  Didjmi  de  Spiritu 
S»  tractalum^  D.  Gypriani  epp,  et.  opp,  et  posteriori 
parte  Apologeticum  Tertuiliani. 

Saculo  decimo  quarto. 

«  Ab  annis  1462  ad  1500  saltem  referendi  sunt 
oodices,  quos  in  uberrima  Hirsaugiensis  abbatia 
bibliotheca  vidit  J.  Trithemius,  ao  meminit  libro 
de  Script,  ecctesiast,  ubi  de  Tertulliano.  Ibidem 
memoratur  adhuo  exstare  tiber  de  Exstasi,  qui  desi- 
deratur. 

«  Anno  1481,  pridie  Idus  Januarii  scribebat  An^ 
gelus  Politianus    de  TertuIIiano   epistolam   haud 
C  secus  ao  si  ejus  libros,  quotquot  etiamnum  habe- 
mus,  in  manibus  habuisset. 

«X.  Ad  annum  4492prodiit  codex  biblioth»  re- 
gix  ParisiensiSy  olim  num.  4313-3,  nuno  n.  2616, 
prs  se  ferens,  haud  amplo  volum.50  fol.  membra- 
nac.  constans,  nitidaac  eleganti  oaraoterum  recen- 
tium  forma,  ad  usum  equitis  c^jusdam  Bartho- 
lomffii  Ghalei,  archigrammatei  duoalis  Mediolan., 
transcriptus  ab  Hierooymo  Waradeo ;  textus  opti- 
maBnotffi,  licet  recentior.  Post  varias  remm  ao 
dominorum  vices,  ut  constat  ex  notis  primo  folio 
affixis,  penes  Antonium  Faursub  num.   478  fuit. 

«SflBculo  XV  ascribuntur  Tertulliani  quxdam 
declamationeSj  quaa  in  catalogo  biblioth.  Middle- 
hiil  n.  2377  reporit  Hanel  acinseruil  in  sua  mss. 


Trecensi  dono  datus,  nuno  in  bibiioth.  urbis  Mon-  D    '    ^^    ' 
tispessulani  asservatus,  membranac,  in-f<>,  omnia 
Tertulliani  opera  continet.  84  Gf.  Hsnel  oatalog. 
p.  245.  Eo  usus  est  ad  suam   editionem  Rigaltius. 

« V.  Eod.  tempore,  Codex  Harlanu  caracteris 
elegantia  baud  Puteano  deterior,  neque  centum 
annis  recentior,  judice  D.  Le  Nourry,  qui  eum 
accepit  ab  Achille  Harleo,  Parisiensis  senatus 
preBside,  in  eoque  bonas  et  malas  deprehendit 
lectiones. 

«VL  Eod.  temp.  Codex  Augustas  TaurinensiSf 
cui  se  offendisse  testatur  Mabillonius  in  Itiner. 
Italic.  I.  I,p.  8. 


Godices  etatis  incerte. 

«XI.  Codex  vetus  ignotus  unde  Apologeticua 
primum  exscriptus  est. 

85  «  Xn,  Xill.  Hirsaugiensis  et  Patemiaciensis 
primi  fuerunt  ex  quibus  TertuUianus,  Rhenano 
obstetricante,  prodiit.  »  Btiam  nuno  servantur  in 
urbe  Schlettstadt^ex  ipsamet  B.Rhenani  biblioth., 
Tertniliani  scripta  qucdam  mss.  membranac.  Gf. 
HsBuel.  p.  437. 

«  XIV,  XV.  Gorziensis  et  Fuldensis, luem  posthao 
Fr.  Modius  diligentiuB  excussit,  plurimum  Tertul- 
liano  emendando  profuerunt. 


n 


PRiEFATIO. 


88 


tt  XVI.  Gagnssi  €odicem,ex  qno  pleniorem  Terful-  A  in  reliquis  Tert.  Apologetioi  cum  Lactantio  editio- 


lianom  dedit,  ignoramus. 

«  Xll.  Britannicus  ccenobii  Masburiensis  a  Joh. 
LelaDdo  cum  Geleoio  commuDicatus,  plane  egre- 
gius ;  qui  usquedum  non  habebantur  libros  Tertull. 
praebuit,  aliis  contra  qui  jam  exstabant,  carens. 

XVIII,  XXIV.  Codices  PameUi  /  tres  Vaticani 
cardinal.  Sirlet  jussu  in  usum  ejns  coUati,  duo 
monasteriorum  S.  Amandi  et  S,  Bavonis  in  Bel- 
gio;  nnus  Anglicanus,  qui  penes  Joh.  Glementem 
fuit. 

XXV.  Codex  Bongarsii,  quo  usus  est  Heraldus. 

XXVI.  Codex  quem  Salmasius  ad  librum  de  Pallio 
perpoliendum  adhibuisse  professus  est. 

XXVII.  XXVIII.   Codices  duo   membranacei   in 
bihliotheca  Lugduno-Batava  n.  324,376  ezsistentes,  «> 
qaibus  liber  de  Pallio  comprehenditur,  ac  usus 
est  Havercampius. 

Insuper  variantes  lectiones,  quas  e  variis  libris 
mss.  F.  Ursinus  collegerat,  notemus^  quas  post 
Wouwerium  Rigaltius  in  usum  vocavit. 

«  XXIX.  Codex  Fa/£canu5,continen8  cum  chronico 
V.  BediB  mnlta  alia  e  quibus  fragmentum  Tertul- 
liani  de  exsecrandis  Dits,  primo  editum  ann.  1630 
a  J.  M.  SnaresiOybibliothecs  Vatic.  custos,nec  jam 
abhino  recusum,  iterum  in  hac  nostra  editione 
datum  t.  II,  col.  1114.  Godex  ille,inquit  Suarezius, 
litteris  locgobardicis  scriptum  ante  septingentos 
vel  octogentos  annos  scriptus  videtur. 

«XXX.  Codex  Ambrosianus.,  e  quo  Muratorius 
eniit  ultimam  partem  tractatus  de  oratione^  vetu- 


nibus  exscribi  solet,  in  dimidio  fere  parte  pagins 
secundcB  folii  primi ;  tum  ipsius  anni  notaa  defec- 
tus,  vix  obvius  in  hujus  looi  et  typographi  editio- 
nibus,deindequod  post  subscriptionem  subjicitur: 
Sermo  de  vita  seiema  (l).qui  pariter  cum  sequenti- 
bus  Lactantii  edit.  quaa  Tertulliani  Apologeticum 
adjunctum  habent,  plerumque  prodiit.  Possunt 
hffic  saltem  excitare  VV.  DD.  ut  curiosius  de  his, 
ubi  licet,  dispiciant. 

1493. 

Mediolani  per  Vldericum  Scinzinzeler»  fol.  Q.  $o- 
ptimili  Flor.  TertuIIiani  Apologeticus  adv.  gentes. 
Cat.  BibL  Pinell.  p.  lat.  682,  tom.  I. 

1494. 

Venetiis,  curai  et  expensis  nobilis  viri  Domini  Oc^ 
taoiani  Scoti  Modoetiensis,  1494,  quinto  Idus  Octo* 
bris  per  Bouctum  Locatellum  :  Q.  Sept.  Tertulliani 
Apologeticus,  cum  Lactantio. 

1500. 

Parisiis,  ap.  Jo.  PeHL  i<*.  Tertulliani  Apologeti- 
cus,  cum  Lactantio,  si  conjectur»  fldere  licet. 

Sfficulo  decimo  sexto. 

1501  —  4600. 

Gum  Lactantio  iterum  iterumque  prodiit  Tertul- 
liani  Apologeticon  :  1502,  Venet.  fol. ;  1509,  Venet. 
fol.;  1509,  Paris.  4^ ;  1511,  Venet.  fol. ;  45(3,  Paris. 
4« ;  Fiorent.  8»,  ap.  Phi/.  Junt.  Juntinae  exempla 


cruu  uiwuiaui  paii^m  ir«iut«itu«  uc  vrui,w7ic,  vctu-      georium  etiam   rcperias.  Vid.  Gat.  Bibl.  Pinell. 
stos  qnidcm,  eodem  judice,  at  nullibi  ab  eo  des- 1  pp  i^^    „  ^^ 
criptuSy  nec  ulli  affixus  etati.  » 
Perperam  Tertulliani  nomine  inscribuntur  duo 


codices  ParisienseSyquorum  alius  in  biblioth.regia 
num.  1656,  alter  in  bibl.  S.-Genovef.  num.  694 
asservatur,  neuter  vero  vel  minimum  Tertulliani 
habet  vestigium. 

§  II.    DK  8IN0UL18  SDITIONIBUS,  VERSIONIBUS,  AG  VA 
RIOBUM   IN  TERTULLIANO   C0MMENTATI0NIBU8. 

SffiCulo  XV-XVI. 

4483. 

Q.  Septimii  Florentia  Apologeticus  adversus 
gentes.  Impressum  Venetiis  per  Bemardinum  Bena- 
lium.  s,  a.  nota.  fol.  Gharactere  eleganti  gaudet. 


PP.  lat.,  n.  684. 

1545. 

Venetiis  in  xdibus  Aldi  et  Andrex  socen,  mense 
Aprili  1515.  In  fronte  :  Tertullianus.  Praemittun- 
tur  praBter  Jo.  Bapt.  Egnatii  Ven.  ad  Gasp.  Conta- 
renum  Patricium  Venet.  et  philosophum  prseci- 
puum  epist.  dedicatoriam^  Hieronymi  vita  Tertul- 
liani,  et  capitum  tabula. 

1521. 

Ed.  princeps  Basileensis  I.  Operum  Tertulliani, 
Bas.  apud  Froben.  fol.  «  Opera  Q.  Septimii  Fio- 
rentis  Tertuliiani,  inter  latinos  Ecolesiae  scriptores 
primi,  sine  quorum  leotione  nullum  diem  inter- 
mittebat  olim  divus  Gyprianu8,per  Beatum  Rhena- 


litterisinitialibusminioadpictis.SiDgulatimquidem  D  NUMScheletstadiensem  e  tenebris  eruta  atque  a  situ 


hic  Tertailiani  libellus  in  bibliotbeca  Begio-acad. 
Goett.  exsbat  et  memoratur  in  biblioth.  Pinelliana 
1. 1  Patr.  Lat.  n.  683.  Sed,  ni  failor,  ac  Lactan- 
tianam  editionem  ab  eodem  Bern.  de  Benaliis 
factam  et  a  Fabricio  oommemoratam  pertinet  ; 
quam,  quia  forte  rarior  sit»  nolim  continuo  cum 
Banemanno  in  dobium  vocare,  86  et  insunt  in- 
dicia,  qns  attentum  observatorem  advertere  pos- 
snnt  in  hnjus  libelii  faabitu  veluti  capitum  tabula 
ipaum  prscedens,  quffi  sio  exscripta  est,  ut  fere 


pro  virili  vindicata,  adjectis  singulorum  librorum 
argumentis  et  alicubi  conjecturis,  quibus  vetustis- 
simus  auctor  nonnihil  illustratur.  Quorum  catalo- 
gum  proxima  pagina  reperies.  Floruit  sub  Gss. 
Severo  Pertinace  et  Antonino  Garacalla,  valde 
vicinus  apostolorum  temporibus,  circa  annum  a 
Ghristo  passo  160.  Quare  boni  consulenda  sunt 
hujus  Boripta,  si  alicubi  varient  a  receptis  horum 
temporum  dogmatis,cum  omnes  synodos  anteces- 
serit,  apostolicis  illis  exceptis,  quarum  in  Actis 


(45)  Ad  verbum  insoriptns  :  Item  sermo  de  vita  xtema,  cap,  47. 


39 


PILEPATIO. 


40 


87  Lucas  commeminit.  Gaude,  ]ector,et  hunc  tibi  A  gno  et  nitido,  tum  figuris  vel  emblematiciey  ve 


rarum  ac  novum  thesaurum  para,  ao  vale.  »  In 
calce,  folio  ante  indicem  proximo  :  Basilex  afnui 
Jo,  Frobenium  :  mente  Julio.  an,  1521.  Opera  qus 
in  hoc  volumine  continentur,  quorum  catalogum 
pagina  tituli  adversa  prtebetjhsc  sunt :  de  Patien' 
tia  liber\  de  Came  Christi;  dt  Resurrectione  camis ; 
de  Prmcriptione  hasreticorum  ;  Adversus  omnes 
hserese^;  Adversus  Judxos  ;  Adversus  Marcionem 
libri  V ;  Adversus  Hermogenem;  Adversus  Valenti- 
nianos;  Adversus  Praxeam;  de  Corona  militis;  Ad 
Martyres  ;  de  Posnitentia  ;  de  Virginibus  velandis  ;  ae 
Habitu  muliebri  ;  de  CuUu  feminarum ;  ad  Uxorem 
suam  libri  II ;  de  Faga  in  persecutione ;  ad  ScapU" 
lam ;  de  Exhortatione  castitatis ;  de  Monogamia  ; 
de  Paitio  ;  Apotogeticus  adversus  gentes. 


mytbologicis  et  historicis  ligno  impresflis,  qu» 
partim  maginea  tituli,itemque  primaB  dedicationis, 
et  deinde  ipsius  textus  paginam  primam  cingunt, 
partim  litteris  initialibus  majoribus  accesserunt. 

88  1525.  1528.  (46)  1536. 

Bae.  ap.  Froben.  f.  repetitiones  prima. 

1539. 

Ed.  Basileensib  II,  Basitese.  f.  Opera  Q.  Septimii 
Florentis  Tertuliiani  Gartbaginensis»  inter  Latinos 
EcclesioB  scriptores  primi,  sine  quorum  lectione 
nuUum  diem  intermittebat  olim  divus  Cyprianus, 
per  Beatum  Rhenanum  Selestadiensem  et  tenebris 
eruta,  atque   a  situ  pro  virili   vindicata,  adjcctis 


Tk  singulorum   librorum  argumentis,  et  nuilibi  non 
Geperat  edendi  Tertuliianum  coneilium  Rhena-  **  conjecturis,  ac  nuper  collatione  Gorziensis  exem- 


nus,  cum  forte  in  codioem  vetustum  Patemiaci 
(Petertingen)  codnobii  Transjurani  incidissel,  mox 
adjutus  etiam  codice  Hirsaugiensi  (Hirschau). 
Utrumque  tamen  tam  corruptum  et  mendis  ple- 
num,  simul  scripturam  utrobique  tam  similem  de- 
prehendit,  ut  alter  ab  altero  descriptus  videretur, 
et  ni  semei  vixdum  inscripti  libri,  dum  Frobenii 
praela  vacarent,  typis  excudi  coepti  essent,  omnino 
ab  opere  destitutum  se  fuisse  affirmat.  Secutus 
ergo  in  protligando  labore  hoo  est,  ut  quando 
loca  mendosa  deprehenderet,  et  non  subvenirent 
exemplaria,  sciens  religiose  esse  tractanda  auctorum 
scripta  non  secus  ac  res  sacras,  nihil  mutaret,  sed 
conjecturas,  quse  tum  in  mentem  forte  veniebanty  in 


plaris  ex  Mediomatricibus  oblata,  non  solum  longe 
emendatiora  facta,  verum  etiam  pro  re  nata  novis 
ac  retextis  annotationibus  exposita  illustrataque. 
Quorum  catalogum  proxima  pagina  reperies.  FIo- 
ruit  sub  Gess.  Severo  Pertinace,  et  Antonino  Ga- 
raralla,  valde  vicinis  apostoiorum  temporibus, 
circa  annum  a  Ghristo  passo  160.  Basilea  1539. 
HENSE  HARTio.  Oc  hac  sccunda  editione  audiamus, 
quae  ipse  Rhenanuslitteris  praefixis,datis  Seletstadii 
sub  Kal.  Mart.  4539,  scribii  :  «  Iterum  damusTer- 
tullianum,  sed  emendatiorem,quam  antahac.Gujns 
rei  causa,  quod  collationem  ejus  codicis,  'qui 
GorziaQ  in  Mediomatricibus  asservatur  diligentia  ac 
dex^eritate  Huberti  Custinei  —   adjuvante   Domi- 


marginibus  adjiceret,  quorum  nonnullse,  inquit,  nec  C  nico  Florentino  sodali  peractam,cura  jurisconsulti 


fniVit  multum  arrident,  verum  cupiebam  lectorem 
dubitaturum  adjuvare.  Quod  si  non  ubique  successit, 
non  est  idcirco  damnandus  conatus.  Pergit  :  Uti' 
nam  mihi  copia  fuisset  exemplaris  quod  in  Gorziensi 
ccenobio  servaiur,  id  abest  ad  tertium  miHiarium  ab 
urbe  Mediomatricumy  et  item  ejus  quod  apud  Fuldatn 
exstat  vet  ejus  guod  esse  Homss  ferunt.  Sedspaliis  ini- 
qui  tempotis  exclusi,  non  potuimus  ea  nancisci. 
Quanquam  vereor  nihii  noslris  esse  emendatiora, 
quando  codices  quibus  usi  sumus,  Hirsaugensis  et 
Paterniacensis,  tam  constanter  per  omnia  consentie- 
bantf  ex  diversis  altati  bibtiotheciSf  et  non  uno  tem- 
pore  descripti.  Sed  hujus  conferendi  laborem  aliis 
committemus. 


D.  Glaudii  Cautiunculae  Ferdinandi  Gssaris  a  con- 
silio,tandem  nacti  sumus.  Nec  vero  tantum  profuit 
illa,  quanquam  multum  profuit,quantum  momenti 
attulit  ad  exactiorem  castigationem,  quod  depre- 
hendimus  subinde  graBcissare  Septimium  figuris  et 
constructionibus  graecis  utentem.  Apparet  sane 
nostrum  auctorem  in  lectione  Graecorum  veterum 
qui  plurimi  id  temporis  et  soli  inter  sacros  inter- 
pretes  habebantur  assidue  versatum,  ut  imbibitam 
et  impressam  memoriffi  Graecorum  dialecton  etiam 
Latine  scribens  interoblivisci  nequiret.  Nos  hujus- 
modi  tropos  indicavimus,et  quidem  Sffipe  crassius, 
modo  apertius  ;  nam  volulmus  adjuvare  studiosos. 
Jam  dedit  retexendarum  annotationum  ansam  col- 


Pr»ter  argumenta,  singnlis  Ibris  una  cum  anno-  r.  lationis  istius  opportunitas,  ubi  lectio  posterior  a 


tatiunculis  prsmissa,  praefixit  Rhenanus  vitam 
Tertuiliani,  itemque  disputationem,  sub  nomine 
admonitionis  ad  lectorem  de  quibusdam  Tertuiliani 
dogmatis ;  subjunguntur  vero  Definitiones  ecclesia- 
sticorum  dogmatumf  posthac  Gennadio  ascripUe^ 
et  index  denique  dictionum  sententiarumque  ac 
dogmatum.Inscripsit  opus  principiSlanislao  Turzo. 
episcopo  Olomutzensi.  Ab  artificio  typogaphico 
hsc  editio  est  satis  insignis,  tum  oharactere  ma- 


priore  nonnunquam  evariat.  Hoc  quoniam  erat 
indicandum,  aliam  etiam  expositionem  mutata 
verba  desiderabant.  Non  licuit  adesse  Basilea  dum 
editur  opus.  Verum  Sigismundus  Gelenius,  homo 
magni  litteris  judicii,  et  eruditione  summa  prs- 
ditus,  in  recognoscendo  opere  vicariam  operam  in 
officina  prestitit,  qui  merita  laude  non  est  frau- 
dandus.  »  —  Hanc  novs  editionis  prffifationem  ex- 
cipiunt  Proverbia  aut  Proverbii  specieDi  refereatia 


(46)  In  Cat.  Bibl.  Mus,  Britt.,  t.  II,  laudautur  :  Opera  —  cum  annot.  B.   Rhenani   et   Fr.  Junii .' 
Bas.  1528  f.  inepte  1  Sghoenemann. 


it 


PRiBFATIO. 


42 


quibus  pMaim  in  scriptis  saiB  utitur  Sept.  Terlul-  A  qoos  Parisiensis  recens  produxerat,  sed  e  codice 


lianns  a  vulgo  maximam  pariem  deseripta,  tom 
repetita  ex  priori  editione  epistola  nuncupatoria 
et  vita  Tertuliianl.  Admoniiio  de  quibuedam  Ter- 
tulliani  dogmatis  ad  calcem  recessit,  definitiones 
ecclet.  dogmatum  penitus  omissaB  sunt.  Index  no- 
Tus  et  prorsus  alius  esl.  Ad  margines  textus  dicta 
et  sententiae  insigniores  diligenter  notateB.  Z9  Ad- 
notationibus  ad  lib.  adv,  Valenlinianos  accessit 
tobula  ligoo  impressa,  doctrinam  eorum  in  effigie 
sistens.  T&ndem  qui  singuiarem  iibellus  superiori 
editione  constituerat,  tractatus  Adversus  ornnes  hx- 
reticoSy  tanquam  particulas  perperam  avulst»  libro 
de  Prssoriptionibus  hio  ad  corpus  suum  re- 
diit  (47). 

1545. 

Ed.  Partsiensis  I.  —  Parisiis  fol.  per  Gagn^um. 
Accesserunt  Gagnaei  opera  XI,(48)  libri  Tertulliani: 
de  Trinitate  lib.  i,  de  Animao  testimonio  lib.  I,  de 
Anima  Ub.  I,  de  Speotaculis  lib.  I,  de  Baptismo 
lib.  I,  contra  Gnosticos  Scorpiacum  lib.  I,  de  Ido- 
lolatria  lib.  I,  de  Pudicitia  lib.  I,  de  Jejunio  ad- 
versus  Psychicos  lib.  I,  de  Gibis  Judaiois  epistola, 
de  Oratione  lib.  I ;  ex  quibus  de  Trinitate  et  de 
Gibis  Judaicis  posthao  Novatiano  vindicati  sunt. 
Unde  vero  Gagneus  nactus  sit  hos  libros  cum  ip- 
sius  editionem  oculis  usurpare  non  contigerit,  di- 
cere  non  habeo,  nec  reperire  quidem  potui  quem- 
qaam,  qui  bujus  editionis  notitiam  dare  opersB 
duxisset ;  in  Gat  Bibl.  Thottians  t.  I,  p.  i,  p.  62, 
hoc  anno  et  loco,forma  item  maxima  memoratas  p 
invenio  editiones  duas,  unam,  Tertuliiani  operaex 
recogn,  Beati  Rkenani,  ap.  Carolum  Quillard,  alte- 
ram  per  eumdem  ap,  Hugonem  et  hasredes  jEmo- 
nis  a  Porta,  Utra  harum  Gagnsei  sit,  an  utraque 
nescio. 

4550. 

Ed.  Basilesnsis  III.  —  BasilexAol,  «  Q.Septimii 
Plorentis  Tertulliani  Garthaginensis  presbyteriy 
auctoris  antiquissimi  ac  doctissimi  scripta,et  plura 
quam  ante,  et  diiigentius  per  induslriam  bene  lit- 
teratorom  aliquot  ad  complures  veteres  e  Gallica- 
nis  Germanicisquebibliothecis  conquisitos  recogni- 
tacodic68,in  quibus  prscipuus  fuit  unus  longein- 
corruptiBsimus  in  ultimam  usque  petitus  firitan- 


Britannico,  in  quo  singuli  isti  libri  exstabant,  ex 
antehac  editis  tamen  modo  illi  tres  :  de  Ressurre- 
ciione  carnis,  de  Prxscripiiombus  adv,  haer,  et  de 
Monogamiay  reperiebantur.—  Preeterea  Apologetico 
accessit  commentarius  Fran,  Zephyrini  Florentini, 
nunc  primum  editus.  Repetita  etiam  hic  invenies 
Rhenani  epistolam  nuncupatoriam,  vitam  Tertul- 
lani  ac  proverbia  et  admonitionem  de  dogmatibus. 
A  40  chartarum  ac  typorum  eiegantia  inter  niti- 
dissimas  numerari  debet  haBceditio.In  Bibliotheca 
Baluziana  hujus  exemplaris  Apologeticus  cum  cod. 
ms.  collatus  erat. 

1561. 
Parisiis^  apud  Andr.  Weehelum.  4»  Q.  Sept.  Flor. 
Q  Tertuliani  liber  de  Prflascriptionibus  adversus  hs- 
reticos,  cum  scholiis  Jo.  Quintini  Hedui. 

1562. 
Ed.  Basilkensis  IV.  ~  Basilem^  fol.    Repetitio 
editionis  a.  1550.  In  flne  :  Bas.in  off.  Frob,per  Hier. 
Frob,  ei  Nic.  Episeopium^  mense  septembri. 

1562. 
«Versio  Galltca  I.  Tractat.  TertuII.  De  Prsescri- 
piionibus  haereticor.pev  Aubertum  de  Macereyevul- 
gata  Parisiis.  » 

1563. 
<c  Vbrsio  Galuca  I.  Lib.  De  Corona  MiiiHs  per 
eumdem,  ibid.  » 

1566. 
Ed.  Basileo-Parisiensis.  —  Parisii  apud  Audoe- 
num  Parvum  (49),  sub  inlersignio  Lilii  aurei,  via  ad 
D  Jacobum.  Aocurata  Gelenfanae  repetitio.  Tomis 
dpbus  8«.  In  fine  cujusque  :  Par,  excudebat  An- 
dreas  Wechelus,  1566,  Index  Gelenianus  {ab  J.  G. 
confectus  quid  sibi  velit,  nescio)  ad  tomi  oujusque 
contenta  est  reformatos. 

1572. 
«  Versio    Germaniga  I.  —  Q.   8.  F.  TertuUiani 
cert»,  justaB  et  necessarlse  Prasscriptiones  adversus 
omnes  haereses  in  Germanicum  idioma  a  Laurent. 
Alberto  Francotranslat,  etexcus.  Delings.  » 

1679. 

Ed.  PAMELUNA-ANTVBRPiBNSifl  I.fol.—  «Q.Septimii 
Fior.  Tertulliani  Carthaginensis  presbyteri  opera, 


niam  :  non  omissis  accuratis  Beati  llhenani  anno-  D  qu»  hactenus  reperiri  potuerunt  omnia.  Jam  po- 


tationibus.Gatalogum  autem  aperiet  versa  pagina. 
Acceasit  et  index  copiosior,  Bas.  1550.  in  llne  : 
Basilba  apud  Hier.  Froben.  et  Nig.  Episgopium, 
ANNO  1550,mensb  martio»  Guravit  hanc  editionem 
Sigiamundus  Gelenius,  cujus  jam  in  Rhenani  se- 
cunda  partes  laudavimus.  Exhibet  preter  libros 
superioribuseditt.BasiieensibusvuIgatoseosquoque 

(48)  Omnibus  Gatbolicis  innolescat  necesse  est 
Rhenani  animadversiones  censoria  Inquisitionis 
Hispanae  virguia  notatas  fuisse  et  RomaB  a  S.  Pio 
Papa  V  librorum  prohibitorum  indici  inscripta8,pro- 
pter  liberiores  hujusce  editionis  animadversiones 

Patrol.  I. 


stremum,  ad  exemplaria  manuscripta  collatione 
facta;  quam  accuratissime  recognita,  aliquot  etiam 
libris  auctiora ;  nunc  priraum  in  capita,  et  certo 
ordine  habita,quanto  fieri  potuit  temporumratione, 
in  quinque  tomos  distincta,  cum  Jacobi  Pameiii 
Brugensis,  theologi,  archidiaconi  Audomaropoli- 
tani,  argumentis  et  adnotationibus  toti  operi  in- 

super  Eoclesiffi  leges,  ritus  et  institutiones.  Edd. 

(48)  XV  numerat  Pamelius  in  Ep.  dedic.  ed.l579 
ad  Ponl.  Ed.  prcllxa ;  perperam.  ttCHOENEMANN. 

(49)  Male  hajc  ap.  Rohert  Steph,  prodiisse  Sandio 
dicitur.  Schoen. 


2 


43 


PRiEPATlO. 


44 


terjectis  ;  quibuH  tum  loci  obsouriores  explioantur, 
tum  quidquid  ad  antiquilatem  eoclesiasticam  spe- 
ctat,  iliustratur.  Ab  eodem  Pamelio  recens  adjecta 
Tertulliani  Vita,  Scripturarumcitatarum  index  lo- 
cupletisBimus,  aliaque  Prolegomena. »  Adjutus  est 
auctor  nov89  hujus  receneionis,  Jacobus  Pamelius 
(a  Pamele)t  imprimis  tribus  mss.  membranaceis 
oodicibuB  Vaticanis,  cardinalis  Sirleti,  Bibl.  tum 
VaticansB  prffifecti,  cura  jussuque  codici  ezcusso 
comparatis.Habebat  etiam  libros  mss.  monasterio- 
rum  S.Amandi  ac  S.  Bavonis  ot  Anglicum  codicem 
qui  penes  Jo.  Clementem  anglum  erat;  nec  non 
Latini  Latinii  Itali  et  Jo.  Harrisii  Angli,  ab  ipeis 
cum  eo  communicatas  conjecturas  variorumque 
denique  hominum  41  doctorum  varias  observatio- 
nes.  Quibus  adminiculis  tantum  sane  profecit,  ut 
loca  innumera  castigasse,  hiulca  supplesse,  qus- 
dam  etiam  superflua,  quas  ex  margine  in  contex- 
tum  irrepserant,  non  injuria  rescidisse  sibi  vide- 
retur.  Primum  etiam  in  capita  libros  omnes 
distinxit,  argumentaque  nova  ad  capitum  distin- 
ctionem  comparata  et  ipsius  Tertuiliani  verbis 
conscripta  addidit.  Deinde  totum  opus  in  quinque 
tomos  partitum  est  :  quorum  primo  continentur 
libri  adversus  Gentes  et  Judffios  ;  secundo  ParsBne- 
tlca ;  tertio  scripta  adversus  Hareses ;  quarto  Poe-. 
mata  cum  Fragmentis  operum  qus  desiderantur ; 
quinto  deniqueea  qua  adversusEcclesiam  scripsit 
et  aliena  quadam  :  librorum  in  singulis  partibus 
eodem  quo  conscripti  putantur,  ordinehabito.  Ad- 
monitionem  etiam  de  Tertuiiani  dogmatibus  seu 
erroribus  ea  quam  Rhenanus  conscripserat,  longe 
locupletiorem  et  ordine  alphabetioo  confectam  cum 
Antidoto,  ut  vocat,  edidit  (50).  Ordo  vero  conten- 
torum  hio  est  :  1»  Dedicatio  ad  Pontif.  Max.  Gre- 
gorium  Xlir,  data  Duaci  ipsa  Exaltationis  Crucis 
die  1579 ;  2»  Dedicatio  altera  ad  Philippum  II  Hisp. 
regem  script.  ib.  cod.  14  septembr.  3i^  Indices 
librorum  quovis  tomo  contentorum  et  auctorum 
codioumque,qui  Tertulliano  oastigando usui  fuere, 
notitia  ;  tum  A^  vita  TertuIIiani  per  Pamelium,  et 
50  Paradoxa  TertuIIiani  cum  antidoto  Pamelii ;  6^ 
Tertuiiiani  Jurisconsulti  romani  legum  rescripta; 
tandem  7^  Indices  in  TertuIIianum,  cum  looor., 
tum  aliorum  auctor.  ab  eo  citator.,  tum  rerum.  — 
qui  quarto  tomo  comprehenduntur,libro8  poeticos 
et  fragmenta  seu  indicia  potius  librorum  deperdi- 
torum  apud  alios  auctores  aut  ipsum  Tertullianum 
obvia  primus  hio  Pamelius  operibus  TertuII.  in- 
sernit.  Ad  poemata  quod  attinet,in  libris  adversus 
Marcionem  et  carmine  de  Judioio  Domini  Tertul- 
liano  vindicandis,Ge.  Fabricii  (in  poeticis  ohristia- 
nis),  in  carmine  de  Sodoma  vero  Sixti  Senensis 
(Bibl.  Sanct.  lib.  IV)  auctoritatem  sequebatur ; 
Genesin  autem  et  ad  senatorem  qu»  cum  Sodoma 

(50)  Prima  quidem  editio  Pamelii  ad  manus 
non  est,  neque  typographos  et  bibliopolas,  apud 
quos  prodiit.indagare  potuimus,sed  desumptahffio 
sunt  ex  ed.  Par.  1598,  cui  qu»  insuper  accessere, 


A  carmine  Gypriano  olim  asseruerat,  propter  ora  - 
tionis  similitudinem,  Tertuliiano  nunc  demum  ad- 
judicavit  et  denuo  recensuit.  Hffic  excipiunt  Gr»- 
corum  operum  fragmenta:  ad  amicum  philosophum 
de  Nuptiarum  angustiis  seu  de  Virginitate ;  de  Fato; 
dem  undis  et  immundis  Animalibus ;  de  Circumci- 
sione ;  de  vestibus  Aaron  :  de  Trinitate  ;  de  censu 
Animffi  adversus  Hermogenem  ;  adversus  Appelle- 
tianos  ;  de  Paradiso  ;  de  Spe  fldelium  ;  de  Eostasi 
l\b.  sex  :  adversus  Apollonium  ;  Aliorum  aliquot 
et  falso  inscriptorum.  T.  V.  continentur  :  de  Ex- 
hortatione  Castitatis  ;  de  Monogamia  ;  de  Fuga  in 
persecutione,  ad  Fabium  :  de  Jejuniis  adverbus 
Psychicos  ;  de  Pudicitia  ;  Novatiani  de  Trinitate  ; 
ejusdem  de  Cibis  judaiois  ;  ejusd.  epistolarum  de 

P  vera  Circumcisione  et  vero  Sabbato  notulffi. 

'^  1580. 

49  Ed.  Barilsama.— Parism  apud  MichJulianum 
ad  mont  divi  Hilarii  sub  imigni  stell^  coronalXf 
«  Opera  Tertulliani  et  Amobii  quotquot  ab  inte- 
ritu  vindicarisummorum  virorumindustria  potue- 
runt,  oum  veterum  exemplarium  tum  recentiorum 
collatione  restituta,  locis  Scripturffi  aucta  et  illu- 
strata  commentariis,  qus  alias  auctoribus  sub- 
obscuris  et  difflcililmis  non  mediocrem  lucem  af- 
ferre  poterunt.  Omnia  studio  et  labore  Renati 
Laurentii  de  la  Barre,  Additis  indicibus  fldissimiB 
et  amplissimis.  »  In  flne  :  «  Excudebat  Petrus  Le 
Voirrier,  regius  in  Mathematicis  typographus, 
Anno  salutis  hum.  M.  D.  LXXX,  meose  Junio.  » 
Primus  (5^)  Laurentius  Barrffius   id  egit,    ut,  qu» 

C  passim  in  scriptis  variis  VV.DD.  imprimis  Heroal- 
dus,  Alciatus,  Grinitus,  Turnebus,  Vertranius,  Ho- 
tomannub,  Gujacius,  Saliger  ad  emendandum 
explicandumve  TertuUianum  contulissent,  conqui- 
reret,  et  excerpta  una  cum  suis  adnotationibus 
Rhenani  commentariis  allineret ;  ubi  vero  ilii  de- 
floerent,  in  libris  soilicet  post  Rhenanum  additis, 
de  suo  proferret :  in  eo  tamen  lectoribus  molestus, 
quod  sua  nusquam  a  Rhenani  aliorumve  distin- 
gueret.Rhenani  epistolam  nuncupatoriam  itemque 
admonitionem  de  quibusdam  TertuUiani  dogmatis 
repeti  curavit,  vitam  Tertulliani  de  suo  addidit, 
prffiterea  amplum  prsflxit  auctorum,  quorum  fide 
annotatt.  conscriptffi  sunt,  oatalogum.  Nuncupavit 
hanc  editionem  prfficeptori  suo  De  La  Bigne  Th.D* 

j)  Quod  externam  faciem  spectat,  admodum  nitida 
est  editio,  adornataque  satis  commode  annota- 
tionibus  sub  textu  disppsitis  diversis  quoque  typis 
expressis. 

1582. 
Versio  Germanica  I.  —  Libri  De  Patientia  a  Luc. 
Maio^  Smaikalacn,  in-8®. 

1583. 
Ed.  Pambliana-Parisibnsis  I. —  Parisiis  9ub  souto 

Buo  loco  commemorantur.  Scqenbm. 

(51)  Inter  repetitiones  Pamelianas  sine  editoris 
nomine  Caveus  iaudat ;  perperam.  Sghobnem. 


.^- 


45 


PRiEPATIO, 


46 


Basiliensi  eol.  Pomeliana  recusa.  Hulc  demnm 
editioni  accessisse  videntur :  Proverbiales  Formui» 
Operis  Tertullianici  corUenix  (52),  brevibus  •choliia 
illuetrata  per  Adream  Hoyum  Brugensem,  cui 
bano  cnram  ipse  Pameliua  injunzerat,  ut  prffifixa 
Hoyi  ad  Pamelium  epietola,  data  apud  Atrebatea 
Kal.  Januar.  1583,  nos  docet  (53).  Utrum  vero  et 
ejuadem  Hoyi  in  Tertullianum  Pamelii  op.  restitu- 
tnm  Epigramma,  quo  aingulorum  librorum  qui 
hoc  quinque  partito  opere  continentur,  argumenta 
ex  oniine  indicantur,  hao  demum  editione  acces- 
serit,  au  olim  jam  fuerit  vulgalum,  nesoio.  Hujus 
ezemplaris  apologeticus  cum  cod.  M8.  collatus 
ezstabat  in  Bibl.  Baiuziana. 

1584. 
Bd.  Pameliana-Antvbbpibnsis  II.  —  Anh>erp,apud 
48  Plantin,  foL  eadem  repetita ;  in  Gat.  Bibl. 
Leidens.  (Logd.  Bat.  746.)  scribitur  :  Tertulliani 
Op.  ez  emend.  Jao.  Pamelli  cum  coll.  codicis  MS. 
Agobardi  per  Jo.  Meroeriam.  Antverp,  1584  f. 

1585. 
Ed.  Pameliana>Parisi£nbi8  II.  —  Parisiis^  ap, 
Mieh.  Sonnium.  f.  Q.  Sept.  Flor.  Tertuliiani  opera 
omnia,  ad  ezemplaria  mss.  collatione  recognita, 
aliqnot  etiam  iibris  auctiora,  ez  editione  et  cum 
annotattonibus  Jacobi  Pamelii  :  reoedunt  ejusdem 
Tertulliani  vita,  aliaque  prolegomena.  CaL  de  la 
BibL  du  Roy^  t.  I,  p.  363.  Non  sucurrit  jamjam, 
abi  laudata  invenerim  Tertulliani  opera  cum  nott. 
Jae.  Pamelii  Paris.  apud  Mich.  Somnium,  4548, 
quod  hino  conatat  errorem  esse  typographicum. 

1594. 
•  Vkrsio  Galiga  II.   —   Lib.  De  Gorona  Miiitis 
per  Plorimundum  Remond  (Louis  Riobeome)  Bar- 
dig.  » 

4595. 
Lugdunit  Batavor,  ex  off,  Plantaniana,  4.  (Sio  in 
Gat.  Bibl.  Leidensis)  et  8.  Cat.  de  la  BibL  du 
Roy,  pag.  364,  t  I.)  Q.  Sept.  Flor.  Tertulliani 
Liber  de  Pallio,  ez  editione  et  cum  notis  Francisci 
Janii. 

1596. 
Ed.  HsiDBLBBROBNflis  I.  —  Heidelb.  ap,  CommC' 
linum^  f.  a  Rhenano,   Pamelio,  Junio  emendata. 
Laadant  Sandius,  du  Pin,  et  Gave. 

1597. 
Ed.   Pameliana-Frinegkeil£    I.    —   FraneckeroR 
ezcadebat  Mg,  RadaBUS  ord.  FrieiaB  typ.   Q.  Septi- 

(52)  Sandius  edit.  Parisiensem  hujus  anni  cum 
Notis  Rbenani  et  Junii  f>,  laudat;  qua  fide,  affir- 
mare  non  aosim. 

(53)  Scilicet  ez  edit.  1498,  Paris.  mihi  in  his 
jadioandum    fuit,   ut  semel  Jam  professus   sum. 

(54)  In  Catalogo  libr.  ezpurgator.  Madriti  1584, 
jossa  Card.  Gasp.  Quiroga,  Archiep.  Toletani.  gen. 
inqois.  Hisp.  edito.  Schoenem. 

(56)  Perperam  laudatur  a  Fabricio  —  cum  no- 
tis  Rhenani.  Pamelii  et  Pr.  Junii  (DeL  ser,  pro  Ver, 
ReL  Chr,  p«213).  Sghosnem. 


A  mii  Florentis  Tertulliani  Garthag.  presbjteri , 
auctoris  antiquissimi  qus  adbuc  reperiri  potue- 
runt  omnia  :  ez  editione  Jacobi  Pamelii  Brugensis. 
Quibus  seorsim  addit»  sunt  annotationes  Beati 
Rhenani  Selestadiensis,  auctaB  censura  inquisitio- 
nis  Hispanicae  (54)  :  itemque  castigationes  ac  nots 
perspicu»  et  breves  Francifci-Junii  Biturigis,  tum 
ez  mss.  fide,  et  Latini  Latinii  Viterbiensis,  aiio- 
rumque  syrabolis  oomportat»,  tun:  conjecturis 
gravissimis  atque  lectissimis  accuratffi.  Communes 
praeterea  indices  accesserunt  locorum  Scriptura 
sacr»,  aliorum  auctorum  itemque  verborum  et 
rerum  locupletissimus.  Pamellii  teztum  atque  or- 
dinem  Junius  religiosissime  servavit,  nisi  quod 
tomo  quarto  fragmenta  et  indicia  deperditorum 

Q  librorum  penitus  omisit.  Annotationes  item  Pa- 
melii  omnino  absunt  (55).  Post  teztum  seosim 
primum  ipsius  Junii,  deinde  Rhenani  animadveiv 
siones  sobJectaB  sunt.  Ao  ist»  quidem,  quibus 
etiam  Junii  ad  Ordines  Belgii  P.  dedicatio ;  data 
Lugd.  Bat.  a.  d.  Kalend.  Martias  1597,  cum  vita 
Tertuiliani  ab  ipso  recens  oonscripta  prefigitur 
(de  Pamelio  enim  judicat  non  vitam  eum  Tertui- 
liani,  sed  curiosam  iliius  44  temporis  historiam 
contezere  voluisse).  Hffio  in  froote  gerunt :  ad  Q. 
S.  Fl.  Tertulliani  opera  quc  ezstant  omnia  oasti- 
gationes  et  not»,  quam  mazime  in  tam  vestustum 
et  gravem  scriptorem  fieri  potuit,  perspicu»  et 
breves  (56).  In  quibus  tum  omnes  ferme  omnium 
sfficuH  noslri  doctissimorum  hominum  lectiones, 
emendationes,   interpretationesque  neoessarisB  ez 

C  mss.  fide  et  conjecturis  probabilibus  adunanturet 
asoribuntur  suis  auctoribus ;  iis  etiam  ezpres- 
sis,  qu8B  non  viss  sunt  plane  rejicula  :  tum  ez 
collatione  exemplarium  loci  quam  plurimi  ad  veri- 
tatem  rerum  proprietatemque  verborum  de  peni- 
tissima  antiquitatis  tenebris  proferunt  suppleti, 
correcti,  illustrati  atque  oonfirmati.  Post  Rhenani 
annotationes  accessit  varianiium  lectionum  in  /t- 
brum  Apologeiicum  ei  adversus  Judssos  indiculus, 
quas  ez  mss.  membranarum  pr«sertim  ms.  Ful- 
densis  coliatione  Franciscus  Modius  firugensis 
olim  observaverat,  et  posteaquam  diu  apud 
M.  Velserum  Angustanum  delituerant,  ab  eo  oum 
Gasp.  Schoppio  Franco,  tum  juvene,  communioatffi 
erant,  qui  Junio  tandem  eas  transmiserat.  Laudat 

D  imprimis  Junius  multas  Pamelii  emendationes 
Fuldensis  ms.  auctoritate  esse  firmatas.  CoUatio 
quidem  ipsa  ad  ed.  Barrei  1580,  Paris.  (57)  facta 

(56)  Quffi  breves  et  perspicuffi  ipso  Junio  visffi 
sunt  animadversiones,  effidem  et  Scah'gero  casti- 
gatione  dignissimffi,  et  Scboenemann  mers  hario- 
latioDes  habitffi  sunt.  «  Doctissimus  Gretserus  edi- 
dit  vindicationem  quorumdam  locorum  Tertullia- 
nicorum  a  Fraocisci  Junii  Galvinistffi  depravatio- 
nibus.  In  opp.  Gretz.  i.  V.  pars  V,  p.  305,  edit. 
Ratisbon.  1735.  f .  »  Edd. 

(57)  Hanc  editionem  Renatum  Laurentium  Lu- 
tetiffi  Parisior.  4580,  Barreo  auctore  edidisse 
Jonius  scribit.  Tu  vide  soo  loco  a  nobis  dicta. 
Sghobnem. 


47 


PRiBFATIO. 


48 


erat  neo  matata  a  Junio,  sed  paginflB  tantam  nova  A.  Gampiani  oblati  certaminis  in  caasa  fldei  rationes 


editionis  sunt  ascriplo.  In  Bibl.  Leidensi  exstant 
duo  b.  e.  exemplaria,  unum  manu  Josephi  Sca^ 
ligeri  notatum,  alterum  cui  a  Dominico  Baadio 
ascriptffi  sunt  caetigationee  Josepbi  3caligeri  ex 

autograpbo. 

1597. 

Ed.  PAHELiANi-GBNEVEvsis  I.  —  Getmx  com 
not.  Pamelii  (Sand.^  Du  Pin,  Cave). 

1598. 

Ed.  Pameliana-Parisiensis  III.  —  Pariiiis  apud 
Laurentium  Somnium  via  Jacobcea  in  Cireino  aureo. 
M.  D.  XCVIII.  Vide  titulum  ed.  1579,  cui  bic  in- 
super  addita  :  «  Acoeesere  et  looi  ex  conjectura 
Latini  Latinii  Viterbiensis  restituti,    et    erudita 


decem.  CataL  BibL   Begalis  Carthusim  S.  Martini. 
Neapoli  1764.  f. 

1602. 

<c  In  librum  de  Prmscriptionibus  notas  edidit  Jus- 
tus  Galvinas  in  libro  Moguntie  edito  sub  boc  ti- 
tulo  :  Prasscriptionum  adversus  hxreHcos  perpetua» 
rum  tractatus  sex.  » 

1603. 

«  Tbeodori  Petreii  confeasio  Tertullianioa  et  Gy« 
priana  in  iv  libr.  digesta*  Paris.  in-8*.  » 

4603. 
Francof.  8.  Jo.  a  ff^awer.  Emendationes  Epidicti- 
cffi  ad  Q.  S.  Fl.  Tertulliani  opera.  »  Jo.  a  Wower. 
lectori :  «  Totus  bic  libellus  non  tam  in  speciem, 


in  lib.  de  Pallio  Joannis  Mbrcbrii  Antecessoris  Bi-  g  quam  usum  paratus,  emendaliones  promittit,  qui- 

turioensis  Commentaria.  Catalogum  totius  operis      ^^9  Tertulliani  opera  inflnitis  mendis  liberantur, 
....  .      •  . _i  _   j_ji__A ? _».  f_  '  ' 


inveniet  lector  post  epistolas  dedtcatorias ;  et  in 
singulis  tomis  prsefatiunculas  de  libroram  or- 
dine.  »  —  Lat.  Latinii  emendationes  s.  conjectur» 
post  edit.  Pamel.  a  1583,  conseriptc  (Praafatio 
ipsius  d.  Rom»  Kal.  Novemb.  M.  D.  LXXXlV.) 
et  seorsim  edita  erant  Rom»  1584,  per  Francisc. 
Zannetum  et  repetitffi  postea  sunt  accuratius  a 
G.  Maoro  in  Catinii  Bibl.  Sor.  et  Prof.  p.  191. 
Godices  quidem  non  babebat,  utebatar  tamen  co- 
dicum  ab  aliis  laudatorum  varietate ;  45  insunt 
quoque  et  P.  Giaconii  Toletani  quedam  partim 
ez  ingenio,  partim  ei  God.  Vaticano.  Gaeterum 
typorum  et  obarta  nitore  admodum  baec  erudiUs 
commendatur. 

1509.  C 

Eo.  PAMEUANA-nBiDELBBROBNSia  II.  —  Beidelh. 
apiul  Commelin.  f.  Repetita  Pameliana  Du  Pin. 

1599. 
Colonix  apud    Amold.   Mylium.    12.    Q.  Sept. 
Flor.  Tertnllianus  liber  de  PraBscriptionibus  adver- 
Bus  bsreticos,  ex  ed.  et  cum  annotationibus  Ja- 
cobi  Pamelii. 

1599. 
<c  Vbrsio  Galliga  II.  —  Iterum  edita  lib.  De  Co- 
rona  per  eumd.  Florimnnd.  Ad  calcem  tract.  ejus- 
dem  de  Anticbristo  et  Antipapissa  Jobanns.  » 

Scoulo  XVII.  1601  —  1070. 
^600. 
Parisiis  per  Ambros,  Drouart.  8.  TertuUiani  Jiber 
de  Pallio  cum  interpretatione  gallica  et  notis  latinis  " 
Bdm.    Ricberii.    (Cat.    de    la    Biblioth.    du    Boy, 
p.  364.) 

1601. 
Ed.  PAMeLiANA-HEiDBLBERaBNSis  III.    —  Heidel- 
hergae.  f.  cum  notis  Pamelii.  Sand.   Cave.    Eam- 
dem  boc  anno  Genevx  prodiisse  Dupinius  adno- 
tavit. 

1601. 

Calonise  Agripp.  in-12.  Tres  gravissiml  perpetus 

Gatbolic»  fidei  constanti»  testes.  Tertullianus  de 

Prsscriptionibus ;  Vincentius  Lirinensis  Adversus 

profanas  omnium  bareseon  novationes.  Edmund^ 


eas  exemplo  veterum  Epidicticas  inscripsi ;  quia 
spocimen  et  TcpoxaSd^ptvfjia  majoris  operis  ;  cui 
me,  quam  primum  per  verum  mearum  varietatem 
licebit,  accingam.  Beneficium  tamen  illarum,  ne 
quid  erres,  non  tam  mibi,  quam  Fulvio  Ursino, 
eruditissimo  viro,  debes ;  ex  ipsius  enim  iibro, 
qui  in  Bibliotbeca  Vaticana  asservatur,  ea  excerpsi, 
et  ne  fidei  mea  apad  te  dubia  istius  libri  usum 
mibi  concessit  doct.  vir  Dominicus  Raynaldus, 
ejusdem  Bibl.  prsf.,  cujus  erga  me  bumanitatem 
et  singulare  studium  nunquam  46  satis  prcdicabo. 
Quanquam  valde  voluissem  diutius  apud  me  deli- 
tuissent^  donec  illis  ab  Ingenio  nostro  decentior 
cultus  accessisset.  Sed  jam  sponte  currentem  inci- 
tavit  nescio  quis  clamor,  ut  hsc  publicare  festina- 
rem,  quo  satisfieret  curiositati  illorum  qui  pati 
non  poterant  bunc  exilem  et  fugientem  gloriole 
splendorem  ad  me  pertingere.  » 

1605. 
Cracavias,  in  off.  Andr.  Petriconii.  Q.  Sept. 
Flor.  Tertulliani  de  Pra^scriptionibus  adversus 
omnes  bareticos  liber,  diotinctus  in  capita  et  bre- 
vibus  notationibus»  ex  Jacobi  Pameiii  commeDtariit 
illustratus. 

1607. 
Ed.  PAMBLUNA-FRANECKBRiE  III.  —  Frttneckorm  f. 
repetita  ed.  a.  1597.  Sand.  Fenevx  f.  f.  0.  not.  Pa- 
melii.  Du  Pin. 

1608. 
Ed.  Pameliana-Paribibnsis  IV.  —  Puris.  f.  repe- 
titio   Pamelians.  Paris.  1598.  Sand.  Pabr.   Cave, 
Cat.  BihL  Barher.  Mus.  Britt. 

1609. 
Ed.  Pameluna-Anterpibnsis  III.  —  Apud  Com" 
melin.  f.   Repetitio   Pameliane.   Antv.   1583.  Fa- 
bric. 

1610. 
Ed.   Pambliana-Parisibnsis   V.  —    Parisiis.   f. 
eadem  laudante  Oudino,  p.  218«  T.  I  Comment.  de 
SS.  Bom. 

1612. 
Franeofurti  ad  Moenum,  typis  Riobterianis.  /oaii- 


49 


PRiEFATlO. 


50 


nis  a  Wower  emtndatioxieB  EpidieticflB  ad  Q.  Sept. 
Flor.  Tertulliani  opera.  Cat.  de  la  Bibl.  du  Roy., 
p.  365. 

1612. 
«  Versio Galula  II.  Tract.  PradscriplioDum,  firos- 
MBo  interprete,  Paris,  xn-S^.  » 

1613. 
LyJtetix  Parisiorum.  Ex  off.  Plantiniam,  apud 
Hadrian.  Perier,  via  Jacobea,  Q.  Septimii  Flor. 
Tertulliani  Apoiogeticus.  Desiderius  Heraldus  ex 
anliquis  librit  emendavit,  commeDtario  libro  illu- 
Btravit,  et  duoB  digressionum  libros,  qoibus  ejue* 
dem  Tertulliani  et  aliorum  scriptorum  plurima 
loca  qua  emendantur,  qua  ezplicantur  et  illuttran- 
tor,  adjecit.  M,  Minucii  FeUcis  Octavius,  Desiderius 
Heraldos  HS.  Reg.  ope  emendavit  et  notdS  addidit 
(Minucii  P.  libro  peculiaris  taa?en  titulus  prsfigi- 
tur,  quem  suo  loco  vide).  In  emendando  hoc  Ter- 
tulliaoi  libro  usus  est  Heraldus  duobus  codd.  MSS. 
altaro  Pnteani  patris  per  filios  tamen  ipsi  commu- 
nicato,  altero  Jacobi  Bongarsii.  Illum  etsi  jam 
olim  adbibuerat  Jacobus  Pamelius,  tamen  aliorum 
librornm  prssidio  destitutus,  non  spicilegium,  sed 
messem  integram  Heraldo  reliquisse  videbatur. 
Prater  oodioes  istos  adhibuit  etiam  librum  Gujaci^ 
manu  notatum,  quem  Boogarsii  cura  Dactus  erat ; 
unde,  qn«  ex  re  esse  viderentur  laudato  auctoris 
nomine  deprompsit.  « In  Gommentario  nostro.  »  in» 
quit,  cc  hoc  temperamentum  sequi  47  studuimus, 
ut  neque  ea  qun  mediocriter  eruditis  satis  clara 
sunt,  illustramus ,  id  est ,  soli  accenderemus 
facem,  neque  ea  que  homines,  aiioquin  eruditos, 
sed  aliis  scientiis  occupatos,  morari  possint,  pror- 
8U8  inexpIicataomitteremus.Libri  istius  ea  mistura 
est,  ut  non  modo  ad  humanioris  eruditionis  stu- 
diosos,  sed  ad  theologos  praecipueet  Jureconsultos 
adeo  tpsos  ejus  lectio  pertineat :  argumentum  au- 
tem,  et  qu»  in  eo  disputantur,  ea  sunt,  ut  omoium 
qui  a  secull  fermento  sibi  cavere  volunt,  manibus 
libellus  hic  versari  debeat.  Rec  igitur  fecerunt, 
ut  nonnulla  que  absque  causa  hac  forent,  pror- 
8U8  omisissem,  quandoque  attigerim,8ed  attigerim 
tantum,  et  quanlum  ad  lucem  satis  esset.  Sed  et 
quia  morem  istum  inolevisse  videmus,  ut  dictionis 
aut  ritus  alicnjus  et  moris  veteris  ocoasione  homi- 
nes  paulo  longios  excorrant  sepissime,  et  multa 
tractent,que  ad  scriptorem,  quem  pre  manibus 
habent  illustrandum,  facianl  plane  nihil ;  et  con- 
sueiudini  satis  faceremus,  et  tncommoda  tamen, 
qaae  inde  sequuntur,  effugeremus,  placuit  ea  que 
erant  preter  t6  IpYov  in  alios  libros  rejicere  ;  qui- 
bo8  ideo  Disgressionum  nomen  dedimus.  Atque 
eorum  priore,  que  ad  humaniorem  litteraturam 
pertinebant,  complexi  sumus ;  posteriore,  qun  ad 
rituum  eccIeBiasticorum  illustrationem.  Epistola 
dedicatoria  ad  Nic.  Brulardum,  Francie  Cancella- 
rium,propter  temporum  istorum  casus  lectu  digna. 
Data  cst  Lutetie  Paris.  a.  d.  Kal.  Decembr.  1613. 
Hojua  libri  exemploi  quod  Bibl.  Regio  Ac.  possi- 


A  det,  varietas  lectionis  codicis  MS.   Baliol.  Oxon» 
ascripta  est. 

1614. 
Parisiis  apud  Jo.  Libertum.  8o.  Q.  Sept  Flor. 
Tertulliani  liber  de  Pallio,  ex  editione  et  cum  in- 
terpretatione  notisque  critieis  et  historicis  Theodori 
MarciUi.  Cat.  de  la  BibL  du  Roy.  1. 1,  p.  364.  n.  b. 
n.  462.  Ibid.  n.  565.  et  Cat.  d*une  Bibl.  &  Utr. 
776.  T.  [.  p.  557,  sic  quoque  laudatur :  Satyrar  de 
paUio  c.  interpretatione  familiari  Bive  glossaria  et 
notationibus  reliquis  Tkeodari  MarciUi. 

1616. 
Ed.  Pamblian4-Par|8Ibn818  VI.  —  PaHs.   f.  Pa- 
melianu-Paris.  repetita.  Sand.  Cave. 

1617. 
g     Ed.   PAHELiAifA-CoLONif  I.   —    CoUmix  AgHpp, 
foi.  apud  Antonium  Hierat.   eadem   ac  Buperior. 
Sand.  Fab.  Cave.  Mus.  Britt. 

1620. 
(c  Hbrii.  Rathvani  Theosophia  priscorum  Pa- 
trum  Tertalliani  et  Gypriani  6dei  antique  et  vite 
vere  Ghristiane  certa  et  ealularia  iradens  docu- 
menta,  e  monumentis  eorum  propriis  reddita  et 
reoitata  verbis. » 

1622. 
«  In  libr.  de  Prescriptionibus  notas  edidit  Alba- 
spineus  annexas  ipsius   obserfationum   Ecclesia- 
Bticar.  libb.  II.  Parie.,  1672.  Helmstad.,  1672.  » 

1622. 
LutetisR  Parisiorum,  sumpt.  b.  Hier.  Drouart,  via 

p  4S  Jacobxa,  sub  scuto  tolari.  Q.  Sept.  Flor.  Ter- 
tulliani  liber  de  Fallio.  Claudius  Satmasius  recen- 
suit,  explicavit,  notis  illuetravit.  Notarum  liber 
titulc  peculiari  gaudet.  Ac  de  hie  satis  quidem 
constat :  id  modo  notare  juvat,  preter  veteres  edi- 
liones  cod.  manu  exaratum  satiB  vetustum  et 
optime  note  inspexisse  Salmasium  ejusque  scri- 
pturam  (que  cum  prima  et  secunda  Rhenani  in 
omnibus  fere  consentiret)  ubique  fldeliter  expres- 
sam  exhibuisse.  Oedicavit  librum  editor  Patri 
Benigno  Salmasio  in  sup.  Divionensi  curia  regio 
consiliario.  Gontra  banc  Salmasii  editionem  eodem 
a.  Rhedonis  ap.  Ivonem  Halecium  typographum 
juramentum  prodiit  Antonii  Kerkoetii  Aremorici 
(Dionye.  Petavii  ex  S.  I.)  animadversorum  liber 
ad   Glaudii   Salmasii   notas   in   Tertullianum    de 

"  Pallio.  Gui  opposita  confutatio  animadversorum 
Antonii  Kerkoeiii  ad  Glaudii  Salmasii  notas  in  Ter- 
tullianum  de  Pallio,  auctore  Francisco  Franco  J. 
G.  Middelburgi  1623,  et  cum  mox  iterum  prodiis- 
set  :  Antonii  Kerkoetii  Aremorici  Mastigophorus 
secundus,  sive  Elenchi  confutationis,  quam  Glau- 
dius  Salmasius  sub  ementito  nomine  Animadversis 
Kerkoetianis  opposuit,  Pars  secunda,  Parisiis,  1623, 
responsum  est  eodem  anno,  Parisiis,  Refutatione 
utriusque  Etenchi  Cerco  Petaviavi,  auctore  Franct' 
sco  Franco  J.  G.  et  contra  denuo  emissus :  Masti" 
gophorus  teriius  f.  Elenchi  cdnltdaiiouis  SalmasiansR 
Pars  lII,ibi.cod.a.  Ad  Tertullianum  ex  bac.  convicio^ 


51 


PRiEPATIO. 


62 


rum  mutuorum  oolluvie  parum  fructus  redun-  A  &Ueri   traderetur,  quot    commutarent,   delerent* 


davit. 

1624-1630. 
«  EDmo  La  Gkrd^  iMPERFzcrrA.  Q.  Sept.  Flor. 
TertuUiani  presb.  Carthag.  opera,  argumentis, 
explicationibuB,  et  notis  illustrata,  auctore  J.  Lud. 
DE  LA  Gerda  8og.  Jesus,  cum  indice  locupletissimo, 
Parisiis,  sumptibus  Mich,  Smnii,  via  Jacobsa,  sub 
scuto  basileeDsi,  tom.  I,  anno.  1624;  t.  II,  ann. 
1630.  Quorum  prior  libros  sezdecim  complectitur, 
eo  scilicet  ordine,  de  Pallio  lib.  I ;  Apotogetic.  lib. 
II  ;  de  Testitnonio  Animas,  lib.  iii ;  Ad  Scapulam^ 
lib.  IV ;  de  Pcsniienl.  lib.  v ;  de  Oraf,  lib.  vi ;  ad 
martyras  lib.  vii ;  de  Patient,  lib.  viii ;  de  Specta' 
cutis,  lib.  iz ;  de  Idoiolatriay  lib.  z ;  de  habiiu  mw 


transferrenty  cum  in  uno  Tertulliano  ita  sint  variffi 
circa  litleram  lectiones.  —  Earo  in  bibliotb.  re- 
fertissimis  occurrunt  duo  isti  LacerdsB  tomi, 
rarius  secundo  primus  sociatur.  Unde  multas 
ineunte  admiserunt  mendas  fabricatores  catalogo- 
rum  bibliotb.,imoetpatristioffibibliograph.  aucto- 
res  peritissimi.  Sic  enim  in  cat.  biblioth.  Barbe- 
rinffi  t.  I  et  IL  ad  ann.  1624  referuntur.  Sio  falso 
asserunt  Oudinus^  comm.  de  Script.  Eccl.  t.  I,  p. 
218;  Terlull.  opera  omnta,  et  Fabricius  in  Delin. 
scr.  de  vera  Relig,  Chrisi.  p.  213,  pleraque  duobus 
voluminibus  a.  1624  et  totidem  iterata  via  a.  1630 
prodiisse.  De  Oudini  errore  jam  admonuit  Itiig, 
Hist.  eccles.  ii  sfficul.  p.  69  et  de  errore  Fabricii 


liebri,   lib.   zi ;   de   Culiu  feminar.,   lib.   zii;  ad  r^  Schonmann.  Bibl.  Patr.  latin.  t.   I,  pag.  35.  »  Sic 


Uxorem,  lib.  ziii  et  ziv ;  de  Coron.  miiUis,  lib 
zv ;  de  Veland.  Virgin.,  lib.  zvi.  Nihil  de  cditoris 
opera,  nec  de  Tertulliano  prffivium  occurrit;  pre- 
mittitur  tantum  epistola  nuncupatoria  Glariss- 
Heroi  D.  Ant  de  ia  Cerda^  Atanconis,  Poci,  0I~ 
millorum  toparchc,  Piozii  ejusque  arcis  despotffi, 
McBcenati  ac  fratri  suo  amantissimo.  lo  tomo  altera 
prffifigitur  dedicatio  Ezceil.  Dynast.  Gaspari  de 
Guzman^  Gomiti  de  Olivares,  etc.  ;  que  litterffi 
unice  in  laudibus  patronorum  ita  occupantur,  ut 
viz  semel  TertuIIiani  nomen  in  iis  appellantur.  In 
lo  tom.  quinque  libri  seqq.  conttnentus :  De  Prae- 
soriptionibus  adversus  haereticos  lib.  i ;  De  Baptismo 
adversus  Quiniiilam  lib.  ii ;  De  Anima  lib.  iii ;  De 
Carne  Christi  adversus  hwreses  quatuor  lib.  iv ;  De 


doctiss.  Schoenemann,  errorum  istiusmodi  ngi- 
dus  ezactor,  erravit  et  ipse  in  describendo  quem 
non  viderat  tom.  I,  in  quo  XIII  libros  tantum 
contineri,  haud  ita  Qrmus  asserit. 

1635. 

Editio  princeps  libror.  ad  Naliones. 

Genevx,  ap.  Petr.  et  Jae.  Chouei,  in-4<».  Q.  Sept. 
Flor.  TertuUiani  libri  duo  ad  Nationes,  ad  ezeni- 
plar  Agobardi,  Lugdunensis  episcopi,  cum  notis, 
labore  et  studio  Jacobi  Gothofredi.  —  Ipsa  bec 
editio  ad  manus  non  est.De  cord.  qui  Agobardi  di- 
citur,  antiquissimo  sane  et  horum  librorum  qui- 
dem  haud  dubie  unico,  quem  fidei  sui  diligentia- 
que  testem  Regiffi  Bibl.  Parisiensi  postea  donavit 
editor,  Rigaltius  in  proxima  TertuIUani  editione 


Resurreciione    Caniis    iib.  v.    Gffiteri    Tertulliani  C  scribit,  paginas  complures  adeo  foede  fuisse  vetu- 


libri  desiderantur,  dolendumque  est  imperfectam 
remansisse  hanc  editionem  419  iniquo  supercilio 
plerumque  despeotam.  In  utroquetom.  edito  teztus 
oapitibus  a  Pamelia  editione  acceptis,  nec  non  et 
quamplurimis  Eectionibus  distinguitur.  Guique 
libro  prffimittitur  breve  argumentum  nimis  Jeju- 
num ;  singulis  vero  capitibus  titulus,  summarii 
instar,  looupletior  :  singulis  autem  sectionibus 
subjicitur  ezplicatio  in  qua  teztus  icapa^ppourcixax 
evolvitur,  completoque  capite  subeunt  amplissimae 
notffi,  eo  uberiores  quo  ampliua  crescit  opus,  in 
verborum  et  orationis  illustratione  plurims»  pau- 
oiores  in  rerum  ao  dogmatum  indagatione,in  utro- 
que  parumper  prolizffi,  neutiquam  vero  omnino 


statis  injuria,  seu  potius  barbarorum  incuria  cor- 
rosas  corruptasque,  ut  lacuuffi  saepenumero  etiam 
in  sua  editione  occurrant,  de  quibus  sine  codicis 
integrioris  ope  ezplendis  prorsas  desperat.  Sunt 
aulem,  pergit,  et  prxter  lacuuas,  alia  qux  ipsius 
antiquarii  manus  A^ud  raro  peccavitj  quorum  certe 
nonnuila  conjecturis  nostris  emendari  videantur. 
Sed  iis  iamen  absque  veieris  scripturse  vestigiis  male 
credi  non  diffitemur,  neque  id  nobis  permisimuSf 
50  ntft  locis  admodum  paucis,  nunquam  suppressa 
libri  veleris  scriptura.  Dicilur  nonnunquam  hffic 
editio  a.  1624  facta ;  unde  utriusque  anni  notam 
diversis  ezemplaribus  inscriptam  esse  suspicamur. 
Utrum  vero  et  quomodo  ab  bac  Genevensi  editione 


Buperfluffi.  Ad  calcem  tom.  I  adduntur  in  libr.  de  D  diversa  sit,   quffi  eodem  anno  (1625)  Aureliopoli 


Pallio  ezercitationes  in  quibus  Salmasii  liber  ad 
Btriotos  judicis  apices  deferlur,  quibusdam  proba- 
tur,  in  multis  damnatur,  in  omnibus  doctissime 
pensatur.  Hffic  laudare  Juvat  quibus  concludit  Rev. 
Auctor:  «  Mihi  snpe  contigit  prffimeditanti  ejus 
lectiones,  gaudere  quod  Scripturam  sacram  ita  in- 
tegram  habeamus  et  incorruptain,  ut  nemini  sit 
dubitandi  locus  quod,  nisi  esset,  et  Salmasio  vel 

(58)  In  Cat.de  ia  B.  du  R.  p.  364  titulus  ita  con- 
cipitur ;  «  Tert.  libri  IX^  seu  tractatus  varii  locis 
quam  plurimis  emendati,ez  bibliotheca  regia  editi, 
ez  recensione  et  cum  observationibus  JSicoiai  Ri» 


impressa  circumfertur,  dicere  non  ausim.  Hujus 
ed.  ezemplari  in  Bibl.  Leidensi  quffidam  sunt 
ascripta  a  Salmasio. 

1626. 

Lugd.  f.  Tertull.  de  Pallio  cum  comm.  de  la 
Cerda.  1628,  1629  (58). 

Lutetise^  iypis  Rob.  Stephani  apud  viduam  Oli- 
varii  VarennsH.  8".  Q.  Sept.  Flor.  Tertulliani  libri 

gaiiii,  1628.  »  Anni  nota  sic  quoque  diversimode 
passim  ezscribitur,  ut  in  ezemplaribus  sic  eam  re- 
periri  necesse  sit.  Diserte  enim  in  editione  Opp. 
Tert.  Rigaltiana  a.    1641,    dedicatio  Rigalti  ad 


53 


PRiEFATIO. 


54 


n»  ex  oodice  M0.  Agobardi  in  Bibl.  Reg.  obvio  A 
emeDdati  et  observationibus  illQstrati.  —  Nic.  Ri- 
gaiiius,  cujus  Domeo  hic  siietur,  borum  opusoulo- 
rum  editione  futuris  suis  egregiis  de  Tertulliano 
meritis  prsludere  voiuit.  Suut  autern  libelli  isti 
Dovem  Bequentes  :  de  Oraiione :  ad  Uxorem  L  2  : 
de  CuUu  feminarum  L  2  (59) ;  de  Exhortaiione  Ca' 
Hitaiit  :  de  Corona  ;  de  Prmscripiione  hasrelicorum 
et  Scorpiace,  Godex  Agobardi  libros  xxiv  com- 
plexas  roerat,  Dompe,  preoter  novem  illoa,  etiam 
librum  i  ei  11  ad  Naiumes,  neo  non  de  Tesiimonio 
animm,  de  Speciacuiis,  de  Idololatria,  de  Censu  ani- 
mas :  de  Came  Chrisii  :  et  qu8B  hodie  Tertulliani 
scripta  desideramue,  de  Spe  fideliumy  de  Paradiso^ 
de  Atdmx  suimissume  et  de  Supersiiiiane  ssscuiL 
Inscripsit  basc  Tertolliaoi  Rigaltius  Card.Armando  ^ 
duci  Richelio. 

1630. 

«Pragmentum  ex  libris  de  TertuUiani  deexsecran- 
disgeniium  dm,erutum  eBiblioth.Yaticana,  studio 
Joseph.  Mar.  Suaresii.  Rom.,  1630.  Paris.,  eod. 
ann.  80.  » 

4632. 

«  Joh.  Grojus  specimen  conjecturarum  in  quflo- 
dam  loca  Origenis,  IrenflBi,  Tertulliani,  et  Epi- 
phanii  edidit  Oxon.  in-S*.  » 

1634. 

Rd.  Rioaltiana  L  LuieiiXy  sumpiibus  Maihurini 
Du  Puis^  via  Jaeobxa,  sub  sxgno  CoronaSt  f.  «  Q. 
Sept.  Flor.  Tertuliipni  Opera  ad  vetustissimorum 
exemplarium  fldemlocisquam  plurimisemendata.  G 
Nicolai  Rigaliii  J.  G.  observationibus  et  notis 
iilastrata.  Gum  indice  glossario  styli  Africani.  »  — 
Qoid  nova  hac  omnium  Tert.  operum  reoensione, 
qQs  et  nuno  etiam  principatum  tenet,  e£fecerit, 
aut  efOcere  saltem  voluerit  Rigaltius,  ipsius  puto 
verbis,  etiamsi  paulo  plenioribus,  audire  sit  pre- 
tiom.  «  Tertulliani,  »  inqoit,  51  «  scripta  legenti« 
bos,  etiam  haud  mediocriter  litteratis,  occurrunt 
difBcilia  non  pauca  sermonis  et  scripturaB.  Nam 
sermonis  quidem  Africani  superbio  doctrinam 
ferme  omniom  dote  prflBStans  lectoros  sibi  posoebat 
ad  natum  attentissime  sagaces.  Posteaquam  vero 
in  longe  alios  incidit,  mutari  ccepit,  a  quibus  non 
potuit  capi  et  spuriasdiiectiones  proiegitimis,  adul- 
terse  manus  inverecundiasparsit.  ScripturflB  autem  D 
nativ»  ruina,  auctoris  verbis  semel  interceptis,  ut 
obtrito  corpore,  sensum  una  quasi  ipsum  et  men- 
tem  profligavit.  Sic  pessimi  eorrectores  emenda- 
tissnma  perdidere.  Nam  quis  esset  querelarum  mo- 
dos  ?  aatquid  in  tantfls  calamitatiscasu  tam  veteri 
noo  desperandum?Hasc  pestis  Homerum  jampridem 
ita  persuaseratyttt  Arato  quarenti  «  ubi  locorum 
haberetur  llliadis  pristinfle  copia,  «  Timarcbi  fllius 
Timon   cum  respondisset  :   quflsrendam  esse  in 

dacem  Richelium  ex  novem  libror.  editione  a. 
MOCXXIX  repeti  dicitor.  Sghobnen. 
(59)  Nempe  libellos  de  Had^itu  muliebri  et  Culta 


exempiaribus  antiquis,  addiderit  :  sed  nonduam 
correctis.  Dira  natio  tam  foede  Septimii  nostri 
librosadeo  quoque  jampridem  vexavit,  ut  jamfalsi 
vetustas  longi  temporis  praescriptionem  obstruat 
veritati.  Quod  ei  veterum  librorum  appelles  fldem. 
etiam  veterum  librorum  Gde  falsissimflB  lectiones 
a£feruntur.Nam  sunt  et  libri  veteres  depravatissime 
correoti  ;  neque  ulla  spes  reducendae  unquam  ve* 
ritatis,  nisi  tam  veteres  nanciscantur,  ut  sint  omni 
correotorum  antiquitate  vetustiores.  ^tas  avorum 
laudabiles  Rhenani  operas  vidit,  tribus  editionibus 
elaboratas.  Gujus  viri  fldei,  judicio,  eruditioni,  di- 
ligentiflB,8i  partium  studia  meliorum  exemplarium 
commercia  non  invidissent,  is  procul  dubio  prfle* 
stitisset,  quod  istam  nobis  hodie  operam  valde 
levaret.  Sequens  aetas  Fulvium  Ursinum  tulit,  qui 
eodices  inspexerat  longe  meiiores  Rhenanianis, 
contentus  exoerptas  indelectioneseditionis  Pame- 
lianae  marginibus  adnotasse,  sed  ne  possessoribus 
quidem  exemplarium  nominatis,  Fulvianfle  leotio- 
nes,  in  librom  ampliss.  doctissimique  Tolosatium 
arcbiepiscopi  Gar.  Moncbalii  ex  autographo  trans- 
fusflB  nobis  hoc  etiam  profuerunt,  ut  earum  edi* 
tioni,  Epidiciids  Wowerii  NoHs  accuraias^  fides 
etiam  apud  austeriores  constare  debeat ;  imo  et 
Schoppianis  illis  ex  Fuldensi  et  Vatioano  in  Apo- 
logeticum  et  adversus  Judaeos  excerptis  ab  Junio 
publicatis.  Quorum  certe  fldem  eo  magis  refert 
ubique  testatissimam,  quod  et  multa  sunt  et  prfle- 
clara  nobis  inde  notata,  qu8B|huic  editioni  pluri- 
mum  tribuant  iucis  et  ornamenti.  Hfleo  erit  apud 
posteros  fletatis  nostrfle  gloriae.  Gui  decus  accedit 
ingens  comperlo  tandem  codice^  quem  ex  voto 
Agobardi  episcopi  Lugdunensis  ad  S.  Stephani  al- 
tare  oblatum  fuisse  legimus.  Hunc  certe  librum 
ad  exemplaria  illa  nondum  correcta  descriptum 
fuisse,  probabuntejus  operestituta  nitore  prisiino 
quam  plurima,  Iquae  singula  indicare  tfledii  sane 
fuisset  molestissimi,  pretii  vero  nullius  ;  nam  hfleo 
ipsa  Tertullianus  avide  recepit,  et  sua,  quae  male 
avulsa  fuerant,  tam  bene  bodie  cohflerent,  ut  avelli 
unquam  potuissu  noq  credas.Itaque  summas  recu- 
peratorum  colligi  sat  erit,  ut  inde  constet,  quid 
prflestare  simus  parati.  Sio  tamen,ut  notabilia  tan- 
dem  oomprehendantur  :  minutioribus  nec  59  ta- 
men  spernendis,  scrupulose  calculorom  diligentis 
relictis,  ut  sit  olim  ingens  cumuli  snmma.  Obser* 
vationesadjecimusillustrandisaliquot  locis  obscu- 
rioribus,  prisci  moris  jam  longa  oblivione  deleti, 
aut  eruditionis  alicujus  reconditfle  vestigiis  inda- 
gandis.  In  quo,  si  nonnulla  paulo  licentius  posila 
aot  disquisita  censeantur,  ut  sunt  illa  fortasse  de 
criminum  occullorum  rasligalione,  dcque  forma 
Dominici  vultus  ac  de  lucernis  per  diem  asceneis, 
ea  sic  accipi  debent,  tanquam  Septimianis  opinio- 
nibus  despiciendis  animadversa ;  minime  autem 

feminarum   codicis  laudati   auctoritate  in  unum 
duorum  librorum  tractatum  redegit.  Schoxnem. 


55 


PRiEFATlO. 


56 


arguendis  catholicorum  sententiis  autimprobandis  A  Buit  adnotationes,  argumenta,  vitam  et  cnt.    qun 


Patrum  Septimio  posteriorum  decretis  (60).  Imo 
sententias  et  decreta  ipsa  Patrum  in  Ecciesia  re- 
oeptissimorum  semper  opposuimus  Tertulliano  >ut 
qui  Africanis  istis  velut  salebris  olfenduntur,  sta- 
tlm  habeant  quo  rererre  pedem  luto  possint.  Notas 
etiam  intexuimus  variarum  lectionum  ambiguitati 
pensitandsB,  veritati  ezplorands,  conjecturis  non- 
nunquam  explicandis  aut  conflrmandis.  Oenique 
Afrioani  styli  glossas  complarium  inter  sese  loco- 
rum  comparatione  ooncinnavimus,  interpretandi 
ratione  certissima,  Glossas  dizimus  GraBco  voca- 
bulo,  quo  Fabius  tradidit  linguas  secretioris  voces 
minus  usitatas  signiGcari.  Porro  breviores  Obser- 
vationes  ac  Notas  plerisque  haud  satisfacturas  soi- 


longemajorem  voluminis  partem  (usque  ad.p.781) 
occupant,  ezhibentur  bio  Latini  Latinii  conjectu- 
rs  et  emendationes,  Jo,  Merceri  adnotationes, 
Edm.  Richerii,  Theopori  Marcilli,  Joannis  a  Wo- 
wer  et  Gabrielis  Aibaspinsi,  Aureliam,epi8C.  nota 
et  emendationes.  Quibus  omnibus  accommodus  est 
indez  apprime  utilis.  Quod  in  titulo  ponitur,ha8ce 
adnotationes  textui  Rigaltiano  respondere,  nume- 
ris  paginarum  in  margine  observationum  adnotatis 
e£fectum  est,  ita  tamen  ut  liberde  Paliio  et  Apo- 
logeticus,  qui  in  Rigaltianis  plane  aliifaoti  compa- 
rent,  ad  Pamelianam  reoensionem  denuo  excude- 
rentur.  Volumen  hoo  notarum  seorsim  venit  in 
Gatalogis  quam  piurimis  ex.  c.  In  Catal.  BibL  Tat" 


mus,  nec  propterea  calpam  deprecamar.  Afer  iste  n  tianaSt  Bodleianaef  Firmianse  et  lyEstrdes.  t.  /. 


lectorem  non  admittit  nisi  jam  eruditum.  »  HaBc 
Rigaltius  in  disputatione  inscripta :  de  Terlulliano 
etejus  scripiii  deque  variis  earum  editienibus,  et 
guid  hac  nostra  praestetur,  que  una  cum  epistola 
dedicatoria  ad  Armandum  Duc,  Bicheliumex  ed,  IX 
librorum  a,  MDXXIX  (sic  textui  preemittitur. 
Hano  testimonia  vett,  de  Tertulliano  subsequuntur, 
et  series  TertuUiani  operum  quae  hoc  volumine  con* 
iinenlur,  Item  ex  quibus  quseque  et  quoties  sint  codir 
cibus  notabiliter  emendata,  Id  quod  ad  minimum 
quatert  ad  summum  ducenties  quinquagies  (in  Apo- 
logetioo)  in  plerisque  trigesteSf  mgesies,  septuagieSf 
sed  et  odies  centies,  centies  trtgesies,  interdum 
emnibus  fere  clausuiis  factum  dlciiur. Liberde  Pal- 


4636. 

«  Versjo  Galuga  1.  Apotogetici,  studio   Ludovio* 
Cyrii,  Paris.  in'12«.  » 

1636. 
■  Herm.Rathbiani  Theesophia  sub  hac  nova  insori- 
ptione :  Theologia  speculativa  et  practioa  ex  patri- 
bus  ab  insigni  quodam  theologo  collecta  et  publici 
juris  facta.  Witemberg.  » 

1639. 
«  Versio  Hispanica  I.  Libror.  Tertuiliani  De  Pa- 
tientia,  de  lestimonio  animse,  ad  Scaputam,  etc.  cura 
Josephi  Pellecier,  Barcellon®. » 

^639. 
«  Paqanini  Gaudentii  Salebra  Tertullianice  cum 


lio,  scribit.  emendatur  omnibusfere  lineisjuxta  ed,        ,     ^  .  ,  r^  ,      . 

doctissimi  SalmasU  ad  vetu.Ha  exemplaria  accura-  C  ejusdem  comparat.one   dogmatum  Ongenis  cum 

tusimamprssUrquam  sex  aut  septem  locis.  Textum      P^^losophia  Platonis.  Flor.,  in-4o.  » 

exoipitlndex  Scriptnrarum  sacrarum  ;  tum    sub- 

juncta  sub  titulo  incerti  auctoris  carmina  Tertul- 

liano  olim    ascribi    solita,  adversus  Marcionem  t, 

V,  de  judicio  Domini  Genesis,  Sodoma  :  denique 

index  rernm  memorabilium.  Observationum  libel- 

lus  peculiari  titulo  gaudet,  58  eique  accessit  /n- 

dexglossarum  Teriulliani  egregio  consilio  et  judi- 

oio  eonfectus.  Elegantia  et  nitore  tjporum,  si  qui- 

demprimaed.   non  inferior  sit  secunde,   quam 

coram  intuemur,   admodum   oommendatur    hsc 

editio,  cni  bibliopole  honestate  haud  exiguus  uti- 

litatis  cumulus  accessit  editis  plurimorum  Vv.Dd. 

in   Tertull.    adnotationibus    singulari   volumine 


4639. 
«  Versio  Hispanica  libror.  de  Patientia,  de  Testi- 
monio  animsB,   ad  Soapulami    eto.,  oura  Josephi 
Pellecier,  Barceiione. » 

4640. 
«  Vbrsio  Galuga  I.  Libror,  de  oratione.    Paris., 
in-42o.  —  De  Patientia,  ibid.  12,  nuctore  Hobierio  » 

1640. 
«  Vbrsio  Galliga  IL  Libro  DePaltio  cura  Titre- 
villi,  Paris.  » 

1641. 
Lutet,  Paris.  c,  insigni  magnmnavis.Fol,  Toroi  II. 
Q.  Sept.   Flor.  Tert.  opera,  argumentis,  oxplioa- 


tituloque   comprehensis  :   Jaecbi    Pametii   Brug.  D  tionibus,   notis  illustrata,  auct.    Jo.    Lud,  de   ta 
TheoL^  etc.  Argumentaet  Annatatianes  in  Q,   Sept,      Cerda.  (Vid.  Ed.  prim.) 


Fl,  Tertulliani  opera,  quibus  adjeetx  sunt  annota- 
tiones  diversorum,  Omnia  textui  editionis  F.  Cl. 
NiGOLAi  RiGALTi  J.  G.  respondcntia,  Par,  sumpt. 
Matth,  du  Puis,  via  Jac.  sub  signo  Coronae.  1635, 
Praeter  ea  qus  Pamelius  in  Tertullianumcompo- 

(60)  His  veri»is  excusat  Rigaltius  liberiores  opi- 
nionesquas  in  annotationibus  suis  aliquoties  inse- 
ruit  cum  in  Cyprianum,  tum  in  Tertullianum  ;  ve- 
rum  nescio  utrum  eos  satisfactum  fuerit  omnibus ; 
fatendum  est  enim,  quABdam  esse  looa  in  quibus 
satis  testaturseex  sua  potiusqnam  aactoris  mente 
loqui  el  in  quibus  etiam  aberrat  a  re,  ut  annota« 


54   641. 

En.  RiGALTiANA  II.  —  Luletiw,  sumpt,  Matth.  Du 

Puis,  etc.  f.  Observationibus  et  Notis  atque  etiam 

Glossario  auctior,  cujus  exemplum  cum   firequent. 

coll.  Codd.  mss.  impr.  Agobardini  in  Bibl.  Baluz. 

riones  scribat  aliquando  hodierno  Eoolesiffi  usui 
parum  consentaneas.  Hsc  Dupinius  et  paulo  post : 
Illi  (Rigaltio)  exprobratur  quod  conjecturis  fuerit 
audacior  neo  satis  acouratus  ad  Auctorem  suum 
antiquis  manusoriptis  roco^noscendum  et  tandem 
suas,  aut  altorum  contextui  codjeoturas  nulla  ma- 
nusoriptorum  nixus  auctoritata.  8pd. 


57 


PRiEPATIO. 


58 


exstabat.  Poat  bano  repetitam  esBe  RigaltiaDam  P&-  j^ 
ristis,  1544,  46,  50  et  68,  Oadinus  affirmat. 

4644. 
<(  Paoanini  Gaudentii  opuscula  tHa,quorum  ulti- 
mom  (U  philosaphieis  apini<mihu$  veterum  Ecclesix 
Palr«m,multa  de  Turtulliano  quflerit.  Pieis,  in-4*.» 

1644. 
a  Vbbs.  Bibp.  II  MalritL  f.  —  Tertulliani  liberde 
Patientia  cum  commentiB  OrU.   CaL  Bibl,  Pinell, 
U  L  p.  89.  » 

1644. 
«  Vbrsio  Hispaniga  II  Libr.  ad  Bcapulam,  inler- 
prete  Pet.  Manero,  Gssar  August.  » 

1645. 
Vbrsio  Galuga  II.  —  Librum  de  PoBuitentia  oum 
aliis  Patrum  de  bao  materia  tractatibus  Qallice 
vertit  Antonius  Amaldus  et  Paris.  evulg.inter  ejus 
opp.,  t.  XXVIII,  edit.  Paris.,  4779. 

1646. 
«  Vbrsio  Gallica  II   Apoiogetioi   studio   Ludov. 
Gyrii,  in-12». » 

1646  —  48  —  50  (61). 
Parisiis  ap.  Mich,  Sotg.  via  Jacobaea  sub  signo 
Phomteis,{o\.  Tomi  III.  Tertullianus  redivivus,  sco- 
liis  et  observationibus  illustralus.  In  quo  utriuxque 
jurix  forma  ad  originem  suam  recensetur,  Et  aviix 
pieiatis  amatoribus  inquirendi  norma  prsescribitur, 
Auetore  P.  Qeorgio^  Ambianatef  Minorita  Capucino^ 
Parisiis  apud  suos  Professore  Theologo,  Facete  Ri- 
galtius  grande  bocCapuoini  opusrespieiensinprfle- 
fatione  notis  in   Cypr.   prflemissa  scribit :   Quoad 


B 


1651. 

ff  Tertalliani  opp.  poetica  edidit  Andreas  Rivinus 
ac  poBt  Pamelium.  Junium  Bartbium  breves  notas 
addidit,  Gotb.,  8.  » 

1655. 

«  Hbrm.  Rathmani  Theosophia  ter  edita  subnovo 
nomine :  Medulla  Patrum,  hoc  est  Gonsensus  bar- 
moniacus  Patrum  fldei  antiquflB  et  vitflB  vere  Gbri- 
stianc,  certis  per  locos  tbeologicos  porismatibus 
consigDatus,  certa  et  salutaria  contra  adversarios 
quosvis  tradens  documenta.  lo  fine  additur  Theo- 
logia  Practica  6  Tertulilani  et  Gypriani  propriis 
verbis  conflrmata  et  iuci  ezposita  est  a  M.  Herm. : 
Ratbmanno.  Witemberg.  » 

1656. 

Lugd.  Bat.  ex  off.  Jo.  Maire.  8.  Q.  Sept.  Fl. 
Tertulliani  liberde  Pallio.  ClaudiusSalmasiusante 
mortem  recensuit,  explicavit,  notis  illustravit.  Ao- 
cedit  vera  ad  vivum  ejusdem  efflgies. 

1657. 

(Argentorati,  8.  Tertclliani  opera,  opera  Boe- 
cleri.)  Ita  Standius.  Gudinus  contra  hujus  loci  et 
anni  repetitionem  RigaUian»  forma  non  indicata 
commemorat. 

1658. 

Parisiis  ap.  Jac.  Dallin  sub  signo  S.  Stephani  et 
Thomam  Joly  sttb  signo  scuti  Holiandisef  via  Jaco- 
bsea:  fol.Tomi  lU.  TertuliianiOmniloquium  Alpha- 
beticum  Ratiooale  Triparitum,  sive  Tertulliani 
opera  omnia  in  novum  ordinem,  bactenus  intenta- 
tum  et  facilem,  omnibus  utriusque  fori  Oratoribus, 


Tertullianum  attinet,  vixest,  ut  redivivus  unquam  C  rerum  bumanarum   divinarumque  Professoribus 


ab  oUo  mortalium  dici  queat,qui  jam  sit  borrendis 
vel  grandium  commentariorum  sarcinis  obrutus  et 
eootritus.  —  Antequam  autem  ad  ipsa  Tertulliani 
opera  recedat  scoliis  suis  et  observationibos  illu- 
■tranda,  prflBmittit  vindioias  TertulHaDicas,quarum 
prima  parte  de  Tertulliani  patria,  educatione,  stu- 
diis  aliiaque  ad  vitam  ejus  naturalem  epectantibus 
agit.  In  secunda  parteinter  alia  disquiritur,quibus 
motivis  ad  Ghristianam  fidem  adductus  fuerit?an 
Btatim  a  conversione  baptismo  initiatus  fuerit  ?  an 
et  azorem  ad  fidem  traxerit  ?  an  Ecolesin  Doctor, 
an  Saeerdos,  an  Monacbns,  an  Martyr  fuerit?  Ter- 
tia  vindiciarnm  pars  deTertuIliani  doctrina ejusque 
scriptis  tam  apologeticis  quam  polemicis  et  parsB- 


acScriptoribua  utilem,  dieposita,  exposita,  iliu- 
strata  opera  fratria  Caroli  Moreau  Augustiniani 
Ordinis  Eremitarum  Gommunit.  Bituricens.  Gon- 
ventus  ReginsB  MargaritflB,  in  suburbiis  S.  Germani 
Paris.  Quid  novi  praesttterit  Auctor  in  hoc  opere, 
summam  TheoIogiflB  scboIasticaB,  positiveetmora- 
lis  ex  Scriptura  8.  Patribus  et  Tertulliano  et  Au- 
gutftino  maxime  decerptflB,  complectente,  sequens 
pagina  indicabit.  Titulos  II  et  III  voluminis  baud 
minus  prolixos  omittimus,  et  si  summam  rerum^ 
quas  de  novo  coniulit  Auctor  ad  iliustrationem  Ter- 
tuUiani  pag.  altera  Tomi  primi  exbibita,  descri- 
ptam  dederimus,  satis  cuique  de  ingenio  editoris 
constabit.  Ita  vero  haec  sonat : 


neticis  agit.  Ita  autem  de  doctrina  ejus  se  agere  j)     «  Opusbocnovumtripartitumtribustomisabsol- 


profitetur,  nt  ejus  55  errores  in  bonam  partem 
Interpretari  nitatur.  Hfleo  et  plura  super  hac  edi- 
tione  Ittigiusin  Uist.  Eccl.  Sec.  II,  p.  71  sq. 

1650. 
Lond.  8.   TertuUiani  opuacula  varia.  —  Inter 
Franc.Bous,  MeduIIa  Patrum  pag.  293  —  468.  Cat. 
Buneau. 


vitur.  Primus  hic  tres  partes  complectitur.  Prima 
quidem  omnes  librosTertQlliani^in  ordinem  alpba- 
beticum  digestos,  profert,  supplens  quatucr  defe- 
ctus  notabiies,  in  omnibus  bactenus  editionibus 
prflBtermissos,  in  praBfatiuncuIa  praBmittenda  nota- 
tos  (62).  56  Secunda,  pacifice,  et  absque  conten- 
tiosa  controversia,  taoito  etiam  adversarii  ctgus- 


(61)  Ita  jam  Geillier  p.  526.  II,  et  Gat  Bihl. 
Chigiamx  v.  Ambianas.  Sed  variantin  annorum  in- 
dicio  y  V.  DD.  Fabric.  {Del,  p.  213.)  1646  et  48. 
Dopinius  1648  et  50«  profert ;  qoare  utrumque  se- 
qm  placait.  MaleSandius  quasi  repetitam  a.  1650 


hanc  editionem  laudat,  nisi  negligentius  hoc  scri- 
pserit,  cum   diversas  editiones  signifioare  vellet 
facUs,  a.  4648.  P.  Georgii  et  a.  1650,  aliam  Ri- 
gaitianflB  sc.  repetitionem.  Sghoknbm. 
;    (62)  Quales  ?  equidem  nec  dioto  loco  reperire 


59 


PRiEFATlO. 


60 


cunque  nomine  nudo  veritatis,  et  pietatis  S.  Patri  X 
Augustino,  debite  nec  non  totius  operis   ex  ejus 
sententiis  lectissirnis  contezti  ab  omni  iBmulationis 
injuria  tutandi  respectu,  diluit,  Alphabetum  erro- 
rum  perperamimputatorum  Augu8tino,Tertulliani 
in  omnibus  sanis  illustratori,  in   perversis  corre- 
ctori.  Ubi  tota  ejus  doctrina,  maxime  vero  de  pre' 
destinatione,  gratia,  et  libero  arbitrio,  non  privata 
unius  auctoris,  sed   Galbolica,  et  ad  8.  Scripturs, 
Patrum,  Gonciliorum.  SS.PontiAoum  et  Tridentinae 
quam  maxime  Synodi  et  Gonstitutionis  Innocentii  X 
in  quinque  Proposit.  Gensura,  regulas,    ezacte  re- 
ducta ;  et  per  27  qusstiones  curiose  discnssa,  or- 
thodoza  prorsus    esse    convincitur.    Tertia  pars 
erroneas,  hssreticas,  durioresquesententiasTertul- 
liani  a  sana  ejus  doctrina  separatas,  ordine  pariter  ^ 
alpbabetico  oontextas  evolvit,  ezplicat  et  Gatholica 
8.  P.   Augustini  doctrina  dissolvit.   Gum  gemino 
secunds  et  terti»   partis   proprio  indice  ;  altero 
locorum   seleclioris  scripturae  ibidem    ezplicatn» 
altero  rerum  notabiliorum.  Secundus  ei  Tertius  To' 
mui  patiuntur  omnia  sana  ejusdem    Tertullian 
opera  in  iocos  communes  ordine  novo  et  hactenus 
intentato,  non  tantum  alphabetico,   sed  etiam  ra- 
tionali  ezaotissime  distincta,   brevibus  scboliis  ad 
singula  quaeque  obscura,  ad   litteram  ezposita,  e^ 
ubique  per  selectiores  ex   medulla  S.   ScripturaB, 
Gonoiliorum,  Patrum,  et  S.  Augustini  prssertim» 
nullibi  pr(etermissi,aliorum  item  probatissimorum 
auctorum  cujusque  discipline  locos  illustrsta.Gum 
triplice  indice  locupletissimo   in  fine  tomi  tertii 
coUooando  ;  quidem  Scriplura  sacr»  ezplicata  ter  C 
millies  et  amplius  locis,  rerum  ac  verborum,  con- 
oionum.De  Operisinscriptione   (63),  dispositione, 
otilitate,  soiiditate,   curiositate  et  in  tanta  rerum 
diversarum  abundantia,oonjunctaque  brevitate  per- 
spicua:  necnon  Tabelle  emblematica   fronti  ope- 
ris  Imposits  expositione  (64),  Synopsi  quoque  vits9 
Tertulliani  et  Augustini,deque  symbolicis  eorum, 
57  ao  dissymbolicis   proprietatibus  et  elogiis:  de 
usu   tandem  et  praxi   totius  operis  habet,  quam 
attente  examinet  lector,  ut  sibi  neccessariam,  Pre- 
fationem  generalem,  postnuncupatoriamepistolam 
immediate  subsequentem.  »  Restat,  ut  ad  illa,qua 
in  textu  prestitisse  profitetur,   paulisper  animad- 
vertamus  ;  sed  et  hic  verbis  ipsius  defungi  licebit. 
Itavero  pollicetur  intexiuinnumeraetiam  in  emen-  j) 

ftotui,  nec  e  specialiori,  ad  qoem  inde  remittit 
ectores,  prsfatione  certior  factus  sum :  quoniam 
vero  in  ista  hujus  editionis  virtutes  ad  sex  impri- 
mis  capita  refert  (et  tribus  quidem  reiiquas  carere 
diserte  afflrmat,  nec  quartam  eis  concedere  vide- 
tur),  scil.  :  quod  textu  sit  emendatior,  ScripturaB 
S.  loca  in  ipao  texlu  diverso  charactere  sint  dis- 
creta,  ad  marginem  non  capita  soium  libri  88.  a 
Tertull.  laudati,  sed  versus  etiam  singuli  ad  origi- 
nale  denuo  collati,  ascripti,  Argumenla,  auibus 
alie  editi.  laborent,  libris  prsofixa  plana  et  brevia 
—  haec  ipsa  defectuum  nomine  declarasse  Morel- 
lum  suorum  sane  bonorum  cognitione  satis  beatumy 

putO.  SCHOINEM. 

(63)  Omniloquium^  inquit,  hoc  opus  inscripBl : 


datioribw  editionilm  menda  correxisse;  virgutarum* 
punctorum,  accentuum  defectus,  intelleetum  obscu- 
rissimi  auctoris  obnubilanies,  supptevisse;  eacogra- 
phias  quam  plurimas  emeudasse ;  ut  si  typographi 
cura  autographi  purgatissimi  solliciiudini  responde^ 
ritf  et  corrcctori  vigilaniissimo  parueriif  nihii  fuiu- 
rum  sUy  quod  in  hoc  textu  censoris  ocuioM,  severxs- 
simi  ticet,  arguendum  ostendaiAsiTn  faaeo  satis  erunt, 
nec  tamen  nimia,  ut  8pero,pro  raritate  molis  hujus 
chartaceae.  Inscripsit  opus  Pomponio  de  Bellicore 
Equiti,  et  supremi  senalus  Parisiensis  principi. 

1662. 

Ed,  Pameuana-Rothomaqensis  I. —  Rothomagis  f. 
Q.  S,  Fi.  TeriuUiani  opera  omnia,  etc,  cum  Jac. 
Pam.  argg.  etsinnotatt.,  Latini  Latinii  oonjecturis 
etc,  repetita.  Ed.  1597. 

1662. 

<c  Le  G6nie  de  Tertullien,  par  de  Fayoile.  Paris, 
in-4*». » 

1664. 

Ed.  PameuoRioaltiana  Priorii.  — Lutetise Pari' 
siorum,  impensis  societatis  iypographicx  librorum 
officii  ecciesiasiici.  Q.  Sept.  Flor.  Tertulliani  Opera 
ad  vetustissimorum  exemplarium  fidem  sedulo 
emendata,  diligentia  Nic,  Rigallii  J.  G.  cum  ejus- 
dem  annotationibus  integris  et  varioru  n  commen- 
tariis,  seorsim  anteaeditis,  Ph,Priorius  argumenta 
et  Nota  in  libro  omnes  de  novo  a4jecit  et  Disser- 
tat?.onem  apprime  utilem  conoinnavit.  Accedunt 
Novatiani  traotatuSy  de  Trinitate  et  Cibis  judaicis, 
cum  Notis,  ut  in  editione  Pamelii.  Textus  est 
Rigaltiana  secundae,  cujus  etiam  notse,  omnes, 
tum  quas  ad  calcem  apposuerat,  tum  ee  quae  ad 
notasin  Gyprianum  erant  a4JectflB,  preterea  vero 
Jac,  Pamelii  annotationes  selectffi,  B.  RhenanL 
Franc,  Zephirii,  Gabrielis  Albaspinei,  Ludovici 
de  la  Gerda  doctiores  observationes,  tum  Salmasii 
in  L.  dePallio  potiores,  nec  non  Mercerii,  Wowerii 
aliorumque  illustrationes  et  correctiones,  denique 
ipsius  Philippi  le  Prieur,  qui  curam  hujus  editionis 
gessit,  not»  et  argumenta  in  libros  omnes  acces- 
serunt.  Gonsllium,  quo  societatem  sibi  institutam 
esse  bibliopolffi  fatentur,  ut  latinos  Patres  ac  ve- 
teres  SS.  Ecclesiastioos  eruditorum  hominum 
lucobratione  iilustratos  ederent,  suocessu  caruisse 
dolendum  est.  Nam  hsc  editio  profecto  tum  ordine 
et  distributione  notarum,  quffi  textui  charactere 

tum  quod  nullam  prorsus  in  eo  sententiam  vel 
lineam  ex  hoc  solo  opere,  magnam  in  omni  causa 
dicendi,  Tertuliani  prstermiserim :  tum  quod  scri- 
bendive  copiam  ouicunque  oratori,  scriptorique 
prospexerim.  Schoenbm. 

(64)  Adriserant  Parisienses  imagines  Augustini 
(cucullati)  et  Teriutliani  (c.  Pallio)  aere  impressas 
et  titulo  operis  generali  praeflxas  cum  subscri- 
ptione :  Duo  in  Africa  ingenii  monstra  ioliusque 
Doctrintx  ei  Eioqueniix  Genii  de  palma  certantes,  — 
Cachinius  ipsis  insultasse,yioTe\\\x^  inquit.Hino  vero 
incumbere  sihi  existimat  TertuUiano  conformari  et 
sicut  ille  proPallio  suo,  pro  Augustini  bardocucuiio 
ei  sacco  apologeticum  scribere.  SIghobnbm. 


6<  PR^l 

miaori  colaiLnis  sectis  aabjiciuDlur,  tum  obar- 
taruiD  et  typoratn  nitore  oaiDium  litteratorum 
planeom  meruit.  Priorii  Nota  parvi  quidem  pretii 
suot,  laudaada  tamea,  quam  BdornaadB  editiooi 
pnestitit,  dillgaDtia.  Novatiani  tractatue  ex  recen- 
aione  Paoieliaaa  et  ejusdem  tantura  fiS  noUsillu- 
strati  hsbentur.  Pr»ter  ea,  qun  Pamelianis  edit. 
prsmittnntur,  vita  nempe  Tertulliani  a  Pamelio 
conacripta,  Paradoxa  illiuB  eum  antidoto,  provar- 
bialea  rormnln  toto  opere  co&tcntn,  ex  Rigaltiana 
aoceseit  judicium  de  Tertulliano,  eto.,  et  series 
opemm  a  Rigaltin  inBtituta,  tum  recene  Priorii 
diaa.  qaa  TertuUiBni  vita,  opiniones  et  errores 
expenduDtur. 

1664. 
« Herm.  Rathmanni  TheoBopbin  edit.  quarta 
novo  ioscripta  tilulo  :  Aurifodina  Palrum  tlieolo- 
gica,  (uffl  t-pecalativa,  itm  praclica,  cerlit  per  iocos 
thatogicot  poritmaiibut  MTUigrtata  ;  cerla  ac  salu- 
laria  contra  adveriariot  quotvit  tradens  doeumenta, 
a  multit  jamdudum  detiderala  ;  jam  nune  vero  a.b 
insigniori  (pioiam  et  de  Eccletia  Chriiti  quam  me- 
rittttiTno  Iheologo  pubiici  juris  facta.  An  ob  fiicum 
emptoribua  faciendam,  an  ob  gravem  eiortam  In 
Qermania  cantroverBiBm  RathmanDLBnBm,  ezoogi- 
tata  faerit  bKC  litulorom  varietas,  deletumque 
auotoris  nomen,  haud  iiquet  neo  quemquam  nnnc 
ignorare  piget.  » 

1665. 
M  Vaaaio  GtLuci  libror.  de  Pallio,  do  Patientia 
et  ezbortaliune   ad    mBrtyrea,    interprete   Hanne- 
tiero.  > 

1673. 

•  Librum  Aimartyret  Galiice  ioterpretatua  eat 

Panl.  ColomesiuB,  Rupell.,  in-8*.  « 

i875. 

Bntxtilis,    f.   Tert.   liber   de    PrsBoriptionibuB 

contTB  hiercticoB  c.  schol.,    at  notis  Chrisliani 

Lupi. 

1675. 
Ed.  PAMBUO-ilrGtLTUKA  PBtoaii  II.  —  Lutetix 
Paritior.  ap.  Pelr.  le  Petit,  Bub  eigno  Crucie  an- 
rMB.  Erfmundum  CouKtoI  wb  6.  boTiw  PaaVoriB  et 
Cartlum  Augol.  sub  s.  Lfionia  aurei.  in  viaJaco- 
bea.  Repetita  a.  1604,  ii  jiluriiiu.',  monii.i  qtae  in 
prvMrlfnfeni  irrepaeranl  expurgata. i^ccessM  Carmen 
da  Jaonaet  Ninive. 

J675. 
■•  0«  u  Momi.  OJstolre  do  Terli.llien  ui  d'Ori- 
BhM-Paria.  1676.  —  Lugd.,  1703.  inH",  " 


taet  scriptis,Pa- 


«  Carman  de  Jona  el  Ninive,  cum  animadv.  Ju- 
rel,  Barthii,  Gronovii,  ad    c«ilcem  Pauilmi  Petri- 
corii,  editnm  a  Chr.  Daumio,  Lips.,  in-S'.  « 
1682. 
H  Vebsio  Gbbuanica  I  Hb.   ad  Scapulatn,   inter- 
prete  Abrali.  Htnckelmanno.    Luoeb.,    1684,  in-12, 
ab  eodem  vers.,  lib.  ad  martyret,  in-12.  • 
1683. 
Vebsio  Galuca  III.  —  Traot,  de   PrBSoript.,   in- 
terprete  D.  Heberto,  qui  et   tractatus  de  velandia 
virginibus.dehabitu  ornatuquereminamm  Galliee 
vertit,  Paris.  n 

1686, 
5B  Canlabrigis,    ex  off.  /->.    Hayer  imp.    Henr. 
_  Dickinion  at  Rich.  Green.  12,  Q.   Fl.  Tert.    Apolo- 
getiruB  et  ad  Scapullam  liber,  acceBeit  M.  Hinuoii 
FeliciB  Octavius.  —  Apologetious  ad  edit.  Heraldi, 
capit,  argumentis  ex  ed.  Lacnrd»  addilis,  tiber  ad 
Scapulam  ad  ejuadem  La  Cerds  ed.  eisoripti  sunt. 
16%. 
Ed.  Pauelio-Ricaltiana  Pbinbii  III.  —  Repetita 
eetb.  a.  aditiu  Rigattio-PrioriaoB  {Ceiilier). 
1699. 
u  E.  Sal,  Ctpriani  Diatriba  BcademioB  qua  ex- 
peDdttar  illud  TBrtulliani :  BKreticorum  Patriar- 
cha  PbilotoplU,  iD-4',  Helmet.  > 
Ssoulo  XVIII. 
1701. 
Ed.  Veeieta  L  —  VeneUii  t.  Q.  8.  Fl.  Tert.  op.  c. 
p  variorum  notis  setectis  ad    volumiois   calcem.    — 
Pabriciut  {Del.  p.  215)  ex  Plalfii  Origg.  jur.    Eccl. 
p.  S44,  non  admodum  emend&tam  esBS  narrat. 
1701. 
f  Sal.  CiPBiANi  CommenUt.    de  Doctrina   Ter- 
tnlllani  Evangelica  inter  ejued.  dissert.   varii  ar- 
gumenti.  Cobourg.  » 

1702. 

BeBtus  card.  Jaseph.  Har.  Tbomasius  primum 

Buarum  Institutionum  tbeologicarum  vulgavit  to- 

mum,  in  cujuB  oapite  edidit  librum  Tertulliani  de 

PrasBcriptionibus  adversua  hsreticos.   Rom.  in-^". 

1702. 

«  JoH,  Ceoyi  coujectur.    in  qusdam   loca  Tor- 

tull.  Oion.,  in  fol.  » 

1702. 
D  Amslerd.  chei.  Tom.  Lombraii,  8,  Apolog6tique 
de  Tertullien,  ou  Drtfenss  deB  Chr6liene  contre 
les  accusations  dea  Gentih,  traduite  en  franQttia 
par  Louii  Giry,  avec  le  texte  latin  k  cdtS  ;  ^dition 
Bugmentie  d'une  Dtssert.  critique  touohant  Ter- 
tullien  et  sea  ouvrages.  —  Versio  hKo  Ludovici 
Giry  (in  seDatu  regio  Paria.  advocati,  1665),  ab 
anno  inde  1636,  aliquoties  prodiit  abBquo  teztu 
latino. 

1703. 

■  Anonymi  DisBBertatio,qua  ut  verum  genuinnm- 

que  Tertulliani  opus  vindicatur  CBtologus  bcre- 

aeo  libro  Preacriptionum  But^eotus.  —  Mfimoiroa 


63 


PRiEPATIO. 


64 


de  Tr^voux,  f(6v.  1703,  p.  113  (auctore  P.   Tourne- 
mine  ?)  » 

1704. 

«  Jo.  JoAGH.  ZBirrGRAV.  Ezercit.de  Lapsu  Tertul- 
liani  ad  Montanistas,  Argenl.  in-4^  » 

1705. 

«  Adam  Reghemberoh  Dissert.  an  Hasreiicorum 
Patriarchx  Philosophi  ez  illo  Tertnlliani  advers. 
Hermogenem,  cap.  Vi)I.  Lips.,  in-4^  • 

1708. 

Veneiiis^A,  sex  tomis,  TeriuUianus  prxdicans  per 
Michaelem  Viviens.  —  Fabricius  mentionem  facere 
de  eo  dicit.  —  Eph^m^ride»  Paris.  (Journal  des 
Sav.  1708  Pebr.,  pag.  408.  Sed  nullam  ibi  libri 
mentionem  invenire  potui. 

1710. 

«  Versio  Anolica  L  Tertulliani,  simul  et  Justini 
ac  Minucii  Felicis  Apologeti,  et  Vincentii  Lirinen- 
siB  Gommonitorii,  cum  prolegomenis  ac  notis,  au- 
ctore  Kevio.  Lond.,  II  in-8<>. 

6omi. 

«  J.  HbnningiBoiimbri  DiBtertationesjurieeccle* 
fliastici  antiqui  ad  Piinium  Secundum  et  Tertul- 
lianum.  Lipa.,  in-8^.  » 

17i3. 

Paiaviiy  4.  Tertulliani  liber  de  Oratione  cemple- 
tu8  cum  notis  Guid.  Panciroli  et  Ludovici  Antonii 
Muratorii.  —  In  Muratorii  Anecdotis.  t.  II,  p.  1, 
56.  Ex  Codice  Biblioth.  Ambrosianffi  Mediolani. 
Notas  Quidonis  Panciroli  juriBConsuIti  olim  cele- 
berrimi  Regiensis^ex  Gomm.  plenioribus  in  omnia 
Tert.  opera  in  bibliotheca  P.  Joh.  Bapt.  Gattanei, 
Franciscani,  tum  latentibus,  ut  salivam  popula- 
ribns  Buis  moveret  ad  delicias  istaB  tandiu  negle- 
otas  in  lucem  proferendas  edidiL 

1714. 
«  Laur  Brorson  de  Infantariia  apud  TertuIIia- 
num  ad  Nationea,  lib.  I,  cap.  II,  Hafn.,  in-4<>.  » 

17U-ni5. 
«  Verbio  Galliga  II  Apologetici,  cura  Vassoulti, 
cum  notin.  Paris.,  in-4o,  apud  Colombai,  bis  edita 
anno  1714  etseq.In  utraque  prsmittitur  egregia  de 
christ.  Relig.  Apologetis  ac  in  spec.de  Tertuliiano; 
notiB  haud  contemnend®,  prsBertim  historic».  » 

4715. 
Tertulliani  poemata  inter  opp.  vett.   poetar,  la- 
tinor.  edita  cur.  Mich,  Maitiere,  Lond.  in-P. 

1715. 
«  D.  NiGOL.  Le  Nourrt  Dissert.  in  Tertull.  Apo- 
logetic.  duos  ad  Nationes  libr.  et  unum  ad  Scapu- 
lam,  in  apparatu  ad  Biblioth.  Max.PP.,  IL,p.l574- 
1590.  Paris.,  in-fol.  » 

1715. 
i'  AuausTi  Heumanii  Emendatio   libri  TertoIIia- 
nei  de  Prffi8criptionibuB,in  actisEruditor.Lipsiens. 
anno  1713,  p.  299-305.  » 

1717. 
Anonymi  expositio  de  :  Caligaia  miliiia  in  libr, 
de  Idololatria,  cap.XlX  (nouveau  recueil  des  pi^ces 


A  fugitives  de  Tabb^  Archimbaud.  t.  IV,  p.  146-119, 
Paris).  » 

1718. 

Lugduni  Bai.  apud  Isaac  Severinum»  —  Q.  8.  FL 
Tert.  Garth.  presb.  Apologeticus  ad  Godices  mss.et 
editiones  veteres  summa  cura  recognitus,  castiga- 
tus,  emendatuB,  ut  et  perpetuo  Gommentario,in 
quo  non  modo  variorum  auctorum,  sed  et  plura 
S.  Scripturffi  looa  strictius  vel  uberius  explicantur, 
elucidantur  et  iilustrantur,  studio  et  industria  Si- 
geberii  Havereampi  V.  D.  ministri,  qui  prster  ar- 
gumenta  capitum,  indices  eliam  locupletissimos 
tres  adjecit ;  com  figuris  et  nummorom  typis  (prs 
fixa  etiam  effigie  Tertutliani  cum  epigrammate).— 
Prestantissima  hujus   libri    TertuIIianei  editio. 

B  Quippeeditoriantiquarum  rerum  cognitione  abun- 
dantissimo  et  curiosissimo  simul  obtigerat  appa- 
ratuB  valde  locuples.  Etenim,  prflBter  editiones  fere 
omnes,  adhibuit  Codices  membran,  Biblioih,  Lugd, 
Bai.  duos^  quorum  alter,p.  324,alter,61  p.376,Gat. 
Bibl.  Lugd.  H.  memorator,  tum  variantes  Leciiones 
Codicis  Fuidensi*  a  Modio  exscriptas  et  cum  edi- 
tione  Junii,  a.  1592,  primum  vulgatas,  ex  isto 
autem  tempore  nulli  fere  nisi  Gotbofredo  cognitas 
et  a  Nic.Rigaltio  demum  in  usum  vooatus.sed  ita 
ut  quffi  ipsi  placuerint  indo  desumpserit,  ne«iue 
ullam  reliquarum,  que  satis  multe  erant,in  notis 
suis  mentionem  feoerit,  quare  satis  fecundum  Ha- 
veroampio  spicilegium  superesset;  preterea  Colla- 
iionem  Codicis  Agobardini,  diversi  ab  illo   qx  quo 

p  magnaBcriptorum  reliquorum  TertulHani  pars  olim 
fuit  excitata,  sed  note  satis  bone  et  nulli  ante 
ipBum  editorum  Tert.  inspecti.  Goliatio  vero  facta 
a  Josia  Mercero  (Agobardi),  1625,  ad  exemplar  ed. 
Pamelianae  exstat  in  Bibl.  Lug.  B.  p.  71  ;  eamdem 
a  Paulo  Golomesio  ad  oram  ed.  Rigaltianae  descri- 
ptam  possidebat  Frano.FabriciuH,LugdunuB  Theo- 
loguB,  qui  Haveroampii  usibus  illam  cessit.  Quo- 
niam  autem  aliquantum  jam  opere  processerant, 
antequam  ea  subminiBtraretur,  priorem  IX  capp. 
diversitas,  ut  et  integra  ms.  membr.  secundi  L.  B. 
collatio,  quffi  opusculo  jam  ad  extremum  pro 
gresso  sbvenerat,a(2(2eiuiortttn  loco  prffimissae  sunt. 
NactUB  erat  insuper  Jos,  Scaligeri  aliquoi  conje- 
crura;  edit.  Junii  ascripias,  aliasque  emendaiiones 
ex  vesiuiis  Codd,   ejusdem   editionis  exempiari  a 

D  Petro  Scriverio  adjectas.  His  tamen  copiis  Haver- 
campius  Rigaltianum  textum  conflrmavit  magis 
quam  novam  recensionem  prooudit;  in  explicandls 
vero  verbis  illustrandisque,  que  ad  historiam,  ri- 
tus  et  religiones  antiquas  pertinent,  insigni  do- 
ctrina,  eaque  cum  judicio  temperata,  est  versatusy 
illud  imprimis  detexisse  gaudet,quod  bis  idem  hoo 
scriptura  hic  illic  paulum  in  verbis  et  oratione 
Immutatum  Tert.  in  pobiioum  emieerit.  Promittit 
et  reliquos,  quos  adversus  Gentes  variis  titulis 
composuit  Tertuilianus,  libros,  notulis  et  aliorum 
illustratos,  in  his  libros  ad  Nationes  innumeris 
locis  emendatos,  una  cum  Prolegomenis  eroditis 


.' 


65 


PRiEPATIO. 


66 


in  quibns  omnino  de  vita  6t  Bcriptis  ejus  uberius  A.  Flor.  Tortulliani,  quo  iuperflunt/omnia  in  Monto- 
disputaturus  ait:  qu»  cur  lucem  non   aspexerint      nismo  acripta  videri,  Vltemberga,  in-4«.  » 


ignoramus.  Nummi  et  alia  «re  ezpre88a,pro  more, 
quem  tunc  ad  unum  omnes  eruditi  sequebantur, 
oroatui  potius  quam  usui  sunt.  Ab  illis  vero  ducta 
dedicationis  occasio  adGualterumBlockium  g»zo- 
pbyiaoii  ornatissimi  possessorem. 

4719. 
Anonymi  annotationes   in  librum   de   Oratione 
Tertol.  —  (M^moires  de  Tr6vouz,  ann.  1719,   pag. 
1202.  —  Journal  des  Savants,  ann.  1719,  dec,  p. 
6d3)» 

172i. 
«  Laur*  Magalotti  iettera  sopra  un    passo  di 
TertuUiano  (in  lettere  pcientiflce  ed   erudite   del 
conte  Magalotti,  p.  192-198.  Firenze,  in-4o.]  w 

1722. 
cc  Versio  Angrlica  I.  lib.  PrsescripHon,^  cura  Jo- 
seph  Berty,  cum  notis,  Ozon.,  in-12. » 

1722. 
tc  Arn.  Grbvb  Tertulliani  Testimonium  de  'Ano- 
6cco9ttGbri8to  a  Tiberiodecreta  defensum.Vitemb., 
in-4o.  » 

1722. 
#9«  Ghph.Ahbubianni  Epistolffi  quibuaemendan- 
tur  atque  illustrantur  capita  I  et  II  Apologetici  in 
PoBciie,  t.  I,  p.  25-33,  197-212.  Hal»,  in-8«.  • 

1724. 
■  JoB.  Laur.  Moshbim  Gomment.  cbronolog.bist. 


4739. 
«  Chph.  A.   Ueumanni  observationes   criticffl  ad 
posteriora  Apoiogetici  capita  in^.Miscell.  Groning.. 
t.  II,  fasc.  3,  p.  479-485.  » 

1741. 
«  Chb.  Loereri  Progr.  Jibrum  Tertulliani  de  Pm- 
nitentia  ipsi  vindicans.  Altenb.  1741. » 

4743. 

«JusT.  Gar.  Wifsenhaubr  Disputatio  de  Jure- 
consulto  et  Q.  8ept  Flor.  Tertuiliani.   Hildesi». » 

1744. 

Ed.  VbnetaII.  —  VeneiiiSy  typis  Gasparis  Gerardi. 
f.  Q.SLFl.  Tert.  Opera—  Recusa  Priori  editio, 
B  vide  tit.  ed.  ^675 ;  in  hac  vero  novissima  editione 
Veneta  additur  Sigeberti  Havercampi  Commenta- 
riusin  Apologeticum. --Splendidum  artis  opus. 
Notaetextui  subjiciuntur:  Apologeticus  o.  comm. 
Havercampi  a  mendis  quihusdam  expurgatOf  ut  ibi 
additur,  peculiari  titalo  ornatus  est  adjectaque  in 
calce  Ju.  Laur.Mosbemii  Disquisitio  chronologico- 
critica  de  vera  ctate  apolog,  a  Tertulliano  con- 
soripti ;  initioquepersecutionis  Severi ;  inscripta 
viro  clariss.  Sigeb.  Havercampo.  68  —  Dolendum 
esttot  operarum  vitiisbanc  editionem  esse  macu- 
latam. 

1744. 
«  J.  MART.GHLADBfide  Stationibus  vett.  Cbristia- 
norum.  Gommentarius  ad  illustr.  maxime  Tertul- 


1752. 


de  etate  Apologetici  TertuHiani  et  initio  persecu- 

tionis  christianorum  sub  Severo.  Helmst.,  in-4o,  g  lianum  comparatus.Lips.  17447* 

et  in  eju8  dissert.    ad  Histor.  eccles.   pertinent. 

t,L> 

1729. 
«VERfiio  Qailiga  IV  tract,  de  Prffiscription,  pro- 
diit  Paris,  in-12  (Journal  des  savantSyt.  LXXXVIII, 
p.  499).  V.  Versio.  cod.  anno  prodiisse  memoranl 
Ephemerides  Trivultianae,  mense  mart.  • 

1729. 
«  Locu8  in  Tertuliiani  iibro  de  Prescriptionibus 
advers.  Hso..  cap.  XLIX.   Job.  Harduini  cura  in- 
terpretatus  (M^moires  de  Tr6voux,  an.  1729»   m. 
maiy  p.  842).  » 

1730. 
«  D.  Remig.  Cellerii  0.  S.  B.  Hist.  g^n6rale  des 
aut.  ecol^siast.,  etc.,  t.  II.  » 

1733. 


V  Anonymi  observationes  in  Tertullianum  et 
Gyprianum  in  Miscellan.  observat,  in  auct.,  vel. 
Illy  t.  L  Amstelodami,  in-8o,  p.  45-54.  » 

1733. 
«  ViRsto  Gallica  IV,  lib.  ad  martyres  edita  a 
Caubere.  Paris.,  in-8*. » 

1735. 
c  JoH  Hbnr.  Blumembach  de  Senatus  consulto  Q. 
Septimio  Plorente  presbytero  et  jureconsulto  Ter- 
tuUiania  liber,  Lipsi»,  in-4o.  » 

4738. 
«JoH.  Wuill.  Hopmanw  dissertatio  Q.  Septiraii 


«  D.  GoRBiNiANi  Thom^.  0.  S.  B.  observationei  et 
not©  in  tractatum  de  Prsescriptionibus.  Salisburg. 
inS». . 

1753. 

«  J.  E.  Imh.  V/ALCEde  Apostolorum  litteris  authen- 
ticis  a  Tertuiliano  commemoratis.  Jen.  4.  » 

1755. 
«  D.  CoRBiNUNi  Thomoe.  0.  S.  B.  observationes 
et  nota  in  libr,  Tertulliani  de  Baptismo  et   Pceni- 
tentia,  B.  Salisburg.  in-8*.  » 

1756. 
«  Vbrsio  Italica  I.  TertuIIiani  opera  omnia   ca- 
tholica  etmoralia  italico  sermone   reddita  a  do- 
D  minaSelvatica  Bargini,   nobili  Pisana,  habentur 


typis  edita  RomaB  apud  NicoIaumetMarcum  Paglia- 
rini.  NonnuIIa  alia  opera,  scilicet  adversus  Judxos; 
de  Prasscriptionibus ;  contra  Hermogenem^  ab  eadem 
illustri  femina  in  itaiicum  sermonem  tranilata, 
edenda  promittuntur :  num  autem  edita  sint» 
ignoro.  In  Florentinis  litterariis  foliis  legitur  a  Gf. 
V.  Bettari  italica  serraone  reddita  ea  opu:3Cula 
quorum  versionem  D.  Bargini  omiserat  [Lumper  ex 
ArgelatoetPaitonio  deVolgarizzatori  bibliotheca).» 

1756. 
«  J.  Ge.  Gbret  Pr.  in  quemdam  Tertulliani  de 
terrarum  motibus  locum.  Onold.,  in-4o.  » 


67 


PRJSFATIO. 


68 


1757. 


«  JoH.  AuG.  NoEssELTi  Oissert.  de  vera  aetato  ao 
doctrina  scriptorucn  qua  supersunt  Q.  Septimli 
Flor.  Tertulliani,  Halae.  Ejusd.  III,  diss.  ad  Hist. 
Eccl.  pertim.,  1847.  > 

1738-59 
«  AuG.    Heumai«(ni  appendiz    ad  variaa  annota- 
tiones  in  Tertullianum,   cum  analysi   accuratiore 
libride  Praescriptionibusin  Act.eruditor.  Lipsiens 
Supplem.,  t.  VI,  sect.  5.  » 

1758. 
«  Chr.  W.  Frang.  Walch  de  Pompis  Sanal®  ad 
Tertuli.  de  Spectaculis,  Gotting.,  in-4<>.  » 

1759. 
•  G.  Ge.  Sam.  Bernold  Prog.  TertuUiani  Apolo- 
geticus  ab   iniquiore  reprehensione    vindicatus. 
ErIang.,in-4^>» 

1762. 
«  Jo.  Dan.  Van  Hovin.  spec.  annot.   ad    Tertull. 
in  Musffium  critic.  II,  26.  • 

1764. 
<i  G.  A.  Beger  Ep.  quo  sensu  Tertullianus  Deum 
dixerit  corpus,  LipsiaB,  in-4^.  » 

1766. 
c  Er.  Wernsdorf  de  {veste  Palmata  ad  Tertul- 
liani  Apologet.,  c.  30.  Wittemb.,  in-^^  » 

1769. 

Gum    easdem    Vener.   Thoroasii    Institutiones 

Theoiogicas   antiquorum   Patrum     recenseret  ao 

denuo  in  lucem  ederet  Ant.  Franc.  Vozzisit,  G.  R., 

iterom  eodem  curante  prodiit  liber  de  PrsBScri- 


X  t.  III,  exhibet  lib.  de  velandU  Virginibm,  de  Habitu 
muliebriy  de  Cultu  feminarum,  ad  Uxorem  I,  II,  de 
Exhortatione  castitatis,  de  Monogamia,  de  Fuga  in 
perseculione,  ad  Scapulam,  de  Resurrectione  earnis^ 
de  Came  Christi;  tom  IV,  de  Oratione  integrum  ex 
cod.  Ambros,  suppIementisaiVuratorto  in  Anecd. 
propositis,  de  Teslimonio  animw^  de  Pasnitentia  ad 
Martyres,  de  Paiientia,  de  Spectaculis,  de  Idotatria^ 
de  Baptisma,  de  Anima^  de  Corona  militis,  de  Pudi- 
citia :  iom,  \ .  Apologeticum,  ad  Nationes  I.   II,   de 
Patiio  cum  I  Semleri  Dissert.  in  Tert,  de  varia  et 
incertaejus  librorumindole;  Sextus   denique  cum 
praefatione  Semleri  Indices  locorum  5.  5.   in   Tert. 
opp.  occurentium^  rerum  et  sententiarum  memorabi' 
lium,  laiinitatis  Tertullianx,  qui  perpetoi  commen- 
tarii  vicem  sustinere  possit.  A  tomo  inde    quarto 
omnem  editionis  curam  cessit,  prasfatus  etiam  est 
Ghrist.   Godofred.  Schtltzius,  Geleb.  nunc  Acad. 
lenens,  litt.  hum.  et  eloqu.  professor,  qui  cum  jam 
superioribus  voluminibus    operam  in   colligenda 
lectionum  varietate  navassetet  hio  abinoeptonihil 
descivit^    nisi    quod  potiores  tantum    eligendas 
varietates  lectionis  censeret,  inutilibus,  quo  etiam 
Franc.  Junii  hariolationum  partem  refert,  omissis, 
Ubi  Rbenani  ed.  deficeret,  Pamelianam  secutus 
antiquam  ubique  lectionem,nisi,cum  omnino  ferri 
non  posse  videretur.  expresslt.   In  libris  vol.  V. 
comprehensis  Apologeticum  ex  Havercampi,  de 
Pallio  ex  Salmasii  emendatione.  libros  ad  Nationes 
ex  Eigaltii  auctoritate  proposuit.  Utioam  verocum 
reliquis  Gl.  Semleri  in   Tertull.  diBsertationibos, 


B 


ptionibus  nonnullis,  auctus  notis  qu»   sanam  sa-  C  novas  luci    facem  praeferentibus,  et    ista,  quam 


piunt  doctrinam  eximiamque  eruditionem.  Rome, 
ex  typogr.  Marci  Palearini,  in-4®. 

64  1769-76. 
Ed.  Halensis.  —  Hatss  ap.  Salam,  ap.  Jo.  Chr. 
Hendel.,  6 yoU.yQ.  S.  Fl.  Tert.  Opera  recensuit 
Jo.  Salomo  Semlbr.  —  Ab  initio  seorsim  quingue 
libri  adversus  Marcionem  prodierunt,  quibus  tan- 
quam  tomo  primo  reliqui,  quatuor  voluminibus,  . 
suntadjecti,  sextus  indices  cum  glossario  Tertul- 
liaui  prsebet.  Editionem  librorum  adversus  Mar- 
cionem  haud  quidem  alia  de  oausa  aggressus  erat 
Semlerus,  quam  ut  Academicis  studiis  libro  pr» 
aliis  Tertulliani  insigni  et  forma  descriptioneque 
facto  parabitiori  inserviret,  nec  operum  edendorum 
consilium  rationem  semel  initam  mutavit.  Textum  D 
reduxit  Rhenanianum,  editionis  primss,  sed  suo 
partim  ingenio,partim  suffragantibus  editt.reliquis 
emendatum,  varietaie  in  dubiis,  rarius  conjecturis 
subscriptis.  Ad  manus  erant  preter  Rhenani  pri- 
mam,  Pari8ieDsisGagn»i,an.l566,in-8.  Pameliana 
1597.  Franekerana  Frano.  Junii  ejusdem  loc.  et 
com.  Rigaltii  prima  cum  Veneta  novissima,  prs- 
terea  La^  Latinii  Bibl.  sacra  et  prof.  el  Woverii 
Not»  Epidictics,  an.  1603,  tom.  II.  compleotitur 
plerdsque  scriptiones  poiemicas :  de  Praescripiio- 
nibus  hxret,  adversus  Hermogenem^  Valentinianos, 
Praxeam,  Judssos,  contra  gnoslicos,  adv.  psychichos, 


Sohiltzius  promiserat  historiam  operum  et  editt. 
Tertulliani,  accessisset !  —  Non  curiose  satis  cen- 
8or  Goett.  huic  editioni  propriam  esse  inquit 
descriptionem  librorum  per  rapita^  quippe  qu»  a 
Pamelii  inde  temporibus  semper  obtinuit. 

1770. 
65  «  J.  Ghr.  Wbrnsdorf  Prog.  de   Ecclesia, 
Golumbaedomo  simplici,  ad  loc.  Tertulliani  advers. 
Valentinianos,  cap.  3.  Helmst.,  in-4^  » 

1772. 

i<  H.  A.  Zeibigh  P  og<  de  Tertuiliani  sententia 
deGoIumba  in  Ghristum  devolante,  Ger»,  in-4*.  » 

1774. 

«  Enoblb.  Kldppfel.  Mens  Tertulliani  de  indis- 
solubilitate  matrimonii  in  infidelitate  contracli 
conjuge  alterutroad  (idem  Gbristi  confesso.  Prib 
in  4o.  » 

1776. 

«  Ghr.  F.  RossLBRi  Bibliotbek  d.  Kirchenvater 
in  Ubersetqungen  u.  AuszQgen,  a.  i.  f.,  t.  IIL 
Lips.  » 

1776-77. 

«  Jo.  Daniel.  Schumann  Obss.  in  veterib.  Ecclo- 
siffi  Scriptoribus  sasc.  iii  et  iv  de  interpolationi- 
bus  quibusdam  codicis  N.  T.  Tertuliiano  perperam 
affictis  conjectura.  Hannov.  in-4o.  » 


69 


PRiEPATIO. 


70 


1780.  A 

Bd.  Wirgcb0sobn8is.  —  Wireeburgi  in  off,  libr. 
Staheliana  :  Q.  8.  F.  Tertulliani  opera  omDia,  t.  I, 
II,  etiam  sub  tit  :  Opera  omnia  '^S.  PP.  Latino- 
rom,  vol.  I,  II.  Editor  celeb.  Oberthur  secutua  eat 
editionem  Ualensem,8ed  ita  ut  compararet  editio- 
oem  Pamelianam.  Paris.  4608  recuaam  et  varian- 
tes  iliias  lectiooes  parlim  ia  calce  subjicerel,  par- 
tim,  raro  tamen  et  circumspectc,  illam  emeodaret. 
Quod  fecit  in  volumine  secoudo,  ut  ipse  fatetur 
paalo  libdrius,  substituendo,  vel  ex  Parisina  edi- 
tione,vel  ex  varietatibus  lectionum  ab  Haiensi  edi- 
tore  collectis,  binc  inde  vel  voculas  alias,  ve),  ra- 
riuB   tamen,  integras   etiam   sententias.  Prsterea 


1790. 


«  Chr.  Birch  disserl.  quosdam  ez  Q.  Sept.  Pl. 
Tertulliani  collectos  atque  illuslratos  locos  theolo- 
gicos  sistens.  Havn.  in-4^.  » 

1791. 
«  J.  Ge.  Arn.  Oblricrs  commentarii  de  Bcripto- 
ribua  EccIesiaB  Latins  priorum  vi  asculorum,  cura 
Arn.  herm.  h.  Herem,  in-8®.  » 

1792. 
«  Yersio  Hispanica  Apologeue  Religionis  Ghristia- 
n»  antiquffi,  interprete  Em.  Ximenes  de  Urieta, 
Madrid.  in-4o.  » 

1792-97. 

C(  Gh.  TrOQOOTT.     GoTLIBB     S3H0ENEMANN    io    Bi- 


ordinem  Hbrorum  chronologicum  ex  Noesselti  au-  ....      ,.  ^      ,     . 

ctoritate  adopUvit,  hac   tamen   cautela.  ut  libros  g  *>^^°*:    hislorioo-litteraria    PP.     Latmor.,     t.     I, 

oontra  Marcionem,   non   alii    interjectos,   prouti      ^'    '^  '  **    ^ 

«  Versio  Gbrmanica  Apologetiti  sub  titulo  :  Des 


▼iri  iliius  Ghronologia  exigebat,  sed  conjunctos 
ona  serie,  seque  immediate  excipientes  publicaret. 
Addidit  etiam  Garmina  Tertulliano  olim  tribui  so- 
lita,  contra  Marcionem  scilicet,  de  Judicio  Domini^ 
de  Qenesif  de  Sodoma^  de  Ligno  vitx^  a  Pamelio 
praetermissum,  eiad  senatorem. 

1780. 
«  In  Goilect.  Poetar.  Vett.,   edit.  Pisauris,  t.  V, 
prodierunt  carmina  omnia  Tertulliano  aicripta.  » 

1780. 
«  Ghr.  God.  Scbutz  explicatio  loco  Tertolliani 
(de  PraescriptionibuB  XVI,  XVII),  de  eversione  sto- 
machi  aut  cerebri  ex  congressione  scriptorarum- 
Jen.,  in-f>. » 

4780. 
«  Vbrsio  Aiioliga  I  Tertulliani  libri  ad  Scapu- 
lam,  ap.  O.  Dalrympls.  Edimb.  » 

1781. 
D.  P.  DoMiN.  Schram   0.   8.   B.   analysis   opp. 
Tertnlliani  in  suo  magno  opere,  t.  III.  » 

1783. 
«  Jos.  Ant.  Gantova  de  Septimio  et  8.  Epipha- 
nio  dissertit.  fl  theol.  critic.  in   quibus  anthropo- 
morphismo  neutrum  laborrasse  ostenditur.Mediol., 
in-8».  » 

1784. 
M  t<  Ghr.  God.  Bchutz  Prog.  de  Regula   fidei 
apad  Tertallianum.  Jen.  » 

1784. 

/u  Assisi  8.  Osservazioni  sopra  rAnalisi  del  libro 
dello  prescrizione  di  Tertulliano.  —  Precedit  eum 
vertione  italica  textos  LAtinus  Pamelii  ex  ed.  Pra- 
neckerana,  1597  (mendose  scriptum  1697),  et  Va- 
riantibus  LL.  Rigaltii  ad  Venetam,  1744.  Liber 
ille,  ad  quem  he  observationes  spectant,  prodie- 
rat  Tioioi,  1783, 8® ;  de  utroque  (Elrichsius  noster, 
at  puio,  lectores  monebit. 

1785. 

«  II.  Ghr.  Ballenstendt.  Tertuliians  Geistes  fs- 
higkeitan,  Religions  Kemntnisse  o.  Theologic.  £. 
Verabuc.  in-8o,  Abhadli.  Helmst.  in-8o.» 


Q.  Sept.  Flor.  Tertuliianus  vertheidigung  D.  Ghri- 
sti.  Sache  gegen  d.  heiden.  a.  d.  l.  Francof.,in-8o, 
auct.  j.  F.  Kleuker,  » 

1799. 
«  D.  GoTFRED.  LxMPER  O.  S.  B.  histor.  Theol. 
de  vita,  scriptis  atque  doctrlna  SS.  PP.,  t.  Vi,  de 
vita  et  scriptis  Tertulliani.  » 

S»CUl0  XIX. 

1803-1820. 

«  Jott.   Matth.  Schroegkhii  Ghristl.    Kirchen- 
gesch.  Lips.  XXXV,  de  3,  317.  • 

1820. 
p      c  0.  H.  ScHARPENBERO.  commcnt.  aoad.   de  Ju- 
stino,  Tertulliano  et  Gypriano  adv.  Judaeos  dispu- 
tantibus.  Lund.  Goth.  4«.  » 

1821. 
Tertull.  opp.  Mediol.  (J.   A.   Moehler.,  ex  opere 
posthumo  Patrologie  oder  christliche  litteraerge- 
Bchichte  II.) 

1822. 
M  Versio  Galliga  IV.  —  Apologet.  Tertulliani,in- 
terprete  D.  Meunier,  prior.  S.  Martini  in  Gampis 
in  subnrbio  Cabillonensi,  optimaB  nots  ac  majoris 
famao  digna,  diu  post  auct.  obitum  edita.  • 

1823. 
«  J.  A.   GoENEN    Commentat.    de  Tertulliano, 
Ghristianorum  et  Relig.   Christ.    advers.   gentes 
Q  Apologeta  67  —  in  Annai.  Acad.    Rheno-traject. 
Ann.  1823-1824.  » 

4825. 
cc  A.  Nbander  Antignoslikus,  Geist  de  TertuUia- 
nus  und  Einleitung  in  dessen  Schriflen,  mit  ar- 
chffiologischen  und   dogmenhistorischen  Untersu- 
chungen.  Berl.,  in-8o.  » 

1825. 
«  Versio  Gallica  V.  Apologet.  et  Prsscription. 
adv.  bar.  interprete  de  Gourcy,  Paris.  in-8s  ac- 
curalis  argumentis,  exiguis  ac  paucioribus  in 
textum,  frequentioribus  in  lectiones  varias  notis 
adornata*  • 


F 


71 


PRiBPATIO. 


71 


1887. 


l! 

i 


c<  Tertulliaai  Apologetici  edit.   nov.  cum  varr. 
Lectt.  Jos.  loN.  RiTTBR.  Eberfeld,  in-8<».  » 

1827. 
«  A.  Rdph.Gebser  Biblloth.  lat.  Veterum  Poetar. 
Ghristiaaor*  Jens.  Prater  primum  tomum   nihil 
ulterius  prodiit. » 

1827. 
Versio  Galuga  VI.  Apologetici  Tertull.  auot. 
J.  Fr.  Allard  human.  litter.  olim  professore  nec 
hujus  conditionis  immemore,  sive  in  prsvia  dis- 
sert.  de  iaudibus  Tertulliani,  quem  Tullio  et  De- 
mosthene  longe  eloquentia  prestantiorem  habet  ; 
sive  in  notis  ad  calcem  rejectis,  quat,  Septimii  ple- 
rumque  oblitus,  in  quoslibet  obvios  novatores  pu- 
gnaciter  immittit. » 

1827-1829. 
«  Ed.  Hallvnsis  II.  —  Hatss  Mandeburgicx  apud 
Joh,   ChriiL   Hendei,   iterum   prodiit  in  tom.  VI, 
ed.  Semler.  Vid.  supra.  » 

1829. 
•  Fr.    Munter  Primordia    Ecclesin  AfricanaB, 
Havniffi.  in-4°,  p.  ^28.  » 

1829. 
«  In  colleotione  selecta  88.  Ecclesis  Patrum 
complectente  exquisitissima  eorum  opp.  cura  A. 
B.  Gaillau  et  M.  N.  S.  Guillon,  prodiere  iibri  Ter- 
tulliani  fere  omnesy  exceptis  tantum  sex  partim 
editis,  nempe  de  Anima,  de  Fuga  in  pers.,  de  Pu- 
dicitia,  de  Jejunio,  de  Exhortat.  castit.,  de  Mono- 
gamia.  tom.  VI^  VII.  » 

1832. 
«  Versio  Galuga  I.  Libri  de  Teitimanio  anifnm^ 
qui  et  ipse  cateris  Tertull.  scriptis  elegantia  prs- 
stantior  haud  imparem  nactus  est  primum  inter- 
pretem,  in  Annal.  Philosophias  Christianse,  ann. 
1832,  mense  Junio,  fasoic.  24,  ubi  interpretis  ano- 
nymi  nomen,  iniquo  jure  lectoribus  absconditum, 
merito  deinceps  in  indioe  detegitur,  O.  nempe 
Melgh.  du  Lag  de  Montvert.  » 

1854. 
Tertulliani  libri  de  Pr»scriptionibu8  adv.hffiret.^ 
de  Baptismo,  de  Poanitentia,  de  Oratione,  seorsim 
editi  sunt,  prffimissa  praefatione  germanica,  sum- 
ptibus  ao  typis  Aloys.  Attenkover,  1834,  in-8o. 

1838. 

G.  Jo8.  Eesvle  TertuUian  als  Apologet.   in   Drey  D 
et  all.  Tubinger  Theolog.  quartals  Scbrift.  —  P.  I, 
p.  30. 

1839. 

Bibliotheca  PP.  icolesiasticorum  iatin.  selecta,  ad 
88  optimorum  libror.  fidem  edita,  curante  E.  G. 
Gersdorf.  in  medium  posuit  ac  publici  juris  fecit 
libros  Tertull.  fere  omnes,  in  duas  classes  distin- 
otos,  et  suos  tom.  scilicet  i**  Libr.  Apolegeticos,  ad 
Martyres,  de  Spectacul.,  de  Idolol.,  Apologet.  ad 
Nat.  lib.  II,  de  Testim.  Anim.  de  Gorona  miL^  de 
Fuga  in  persec,  Scorpiace,  ad  Scapul.  2<>  Libr.  ad 
ritus  et  mores  Christianor.  pertinentes,  de  Orat., 


A  Patient,  de  Baptismo,  de  Posnit.,  ad  Ux.  lib.  n,  de 
Gultu  fem.  Jib.  ii,  de  Exhort.  cast.,  de  Monog., 
de  Pudicit.,  de  Jejuniis,  de  Virginib.  velaod.,  de 
Pallio.  —  Prodiit  haec  editio  selecta  Lips.  1839,  2 
tom.  in-12,  recens.  E.  P.  Leopold.  Phil.  d.  aa.  m. 
in  gymm.  Annaberg.  Precept.  ordin.  Laudanda 
sane  et  recensio,  ob  textus  castitatem,  et  editio  ob 
cbartar.  et  typor.  uitorem,  nuilo  vero  commen- 
tario,  lectionum  tantum  varietate  adomata. 

1839. 
«  E.  F.  Leopold  Ueber  die  Ursachen  der  ver- 
dorl>enem  latinitat  bei  dec  schriftstellern  naoh  dem 
Zeitalter  d.  K.  Augustus,  hauptsffichllch  bei  den 
Kirchenvffitem,  mit  besonderer  berQcksichtingung 
des  Tertullian.  inserta  V.  S.  V.  Iligenii  Zeitschria, 
£  f.  d.  bistor.  TheoL,  vol.  VIII,  p.  1  e    sqq.  Lips.  » 

1840. 
Inter  Scriptorum  ecclesiasticorum  opuscula  pra- 
oipua  qusdam  Martin.  Jos.  Routh,S.  T.  P.  collegii 
S.  Magdalenffi  Oxon.  prffises,  duos  Tertulliani  li- 
bros,  de  Oratione  nempe  ac  de  Prffiscriptione  ha- 
reticorum,  edidit,  notisque  aliorum  et  suis  orna- 
vit,  nec  non  el  novo  leotionum  ad  oalcem  rejecta- 
mm  ex  Ambros.  ood.  acceptarum  spicilegio  adau- 
xit.  Edit.  altera,  Oxon. 

1842. 
K  Novissimam  ac  ampHssimam,  qua  bactenus 
prodierit,  TertuIIiani  opemm  fere  universorum 
versionem  Gallicam  nuperrime  edidit  D.  De  Ge- 
noude,  in  sua  chrestomathia  PatriBtioa,cui  titulos ; 
f*  Les  Pires  de  VEglise  traduits  en  Franfais^  t.  XII, 
Paris,  inS^  Hujus  autem  versionis,  que  duos  et 
viginti  precipuos  Tertulliani  librot  oontinet,auctor 
est  II.  Denain  de  Septimii  nostri  atudiosis  bene 
meritus,  notarum  tamen  omnino  expers^  et  omnis 
commentarii  mole  expeditus,  elegans  potius  quam 
fidissimus  interpres,  qui  africanffi  loquelffi  asperi- 
tatem  splendenti  ornavit  sermone,  egregiaque  in- 
terdum  et  ad  vivum  expressa  interpretatione 
recreavit.  » 

1843. 
Tantum  referre  nobis  licet,  eodem  tempore  quo 
hnc  nostra  editis  typis  mandatur,  simul  et  in  lu- 
oem  suboriri  alteram  Tertulliani  editionem,  cur.II. 
A.  Woodhaam.  Gantabr. 

1833. 
His  igitur  deductis  per  multa  retro  sscula  litto- 
rariis  Tertulliani  annalibua  finem  qualemcunque 
imponet  hsc  nova  Parisiensis  Eomo,quam  post  tot 
aliorum  et  tantorum  labores  ideo  confldenter 
aggredimur,  quod  nihil  nisi  alienum  ac  mutuatum 
praestamus.  Ut  enim  ex  iis  que  hactenus  opera 
TertuIIiani  elucidarunt  nihil  duximus  omittendom ; 
ita  nihil  novi,  vel  inauditi  asserendum  libenter 
profltemur.  Equidem  in  hoc  nostro,  qaodcunque 
sit,  opere  describendo  lectorem  diu  morari  nolui- 
mus;.quaBnam  tamen  huic  editioni  acoesserint 
additamenta,  qualisve  textua  recensio  potior  ha- 
beatur,  undenam  petierimus  perpetuos  commen- 


73 


PR^ATIO. 


74 


tas  incDmbit. 


tarios,  paulo  fusius  dicftndi  animos  est  ac  naoessi-  A  in  lucem  xterum  proferemus,  quo  rariQs^et  qoastu 
taa  in/.n«,w»  difflcilius  ost  amplissimum   illud   rei  patristiwB 

trium  priorum  saQculorum  armarium. 

U«c  sunt  quflB  utiliora  duximus  praBvia  Tertul- 
liani  nostri  limina  ao  pene  dicam  Propylea.  Qum 
cum  pertransieris,  tutiori  pede  penetralibus  ipsis 
Buccedes.  Quo  jam  te  mecum  pervenisse  videaris 
veiim,  ut,  eBdificii  prscipui  tantisper  oblitus,  oon- 
tinuo  remotissimas  invisamus  appendiculas.  Quin- 
que  ergo  reperies  in  calce  repositas,  coronidis  in- 
star,  diversi  argumenti  appendices.  Quarum  ^rtma 
habet  carmina  sive  genuina,  sive  suppositia,  quce 
Tertulliani  nomine  circumferuntur,exiguo  quidem, 
utpote  exigni  momenti,  commentario  illustrata. 
Secunda  autem  fragmentum  qiioddam  exhibet  diu 


ARTICULU8  IV. 
De  nova  editione  Parisienst, 

Coalescit  hec  editio  postea  ex  tribus  partibus 
seorsim  ordinandis  ao  describendis,  nempe  tum 
ex  prolegomenis  quibusdam ,  lum  ex  plurimis 
appendicibus  89  inter  quas  hinc  et  inde  decurrit 
integer  Tertulliani  textus,  varietate  lectionum  ac 
malto  commentario  iliustratus. 

In  primo  limine  conservare  ao  typis  inamandare 
religioDi  duximus  tertuluani  vitam  perviginti  et 
QOATUOR  ANNOS  s  Pamelio  concinnatam,  brevibus 
taatum  hic  illic  respersis  annotationibus,ac  sedulo 


recensa  consularium  fastuum  serie,  in  praeceden-  3  per  multa  saeoula  in  codicibus  vaticanis  .obrutum. 


tibos  editionibus  mire  disturbata,  truncatis,  inau- 
ditisve  nominibus  horrida,neo  etiam  nunc  purgata 
labe  quadam  perpetua,  uoius  nempe  anni  ante- 
rioritate,  qnaB  e  vetusta  consularium  Fastuum 
chronotaxi  in  Pamelianam  recensionem  inofPenso 
pede  transmissa,  hinc  absqoe  magno  rerum  tu. 
molto  ejici  oequivisset. 

la  his  igitor  Pamelianis  annalibus  manent  plora 
imperfeota,  hioloa,  conjectanea,  erronea ;  quibus 
resarciendis  necessarium  subsidium  praestat  eru- 
ditissima  J.   Aug.   Noesselt  dissbrtatio  de  vera 

^ATB    AG    DOGFRINA  SGRIPTORUM  QUiE  8UPER8UNT  Q. 

8BPTIM1I  TERTULLiANi,  cx  histona  tkeolog,  critica  de 
tnta^  scriptis  ac  doctrina  SS,  Patrum  D.  Lumper 
excerpia;  quorum  opus  commune  ut  libenter  edi- 
mua,  iectoribus  pergratum  fore  rati,  ita  penes 
Qtromqoe  stare  nonnullas  eorum  subdubias  opi- 
niones  contestamur. 

Qon  subinde  occurrunt  tertuluani  paradoxa 
tum  anlidoto  Pamelii^  proverbialesque  FORMULiE  a 
Beaio  Rhenano  et  Andrea  Hoyo  Bnigensi  explanats, 
eas  ot  in  csteris,  sic  et  in  nostra  editione  habes, 
nec  inficias  ibimus  non  potius  prsscriptioni  cui- 
dam  ac  priorum  editionum  exemplo,  quam  patenti 
commodo  locom  fecisse. 

Data  deinde  Apologetica,  iterum  et  quas  de  pro- 
pria  ejiis  aslate  ac  specialius  de  Severian»  persecu- 
tiomis  initio  disquisivit  J.  Laur.  Mosheim,  ab  edi- 
tione  Veneta  secuDda  detraximus. 

At  nihil  plenius,  integrius  et   amplius   usquam 


tandem  annum  circa  1630  a  Joh.  Maria  Soaresio. 
biblioth.  vatic.  custode,  editum,  iterumque  a  duo- 
bus  sfficulis  oblivio  obrutum  aut  despectum.  lertia 
autem  nonnulla  deprehendit  qus  Grsco  ore  Septi- 
mius  dixit,  transtulit,  aut  exaravit,atticismi  forsan 
peritior  quem  latiuffi  urbanitatis.  Quarta  demum» 
quffi  penitos  amissa  desiderantur  opera  recenset, 
aut  eorum  spicas  decerpit,   aut  spuria  resecat. 
Tandem  Quinta  suppeditat  eximias  D.   Gorbiniani 
Thom^  adnotationbs  in  duobus  Septimii  de  Baptis- 
mo  et  Pcsnitentia  libris,  opimas  sane  ao  uberrima 
substantia  conferta8,paulo  tardius  nobis  transmis- 
sas   quam  ut  suo  loco  succedant,  tempore  tamen 
sat  opportuno  ut  egregium   operi  pene  absoluto 
flnem   imponant  ac   70  effusas  nobis  incumbat 
agere  grates  benevolentissimo  V.  J.  B*  MaIou,|pro- 
fessori  Theol.  Dogmatic»  in   univers.   Lovaniens. 
et  ejusdem  Acad.  Biblioth.,  cujus  ope  ac  comitate 
hffic  grati  accepimus   munuscula,   quibus  et  tu, 
candide  lector,  grato  similiter  animo  utere,   ama- 
to,  et  fruere. 

Nunc  tandem  redeuntibus  ad  operum  Tertolliani 
corpus,  tria  iterum  secernenda  occurrunt  :  textus 
nempe,  vari»  lectiones,  et  commentarii,  Porro  in- 
tegerrimam,  castissimamque  textus  recensionem 
propalare  enixe  cupientes,  prascuntibus  W.  CG. 
Lumpero.  Schoenemann.  Walchio,  qui  omnium 
optimam  dixerunt  Editio  .  Pamelio-Bigaltianam 
Priorii,  ann.  1664,  huno  habuimes  editionis  nov© 
fontem   pene  omnem  et  unicum ;  neo  tamen  accu- 


de  Tertulliano  elaboratum  est,  quam  quod  publici  D  ratam  csterarum  editionum  collationem  negligen- 


juris  fecit  in  suo  tantas  molis  ac  doctrinffi  Apparatu 
d.  kicol.  lb  nourrt  monachus  Bened,  e  eongreg»  S, 
Mttur. ;  qui  tres  quidem  libros  tantum  indagatu- 
ros,  inde  laxatis  velis,in  altissimam  totius  Tertul- 
liani  doctrinam  invehitur,  loca  scopulis,  oCfendi- 
colisve  invia  confidenter  inquirit  ac  tuto  illustrat, 
auum  tanto  doctori  fidelissimum  restiluit  sensum, 
Buam  in  muilis  criminibus  falso  imputatis  causam 
vindica^  vera  indigitat,  errores  increpat,  conspuit 
spurta,  verosimilia  conjicit,  nec  ulli  audaciori  fi- 
gmento,  vel  favente  optimi  editoris  auctoritate, 
tetricus  censor  et  asper  indulget.  Porro  eo  alacrius 

Pataol.  L 


tes,  septera  prfficipuas,  nompe  Rhenani,  Pamelii, 
Rigaltii,  Parisiensem,  Venetam,  Halensem  et  Sta- 
helianam  continuis  manibus,  nostra  dum  orietur^ 
habuimus.Quibus  accessit,  pro  omnibus  in  ea  edi- 
tis  libris,  splendida  ac  recenlissima  recensio, 
studio  E.  P.  Leopoldi  Lipsiae  data,  ut  bibliotheoffi 
Patrum,  curante  B.  G.  Gersdorf,  insereretur. 

QuiDimo  eas  fere  omnes  Tertulliani  recensiones 
cum  Priorii  textu  reprfflsentandas  curavimus  : 
continuos  enim  subnexuimus  variantium  lectionum 
indiculos,  ex  optimis  codicibus,  editisve  volumini- 
bus  quam  diligentissime  collectos.  Hino  si   manu 


1 


75 


PRiEPATIO. 


76 


tantummodo  obvia  quaelibet  folia  evolvas,  hino  A  ocl*i^io  <l^v26^<LU^potius  disjecta  fuer]t.Alii  tempora 


inde  velim  eioitatos  videas  codices  Agobardinosi 
Lugduno-Batavos,  Fuldenses,  Yaticanos.  Pamelia- 
nos  y  Ambrosianos  ,  Wouwerianos  ,  Latinianos, 
Gelesianos,  ac  identidem  passim  nditiones  Rbenani, 
Pamelii,  Rigaltii,  Franeckeree,  Parisiorum,  Vene- 
tam,  Halensem ,  Wirceburgensem  ,  Lipsiensero^ 
Leopoldiy  etc.  Erunt  fortasse  qui,  longa  nostra  in 
his  perlegendis  fastidia  dedignati,  mirabuntur  ac 
forte  dolebunt  nosmet  in  delicatulas  ac  molestas 
tricas  misere  impegisse  ac  lectores  perperam  ad- 
duxisse.  Erunt  autem  et  alii  plures  et  nquioreSy 
qui  cum  audiendus  sit  post  tot  secula  redivivua 
Tertuilianus,  vesana  librariorum  ac  correctorum 
recentium  licentia  miris  modis  distorbatus^   nihil 


pro  libitu  suo  roetientes  ac  statuenles,  ordinem 
chronologicum  ast^equi  studuerunt.  Hoc  in  ani- 
mis  sibi  prscepisse  videntur  La  Gerda  et  Ober- 
thur.  AHi,  ut  Rhenanus  et  Rigaltius,  vetustorum 
codicum  indices  qualescunque  in  eorum  instru- 
enda  editione  duces  habuere.  Aiii,  nec  tempornm 
nec  codicum  habita  ratione,  vel  utraque  permizta, 
Pamelii  exemplo,  rerum  quadam  Theologica  syn- 
thesi  deductarum  ordinem  assumpsere  .  Alii 
demum,  et  prs  cnteris  omnium  novissimus  J.  8. 
SemleruSy  nihil  sibi  proposuisse  videnfur  nisi  om- 
nia  Septimii  sive  catholici  sive  Montanistc  scripta 
ita  ez  industria  miscere  ac  confundere,  ut  pro- 
miscue  ab   uno  ad  ultimum  una  eaderoque  Mon- 


esse  inane   ac  insulsum  ex  iis  vel  minimis  que  «v  tanistica    farragine    fcBdari    censeantur  .     NobiB 


tanti  viri  vocem  puram  putam  elicere  queant^ 
nobiscum  merito  arbitrabuntur.  Atqui  rem  paulo 
attentius  consideranti  sspe  sspius  illud  accidet, 
ni  fallor,  quod  ei  ez  vocula  quadam,  in  lectioni- 
bus  variantibus  timide  rejecta,  luz  amplior  forsan 
quam  ex  abundantiori  nota  suboriatur. 

Quibus  nihilominus  adminiculisnecesseerat  ad- 
dantur  doctissima  ac  felicissima  interpretum  et 
commentalorum  ad  Tertullianum  ezplicandum 
tentamina.  Nec  solas  nec  omnes  Parisiensis  notas 
UBurpavimus;  omissis  nonnuliis  quibus  vel  ple- 
rumque  brevissima  lectionc  varia  suppletum  es 
vel  quibuB  obnitebatur  recta  (ides  catholica,  alias 
ex  iisdem  fontibus  ac  Priorius,  nempe  precipue  e 
Pamelii  uberrima  copia  hausimus.  Quam  frequen- 


igitur  etsi  religio  summa  futura  sit  veterum  edi- 
tionum  ordinem  in  usu  acceptum,  omni  ope  con- 
servare,  nunc  in  hoc  multarum  sibi  obstrepen- 
tium  Tertulliani  editionum  tumultu,  necesse  fuit 
novam  seriem,  partim  chronologicam,  partim 
8ystematicam,componere.Hinc  in  duas  dividendos 
esse  partes  Septimii  tractatus  abunde  suadet  Vita 
ejus  duplex,  altera  flde  integra,  altera  hsresi 
contaminata.  Hinc  duos  distinguere  est  tomos, 
quorum  prior  continet  scripta  ab  Auctore  adhuc 
catholicOy  posterior  scripta  post  susceptum  ab 
eodem  Montanismum  exarata.  RursuB,  cum  in 
utraque  vits  ejus  vice  idem  modo  [adversarios 
Buos  perstringat,  modo  buos  ad  bonos  mores 
excitet,   pars  utraque  opcrum  ad  duplex  generale 


tius  licuit,  speciales  quorumdam  librorum   anno-  ^  caput  reducenda  venit.  Hinc  in  prima  parte  series 


tationes,  pleniores  plerumque  ac  penitius  auctoris 
sensum  introspicientes,  prao  omnibus  coliigendas 
duximus.  Hinc  prster  animadversiones  Gorbiniaoi 
Thomae  in  libr.  Baptismi  et  PcBnitentis  modo  lau- 
datas,  magnam  partem  perpetui  in  Apologeticam 
Havercampi  commentarii,  remota  sedulo  indigesta 
quadam  classicorum  auctornm  professoriaethsre- 
tica  ructatione,  accepimus.  Hinc  in  arduo  Palii 
libro  acutissimi  Salmasii  proverbiales  elucubra- 
tiones  transcribendas  curavimus.  Hinc  primi  post 
Muratorium,  egregias  ejus  ac  Panciruli  notas  in 
Orationis  librum  dimidia  parte  adauctum  ex  ejus- 
dem  rarissimis  Anecdotis  deprompsimus .  Hinc 
demum  excitata  a  Semlero  in  D.IrenaBum,aIio8que 


prior  LIBRORUM  APOLOQETIGOROMyOempe  APOLOGETIGI, 
L1BR0RUM  AD  NATI0NI8,  DE  TE8TIM0NI0  ANIM^,  AD 
MARTYRES,  DE    SPEGTACULIS,  DE  IDOLOLATRU,  quibUS 

appendicis  instar,  libellum  auctoris  Montanists 
AD  sGAPULAM,ob  rcrum  connexionem,subjunximus, 
quippe  in  iis  omnibus  libris  Tertullianus  causs 
cbristians  patronum  se  proQtetur,  ac  gentes  gen- 
tiliaque  insectatur.  Posterior  vero  ejusdem  partis 
serics  libros  exbibet  Tertulliani  cathoiici  dogmati- 
GOrt,  in  quibus  totus  est  in  exponendis  ritibas,  ac 
disciplinis  Ghristianorum,  nompe  de  orationb  ub. 
I.,  de  baptismo  lib.  i,  unum  de  pqenitettia,  duos 

AD  UXOREM,  DB  GULTU  FEMINARUM  DUOS,    huUC     VerO 

ordinem,   quisquis  cum  temporum   79  calculis 


Patres  lite  impia   de  eorum   scriptorum   origine,  D  '°^^*  ^^  dissert.  D.    Lumperi  perpensis  conferet 


palmare  ejus  argumentum  susdeque  vertendum 
fore  arbitrati  sumus,  dummodo,  attentis  hioc  et 
inde  Tertulliani  et  Irensi  locis  siraiiibus  soleclarius 
ostenderimus  non  solum  opera  Irensi  grsca,  sed 
et  eorum  veterem  latinam  interpretationem  71 
Tertulliano  prsluxisse  ac  proinde  temporibus  suis 
prsivisse. 

Hsc  igitur  erunt  diveraa  hujus  editioniB  hinc 
illinc  accepta  membra.  Quanam  vero  ratione  in 
corpus  coeant,  ac  inler  se  conuectantur,  paucis 
remanet  prsfandum.  Mirum  est  quotuplici  reruro 
ordine  et  librorum   serie   unaquasque  Tertulliani 


Jam   eti^^m    minime  ab  ordine  chronologico  nos 
recesBisse  deprehendet. 

Tertullianus,  susceplo  montanismo,  sibi  aliquo 
modo  constitit ;  nunc  enim  in  aciem,  ut  antea, 
cum  omnibus  adversariis  congreditur,  nunc  fo- 
rensi  studio  quasi  detentua  de  ritibus  ac  moribus 
concionem  habet.  Qinc  secunds  operum  partis 
series  :  prior  coaiuit  ex  innumera  Polbmicorum 
Librorum  mole,  nimirum  db  gorona  militis,  db 
FUGA  iN  pER8EGUTi0NB,adversu9  psycbicos.ADVRRSus 

ONOSTIGOS  8G0RPIACE,  ADVERSUS  PRAXBAM,  aDVKRSUS 
BERMOQEM,  ADVER6US  MARCIONEM,  ADVER6US  VALBN- 


MfZ^^^s^ 


77 


TERTDLLIANl  VITA. 


78 


TXNUNOSj    ADVBRSUS     JUBiEOS,      DE     ilfXMA      ADVBR8US  A 
PHILOSOPHOS,   DB    GARNB     CHRISTI    ADVBB8V8     QUATUOB 
Hi£RB8E8,   UE    RB8VRRBCTI0NB    CARNIS    ADVER8U8    MAR- 

cioifiSTAS,  ALiosQUB  oNOSTicos.Item  ssdato  iaterdum 
illo  impugnandi  fervido  nstu,  animos  recreaBse 
voluisse  videtur  cum  posterioris  seriei.  Libros 
MORALES    descripsit,   db    vblandis  virginibus»    db 

BXBORTATIO^B  GASTITATIS,  DB  MONOOAMIA,   DE    JBJUN1I8, 

DE  puDiciTiA,  DE  PALLio.  Ezstat  adhuc  insigne  Ter- 
tulliani  opus,  imo  maximum  ao  celeberrimum, 
LiBER  nempe  pr^griptionum  adverscs  hjerbticos 
oMNBs,  de  cujus  (Btate  aoriter,  ut  infra  videre  est, 
inter  eraditos  disceptatur ;  quorum  lites  cum  non 
Dostram  sit  componere,  mediam  inter  utramqne 
contendentiam  aciem  stationem  elegimus,  me- 
diumqae  huic  libro  locum  ascripsimus,  nempe,  4 
ioter  orthodezi  Tertulliani  et  ejusdem  montanistffi 
opera,  in  fronte  posterioris  tomi,  ut  duodecim 
polemiois  libris  prefulgeat  ae  velut  antesignanus 
pr»eat. 


Que  oum  utcumque  tandem  exposita  faerint, 
peoitus  ezplicata  tota  mente  nostra  tum  de  Ter- 
tuUiani  auctoritate  vera  at  recto  usu,  tum  de 
instituti  nostri  origine,  subsidiis  ac  ratione, 
finem  demum  praefandi  facientes,  diximus.  — 
Deum  vero  iterum  iterumque,  ut  inchoantes,  ita 
et  absolventes  opus,  enixe  rogamus,  deprecamur- 
que,  aimamque  simul  Deiparam  Virginem,  an^W^- 
rum  hominumque  matrem  ac  delicias,  cunotamque 
triumphantis  Ecclesise  splendentem  coronam,  eo 
ipso  dequo  manum  de  tabula  tulimus,  ocBiorum 
terrarumque  ambitu  festive  concelebratam  in 
patrocinium  ac  tutelam  advocamus,  obtestamur- 
que  ut  hffic  novissima  diutini  operis  primordia, 
Dco  optimo  maximo  accepta  sint,  Ecclesie  matri 
haud  ingrata,  quampluribns  utilia,  nobisque  in 
seternum  profutura. 

Scribebatur  Paris.,  Kal.  Nov.,  M.  D.  GC(\  XLIII. 


41 


VITA  Q.  SEPTIMII 


FLORENTIS  TERTULLIANI 

CARTHAGINENSIS  PRESBYTERL 

AUGTORE  JAGOBO  PAMELIO, 

QVM  BJUS  JETATIS  VI6UITI  QUATUOR  ANNORUM  HISTORIAM  CONTINEIIT, 


§  I.  Expcftiiur    prsevia    coutrcversia  duplex.  —  C  sent  Martyrologia  ex  Actis  passionis  8.   Stephani 


4,  Tbrtulluni  vitamDeo  auspice  descripturic,  qui 
(quod  mernoratu  dignum  est)  sub  Afro  Romano 
Pontifice  S.  Vicfore,  Imperatore  item  Afro  eibi 
cogoomioe  Septimio  Severo,  Afer  et  ipse  floruit ; 
du»  ocourrunt  controversiaD,  eaque  difOcillimeB. 
Prior,  de  Tertullo  cousuie.  TESTuaLUNO  nostro, 
Tertyliano  J  C.  et  8.  Tertulino  Martyre,  e  quibus 
quatuor  bailucinatione  quadam  unum  oonGcere 
quidam  conati  sunt.  Altera,  de  tempore  et  letate 
Aoctoris,quo  (jdei  Sacramentisnovus  Gbristi  Tyro 
iuitiatus  est. 


PapflB  pridie  Nonas  Augusti,  Tertuluanum  legerit. 
Deinde  non  minusfaallucinatisunt  hactenus,  qui 
TertuIIum  Romanum  Gonsulem  oum  Jureconsulto 
Tertyliano  confiindunt,  occasione  Senatusconsulti 
Tertuiliani,ad  quodconipiuraRescriptasunt  edita, 
quw  recitantur  D.  L.  38.  T.  17,  et  Cod.  L.  6.  T. 
55  (4).  Neque  enimreperiri  poterit  aliquis  Gonsul 
TertuUianus,  seu  Tertylianus,  sed  Q.  Flavius  Tep- 
tullus  cum  Licinio  Sacerdote  anno  U.  C.  DCGGGX, 
ad  cujus  relationem  jamantea,imperante  Hadriano 
^   Aogusto,  dictum   Senatusconsultum   publicatum 


2.  Ac  primo,  de  Tertullo  consuUj  TBBTOLUACfo  est.  Utpote  cum  D.  dicto  Titulo  lib.  xxi,  D.  Pius 
noslro^  Tertyliano  JC,  et  S.  Tertullino  Martyre.  —  decreverit,  in  quadam  facti  specie  cessare  Sena- 
Ad  prioremquod  attinet,  in  primis  fefellit  Rhena-  tuaoonsultum  TertuUianum,  quod  proinde  eo  oon- 
num  corrupta  lectio  apud  Regionem,  qu»  caeti-  j^  stat  esse  antiquius :  Tertylianus  vero  JC.  sicuti 
ganda  etiam  apud  Hermaonum  Gontractum  in  mox  latius,  sub  Alexandro  Imperatore  multis  post 
Chronicis,  ut  pro  TertuUinO  Martyre,  unem  recen-      annis  ciaruit,  cum  aliis  plet  sque  Papiniani  disci- 


(4)  Vid.  ad  calcem  illius  dissertationis  Pamelii 
Responsa  Tertyliani  JC.  ous  exstant  in  libr.  Dige- 
stor.  Cf.  Job.  Blumembach  de  Senatusconsnlto  Q. 
Septimio  Flor.  presbytero  et  Jureconsulto  Tertul- 


lianis  lib.  Lips.,  1755,  in-i».  —  Just.   C.   Wieien- 
hauer  disput.  de  Jureconsulto  et  Q.  Sept.  Flor 
leriullianU.  Hildes.  -1743,4.   Maian.  lib.  iv,  epist- 
II,  Valent.  4742,  in-40  Enn 


79 


TERTULUANI  VITA, 


80 


pulis,  qui  Juri  dicundooperamdedere,  CUJU8  Con- A.Tertullu8,  cum  T.   Plavio  Clemente  consulatam 


stitutiones  ex  Libris  Quffistionnm  et  Libro  singu- 
lari  de  Gastrensi  peculio,  ne  quid  hio  desit,  post 
Vitam  banc  Auctoris  nostri  subjecimus.  Quffi  sols 
cum  supersint,  nec  quisquam  alius  librorum  alio- 
rum  ab  hoc  49  Tertyliano  editorum  meminerit, 
falaus  yidetur  Gonradus  Gesnerus,  dum  illi  pr»- 
terea  ascribit  lcKum  Rescripta  ex  Libris,  de 
Senatusconsultis,  ac  ad  SC.  Libonianum  et  Orphi- 
tianum.  Atque  in  his  satis  consentiunt  Doctiores. 
Yerum  an  idem  sit  illeTertylianus  cum  nostro  hoc 
Tertulliano,  adhuc  sub  judice  lis  est,  presertim 
id  asserentibus  quibusdam  magni  nominis  et  eru- 
ditioniB  JG.  Nos  certe,  salvo  saniori  judicio,  diver- 
sum  censemus,  tum  quod  ille  juxta  veriorem  ex 


gessit  anno  Severi  iii.  Altera  vero  ratio,  qua  potia- 
simura  nituntur  illi,  quod  Juris  verborum  retinen- 
tissimus  atquo  adeo  JG.  Romanus  fuerit,  vel  Euse- 
bio  teste,  noster  Tertullunus,  non  magis  con- 
vincit  quam  si  dicamus,  GaBcilium  Oratorem  quom 
introducit  secum  colloquentem  in  suo  Octavio 
Minutius  Felix,eumdem  essecum  Gaecilio  Gypriano 
nostro,  quod  uterque  Oratoriam  exercuerit ;  aut 
(qdod  ad  institotum  facit  magis)  si  Septimium 
Severum  Imp.  eumdem  esse  existimemus  cum 
Septimio  altero  Severo.quod  uterque  Afer  et  Histo- 
ricus  fuerit,  quorum  ille  suam,  hic  Alexandri  Imp. 
vitam  conscripsit.Aut  denique,  si  Seplimium  ilium 
cujus  versus  exstant  apud  Crinitum  in  Jani  laudes 


Pandectis  Florentinis  lectionem,  teste  Augustino  n  aut  Quintum   Septimium  Romanum,  qui   Dyctia 

Justinano,  ubique  Tertylianus  vocetur,  noster  yero      Cretensis  de  Bello  Trojano  Libros  sex  Latinos  fecit 

r^  ^  j-x.___  «        .._.  «  ,,  .  confundamus  cum   nostro  Septimo  Tertuluano, 

quod  ambo  et  Afri  et  Poetae  fuerint  Ad  quorum' 
fortassis  distinctionem,  Auctor  noster,  Q.  Septimii 
Florbntib  Tbrtulluni  Carthaginibnsis  appellatio- 
nes  Libris  prapfixit  suis  (2),  non  contentus  dnabns 
illis  Sbptimii  Tertuluani,  quemadmodum  reliqui 
post  eum  soriptorcs  Afri,  Minutius  Felix,  C»ciUu8 
Cyprianus,  Lactantius  Pirmianus,  Marius  Victori- 
nus,  et  Aurelius  Augustinus. 

§  11.  De  tempore  quo  ad  fidim  amversus  est  Ter- 
TULLiANUs  noster.  —  3.  Porro  (quod  ad  alteram 
pertinet  oontroversiam)  de  tempore  quo  ad  fidem 
oonversus  est  Tertullianus  noster,major  multo  se 
difficultas  offert.  Quosdam  qoi  claroisse  putant 


Tertullianus,  tum  quodetiam  Francisc.  Balduinus 
datis  ad  me  litteris  stylum,  et  orationem  dissimi- 
lem  confessus  sit,  tum  denique,quod  tempora  non 
satis  conveniant.  Si  enim  cum  Bernardino  Eutilio 
Terlylianum  suos  edidisse  Libros  dioamus  sub  Im- 
perio  Hadriani  et  Antonini,  cum  Hadrianus  Imp. 
obierit  an.  U.  G.  DGGGLXXXX,  et  Severus  Imp. 
Bub  quo  noster  Tertullianus,  primum  cceperit  im- 
perare  anno  U.  G.  DCCCCXLV,  et  sic  intercesse- 
rint  anni  LV,  oportebit  hunc  fuisse  «Btate  quin- 
quagenario  majorem ,  cum  ex  JG.  Christianus 
faetus  e8t,maxime  si  Responsa  illa  illi  attribuamus 
quae  nonnisi  in  auctoritate  magna  constituti  dare 
solent  JC,  cujustamen  contrarium  exS.  Hieronymo 


constat;   qui  media  iilum  ffitate,  cum   antea  diu  C  circa  annum  Christi  nati  clx,  fefellitillud  Auotoris 


Presbyter  fuisset,   ad  heresim   scribit  defecisse. 

Sin  vero,  juxta  alios  (quorum  supra  secuti  sumus 

sententiam)  sub  Alexandro  Imp.  cum  cffiteris  JC, 

quorum  Responsa  in  Pandeetas  relata  sunt,  jam 

luce  clarius  est,  eumdem  non  esse.   Nam  noster 

Tertullianus  ante  Alexandrum  annis  plus  minus 

XXX  Ghristi  fldem  amplexus,  eo  tempore  si  adhuc 

superstes  fuerit,  in  haeresi  volutabatur. Neque  vero 

argumentacontrasentientium  tanti  sunt  ponderis, 

ut  in  partes  suas  me  potuerint  pertrahere.  Quod 

enim  Ulpianus  (qui  locus  fortassis  occasionem  huic 

dedit  controversiffi)  D.    L.  38.  T    17,   ad  SG.  Ter- 

tullianum  lib.  i.  Rescripti  meminit  Imperatoris  et 

D.  Patris  (id  est  Antonini  et  Severi)  ad  TertuJIia- 


Lib.  de  Monogamia,  annis  circiter  clx,  exinde  pro^ 
ductis  (de  Monog.  111);  verum  illi  quomodo  compu- 
tandi  sint  a  passo  Christo,  an  potius  ab  setate  qua 
apostoliis  Paulus  Epistolam  scripsit  ad  Corinthios 
primam,  infra  latius  ad  annum  Domini  ccxiv.Multo 
itaque  rectius  Eusebius,  Ven.  Beda,  Preoulphus 
Lexovieosis,  Martinus  Polonus,  Cooradus  a  Litch- 
tenaw  Abb.  Urspergensis ,  Vincentius  BelJova- 
censis,HermannuB  Gontractu8,et  Trithemiun,  circa 
annuro  plus  minus  Ghrieti  cc  Tertullianum  cla- 
ruisse  scribunt.  Atqui  de  anno,  quo  Christo  nomen 
dederit,  silent  omnes  praeter  ipaum  Tbrtullianum, 
sed  verbis  longe  obscurissimis.  Illud  quidero  per- 
spicuum  est,  statim  a  baptismo  conscriptum  abeo 


num  quemdam  :  imprimis  aut  Junius,  aut  Ovinius  n  Librum  de  Pallio,  ea  nempe  oocasione,  quod,  oum 
Juxta  ms.  cod.  Tertullianus  ille  prsnominatur,  pro  more  Christiano  Toga  dimissa  PalJium  indu- 
cum  noster  Q.Septimius  Tertullianus  appelletur;  tus  esset,  amicus  quispiam  objecit  44  Ita  a  Toga 
deinde  PandectnB  Floreotins  TertuIIum  legunt,  ad  Pallium  f  Cui  inter  caBtera  respondet :  At  ego 
fortassis  eumdem,  qui  etiam  dictus  48  Q.  Flavius     Jam  illi  etiam  divinte  sectae  ac  disciplinm  commer" 


(2)  Sic  prster  libros  mstos.  jam  Angelas  Poli- 
tianus  auctorem  nostrum  signavit  lib.  iv,  epist.  v, 
de  Nominibus.  Sio  ipsemet  auctor  noster,  de  Ftr- 
ainibus  velandiSy  c.  ultimo :  Haec  cum  bona  pace 
tegentibus  utilitatem  consuetudini  praeponentibus^ 
pax  el  gratia  a  Domino  noslro  Jesu  redundet,  cum 
SEPTIMO  TERTULLIANO ,  cujus  hoc  opusculum 
est,  Similis  est  clausula  libri  de  Baptismo  :  Tantum 
oro  ut  cum  peiitis  etiam  TERTULLIANI  peccaioris 


memineritis.  Similis  est  clausula  libi  de  Exhorta' 
tinne  castitatis :  Memento  tn  orationibus  tuis  TER- 
TULLIANI  exhortantis.  Ita  edit.  Paris.  Franck. 
Vcneta.  Ri^altiu^  autena  ultimahaBO  verba  omisit: 
hinc  ab  alia  manu  fuisse  adjeota,  nullo  tamen 
favente  msto,  tum  Salom.  Semler,  tum  E.  P.  Leo- 
pold  visum  est  proraus  indubium.  Gf.  Lumper, 
Hist.  theol.  crit.  SS.  PP.  pars  vi,  cap.  1,  art.  I, 
not.  b.  Bdd. 


I 

j 


81 


TERTULLIANI  VITA. 


82 


cium  confgro,  Gaude,  Pallium,  et  exsuUaf  meliorjam  A  chas,  cum  aliis  complaribus,  quorum  infra  fiet 


te  Philosophia  dignala  ui,  ex  quo  Christianum 
vestire  caepisH  (Lib.  de  PalL  c.  5.  Ibid.  c..6.  Ibid,  c, 
3).  Verum  non  perinde  intelligi  potcet^  quid  sibi 
vclint  ejusdem  libri  verba  :  Sed  vanum  jam  anli- 
quitat,  quando  curricula  nostra  coram,  Quantum 
reformavil  orbis  ssscuUim  isiud !  Quanium  urbium 
aut  produxit  aul  auxit  aut  reddidit  prxsentis  Imperii 
triplex  virtus.  Deo  tot  AugusUs  in  unum  favente ! 
Quot  census  transcripii  !  Quot  populi  repugnati  ! 
Quot  ordines  iliusirati !  Quot  Barbari  exclusi !  Re- 
vera  orbis  cuitissimum  hujus  Imperii  rv^  esi,  eradi- 
eaio  omni  aeonito  hostiliiatis.et  cacto  et  rubo  subdoloe 
tamiiiaritalis,  consitum  et  amxnum  super  Alcinoi 
pometum  et  Midse  rosetum.  Id  quidem  Rhenanus. 


mentio.  E  quibus  pro  45  nostra  sententia  faciunt, 
Jam  post  occisum  Nigrum  publicati  isti  :  imp.  cjes. 

D.  GLAUDIO  SEPT.  ALB.  COS.  II.  MONETA  AUG.  GS.  VIGT. 
AUO.aut  MINERV^  PAGlFERiE  SiGGULO    FOEGUNDO  ;  aut 

denigue  :  felicitas  ;  quaa  omnia  pertinere  viden- 
tur  ad  illud,  eradicato  omni  aconito  hostiltiatis. 

5.  De  Antonino  autem  Severi  filio,  quod  etiam 
jam  inde  Gssaris  titulo  insignitus  fuerit,  duo  sunt 
qus  conjecfuram  confirmant  nostram,  tum  lex  1, 
de  inofficioso  Testamento  God.  I,  3,  quam  rescrip- 
serunt  Severus  et  Antoninus  KaL  Juliis  Falcone  et 
Glaro  Coss.,  quorum  Consulatus  incidit  in  1  an- 
num  Severi ;  tum  hsec  numismatis  inscriptio :  impp. 
iNviGTi   pii  AUG.  (cum   Severi  effigie  et  Antonini 


llagdebQrgenseSy  aliique  eum  secuti  ita  interpre-  n  adbuo  pueri  imberbis)  vigtoria  parthiga  maxima. 

t«ntiia*      m4      ^m_     *f'—V_f.*- t ••      -•.«.« •      *_11!       *'    rk _J t • A A       _J       111 1      -      #\ A      1 t .• 


Untur,  ut  per  Triplicem  Imperii  viriutem  intelli- 
gact  Severum  Augustum,  et  Pescennium  Nigrum, 
ao  Glaudium  Albinum  Gaesares,  quorum  illi  ab 
exercitibus  in  Pannoniis  et  Oriente,  hic  in  Qallia 
Caesap  dictus  eat.  Sed  ipse  sibi  conlradicit  Rhe- 
nanuB,  cam  fatetur  invito  Severo  id  factum  de 
Pescennio,  et  utrumque  ab  illo  bostem  judicatum, 
et  e  vivis  sublatum  postea.  Non  poterit  igitur  in 
tanta  trium  C«Barum  simultate  accommodari  illud: 
Deo  tot  Augustis  in  unum  favenie^  multo  vero  mi- 
nu8  illud  :  eradieato  omni  aconito  hoslilitaiis,  Imo 
cum  illa  trium  G«garum  variis  in  Provinciis 
delactio  contigerit  statim  initio  Imperii  Severi, 
minime  convenire  potest  cum  verbis  sequentibus  : 
Quot  census  transenpti!  etc,  quoi  Barbari  exciusi! 


Quae  adeo  referri  potest  ad  illud  :  Quot  barbari 
exciusi !  sicut  et  ista  :  l.  bept.  sev.  pert.  aug.  imp. 
u.  ARAB.  PAR.  ADUB.  C08.  II.  pp.  SG.  maxime  con- 
sentiente  Spartiano  in  hsc  verba  post  Nigri  caedem : 
Deinde  circa  Arabiam  plura  gessit,  Parihis  etiam  in 
deditionem  redaclis,  necnon  et  Adiabenis  qut  omnes 
cum  Pescennio  senserani.  Atque  ob  hoc  reversus, 
Arabictu,  Parthicus,  Adiabenicus,  appellatus  est^  sed 
triumphum  respuii,  ne  videretur  de  civHi  triumphare 
vicioria.  Insuper  et  Eusebio  (seu  potius  B.  Hiero- 
nymo,  qui  multa  ad  Latinos  pertinentia  Chronicis 
ipsius  interseruit)  qui  bellum  Judaicum,  Samariti- 
cumque  ac  Parthicum  ceedi  Albini  praeponit ;  que- 
madmodumetiamOrosiuB,JoannesZonaras,etHugo 
FIoriacenBis.  Nec  obstat,  quod  Herodianus  dilatum 


Qaornm  postremum  majorem  scrupulum  injicit,  C  adhuo  scribat  bellum  PaKhicum,  tum  quod  fides 

quod  inde  constat,  non  nisi  post  exclusos  barbaros 

hanc  librum  couBcriptum,  id   est,  post  devictos 

Arabas,  Parthos   et  Adiabenos.  Quod   itaque,   in 

Ai^umento  et  Annotationibus  noBtris,  ad  annum 

fere  quintum  retulimus  Imperii  Severi,  ad  annum 

tertium  potius  appltcari  oportere  postea  depre- 

hendimuB,  cum  anno  quarto   a  Severo  deficere 

AlbinuB  ccBperit,  et  anno  quinto  interfectus  sit. 

Itaque  Imperantibus  tunc   una  Severo  Augusto, 

Antonino  ejus  filio,  et  dicto  Albino,  pacato  Jam 

Imperio,  utpote  deviotis  Jam  ac  occisis,  et  Juliano, 

qui  oceiBO  Pertinace  illud  invaserat,  et  Pesoennio 

Nigro, 

4.Etverode  Albino  Imperii  consorte  oonsentiunt 


major  haberi  debeat  Latino  quam  Grseco  scriptori, 
qui  nullum  historiae  ordinem  observavit,  tum  quod 
Spartianus  postmodum  iterum  profectum  scribat 
in  Arabas,  Partbos  et  Adiabenos,  et  bello  contra 
eoB  confecto  triumphum  egisse,  eumdem  nempe 
de  quo  infra  anno  Severi  x ;  prssertim,  cum 
exstent  et  Marmorum  etNummorum  inscriptiones, 
in  quibuB  bis  Parthicus  nuncupatur.  Altera  anni 
XI,  ejusdem  in  Arcu  Septimii  RomaB  :  imp.  CiES.  l. 
sept.  m.  f.  sevxro.  pio.  pert.  aug.  p.  p.  pabt.  arab. 

PART.  ADIAB.  PONT.  MAXI.  TRIB.  POTES.  XI.  COS.  III. 
PROGOS.  XT  IMP.  CJE&.  M.  AUREL.  L.  F.  ANTONINO  AUG, 
PIO  FELICI.  TRIB.  POT.  VI.  COS.  PR0C08.  P.  P.  OPTIMIS 
FORTISSIMISQ.  PRINCIPIBUS.  INSIGNIBU8  EORUM  VIllTU* 


omnes.  Nam  Juxta  Fastos  Gonsulares,  statim  post  n  tibus  domi  forisq.  s.  p.  q.  r.  Anni  xv,  altera  :  l. 
acceptos  omnes  Imperii  tituIos.D.GLAUDius  Albinus 

AB  MP.  C^8.  L.  BBPTIMtO  8EVER0  AUG.  C£SAR   APPEL- 

LATU8  BST  :  et  auno  sequenti  ConBulatum  iniitSeve- 
ras  cum  Albino,qui  Jam  inde  etiam  septimiub  dio- 
tu8  est,  quantum  apparet,  in  Severi  gratiam.  Qui 
eo  etiam  honore  illum  prosecutus  est  ut  nummos 
ejus  imagine  (teste  Spartiano)  insigniri  Jusserit, 
qui  etiamnam  (3)  exstant  cam  inscriptionibus  tam 
Grscis  quam  Latinis  apud  Qenerosos  Dominos 
Marcum  et  Ouidonem  Laurinos  Watrefleti  Topar- 


8EP.  SEV.  AUG.  IMP.  XII.  PART.  ARAB.  PART.  ADIAB.IV. 

X.  PROFEGTio.  AUG.,quantum  apparet,  in  Britanniam. 
Quarum  priori  pariim  etiam  explicatur  illud  :  qu(^ 
populi  repugnati !  Quemadmodum  et  illud  :  quot 
ordines  iiiustrati !  de  OrdinibuQ  nempe  sen  Legio- 
nibus  Militaribus,  per  inBcriptiones  annorum  Beve. 
II,  III,  ac  IV,  istas ;  imp.  cms.  l.  sbv.  etc.  trib. 

POT.  II.  IMP.  IV.  COS.  II.  PROGOS.  P.  P.  OrdO  CLU8.  it : 
VIRG.  DIAN.  8ACR.  PRO  8ALUTE  IMP.  L.  8EPT.  SEV.  etC. 
TRIB.  POT.  lU.  IMP.  V.OrdO  GLUS.  BO  :  IMP.  CJEB.  OtO. 


(3)  Scilicet  oirca  annum  1570,  quo  primum  edita  foit  a  Pamelio  Vita  hao  Tertulliani. 


1 


83 


TERTDLLIANI  VITA. 


84 


IMP.  vni.  TRiB.  POT.  IV.  LEO.  VII.  cLus.  Historiam  A  det,  eum  septimio  tertulliano,  cujus  hoc  opuseulum 


nihilominus  40  oostram  auspicabimur  a  primo 
Severi  anno,  et  Tbrtulltani  jam  Cbristiani  ab  anno 
illius  tertio,  dummodo  qu«dam  prtemiserimus  de 
eJuB  appellatioDibus  q.  septimii  florentis  tebtul- 
LiANi  CARTHA0INIEN8I9,  ct  proinde  do  ipsius  gento» 
familia,  stirpe,  parentibus,  patria,  institutione, 
studiis  et  Bcriptis  adoIescentiaB,  vitao  statu,  et  aota- 
te,  cam  Severus  Imperium  iniit. 

g  in,  De  ejus  prsenominef  nomine,  cognomine  et 
agnomine.  —6.  Porro  Q.  (quod  auctori  noatro  tri- 
buerunt  Jam  olim  Vincentius  Bellovacensis,  Tri- 
themius,  Politianus,  et  ms.  cod.)  praenomen  esse, 
norunt  Antiquarii  omnes,  fortassis  quod  quinto 
loco  natus  esset,  utpote  cum  praBuomina  aut  ab 


est;  hinc,  et  a  Lactantio  Instit.  divin.  L  5.  c.  i. 
et  a  B.  Hieron.  188  Epist.,  ad  Faboliam,  septi- 
Mius  tertullianus  appellatur ;  quibus  etiam  con- 
sentiunt  Trithemius,  Politianus,  et  ms.  excuaique 
hactenus  codices  omnes..  Florentis  cognomen, 
familiam  quidem  certam47  gentisSeptimiesigni- 
ficat,  sed  que  apud  Romacos  fuit  incognita  ;  attri- 
buitur  tamen  auctori  non  modo  in  ezcusis,  sed 
et  ms.  cod.,  ac  Jam  olim  a  Trithemio  et  Politiano. 
Tertulliani  nomine  prnter  alios  qui  illiua  men- 
tionem  faciunt  scriptores  omnes  non  modo  verbis 
Jam  citatis,  sed  etiam  bisce  seipsom  appellat, 
Tantum  oro  u/,  cum  petitis  y  etiam  tertulluni 
peccatoris  memineritis;  et,  Memento  in  orationibus 


eventu,  aut  ab  avis,  proavis,  seu  atavis  fere  usur-  n  tuis  tertuluani  ad  hxc  exhortantis.  Quod  videtur 

pari  a  Romanis  soleant  (in  quorum  locum  hodie      derivatitiumaTertulIo,  sicutiOctavianiabOctavio, 

Buccesserunt  propria  cujusque  nomina},quale  est  et 

illud  :   QuiNTA  SEPT1MIA,   quod   inter  prsnomina 

feminarum  ab  Onuphrio  recensotur.  Septimii,  gen- 

tis  est  appellatio,  quao   apud   Romanos  primum 

Regia,  di&inde  plebeia,  postremo  Gonsularis  fuit  et 

Patritia.In  primia  enim  invenitur:  septimius  mesius 

jequigolarum  rez,  inde  in  variis  Marmorum  inscri- 

ptionibus,   partim   inter  Epigrammata    antiquao 

Urbis,  partim  in  Orthographia  Aldi  Manutii,  femi- 

narum  appellationes  :  septimia  annia,  fl.  boratia 

8EPTIMU  OCTAVILLA,  SEPT.  FEUGTSSIMA  EURESIA,  SEPT. 

segunoa,  8EPT.  ezorta  ;  et  Ordinis  Militaris  viro- 
rum  (qu8B  ad  institutum  magis  faciunt)  :  t.  septi- 

MIUB   FELIGISSIMUS  GOHORTIS  II,   et   l.  flavius  l.  f. 


etSeptimiani  a  Septimio,et8tirpem  significarefami- 
liae  Florentum.  De  qua  fortassis  est  quao  ezstat 
Montuni  ad  8.  Maurilium,  ac  Mediolani  ad  8.  Vic- 
torem  porta  Vercellensi  hec  inscriptio  :  g.  sarto- 
RIUS  L.  F.  ovf.  tertuluanus  veteranub  leo.  zi. 

GURATOR  CIVIUM  ROMANORUM  M00UNTIAGI,SeU  MUNGO- 

TiARii.  Hoo  saltem  constat  ez  Eusebii  Ghronico  et 
B.  Hieron.  Gat.  Soriptorum  Eccles.,  Tertuluanum 
nostrum  Afrum  fuisse  centurionis  Proconsularis 
filium ;  quod  etiam  afOrmant  B.  Isidorus,  Ven. 
Beda,  Nicephorua,  Freculphus  Lezoviensis,  Maria- 
nus  Scotus,  Ado,  et  Vincentius  Bellovacensis. 

§  IV.  Cujus  fuerit^  qualisve  ejus  institutio^  littera' 
rum  peritia  ac  scientiarum  f  —  7.  Patriam  Gartha- 


SEPTiMius  AFER  oGTAViANius  G.  V,  TURM.  II.  EQUiT.  ^  ginem  iudicat  agnomcn  Garthaoiniensis  :  in  quo 


ROM.  Z.  VIR  ST.  LITIBUS  JUDIGANDI8 ;  Ct  L.  SEPTIMIUS 
ANTIGONUS  MIL.  GOH.  VI.  PR.  Ct  T.  8EPTIMIUS  G.  F. 
8ER.  TIVU  TA.  MIL.  dSnique  L.  8EPTIMIUS  8EVERIANUS, 

et  BEPT.  GARiTO  V.  p.  Consularium  denique  viro- 
rum  8ob  Julio  Ciesare  Augusto  P.SEPTiMius^Trijano 
Gssare  septimius  agnidinus  v.  g.^aoens  per  hispa- 
NiAS  V.  c.  p.  t.  visesagra  coonosgens,  8ub  Marco 

Imp.  SEPTIMIUS    SEVERUS,  M.    SEPTIMII  GETiE  F.  pOSt- 

modum  Imperator,sub  ipso  illo  Severo  d.  glaudius 
TEPTiMius  ALBiNus,  cum  iilo,  uti  supra  dizimusy 
GaQS.  appeilatus,  p.septimius  m.  f.oeta  illius  frater, 
Q.  8BPTIMIU8  PLAUTiANus  Autonini  filii  ipsius  socer 
et  (mirum  de  Antonino  ejus  filio  majore  natu,  quod 
8BPTIMII  appellationem  praBtermiserit.)  p.  sbptimius 


etiam  illi  consentiunt,  cum  dicunt  Provindx 
AfiicK ,  Civitatis  Carthaginiinsis ,  sicuti  et  B . 
Optatus  Milevitanus  lib.  i,  adv.  Parmenianum,  et 
nominatim  Nicephorus,  cum  Carthagine  in  Africa 
ortum  scribit.  Quid?  quod  ipse  Auctor  id  satiB 
superque  indicet  (4)  initio  Libri  de  Pallio  :  Prtn- 
cipes  (inquit)  semper  Africx,  viri  Carthaginienses 
vetustate  nobiles^  novitate  felices.,.  Tamen  et  vobis 
habitui  aliter  otim.,,.  Vobis  vero  post  injurix  bene" 
ficium...,  post  Graechi  obscsena  omina...^  post  trinas 
Pompeii  aras,  et  longas  Cxsaris  moras  :  uhi  meenia 
Statitius  Taurus  imposuit,  solemnia  Sentius  Satumi- 
nus  enarravit,  cum  concordia  juvat^  Toga  oblata 
est...  Patlium  tamen  generaliter  vestrum,immemcres 


SBVERi  AUQ.  F.OETAiMP.CiES.  Auo.  Dc  quorum  gento  D  eliam^  denotatis.  Equidem  haud  miror  prx  docu- 
an  fuerit  etiam  ipse  Afer  Auctor  noster,  non  ita  mento  superiore.  Nam  et  Arietem  Hla  didtur  Car' 
constat ;  ipse  interim  sibi  ipse,  lib.  de  Vet.  Virg.,  ihago,  studiis  asperrima  bellif  prima  omnium  ar- 
cap.  ult.,  num.  140,  his  verbis  id  nominis  tri-  masse.  Cum  tumen  uUimarent  tempora  patrix  (en 
bnit :  Pax  et  gratia  a  Domino  nostro  Jesu  redun-     patriam  Carthaginem  vocat)  et  Aries  jam  Romanus 


(4)  Scripsisse  videtur  Eusebius  Tertuliianum 
fuisse  Romanum  et  nobilem,  Hist  Eccl.Iib.  ii  cap. 
2.  Tauxa  TcpTouXXiav6c  xoyc  'Pto^atou;  v(5|jlouc 
^xpi6(oX(iiC  ,  avTjp  TE  ^Xa  ev$o{oc ,  xal  xuiv  fxi- 
Xiora  M  'P(i^{X7)c  XafAicpcuv.  Quod  tradit  Tertul- 
lianum  Romanorum  legum  fui8seperitum,quo8dam 
ad  credendum  induzit,eum  auctorem  fuisse  Juris- 
oonsultum,  et  revera  quidam  est  Jurisconsultus 
ejusdem  DominiB;  at  oonstat  alium  esBe  a  nostro 


Tertulliano,  nec  tradit  Eusebius  fuisse  Jurisconsul- 
tum,  sed  iegum  Romanarum  peritum.  Quod  de 
pjus  Patria  et  nobilitate  subjicit  Eusebius,  defendi 
nequit,  ni  de  Romanis  Scriptoribus  capiatur,  et 
sensus  sit,TertulIianumunumfui8se  ex  clarissimis 
latinis  auctoribus.  Rufinus  hoc  sensu  hunc  Eusebii 
locum  accepit  vertendo,  inter  nostros  Scriptores 
admodum  clarus. 


85 


TERTDLLIANI  VITA. 


86 


in  muroi  qucndam  suos  auderel^  dupure  illico  Car-  A  ^^  coaiiuunibuB  locis  Rhetorico  exsuliare  sermoxid» 


thaginienses  ut  novum  exlraneum  ingenium.  Tantum 
asvi  longinqua  valet  mutare  veiustas.  Sic  denique  nec 
Paliium  agnoscitur.  Hsc  paulo  prolixius,  ob  opi- 
oioaem  48  Vadiani»  qui  in  Gbarta  PalsBtiuffi  pa- 
triam  illi  assignat  Municipium  quoddam  juxta  Aras 
Philenurum  fratrum. 

8.  Atqui  Tebtulliani  qualis  felix  fuerit  institutio, 
Libris  ejat  adversuB  Gentes  testantur,  qui  (B. 
Hieron.  teste  Epist.  ad  Magnum)  ounctam  sfficuli 
continent  disciplinam,  e  quibus  vel  solis  oonstat 
omnes  illum  Auotores  evolvi8se,Hi8torico8,  Poetas, 
Orammatioos ;  de  Jureconsultis  vero  rea  notior  est 
quam  nt  probatione  sitopus,  de  Medicis  et  Philo- 
aopfais  idipsum  ex  libro  de  Aniroa  colligere  est. 


Gerte  et  Tertullianus,  cum  adkuc  esset  adolescens, 
lusit  in  bac  materia.  »  C^Jus  libri  argumentum  et 
titulum  idem  Epist.  22,  ad  Eustoch.  recenset :  «  Si 
tibi  placet  (inquit)  scire,  quot  molestiis  virgo 
libera,  quot  uxor  astricta  sit,  legas  Tertdllianun 
Ao  Amicom  Philosophdm.  >»  Quo  nt  ut  castitatem» 
quam  toto  vits  tempore  49  usque  adeo  commen- 
datam  habuit,  etiam  jam  inde  ab  ilio  observatam 
censeamus.  Alque  adeo  non  tam  suoquam  aliorum 
nomine,  cxempli  gratia,  dictum  intelligimus  illiua 
Auctoris  :  «  Rgo  me  scio  neque  alia  carne  adulteria 
commisisse,  neque  nunc  alia  carne  ad  coniinentiam 
emti.  Lib.  de  Besur.  car.  cap.  59.  » 
.  §  V.  Dtf  ejas  eonversatione  in  gentilismOf  de 
Ouorumomnium  CaUlogumin  suas  dasses  distri-  n  ^'y'"^"^— .^•Coojugium  tamen  iniisse  Tkhtullia- 


butum  rnperiet  Leotor  inter  Indioes  nostroa,  tam 
Grscoram  quam  Latinoram.Hinc  a  Lactantio  dici- 
tur  in  omni  genere  litterarum  peritus,  ab  Eusebio 
legum  et  rerumRomanarum  peritiaclarus.a  B.Hier. 
acris  et  vehementis  ingenii  vir  quo  nihil  eruditius» 
nihtl  acutius  ;  a  B.Augustino  disertissimus.qui  buo- 
ds  sonantibus  orationem  inflaverit ;  a Nicephoro  elo- 
quentia  admodum  pollens,  acris  et  ingeniosus  ad- 
modum.  Qus  omnia  latius  multo  prosequitur  Vin- 
eentiue  Lirinensis :  «  Hic  (inquit)  apud  Latinos 
nostrorum  omnium  facile  princeps  judicandus. 
Qaid  enim  hoo  viro  doctius  7  quid  in  divinis  atque 
hamanis  rebus  exercitatius  7  Nempe  omnem  Phi- 
losophiam,  et  cunctas  philosophorum  sectas,  auc- 
tores  asaertoresque  sectarum,  omnesque  eorum 


nom  ex  Libris  duobus  ad  Uxorem  perspicuum  est : 
fortassis  quod  nondum  sublate  essent  Papia  Pop- 
pasa  et  Julia  leges,  qua  liberos  suscipi  cogebant 
(uti  ipse  fatetur)  et  caeiibes  et  orbos  vetabant  ex 
testamento  solidum  capere;de  quibus  per  Seve- 
rum  Imp.  sublatis  infra  latius.Quarum  legumcon- 
stitotio  praBscribens  matrimonii  certam  statem, 
utpote  Juxta  Piatonem  anni  xxxv,  nostram  confir- 
mat  conjecturam,  quod  ante  fidem  matrimonium 
contraxerit,  quanquamtamenliberorum  ejus  nulla 
uapiam  mentio.  Scribitur  autem  a  Trithemio 
apud  Carthaginem  aliquot  annis  Rhetoricam  glo- 
riose  docuisse  ;  posteaet.Oratorem  fuisse  seu  cau- 
sarum.  Advocatum  mox  comprobabimus.  Jurecon- 
suitum  etiam  fuisse  constat  exvariis  quibusutitur 


di8€ipiina8,omnem  historiarum  et  studiorum  va-  ^  P^^^^sibus  et  J  C.  vocibus.Portassis  RomaB  praacep 

rietatem  miraquadam  mentiscapacitate  complexus 

esi.  Ingenio  vero  nonne  tam   gravi  et  vehementi 

exoellnit,  uti  nihil  sibi  pene  ad  expugnandum  pro- 

poBuerit,  quod  non  aut  acumine  irraperit,aut  pon- 

dere  illiserit7  Jam  porro  orationis  subb  laudesquls 

exequi  valeat7  Qun  tanta  nescio  qua  rationem 

densitate  conserta  est,  ut  ad  consensum  sui,  quos 

Buadere  non  potuerit,  impellat,   cujus  quot  pene 

▼erba,tot  sententis  sunt,  quot  sensus,   tot  victo- 

ri*.  »  Quanquam  interim  experientia  ipsa  convioti 

fateamur  neces^esit,  quodde  eoscribit  Lactanlius, 

param  eese  facilem,  minus  comptum,   et  multum 

obscorum,et  juxta  B.  Hieronymum,  crebrum  qui- 

dem  in  sententiis,  sed  difQcilem  in  eloquendo,  ut 


tore  ususest  Serbidio  ScsBvola,  et  studiorum  col- 
lega  Se?ero  Imp.  et  iEmilio  Papiniano  :  «Btate 
tamen  minor  Severo,  qui  natus  fuit  aono  Domini 
cxLVi,  ut  quadragenarius  fuerit  initio  Imperii 
illius.  Inde  enim  ad  finem  usque  Imperii  ipsius  et 
filii  ejus  Antonini  Caracallas,  sub  quibus  Auctor 
floruit,  anni  efliciuntur  xxiv,  aut  circiter ;  et  sic 
simul  constituuntur  lxii  setatis  Tbrtulluni,  a 
quo  anno  (quem  ciimactericum  vocant  Medici)  de- 
crepita  8Btas,  ad  quam  usque  vixit,  exordirisolet. 
Pro  quo  facit  quod  B.  Hieron,  et  Nicephorus  post 
mediam  atatem  in  haeresim  Montani  lapsum  scri- 
bunt,  nempe  nostra  quidem  sententia  circa  annnm 
aBtatis  ejus  quinquagesimum   tertium,   anno  Se- 


non  mirum  sit,  stylum  ejus  et  aliorum  etiam  Afro-  D  ^®"  *^»  *^*°  *°^®  obitum  decennio.  Verum  de  his 

ram   facile  pctuisse  discerni  a  Nepolanio  (uti  in      P^""  ®*^"®-  ^^^  *^  Historiam  pergamus  annorum 

Vite  ejus  tesUtur  idem  B.  Hieronymus),  Minutii      i^lo^UDQ  xxiv. 

Pelieis  dico,  B.  Cypriani,  Arnobii,   Lactantii,  Vic-  .         ,    ^ 

torini.  Obscuritati»  vero  styli  prascipuam  causam  ^^^' 

annotavit  alicubi  Rhenanus,   quod  ex  Graecorum 

Auctorom  assidua  lectione  adeo  GraBcas  loquendi 

formolas  imbiberit,  ut  etiam  Latine  scribens,  illa- 

ram  oblivisci  nequiret.   Et  vero   scripsisse  eum 

quaedam  in    adolescentia,  atque  adeo   ante  fidem 

Christi  susceptam,  idem  B.  Hieronymus  locupies 

teatiaeet.  Non   «   est  (inquit  lib.  i  adv.  Jovin.) 

hojoa  looi  nuptiaram  augastiaa  de8cribere,etquasi 


10.  Anno  igitur  Domini  cxciv,  C.  SOSIO  FAL- 
CONE  et  C.  JUUO  EHUTIO  CLARO  C088.  S.  Vic- 
toris,  F.  Felicis  Afri,  Romani  Pontificis  an.  viii» 
Imp.  Caes.  L.  Septimii  M.  F,  Afri,  P.  Pertinacia 
Augusti  anno  i,  Tertuluands  adhuc  ethnicus  cau- 
sarum  patronum  agebat  Carthagine  ;  quod  com- 
probatur  his  ipsius  verbis  qusB  sub  Pallii  persona 
de  se  scripsit  Jam  Christianus  lactua  :  Ego,  inquit 


87 


TERTDLLIANI  VITA. 


88 


B 


nihU  foro,  nihil  campo,  nihil  curiss  debeo^  nihil  of/i-  A 
do  advigiiOy  nulla  rottra  prxoccupOy  nulla  priptoria 
observo,  cancellos  non  adoro,  subsellia  non  contundo, 
Jura  non  eonlurbOf  cousas  non  elatro.   Plus  togx 
txsere  Remp.  quam  toricx  [l>e  PalL   c.   5).   Certe 
etbnicum  se  fuisse  ipse  fatetur,  agens  de  judicio 
extremo,  vita  et  igne  aBternis,  et  suscitatione  de- 
functorum  :  Hxc^  inquit,  et  nos  risimus  atiquando^ 
de  vestris  fuimus.  Fiunl^  non  50  nascuniur  Chris- 
tiani  (5).  Apud  auctorem  vero   quaBdam  ad  annum 
hunc  pertinenlia  reperire  est.   Imprimis  de  csde 
Imper.  P.  Helvii,  P.   E.  Pertinacis  occisi  v.   Kal. 
April.  illud  Apologetioi  :  Ufide  qui  faucibus  expri- 
mendis  palxstricam  exercentt  Unde  qui  armatipa" 
laUum  irrumpunty  omnibus  Sigeriis  atque  Partheniis 
audadores  f  De   Romanis,  ni  fallor   (Apol.  c.  35}, 
ntpote  qui  in  foribns  palatii  ab  armatis  Pnetorianis 
miiitibas  interfectus  sit,   factione  Lflsti   prflBfecti 
prstorio  ejnsdem,  cujus  juBsn  Gommodus  Imper. 
non  mnlto  ante  a  Narcisso  atbleta,   cum  quo  ille 
Bolebat  in  palffistrica  exerceri,  strangulatus  fuerat. 
Deinde  de  Imper.  Gss.  Pescennio  Nigro,  qui  occiso 
jussu  Senatus  Imper.  Cssar.  M.  Didio  M.  F.  Com- 
modo  Severo  Juliano  Augusto,   exante  diem  Ka- 
lendas  Maias  Imperium  invaserat,  illud  ejusdem 
looi :  Plane  cxteri  ordinespro  auctoritate  retigiosiex 
fide  nihit  hosticum  (adversus  Cxsarem)  de  ipso  Se- 
natu,  de  equitCy  de  castris,   de  palatiis  ipsis  spirant. 
Unde  Cassii  et  Nigri  f  Quorum   prius  ad  Avidium 
Cassium  refertur^qui  ex  familia  Gassiorum  G.  Julii 
Gaos.  interfectorum,  et  Antonino   Pio  et  Marco  ac 
Yero  Impp.  principatus  extorquere  conatus  fuit ;  C 
alterumadNigriconspirationem  adversus  Severum 
Imp.  Jam  et  solemnia  Caesarum  (qualia  etiam  Ka- 
iend.  Juniis  in  auguratione  nova  Severi,  qui  antea 
Idibus  Mali  ab  exercitu  Imperator  dictus  fuerat, 
oelebrata  sunt)  ibidem  in  haec  verba   describit : 
Cur  die  Ixto  non   laureis  postes   obumbramus,  nec 
lueemis  diem  infringimust  el  paulo  post :  Ipso^ 
Quirites,  ipsam  vemaculam  septem  coltium  plebem 
convenio;  an  alicui  Cxsari  suo  parcat  illa  lingua 
Bomanat  Testis  est  Tiberis,  et  scholm   bestiarum. 
Jam  si  pectoribiu  ad  iranslucendum  quamdam  spe- 
ctUarem  materium  natura    obduxisset,  cujus   non 
prsecordia  insculpta  apparent  novi  ac  novi  Cassaris 
scenam  Congiario  dividundo  praesidentis  eliam  illa 
hora,qua  acclamant:  De  vostris  annis  tibi  Jupiter  n 
augeat  annosl  Iloc  enim  indicant  Herodianus  i.  2, 
inter  cfletera  scribens  Milites  Praetorianos  relictis 
armis  pomparum  habitu  lameatos  processisse ;  et 


Spartianus  ac  Fasti  Gonsulares,  dum  30  postquam 
in  urbem  venerat  die,  exante  diem  Kal.  Jul.  pro- 
feclum  scribunt  Severum  in  Orientem  cootra  Ni- 
grum  tyrannum,  datis  prius  plebi   Congiario,   et 
Donativo  Militibus ;  denique  et  hsBO   numismatis 
inscriptio  :  IMP.   GiES.  L.   SEPT.  8EV.   PERT. 
AUG.    G08.    LIBERALITA8    AUG.    quo   pertinet. 
etiam  quod  prstermittitur :  Focos  et  thoros  in  pu- 
bticum  edu€ere,5t  vicatim  epulari,eivitatem  tabemm 
habUu  obolefacere,   vino    tutum  cogere.   Ad    hunc 
preterea  annum  pertinere  censemus   illud  lib.  ad 
Scapulam  :  Ipseetiam  Severus  pater  Antonini  Chris- 
tianerum  memor  fuit.  Nam  et  Proculum  Christianum 
qui  Torpacion  cognomtnabatur,  Euhedise  procuratO' 
rem,  qui  eum  per  oleum  aliquando  curaverat,  re- 
quisivity  et  in  palatio  suo  habuit  usque  ad  moriem 
ejus :  quem  et  Antoninus  optime  noverat  Christiano 
lacte  educatus  (L.  ad  Scap.  c.  4).   Nam  morbum  illi 
gravem  contigisse  initio  Imperii,  ex  iElio  Lampr. 
vel  inde  patet,  quod  cum  filii  sui  id    aetatis  non 
haberent  ut  imperare  possent,    Severum  id   in 
animo  habuisse  soripserit,  ut,   ei  quid  sibi  forte 
humanitus  accidisset,  Niger  Pescennius  et  Glaa- 
dius  Albinus  succederent ;  quorum  ille  occisus  fuit 
anno  sequenti.  Et  cum  (sicuti  infra  latiui)   anno 
ipsius  4,  Antoninus  annum  agens   13,  Ges.  Aug. 
appellatus  sit,  oportebit  huc  referre  quod  de  illius 
scribit  educatione  Auctor.  Gui  simiie  est  illnd  de 
illo  Spartiani :  «  8i  quando  feris  objectos   damna- 
tos  vidit,  flevit,  aut  oculos  avertit.  Septennis  puer, 
cum  coliusorem  suum  puerum   ob  Judaicam  reli- 
gionem  gravios  verberatum   audisset,   neque  pa- 
trem   suum,  neque    patrem    pueri,    neque  auc- 
torem  verberum   diu   respexit.   c    Christiano  vero 
/o^teec/iica/ttm^  exeo  confirmatur,   quod  Lugduni 
natus  8it|  ubi  vigebat  fides  Ghristiana. 

ANNO  DOMINI  CXGV. 

41.  IMP.  GiES.  L.  8EP.  SEV.  PERT.  AVQ.  II. 
ET  D,  GLAUDIO  8EPT.  ALBINO  G^.  II.  G0S8. 
anno  9.  S.  Victoris  Rom.  Pont.  et  ipsiiis  Severi  II. 
adbuc  Garthagine  causarum  fnisse  advocatum 
TBRTUL.  verisimile  est.  Ad  huno  autem  annum 
referri  debet  illud  ipsius  lib.  ad  Scapuiam  :  Sieet 
ci^ca  Majestatem  Imperatoris  infamamur,  iamen 
nunquam  Albiniani  nec  Nigriani  vel  Cassiani  inve- 
niri  potuerunt  Chrisiiani;  sed  iidem  ipsi  qui  per 
Qenios  eorum  in  pridie  usque  juraverant,  qui  pro 
salute  eorum  hijslias  et  fecerant  et  voverani,  hostes 
eorum  sunt  reperti  {Ad  Scap.  2).  Hoo  enim  anno 


(5)  Ipsemet  suis  diserte  testatur  TertolHanus 
verbii  se  una  cum  gentiliuni  superstitionibus 
libidini  inserviisse,  in  libro  de  Resurrect.  cap.  59 : 
EgomesciOy  neque  alia  came  adulteria  commisisse, 
neque  nunc  alia  came  ad  continentiam  eniti:  quo 
etiam  tempore  spectaculis  delectabatur,  de  quibus, 
malo,  inquit  (Tert.,  de  Spect.  c.  19),  non  implere, 
quam  meminisse,  id  est,  pauca  de  iisdem  dicere, 
quam  eorum,  qu89  vidi,  meminisse :  ac  libro  de 
Pcdnitentiase  omnium  peccatorum  maximum  fuisse 


fatetur,  lapsisque  poBnitentiam  suadens,  ait  {Idem 
de  Panitent,  c.  4.  et  c.  12) :  Eam  tu  peccator  mei 
stmitis  {imo  me  minor^  ego  enim  prwstantiam  in 
delictis  meam  agnosco)  pttnitenliam  ita  invade,  ita 
ampiexare,  ut  naufragus  alicui  tabulas  fidens.  Gap. 
vero  12,  de  Vita  in  vitiis  transacta:  Quid  ego 
ultra  de  istis  (id  est,  de  pcenitentia),  peccator 
omnium  notarum  ctim  jim,  nec  utti  rei  nisi  pieniteu' 
iise  nalus. 


89 


TERTDLLIANI  VITA. 


90 


Imper.  Gss.  C  Pescenniaa  Niger  Justus  August. 
ocoisua  est  apud  Gyzicum,  sive  Isicum  Juxta  Hero- 
diaaum,  quo  faoto  mox  Severus  eos  Senatores  oc- 
cidit  qui  Nigri  partes  secuti  fuerant  et  cum  Nigru 
militaverant  Duoum  aut  Tribunorum  nomine, 
aliosque  omnes  exceptis  Militibus,  quos  impuni- 
tate  proposita  recepit ;  Antiocbenia  privilegia,  et 
Neapolitanis  jus  civitatia  eadem  de  causa  ademit. 
Aliquot  deinde  Barbarorum  Regea  (Juxta  Onu- 
phrium),  qui  Nigro  fuerant  auxilio,  a  Severo  victi 
Bunt;  qnare  ipse  IMP.  11.  III.  et  IV.  appellatus 
est :  quos  omnes  Nigrianoa  Auctor  noster  appel- 
lat.  Quod  postremum  confirmat  nostram  sent.  de 
Arabibus»  Partbis  et  Adiabenis  hoc  anno  devictis  ; 
atque  adeo  buc  pertinent  inscriptiones  Nummo- 
rum  et  Marmorum  antiqus  aupra  citatae ;  et 
proinde  illud  Auctoris  :  Barbari  exclusi  (De  PalL 
c.  2).  Et  vero  Constitutionea  bia  Goss.  editfe  titulo 
Severi  et  Antomini  Augg.  datao  v  Ral.  Martii,  xi 
Kal.  Maii,  Nonis  Jclii,  vi  Kal.  Oct.  et  xi  Kal.  No- 
vemb.confirmant  quod  supra  diximus  de  Antonino 
53  Imp.  consorte  ab  initio  ;  quas  exstant  God. 
Lib.  8.  T.  14. 1.  I.  1.  6.  T.  2,  1.  2.  lib.  2.  Tit.  i.1.2. 
lib.  2.  T.  24.  1.  1.  et  lib.  8.  T.  16.  1.  1.  Ad  huno 
annum  pertinere  censemus^cujusex  Eusebiosupra 
meminimus,  bellum  Judaicum  Samariticum,  de 
quo  etiam  Freculpbus  Lexoviensis,  unde  et  Judai- 
cum  (cognomen)  ei  oblatum  fuisse.  Quo  videtur  ex 
parte  reapicere  Auctor  de  Judsis  agons  :  Dispersi 
(inquit),  palabundi,  ei  cceli  et  soli  sui  extorres  va- 
gantur  per  orbem,  sine  fiomine,  sine  Deo  Rege, 
quibus  nec  advenarum  jure  terram  patriam  saltem 
vestigio  salutare  conceditur  (Apolog.  e.  21.)  Unde 
conjicio  belli  illius  occaeionem,quod  Judsam  vel- 
lent  repetere,  quia  illis  ab  Hadriano  Imp.  inlerdi- 
ctum  fuerat.  Huc  etiam  referendum  quod  scribit 
Niceph.  Eccl.  hist.  1.  3,  cap.  2  :  Severi  imperii 
initio  satis  bono  loco  res  nostrx  fuere^  in  diesque 
fidei  professio  augmenta  sua  cepit,  eorum  quos 
recensuimus  EcclesiMticoi^um  doclorum  scriplis 
atque  doctrinis  eam  provehentibus^  idque  in  fnaximis 
quibusque  potissimum  urhibus,  nimirum  Alexandrix 
Aniiochia^  jEli^e,  et  per  Palxstinam  omnem^Ephesiy 
Csesaress,  et  Occidentem  versus,  ThessaXonicx^  Athe- 
nis,  Corinthif  in  Galliis,  et  Romse  maxime,  Universse 
enim  multitudines  et  domus  totse  ad  fidem  accede- 
bani^  quiduis  facere  et  pali  paratx,  quam  ut  quid- 
quam  conlra  religionem  nostram  agerent  aut  nova- 
reni,  Qna  occasione  etiam  recensendi  bic  veniunt, 
gaorum  tum  ille,  tum  Eusebius,    meminerunt, 

(6)  Hano  Jac.  Pamelii  sententiam  Petrus  Aliixius 
in  diasert.  de  TertuU.  vita  et  script.  Paris.  4680, 
et  Tillemonliua,  M^moires,  t.  III,  art.  2,  p.  87, 
rejiciunt.  Quidam,  ut  refert  GI.  P.  Berti,  Dissert., 
Hist.  tom.  II,  sfficul.  3,  dissert.  4,  jH  2,  p.  413.  ad 
fidem  christianam  conversum  putant  circa  ea  tem- 
pora,  quibus  scripsit  librum  dePaiIio,poat  annum 
scilicet  208.  Sed  plura  exatant  TertuUiani  opera 
antea  conaoripta  qu»  noatram  ab  eo  profeaaam 
fidem  exhibent.  Ad  annum  496  Tertulliani  conver- 
Bionem  referi  Fabrlciua,  ad  annum  170  0udinu8| 


A  hujua  statia  Ecclesiaatici  acriptorea,  maxime 
cum  ipsorum  scriptia  et  doctrinis  haud  dubie 
acceptam  debeat  suam  conversionem  Auctor  no- 
ster.  Apud  Alexandriam  Oemetrius  Episcopus  12, 
ac  Presbyteri  Panthenus  et  ejus  discipulus  Gle- 
mcna  Alexand.  Antiochis  0  Epiac.  Serapio,  Hie- 
roaolymorum  34  Gordiua,  Gaesareae  Palaestins 
TheophiIus,Ephesiu8  PoIycrate8,Ponticus  Palmas, 
Beriilus  et  Bacbilus  Gorinthii,  in  AfricaGarthagine 
Agrippinus,  Lugduni  Galliarum  S.  Irenaeus,  Romfle 
denique  S.  Victor  Pont.  Atque  adeo  hinc  confir- 
matur  nostra  ex  Mss.  cod  lectio  apud  Auct.  Quales 
ergo  leges  istx,  quas  adversum  nrs  soli  exercent 
impii^  injusti,  turpes,  truces,  vani,  dementes ;  quas 
nullus  Pius,  nullus  Verus  impressit  ?  (Ibid,  c.  5.) 

n  nempe  usque  ad   id  temporis  quo  Apologeticum 

"  edidit. 

ANNO  DOMINI  GXGVI. 

§  VI.  Quandonam,  quave  occasione  ac  quibus  mo' 
meniis  Christianus  evaserit,  —  12.  Q.FLAVIO  TER- 
TULLO  SGAPULA  et  T.  FLaVIO  GLEMENTB 
GOSS.  S.  Victoris  Rom.  Pont.  anno  x  et  Se- 
veri  III,  TERTULL1ANUS  fidci  Ghristiane,  mea 
quidem  sententia,  nomen  dedit  (6),  Imperiojam 
prorsua  pacato,cum  Severo  imperantibos  5S  Anto- 
nino  ejua  filio  et  Ghiud.  Albino  Gfesaribus,  quod 
adeo  Triplex  imperium  vocat  verbia  aupra  citatis, 
quo  Lectorem  remittinlus ;  complura  enim  illic 
reperiuntur  quae  ad  bunc  annum  pertinent.  Id 
tamen  non  initio,  sed  sub  hujus  anni  iinem  :  Bra' 

C  dicato  jam  omni  aconito  hostilitatis  {Ad  Scap.  c.  3 ; 
Apolog,  c,  23),  utpote  post  excidium  Byzantinum, 
qus  urbs,  Herodiano,  Zonara  et  Michaele  Glyca 
testibus,  post  triennii  obsidionem,  cceptam  anno  i 
Severi,  adhuc  vivente  Nigro,  tandem  fame  capta 
estjCt  libertate  omniadempta  Perinthiie  (quimulta 
a  Nigro  passi  fuerant),  adjudicata  est,  etiam  mcB- 
nibus  everaia,  in  vici  formam  redacta.  Gujua 
etiam  Auct.  meminit  :  CceHus,  inquit,  Lapella  in 
exitu  Byzantino,  Christiani  gaudete,  exclamavit 
{Ibid.  c.  19).  Occaaionem  auae  conferaionia  ipse, 
quantum  apparet,  indicat  ex  testimonio  alicujus 
dei  qui  a  Ghriatianis  adjuratus  dsmonem  se  con- 
fitebatur  (Ibid.  c.  20).  Hsec  testimonia  (inquit)  deo- 
rum  vestrorum  Christianos  facere  consuiverant,  qua 

D  plurimum  illis  eredendo,  in  Christo  Domino  credi' 
mus.  Ipsi  litterarum  nostrarum  fidem  accendunt, 
ipsi  spei  m^strse  fidentiam  xdificani  (7).  Neque  ta- 
men  inde  solummodo,  sed  etex  fide  Scripturarum 

ad  annum  185  Gaveus,  baesitantea  tamen  et  aoiia 
conjecturia  innixi.  Yide  Lumper,  ibid,         Edd. 

(7)  Quam  oraculi  responao  tribuit  Pameliua  Ter- 
tulliani  conversionem,  eam  visioni  Georgios  Am- 
biancnsis ;  uterquetabulam  subodoratur.Ex  ipsiua 
auctoria  teatimonio  trea  prscipuaa  lubet  eruere 
bujusce  rei  causaa,  neme  i^  invictam  martyrum 
in  crudeliasimis  tormentis  constantiam  :  Quisque 
inouit,  tnntam  tolerantiam  spectans,  nt  aliquo  scru' 
pmo  percussus,  ei  inquirere  accenditur,  quid  sit  in 
caiua,  ei  ubi  cognoverit  veriiatem  et  ipse  stattm  se- 


91 


TERTDLLIANl  TITA. 


92 


Bacrarumpqoarum  fidem  dii  suo  teatimonio  appro- 
bant.  Maxime  quod  iilarum  auctoritatem  (vel  ipso 
teste  ]am  GhriBtiano)  summa  antiquitas  viodicaret 
utpote  cum  :  Omnes  substantias,  omnesque  mate- 
riaSy  origines^  ordines^  venas  veterani  cujusque 
siylif  gentes  etiam  plerasque  et  urbeSf  insignes  hi- 
storiarum  causas  et  memoriarum,  ipsas  denique 
effigies  litterarum,  iiidices  custodesque  rerum  ;  ipsot 
deos,  ipsa  templa  et  oracula  et  sacra  unius  PrO' 
phetae  Moysi  scrinium  sxculis  aliquot  anieverterit ; 
cum  etiam  illarum  Majestatem  divinam  prsedio- 
tionum  veritas  comprobaret  :  Quidquid  enim,  in- 
quit,  agitur,  prxnuntiabaiur,  Quod  ierrse  vorant 
urbes,  quod  insulas  maria  fraudani,  quod  externa 
atque  intema  bella  ditaniant,  quod  regnis  regna 
compulsant,  quod  fan:es  el  lues,  et  locales  quxque 
clades,  el  frequentise  plerumque  mortium  vastani, 
et  quod  etiam  officia  temporum  et  elementorum  mu- 
nia  exorbitant,  quod  et  monstris  et  portentis  natu- 
ratium  forma  turbatur,  providenter  scripta  suni 
(Nempe  Mattb.  xxv).  Dum  paiimur,  leguntur  ;  dum 
recognoscimus,  probantur,  De  quibus  omnibus  la- 
tius  et  54  lib.  de  Pallio  c.  2,  et  ejusdem  Apolog, 
cap.  40,  quo  et  ad  Annotat  nostras  lectorem  re- 
mittimus. 

13.  Hic  duntaxat  addemus,  alludere  illum  inter 
cntera  ad  luem  maximam  RomsD  et  in  multis  Pro- 
vinciis,  ac  terrs  motum  quo  corruit  Smyrna  urbs 
Asie,  qu»  recenset  Euseb.  in  Gbronicis  sub  Marco 
et  Vero  Impp.,  et  fulmen  quod  sub  Gommodo  in 
Gapitolium  ruens  Bibiiothecam  inflammavit,etbella 
ejus  statis  civilia,  quorum  jam  meminimus;  item 
ad  famem,  de  qua  1.  ad  Scap.  in  hsc  verba  (L.  ad 
Scap,  0,  3.)  :  Sicut  et  sub  Hitariano  prssside,  quum 
de  areis  sepulturarum  nostrarum  acclamassent :  Arex 
non  sintf  arex  ipsorum  non  fuerunt ;  messes  enim 
suas  non  egerunt ;  denique  ad  portenlum,  de  quo 
ibidem  :  Nam  et  sol  ille  in  conventu  Uiicensi,  exstin- 
cto  pene  lumine  adeo  portentum  fuit,  ut  non  potuerit 
ex  ordinario  deliquio  hoc  pati,  positus  in  suo  hypso^ 
mate  et  domicilio,  {L,  de  testim.  animte  cap,  1.)  Et 
vero,  scripta  quoque  multorum  a  Gbristo  Patrum 
adv.Gentes  conversioni  causam  dedisse  sentimus, 
ad  qua  alludit  alibi  :  Nonnulli,  inquit,  quibus  de 
pristina  litteratura,  et  euriositatis  labor,  et  menuh 
rim  tenor  perseveraverit,  opuscula  penes  noscondi' 
derunty  commemorantes  et  contestificantes  in  suggil- 
lattonem  et  originem  et  tradUionem  et  sententiarum 
argumenta  ver  quss  recognosci  possit,  nihii  nos  aut 
novum^  aut  porteniosum,  suscepisse^de  quo  non  etiam 
communes  littera  ad  suffragiumnobispatrocinentur^ 

guitur.  Liber  ad  Scapul.  cap.  ullim.  29  Potestatem 
eorumdem  stupendam  in  dsmoneseorumquesimu- 
lacra  et  oracufa.  Quid  isto  opere  manifesliusf  quid 
hac  probatione  fidelius  ?  simpiicitas  veritatis  in  medio 
est :  eliam  de  corporibus  nosiro  imperio  excedunt  in- 
viii  el  dolentes  et  vobis  prxsentibus  erubescentes, 
Apologet.  XXIII.  3^  Metum  judioiorum  divinorum. 
Ad  istam  disciplinam,  ait  in  libro  de  Anima  iifmeiu 
prxdicti  fudicii  transvQlamiu,  Quibus  et  addaa  ve- 


A  fi  q^id  aut  erroris  ejecimus,  aut  ssquitatis  admisi- 
mus,  (L.  adv,  Valent,  c.  5.)  Inter  quos  commemo- 
randi  Quadratus,  Aristides,  Anaxagoras,  Melito, 
Tbeophilus  Antiochenus,  ApoUinarius,  Tatianus, 
Glemens  Alexand.  et  Apollonius  Senator.  denique 
ab  Auct.  alicubi  cilati  Jusiinus  Philosophus  et  Mar- 
tyr^  MUtiades  Eccles,  SophistOt  et  Jrenaeus  omnium 
doctrinarum  curiosissimus  explorator  Quibus  omni- 
bus  evolvendis  et^ante  et  post  fidem  eusceptam 
ipsum  allaborasse,  vel  ex  Apolog.  patet,  in  quo 
subinde  illos  ad  verbum  fere  imitatur.  His  omni- 
bus  adminiculis  ad  Christi  fidem  conversus  et  jam 
initiatus,  cum  pailiam  Ghrislianum  indutus  (si- 
cuti  antea  etiam  attigimus)incon8tantie  notaretur 
ab  amico,  quod  a  Toga  transisset  ad  Pallium,  Ora- 

n  tionem  habuit  Gartbagine  (quam  lib.  db  pall.  in- 
scripsit),  qua  et  Paliii  vetustatem,  simplicitatem, 
facilitatem,  Hbertatem  sine  cura,  Philosophicam 
gravitatem  et  sanctitatem  commendat;  et  vitiosibi 
dari  non  debcre  variis  exemplis  ostendit,  quod 
habitum  verterit.  Quaoccasione  etlibidinum  varia 
gene**a,  quibus  natura  mutetur,  et  Matronarum 
cultum  indecentem  insectatur,  et  fori  Judicum  et 
militum  vitiis,  tum  ambitioni  et  gula  cauterem 
adigit.  Atqui  his  Goss.  data  Constitutio  Severi  et 
Antonini  v  Idus  Martias,  quae  exstat  D:  Lib.  ix, 
tom.I,  iib.  I,  iterum  confirmat  nostram  senten- 
tiam  de  Antonino  fllio  Imperii  consorte. 

ANNO  DOMINI   GXGVII. 

§  VII.  Unde  suam  hauserU  omnimodam  disciplinse 
C  chrisHanse  scientiam,  »  14.  c,  domitio  dbxtbo  ii 

ET     L.     VALEBIO  UES8ALA  THBASEA    PBISCO    COSS,    55 

S.  Yictoris  Papae  Romani  anno  ii  et  Severi  iv. 
Tebtulliamus  jam  Ghristianus  quibua  se  occupa- 
tionibus  totum  dediderit,  scripta  ejus,  de  quibus 
postea,  plus  satis  suo  confirmant  testimonio.  Ex 
quibus  inprimis  constat  ita  versatum  fuisse  in 
sacrarum  lectione  Litterarum,  ita  meinoriaB  omnia 
et  singula  Scripturarum  loca  commendasse,  ut  vel 
unica  periodo  subinde  complura  complexus  sit ; 
sicuti  ex  Scripturarum  Indice  nostro,  coUatione 
oum  Auctore  facta,  facile  est  deprehendere.In  illis 
autem  citandis  editionem  sequitur  ubique  lxx.  In- 
terpr.  quod  ad  Vetus  Instrumentum  attinet,  quod 
per  Esdram  (vel  ipso  teste)  constat  restauratum 
j^  (L.  de  Hab,  mul,  c.  3 ;  Apolog.  c.  48),  idque  non  in 
Pentateucho  Moysi  duntaxat,  aiiisque  libris  histo- 
ricis,  sed  et  in  Prophetarum  vaticiniis  :  Quosenim 
(inquit)  diximus  prxdicatores^  Pqophetx  de  officio 
prxfandi  dicuntur.  Foce»  eorum^  ilemque  virtutes, 

lim«  qu»  supra  in  Pamelio,  auctoritatem  Scriptu- 
rarum,di?inamque  praBdictionum  majestatem  veri- 
tate  comprobatum,  imo  et  imperii  calamitates  eo 
roagis  8ffiviente8,quo  vesaniorin  christianos  imma- 
nitas  grassaretur,  ac  demum  rerum  vi  graves  non 
secus  ac  verborum  acumine  Apologeticos  sermoneB 
a  pluribus  qui  ea  EcciesiaB  tempestate  florebant 
doctoribus  evulgatos.  Edd. 


93 


TERTDLLIANl  VITA. 


94 


quas  ad  fidem  Divinilatis  edebant^  in  thesauris  litte- 
rarum  manent,  nec  istx  nune  latent,  Ptolemseorum 
eruditiss.  {quem  Philadelphum  supemominant)  et 
omnis  litteraturm  sagacissimus,  cum  studio  Bibtio- 
thcc.  Pieistratum  {ut  opinor)  xmularetur^  inter  cxte- 
ra  memoriarum,  quibus  aut  vetuslas,  ut  curiositas 
aliqua  ad  famam  patrocinabatur,  e  suggestu  Demetrii 
Phaterii  Grammaticorum  tunc  probatisfimi,  cui 
praefecturam  mandaverat^  libros  a  Judaeis  quoque 
postulavitf  praprias  scilicet  atque  vemaculas  Litte- 
raSy  quas  soli  habebant.  Ex  ipsis  enim  et  ad  ipsos 
semper  Prophetx  peroravtrant,  scilicet  ad  domesti- 
eam  Dei  genlem  ex  patrum  gratia.  Hebraei  retro,  qui 
nunc  Judaei.  Igitur  et  lilterx  Hebrxse,  et  eloquium. 
Sed  ne  notitia  vacaret,  hoc  quoque  PtolemaBO  a  Ju» 
daeis  subscriptum  est,  Septuaginta  duobus  Interpr, 
induttis  ;  quos  Menedem^u  quoque  phitosophus.  Pro- 
videniix  vindex  de  setitentiae  communione  suspexit, 
Af/irmavit  hxc  vobis  etiam  Aristaeas.  Ita  in  Graecum 
itylum  ex  aperto  monumenta  reliijuit.  Hodie  apud 
Serapeum  Ptolemaei  Bibtiothecae  cum  ipsis  Bebraicis 
litteru  exhibentur,  Qus  paulo  prolixius  citavimus, 
adversus  eos  qui  auctoritatero  lxz  Interpr.  elevare 
non  verentur  (8).  In  Novo  vero  Testamento  non 
tam  Latinis  Translatis,  quam  GrsBcia  veteri|)ua  co- 
dicibus  usum  Auctorem,  Graece  doctissimum,  ex 
versiooe  ejus  peculiari,  ab  aliis  omnibus  multum 
Bobinde  diversa^  manifestum  fit ;  quam  adeo  dis- 
crepantiam  in  gratiam  professorum  sacrarum  Lit- 
teraram  ubique  annotavimus;  quam  jam  olim 
etiam  indjcavit  B.  Ambr.  sive  quisquis  auctor  est 
Comment.  in  Epist.  Pauli  ad  Rom.  c.  5.  «  Gonstat 
(inqnit)  quosdam  Latioos  olim  de  veteribus  50 
Gnecis  translatis  codicibus,  quos  incorruptos  sim- 
pltcitas  temporum  servavit  et  probat.  Postquam 
autem  discordia  animis  dissidentibus  et  hffireticis 
pertnrbantibus  torquere  quaestiones  cceperunt, 
malta  immutata  snnt  ad  sensnm  humanum,  ut 
hoc  contineretur  in  litteris,  quod  homini  videre- 
tur,  Unde  et  ipsi  Grsci  diversos  codioes  habent. 
IUad  antem  verum  arbitror,  quando  et  ratio,  et 
historia,  et  auctoritas  observabatur.  Nam  hodie 
qasB  in.Latinis  reprehendunturcodicibus,  sicinve- 
ninntar  a  veteribus  posita,  Tertulliano,  Yictorino 
et  Gypriano.  »  Hacteous  ille.  At  qui  versabatur 
prsterea  noctu  diuque  Auotor  noster  in  perscru- 
taadis  non  modo  quos  supra  adduzimus  Apologia- 
ram  pro  flde  Cbristiana  Auctoribus,  sed  et  aliis 

(8)  Dissertationem  de  varia  et  incerta  indole  1i- 
broram  Tertulliani  Job  Salomon.  Semler,  vir  tan- 
tisper  coosilii  audax  ao  trite  vise  non  nibil  impa- 
tiens,  ad  calcem  sua  editionis  in  lucem  protuiity 
ac  imprimis  videre  est  quo  animi  impetu  nsec  sta- 
tuere  audeat,  nempe  Tertnilianum  nec  adhibuisse 
graeeos  eodices,  nec  adhibere  voluisse ;  totum  vero 
iQ  eo  ease  ut  suam  latioam  cuiiibet  extraneie  le- 
ctionem  anteponat;  quasi  grasci  tibri  isto  jam  tem- 

f^ore  /uerint  per  haereticos  depravati ;  eoque  faci- 
ias  id  in  Latinorum  menle  baBsisse,  libris  nempe 
latinis  aocedere  praecipuam  prastantiam ;  potiorem 
vetofltatemi  quod  exemplana  latina  antiquius  sua 


B 


A.  haud  dubie  Scriptoribus  Ecelesiast.  prster  Apol- 
lonium  Senatorem  et  B.  Victorcm  Grsecis  omnibus, 
Philonem  dico,  Josephum  (quem  vocat  Antiquitatum 
Judaicorum  vernaculum  vindicem)  Apolog.  c.  19,  1  ; 
de  Praesc.  adv.  haeret.  c.  32  ;  1.  adv.  Vahnt.  c.  5 ; 
Carm.  adv.  Marc.  c.  9  ;  l.  dePreesc.  adv.  haec.  c.  38, 
1.  I ;  Apolog.  c.  35),  Appionem  et  Hegesippum,  Ju- 
daeos,  Glementem  Romanum,  ac  S.  Pulycarpum 
(quorum  ilium  Romanorum  a  Petro^  hunc  a  Joanne 
Smymseorum  episcopos  ordinatos  Rgnoscit),  S.  Igna- 
tium  Antiochenum,  S.  Oionysium  Areopag.  Gal- 
liarum,  Papiam  Ilierapolitanum  Episcopos  ;  Agrip- 
pam  Gastorem,  Dionysium  Corinthiorum,  Plinitum 
ae  Philippum  Cretenses  Episcopos ;  Musanum, 
Modestum,  Panthenum  Alexandrinum,  Hhodonem 
Asianum:  Serapionem  et  Proculum  quemdam, 
quem  vocat  etoquentix  Christianx  dignitatem,  de 
quo  postea  latius ;  Sextum  denique  Appionem, 
Gandidum,  Arabianum,  Maximum,  et  Heraclitum. 
Quibua  adjicio  primos  illos  c«eteros,  Pont.  Rom. 
in  Petri  cathedra  ^uccessores,  quorum  exstant  Dc- 
cretales,  quorumque  cum  Lino  et  Cleto  Auctor 
meminit :  Anacletumy  Evaristum,  Atexandrum,  Six- 
tum,  Telesphorum^  Hyyinum^  Pium,  Anicetum^  So- 
terem  item  (quem,  quod  occasio  sese  non  ofTerret, 
praetermisit),  et  Eleutherum,  quem  Benedictum  nun- 
cupat.  Quos  omnes  Grsece  scripsisse,  ex  eodem 
stylo  Latino,  qui  interpretia  ejusdem  videtur,  cen- 
seo ;  utpote,    qui   melius  Graece  noverint,   sicut 

.  etiam  S.  Iren.  quam  Latine.  Quo  flt,  ut  (vel  Rhe- 
nano  annotante)  nemo  mirari  debeat  Grscam  Au- 

C  ctoris  loquendi  consuetudinem,  cum  etiam  si  qui 
in  Latinam  linguam  translati  essent,  mallet  ez 
fontibus  bibere  (quod  aiunt)  quam  ex  lacunis. 
Atqui  hoc  primum  anno  quidam  scribunt  Idib. 
Maii  die  Natalitio  Imperii  a  Severo  Imp.  appella- 
tum  Gssarem  Aug.  fiiium  ejus  Antoninum  apud 
Viminatium,priusquam  in  bellum  contra  Albinum 
proficisceretur.  Verumtamen  etiam  ab  initio  Au- 
gustum  olim  fuisse  nuncupatum,  57  patet  ex 
Hescriptis  praecedentium  annorum  nomine  Severi 
et  Antonini  Augg.  Gonspirationis  interim  Albini 
adversuB  Severum  hoc  anno  factae  meminit  etiam 
Auctor  in  haec  verba :  Unde  Cassi,  Nigri  et  Albini. 

ANNO  DOMINI  GXCVlll. 

n  g  VIII.  Quandonam,  et  in  qua  rerum  tempestate 
carmina  quasdam  libaverit.  —  15.   t.  sextio  late- 

prima  habeant  initia  et  recentia  rudimenta  ;  imo  et 
superesse  varias  novas  interpretationes  et  giossas 
quarum  primus  et  certus  auctor  est  TertulTianus» 
ab  illoaue  in  omnes  codices  latinos  dimanavisse. 
Ut  ut  sit,  sedulo  cavendum  est  a  dupiici  quem  sibi 
proponit  auctor  iste  scopo,  vulgatam  nempe  sacro- 
rum  librorum  lectionem  diffamare,  praetereaque 
asserere  ex  una  eademque  officina  quosdam  pro- 
disse  veterum  Ilbros,  Irenei  videlicet,  aut  Ule- 
mentis,  nec  jam  satis  esse  causae  cur  eos  diversis 
auctoribus,  utpote  ab  uno  conrecios,  dividere  an:- 

glius  peraeveremus.  Vid.    TertuiJ.  opera  recens. 
emler,  Haia,  4828,  t.  V,  p.  185-2il.  £dd. 


95   , 


TERTULLIANI  VITA. 


96 


BANO  ETM.  MARIO  M.  F.  GU8P10  RUFINO  GOSS.  S.  VictO- 

ris  Rom.  Pontif.  anao  xii,  Severi  Imp.  v,  Tertul- 
LiANUM  verisimile  est  memoriaB  exercendae  gratia 
coDScripsisse  carmine  aENBsiMET  soDOMiM,  imo  mea 
sententia  integram  sacrorum  Bibliorum  Veteris 
Testamenti  historiam  ;  ut  pote  cum  et  prius  illo- 
rum  mutilum  sit,  et  ez  initio  posterioris  eatis  videa- 
tur  etiam  descripsisse  orbis  universi  diluvium  ; 
atque  adeo  etiam  earmen  illud  ad  senatorem  ex 

GURISTIiNA  FIDE  AD  IDOLORUM  SERVITUTEM  REVERSUM, 

et  iibros  quinque  adver,  marc.  carmine,  ac  dejudi- 
cio  DOMiNi  librum.  Hoc  vero  anno  ad  xi  Kal.  Mar- 
tias  Imp.  Gaes.  D.  Glaudius  Septimus  Albinus  Au- 
gustus  prffilio  ab  Imp.  Severo  victus  et  occisus  est, 
idque  apud  Lugdunum ;    quae   quod   iilum   antea 
recepisset  (Herodiano  teste)  et  direpta  et  incensa 
est ;  in  qua  expeditione,   uti   ex  variis   Inscript. 
constat.  Imp.  viii,  ix  et  x  appellatus  est.  Quo  jam- 
jam  expugnato,  omnes  imprimis  Galiiarum,  Hispa- 
niarum,  Britanniaequeproceresquiillum  juverant, 
deinde  Romam  reversus  amicos  ejusundique  con- 
quisitos,  et  inter  eos  Senatores  40  Severus  inter- 
fici  jussit,  tum  et  eos   omnes  qui  in   Pertinacem 
coDspiraverant :  quos  adeo  Auctor  Albinianos  ap- 
pellat  verbis  supra  citatis.  Ad  ann.  Oominl  195  et 
per  aiiquot  annos  perdurasae  hanc  illorum  inquisi- 
tionem  significat :  Sed  et  qui  nunc,  inquit,  sceUsta- 
rum  partium  socii  aut  plausores  quotidie  revetantur, 
post  vindemiam  parricidarum  racematio  superstes ; 
nempe,  quantum  apparet,   ad   triumphum  usque 
Parthicum,  atque  adeo  noTum  Severi  annum,  que- 
madmodum  ibi  latius.  Alibi   etiam  ad   Senatores 
occisos  alludit :  Nemo  non,  inquit,  etiam  hominis 
causa  pati  potest,  quod  in  causa  Dei  pati  dubitat.  Ad 
hoc  quidem  vel  praesentia  nobis  tempora  documenta 
sint ;  quantse,  qualesque  personss  inopinatoSf  nataU- 
bus  et  dignitatibiu  et  eorporibus,   ei  setatibus  suis 
exitus  referunty  hominis  causa :  aut  ab  ipso,  si  con- 
ira  eum  fecerint,  aut  ab  adversariis  ejus  si  pro  eo 
steterint,  {Ad,  Sc,  c.  2 ;  Apolog,  c.  35 ;  1.  ad  Marc. 
oap.  ult.)  Fuit  autem  dictorum   consulum  alter 
Lateranus  tantopere  amicus  Severo  Imp.  ut  ilii 
magnificentissimas  aedes  Roms  «diflcaverit,  quas 
etiam  num  Palatium  Lateranense  appellamus,quem 
postea  scribit  B.  Hierony.  Epitaphio  Fabiol».  Gae- 
sariano   obtruncatum  gladio,   fortassis  Antonini 
Garacalla,  qui  in  plerosque  amicos  patris  sui  ani- 
madvertit.  Atqui  cum  his  Goss.  scripta  sit  Epist.  ii 
8.  Victoris  Rom.  Pont.  ad  Afros   Episcopos  data 
Kal.  Septemb.  et  Epist.   S.  Eieutherii  Decessoris 
ejus.  V.  Id.  Julii  Materno  et  Bradua  Goss.,   neces- 
sario  hunc  annuro,  non  prfficedentem  xii,  Pontif. 
5S  ejus  designavimus,  maxime  quod  B.  Damasius 
in  Pont.  sedisse  Victorem  scribat  a  Gonsulatu  Gom- 
modi  V  et  Glabrionis  (quibus  Goss.  xiii  Kal.  Aug. 
data  est  prior  ejus  Epist.   ad  Theoph.  Alexand.), 
usque  ad  Lateranum  et  RuQnum.  A  Kal.   auiem 
Juniis  dicti  consalatus,   quo  die  creatus  Pont. 
usque  ad  v  Kal.  Augusti  anni  sequentfs,  conQcian- 


A  tur  anni  XH,  mensis  i,  dies  28.  Is  dicta  2  Epist. 
discrepantiam  Afrorum  in  Sacramentis  increpans, 
mihi  videtur  ad  celebritatem  dici  Pasch®  alludere 
quam  Epistola  priori  die  Dominica  celebrari  de- 
bere,juxtaquodet  praedecessores  sui   statuerunt, 
manda?erat,    qu»cunque    incideret  a  xiv    Luna 
primi  mensis;  usque  ad  xxi  in  quo  fortassis  initio 
Afri  quidam  cum  Polycrate  Asiano  contrariam  se- 
quebantur  consuetudinem,  quanquam   postea  in 
unum  consenserint.  Nam  de  Blasto  haeretico  quar- 
todecimano,  sic  Auctor :  Est  prxterea  his  omnibus 
etiam  Btastus  accedens,  qui  latenter  Judaismum  vutt 
introducere ;  Pascha  enim  dicit  non  atiter  custo- 
diendum,  nisi  secundum  legem  Moysi.  14  mensis. 
Quis  autem  nesdaiy   quoniam    Evangelica    gratia 
^  evacuatur,  si  ad  legem   Christum   redigit  (l.    de 
'^  Prwsc.  adv.   hxr.  c.   53,  haer.   22;   1.   de  Jejun, 
c.  14;  Ib.  c.  -13.)  Ad  eamdem  observationem  per- 
tinet  illud  ejusdem :  Pascha  cetebramus  annuo  dr- 
culo,  mense  1 ;  atque  adeo  etiani  illud :  Aguntur 
prxterea  per  Grxcias  illas  aertis  in  locis  Condtia  ex 
universis  Ecclesiis.  Id  enim  etsi  generatim  loquatur, 
existimamus  potissimum  intelligi  deGonciliispaalo 
ante  celebratis  Palestin»  a  Theopbilo  Gaesariensi, 
Ponti  a  Palma,  Gorinthi  a  Bachilo,   et  Ecclesia- 
rum  apud  Osroenum,  Alexandrino  quoque  a  Theo- 
philo,  denique  Asiano,  in  quo  scribit  Niceph.  Hist. 
Eccl.  \.  IV,  c.  ult.   Patres   dictam   sententiam  B. 
Victoris  Goncil.   Romani  secutos  esse,  oui  etiam 
consentit  Goncil.  Galliarum  sub  Ireaaeo. 


C  ANNO  DOMINI  CXCIX. 

^  IX.  De  lihris  adversus  Judseos  in  lueem  editis. 

—  16.  T.  HATORIOT.   F.    8AT0RNI0,  ET  C.    ANNIO  APP. 

F.  TRBBONiANOQALU)coss,8.ZephyriniPapaBRomaB  i, 
ac  Severi  Imp.  vi,  videtur  nobis  contigisse  discre- 
patio  illa  Tbrtuluani  cum  Judeeo  quodam,  cujus 
occaaione  scripsisse  se  significat  librum    Advkr. 
JUDJBOS.  Proxime  accidit,  inquit  (1.  adv.  Jud.  c.  i.), 
disputatio  habita  est  Cristiano  et  Prosetyio  Judmo. 
Allemis  vidbus  contentioso  fune  uterque  diem  in  ves- 
peram  traxerunt.  Obstrepentibus  etiam  quibusdam 
spectantibuSySingulorumnubiloquodam  veritasobumr 
brabatur.  Plaeuit  ergo,  quod  per  eoncenlum  disputa- 
Uonis  mtnus  plenetotuit  elucidari,inspici  curiosius^ 
et  lectionis  stylo  qusestiones  retractatas  terminare. 
D  In  quo  inter  caelera  annotandum  venit,   quod  de 
dilatione  fidei  per  universum  pene  orbem  jam  ab 
ea  »tate  pulohre  deducit.   In  quem  enim,  inqait, 
alium  universx  gentes  erediderunt^  nisi  Christum 
quijamvenitf...  Parthi,  Medi,  Elamitse,  etc.  {ibid., 
c.  7),  sicuti  legitur  Act.  2,  et  cxterx  gentes,  utjam 
Getuiorum  varietates,  et  Maurorum   multi    fines. 
Hispaniarum  omnes  termini,  et  Galtiarum  diversae  na- 
tiones,  59  el  Brilannorum  inaceessa  Romanis  loca, 
Cristo  vero  subdita,  et  Sarmatarum,  et  Dacorum  et 
Germanorum,  et  Scytharum^  et  abdiiarum  multarum 
geniium,  et  provindarum  ei  insularum   mutiarum 
nobis  ignoiarum :  et  qux  enumerare  minus  jjontt- 


-:  n^^  -^ 


:*- 


97 


TBRTULLIANI  VITA. 


98 


irim;  ut  qmhui  onmibus  locis  Christi  nomen  qui  jam  A 
venU  regnaif  Est  et  illiid  de  finibus  Imperii  Rom. 
tam  temporis  memorla  dignum  :  Germani  adhuc 
usque  limttes  iramgredi  non  sinunlur,  Britannise 
inira  Oceani  ambitum  conclusx  suni.  Maurorum 
genSf  et  Cetulorum  barbaries  a  Romanis  obsidentur, 
ns  regionum  suarum  fines  excedant.Quid  de  Romanis 
dicamy  qui  de  legionum  suarum  prxsidiis  Impertum 
suum  muniuntf  nec  trans  istas  gentes  porrigere  vires 
regni  sui  possunt?  Quod  ipsumattingitdeGermanis 
Herodianus.  hist.  I.  2,  dum  Severum  electum  dicit 
per  exeroitus  omnes,  qui  pro  ripis  Danubii  Hhe- 
nique  coercendis  barbaris  excubantes  Rom.  tue- 
bantur  Imp.  Et  vero  hunc  annum  T  collocamus 
Pontif.  8  Habundii  Zepbyrini  Habundii  F.  natione 
Romaniy  quod  defuncto  S.  Victore,  postquam  sedes  n 
vacasset  diebus  12  ipse  creatus  fuerit  iv  Idus  Au- 
gusti,  his  ipsis  Goss.  vel  Damaso  teste,  qui  sedisse 
eom  soribit  temporibus  Severi  et  Autonini,  a  Gon- 
sulatu  Satumini  et  Gaili,  usque  ad  Presentem  et 
Extricatum  Gonsules.  Quomodo  interim  nondum 
inocspta  persecutione  Ghristianorum  quinta  inter 
Martyres  S.  Victor  collocetur,  difficultatenoncaret, 
qu«  et  Busebium  et  alios  Ghronographos  movit, 
Dt  in  annum  8  et  9,  aut  10  8everi  ejus  Pontifica- 
tum  protendant.  Verum  dicta  mea  et  S.  Damasi  de 
utriusque  temporibus  sententia  confirmatur  per 
Epiit.  Decret.  Zephyrini  datas  his  ipsis  Saturnino 
et  Gallo  Goss.,  priorem  xii  Kal.^Octob.  posteriorem 
VII  Idus  Novemb.,  et  in  primitiva  Eccl.  non  fuit  in- 
soiitum  persecutionem  a  populo  Rom.  aut  prs- 
fectis  Urbii  initium  sumere.  Quid  ?  quod  de  hoc  ^ 
tempore  id  disertis  verbls  Auctor  asserit :  Sed  et 
claHssimas,  ioquit,  feminas  et  clarissimos  viros  Se- 
verus  sciens  hujus  sedm  esse,  non  modo  non  laesii^ 
verum  et  testimonio  exomavii,  et  populo  furenti  in  os 
paiam  restitH  {Ad  Scap.  o.  4  ;  ApoL  c.  1,  2).  Atqui 
ante  annum  sequentem  oportet  iatam  fuisse  legem 
Divorum  Severi  et  Antonini,  ne  quis  absens  pu- 
niatur,  cujus  fit  mentio  lib.  i  ff .  ^  Requir.  reis  ; 
nam  ad  eam  haud  dubie  alludit  in  hsec  verba  Au- 
ctor  :  Quid  hic,  inquit,  Legibus  deperit  in  suo  regno 
dominanlibus,  si  audiaiur  f  An  hoc  magis  gloriabitur 
potestas  earum,  si  inaudiiam  damnabunt  veritatem  ? 
et  rarsnm  '  Quando  nec  liceai  indefensos  ei  inau- 
ditos  omnino  damnari, 

D 

ANNO  DOMINI  GC. 

§  X.  De  ApotogeticOf  Testimonio  animx  et  Fato^ 
adversus  gentes,  ac  de  Tertulliani  sacerdotio,  li- 
brisque  inde  obortis  de  Pasnitentia^  de  Oratione,  de 
Circumcisione,  de  Vestibus  ^aron,  de  Mundis  et  im- 
mundis  animalibus,   de   Trinitale,  de  Baptismo.  — 

17.   P.  CORNXUO  ANULUNO     II,   £T    M.    AUFIDIO,  M.  E. 

FBOTfTONE  coss.  S.  Zephyrmi  Rom.  Pont.  anno  ii, 
Sereri  Imp.  vii,  cum,  Imp.  cum  filiis  suis  Anto- 
nimo  etOeta  ante  discessum  suum  declaratis  GaBsa- 
ribos  Augustis  00  et  Imperat.  congiario  iterum 
popalo  dato  et  Donativo  miiitibusi  in  secundum 


bellum  Arabicum,  Parthioum  et  Adiabenicum  pro- 
fecto  (de  quo  supra  latius),  Antistites  Homani  Saoro- 
rumque  Pont,  religionera  Christianam  initio  sum- 
pto  a  8.  Victore  Pont.  persequi  pergerent,  Tertul- 
LIANUS  ad  imitationem  aliorum  qui  ante  se  id 
fecerant,  et  prfflsertim  B.  Jastini  Mart.  Apologe- 
ticum  pro  chbistinis  Romam  misit,  in  quo,  vel 
Lactantio  teste,  plene  hanc  causam  peroravit.  Jam 
ante  tamen  discessumsuummultasLeges  a  Severo 
et  emendatas  et  publicatas  vel  ipse  auctor  indicat: 
Nonne,  inquit,  et  vos  quotidie  experimentis  itlumi' 
nantibus  tenebras  antiquiiatis^  totam  illam  veterem 
et  squalentem  sylvam  Legum  nocis  Principalium  Re- 
scriptorum  et  Edictorum  securibus  truncatis  ei  cce-- 
ditisf  Nonne  vanissimas  Papias  Leges  (ubi  alludit 
ad  Legem  Papiam  Poppaeam,  ila  dictam  a  suis  lato- 
ribus  M.  Papio  M.  P.  M.  N.  Mutilo  et  Q.  Poppaeo 
Q.  F.  Q.  N.  Secundino  Goss.),  qu3S  ante  liberos 
suscipi  coguntf  quam  Julias  mafrimonium  contrahi, 
post  tantx  auctoritatis  senectutem,  heri  Severus  con- 
ttantissimus  Cassarum  exclusit  ?  {ApoL  o.  4.)  Qu» 
dictarum  legum  abolitio  qnomodo  Severo  possit 
attribui  et  tamen  postea  Gonstantio  Imper.  tribua- 
tur,  latius  in  AnnotaL  ad  hunc  locum  nostris 
tractavimus  ;  in  quibus  si  placeat  conjectura  nostra 
de  1,1  B.  de  Stupro  ei  adult,  qua  definitur  etiam 
in  sponsa  stuprum  et  aduiterium  accusari  et  vin- 
dioari  posse,  oportebit  eam  Legem  his  Goss.  latam 
fuisse.  Et  vero  pro  belJo  secundo  Parthico  nondum 
completo  (quod  his  Goss.  Gassiodorus  etiam  ince- 
ptum  tradit)  facit  Auctor,  dum  interhostes  Imper. 
Romani  enumerat  Mauros  et  Marcomannos,  ipsosque 
Parthos  {Ibid.  c.  39).Iterum  vero  GhristianaB  fldei 
dilatationem  his  verbis  celebrat  :  Hesterni  sumus^ 
eivesira  omnia  complevimus,  urbesy  insulas,  castella, 
municipia,  conciliabula,  casira  ipsa,  tribus,  decurias^ 
palatium,  Senaiumj  Porum;et  paulo  ante,  quod 
anno  praecedenti  diximus  de  populari  persecutione 
confirmat :  Quoties,  inquit,  eiiam  prxieritos  a  vo- 
bis,  suo  jure  nos  inimicum  vulgus  invadit  lapidibus 
ei  incendiist  Ipsis  Bacehanalium  furtis^  nec  mortuis 
parcunt  Chrisiianis,  quin  illos  de  requxe  sepuiturgey 
de  asyio  quodam  mortis,  jam  atios,  jam  nec  totos, 
aveltaniy  dissecent,  distrahant  {Ib.  c.  57,).  Bodem 
pertinet  illud  :  Nec  ulii  magis  depostuiatores  Chri- 
stianorum  quam  vuigus,  et  toties  citata  ab  Auct.  po- 
pularis  vox  ilia  :  Christianos  ad  leonem.  Gomplura 
sunt  alia  in  Apologetico  memoratu  digna ;  sed  ne 
bic  prolixiores  sirous,  ad  Annotat.  nostras  Lecto- 
rem  remittimus.  Hic  duntaxat  addemus  occasionem 
persecutionis  ortam  ex  falsis  c«lumniis,  quas  pul- 
cberrime  refutat,  potissimum  tribus  infanticidii, 
sanguinis  humani  pabuli,  et  incesti :  Didmur,  in- 
quit,  sceieratissimi  de  sacram.  infanticidii,  et  pa- 
bulo  inde,  et  post  convivium  incesto ;  quod  eversores 
luminum  canes,  lenones  scilicct  tenebrnrum,  tum  et 
libidinum  impiarum  inverecundiam  procurent  {Ibid., 
0.7). 


09 


TBRTULLIANI  VITA. 


100 


I 


ANNO  DOMINI  GGI. 


18.  Ti.  GLAUDio  8EVER0  (non  autom  Bevero  Imp. 
61  III  ut  quidam  non  recle)  etg.  aufidio  victorino 
coss.  S.  Zepbyrini  PapcB  Romani  anno  iii,  Severi 
viu  :  quanquam  Imperatore  absente  adbuc  in  expe- 
ditione  Partbica  ct  Adiabenica,  Arabibus  et  Persa- 
rum  Rege  Abagaro  in  deditione  anno  prscedenti 
receptis,  persecutio  Gbristianorum  Romae  aliquan- 
tulumcessare  videretur,  fortassis  Apolegetici  sui 
adminiculo;videns  tamenTERTULLiANUset  se  et  aiios 
ScriptorosApologiissuisproChristianisnibilautpa- 
rum  profecisse  ad  conversionem  Gentium;alio  ge- 
nere  scripti  eos  aggressus,  ab  ipsa  anima  adbuc 
etbnica  adversus  idola  testimonium  flagitat ;  atque 
adeo  iibrum  de  testimonio  anim^g  inscripsit.  In 


A  Dius  voluerit ;  Benedieat  te  Deut ;  Deus  videt  omnia 
Deo  commendo;  Deus  reddet;  et,  Deus  inter  nos 
judicabit,  Fit  mibi  multum  verisimile  boc  eliam 
anno  conscriptum  librum  de  fato,  cuJus  fragmen- 
tum  onicum  exstat.et  taraen  ab  ipso  Auctore  com- 
memoratur  in  bsc  verba  :  Potestaies  enimvero 
prssunt :  secundum  nos  quidem^  inquit,  Dominus 
Deusy  et  diabolus  xmulus\  secundum  communem 
autem  opinionem  et  Providentia,  et  Fatum,  et  neccs^ 
sitnsy  et  arbitrii  tibertas.  Nam  kxc  et  Philosophi 
distinguunt,  et  nos  secundum  finem  disserenda  suo 
jam  novimus  titulo,  Atqui  io  bunc  annum  etiam 
rejicimus  statum  vitn  novum  Auctoris,  quo  in 
Praesbylerorum  ordinem  (9)  allectus  sitjfortassisab 
Aggrippino  Garlbaginiensi  episcopo  (lO).Eum  enim 


quo  urget  illas  vulgi  voces  :  Quod  Deus  dederit;  Si  ^  alium  fuisse  ab  Agrippino  63  sive  Agrippa  epi- 


(0)  In  TertuUiani  equidem  scriptis  nullus  estlo- 
cus  ex  quo  concludi  possit  eum  in  Ecclesia  catboli- 
ca  fuisse  Presbyterum.  Locum  quidem  proferunt  ez 
lib.  de  Anima  cap.  9,  ubi  auctor  de  sorore  quadam 
in  exetasim  rapi,  ac  prophetare  solita,  loquitur.Ei 
quo  loco  eiici,  quanquam  operose,  potest  Tertul- 
lianum  prsdicasse  (quod  utique  tuno  non  nibi 
Episcoporum,  aut  saltem  Presbyterorum  fuerat)  in 
Ecclcsu,  sed  nonnisiMontanistarum,  in  qua  nimi- 
rum  facile  id  juris  erat,  prophetie  dona  jactanti- 
bus,  et  Tertuiliano  maxime,  quippe  in  cujus  viri, 
alias  cslebratissimi,  nomen  ierme  tota  Ecclesiae 
illius  auctoritas  jam  incubuerat.  Verum  D.  Hiero- 
nyrnus  Tertulliano  Presbyti?ra1e  munus  ita  asseve- 
rat,  ut  nullas  sit  amplius  dubitandi  locus  super. 

(10)  Hic  porroTertuUianuscum  divinisbumanis- 
qae  iitteris  apprime  excelleret,  Presbyter  deinde 
cst  ordiaatu8,Romaa0  an  Gartbaginensis  Ecclesiae, 


jam  emissas  et  a  proposito  reci{)iendorum  charis- 
maluui  concessare.  Ita  duo  negotia  diaboli  Praxeas 
Romm  procuravit ;  prophetiam  expulit  (i.  e.  Montaat 
fantores,  qui   ibi  apud  Episcopum  iilas  Ecclesias 
Asiffi  commendatum  ibant ;  quos  inter  baud  dubie 
hic  TertuUiaaus  ipse  fuit) ;  et  hxresin  inlulit  (jam 
Tertulliaaus  putat  Eomanam  Ecclesiam  ipsam  in 
bsresin  inciaisse ;  itaque  ab  illa  ipse  secessit). 
Paracletum  fugavit,  et  Patrem  crocifixit.  »  Addit 
luculenter  pauio  post  :   u  Et  nos  quidem  postea 
agnitio  Paracleti  atgue  defensio  disjunxit  a  Psy- 
chicis.n   Hic,   ut  opinamur,  aoo  obscure  iadicat 
TertuIliaDus,  quod  aatea  cum   istis   Romaois  in 
conjunctione  eoclesiastica  vixerit,  quos  hic  nomi- 
nai  Psychicos .  Ex  isto  igitur  loco  potuit  Hierony- 
mus  aU  bistoris   instar  reperire  invidia  et  coniU' 
meliis  Clericorum  romanx  Ecdesiat  factum  esse,  ut 
TeriuIIianus  ad  Montanistas  ipse  transierit;  neo 


iuter  se  veteres  dissideat,  neque  recentiores  critici  Q  enim  ulla  species  bistoris  aocuratioris  apud  aKoa 
conveniunt;   post   Ceillerium  (Rem.  Gellier.  t.  ii.      soriptores  superest, 


Hist,  gin4r,  des  auteurs^  p.  376).  Semlerus  com- 
munem  bic  defeadit  opiaioaem,  quod  scilicet 
Roms  sit  allcctus  iater  Presbyteros  sequeatibus 
ex  rationum.momentis  (Semler.  tom.  V,  opp.  Tcr- 
tull.  dissertat.  1,  in  Tertull.  §2,  pag.  222227)  : 
Tertmltianus^  ut  scribit  Hieronymus,  usqne  ad  me- 
diam  xtatem  Presbyter  Ecclesiss  (AfricanaQ  ?  an 
vero  Romans?  Romans  putainus,  ut  statim  plu- 
ribus  illustrabimus)  perrnansit :  postea  vero  invidia 
et  contumelils  CUricorum  Romanx  Ecclesiae  (soilicet 
impetitus,  atque  ab  ista  Eodesia  expulsus),  ad 
Montani  dogma  detapsus  est,  etc.  Hsc  narratio 
Hieronymi  videri  omnino  potest  bistoriam  ipRi 
non  iKnotam  involvere,  etsi  verbosius  atque  accu- 
ratius  eam  describere  noluit.  Nisi  quidem  putemus 
talia  Hieronymum  ipsum  conjecturis  reperisse,  ex 
variis  borum  scriptorum  iocis,  ut  e  libro  contra 


quffi  persuadeat  nobis  Hiero- 
nynium  talia  aliunde  accepisse.  Illud  expellere,  fu- 
gare,  significat  non  obsoure  contumelia  affectum 
fuisse  ecctesiastica,  seu  loco  atque  ordine  sacro, 
Presbyteri  scilicet,  bunc  scriptorem  motum  atque 
dejectum,  a  romanis  Gleriois,  tio  mitius  loquitur 
Hieronymus;  ab  ipso  enim  Episcopo  Romano  id 
factum  esse,  Clericorum  studiis  improbis,  facile 
intelligimus  (a).  Porte  hanc  causam  postea  lioebit 
diligentius  excutere. 

Hieronymum  per  Ecclesise  Presbyterum  intelli* 
gere  romanji  Bcdesiffi  Presbyterum,  vel  ex  Eusebit 
illa  narratione,  lib.  ii,  cap.  2,  satis  certum  est. 
Ita  onim  illede  Tertulliano  scribit :  fuisse  cum  tcov 
[jidXtTca  lid  'PwfXT),  X«fxicp(tfv.  8ed  et  clarissime 
ipse  Terlullianus  scribit,  Roms  se  vixisse  (6). 
M  Gemmarum  quoque  nobiiitatem  vidimus  Romse, 
de  fastidio  Partborum  ex  M^dorum  csterorumque 


Praxeam,  ab  initio,  e  quibus  sententiis  videri  pos-  q  gentilium  suorum  coram  matronis  erubescentem.M 
sit,  quod  T^(t<//ianux  Homx  Q\.  ipse  tum   fuerit,      Lubet  addere  hoc   loco   alias  sententias,  qus   id 


cum  Praxeas  Romam  ex  Asia  veniens  de  Monta- 
nistis  talia  episcopo  Romano  narravit,  ut  hic  sta- 
tuerit,  esse  e  re  Romans  Societati^  ecclesiastics, 
si  nihil  commercii  porro  cum  Montanistis  conti- 
nuetur.  Scribit  certe  Tertullianus  (TertuII.  contra 
Praxeam  cap.  1)  :  «  Episcopum  Romanum.  agnos- 
centem  jam  prophetias  Montani,  Prisew^  Maximillse, 
etex  ea  agnitione  pacem  Ecclesiis  Asis,  et  Phr^- 
gis  inferentem,  falsa  de  ipsis  prophetis  et  Ecclesxis 
eorum  asseverando,  et  prsressorum  ejus  auctori- 
tates  defendendo,  coegit,  et  litteras  pacis  revocare 

(a)  Cum  Hi^TonymuB  tstum  Catologum  BcripHerit  se- 
riiiBt  ititftui  iii  Ilomanos  ciericos  «enteutiam,  piue  vcrs 
hidtoris  luce,  ipee  BcripsisRC  vidrtur,  iil  pp  nlci8**eretnr 
Hi  eis,  qaorum  maligna  judieia,  post  Demasi  mor- 
tem,  ipae  expertus  fuerat. 


comprobant;  Tertuliianum  in  Ecolesia  Romana 
vixisse  Glericum.  Huc  maximo  pertinet  ille  locus 
(TcrtuIIian.  De  Prspscript.  cap.  30)  :  «  Ubi  tunc 
Marcion,  Ponticus  Nauclerus.  Stoics  studiosus  ? 
ubi  tunc  Valentinus,  Platonics  sectator  ?  Nam 
constat  neque  adeo  oiim  fuisse  illos  Antonini  fere 
principatu,  et  in  catholicam  primo  doctrinam  ore- 
didisse  apud  Ecclesiam  Romanensem;  donec  sub 
Episcopatu  Eleutheri  Benedicti,  ob  inquietam 
semper  eorum  curiositatem,  qua  fratres  quoque 
vitabant,  semel   et  iterum  ejecti.  Marcion  quidem 

(o)  De  cultu  feminar.  lib.  1,  cap.  e.  His  loela  jam  ustis 
est  Cei7i>r(IIistoireg6n6raIe  deaauteuri  cocl^eiastiquf  :^, 
Tom^  II,  pag.  5lfi)  contrn  PrsgdeHir^atum,  qni  Tertunia- 
nnm  adversna  Montanistas  acripaisse  dicit  presbyteram 
Carthaginensem» 


iOi 


TERTDLLIANI  VITA. 


102 


scopo,  c^Jus  meminit  sub  M.  Aurel.  imper.    Guse-  J^  tibus,  et  de  sacrifioiis  olTereDdis  ;haud  immemor, 


bius  et  Niceph.,  sub  M.  ADton.  Philosopho  Imper. 
Zooaras,  sub  AotoDioVeroUspergensis  OS  Abbas, 
inde  mihi  videtur,  quod  B.  Cyprianus  Epist.  70  ad 
Janaaur.  ex  antecessoribus  suis  Agrippinum  fuisse 
signiOcet,  et  B.  Auguslinus  lib.  2  contra  Donatum 
cap.  7  ipsumB.  Gypriani  praedecessorem  nuncupet, 
Maxime  sum  alia  esset  ab  Africafgypti  provincia, 
in  qua  Alexandrinus  ille  episcopatum  agebat,  et 
B.  Gypr.  Epist.71  ad  Quintum  scribat  Aggrippinum 
bonae  memoriffi  virum  cum  suis  coepisoopis  (quos 
etiam  antecessores  suos  nuncupat  Epist.  70),  do- 
cretum  de  hsreticls  baptizandis  fecisse.  Et  vero 
statim  accepto  sacerdotio  continuisse  Auctorem  a 
matrimonii  usu  pari  consensu  cum  sua  conjuge, 
mihifit  verisiiuile  ex  consuetudine  Ecclesin  JatinsB, 


libros  DE  pceNiTBNTiA  ET  DE  ORATiONB  conscripsit, 
quibus  et  poBnitendi  modum  tum  Gatechumenis, 
tum  Ghristianis  Lapsis,  et  quos  ritus  servare  de- 
beant  insacriflclofldeles^prsscribit.  Possunt  etiam 
in  huno  annum  rejici  scripta,  quorum  B.  Hieron. 
meminit  hodie  desiderata  ;  de  gircumgilsione,  db 

VESTIBUS  AAR0N,DE  MUNDIS  ET  IMMUNDIS  ANIMALIBUS; 

denique  de  trinitatb  ;  fortassis  etiam  liber  de 
BAPnsMO  grscus;  utpote  qui  videatur  conscriptus 
post  Goncilium  Agrippini.  Nam  ejusdemfuisse  ar- 
gumenti  Auctor  indicat  :  Sed  circa  hasrelicot  'sane^ 
inquit,  quid  custodiendum  sit,  digne  quis  retractet. 
Ad  nos  enim  editum  est.  Hxretici  nutem  nultum 
habent  consortium  nostras  dUciplinx,  etc.  Sed  de  isto 
plenius  jam  in  Grasco  digestum  est,  Verum   de  hod 


Jam  inde  adecreto  S.  Glementis  PP.  maxime   cum  "  et  Agrippini,  et  ipsius  Paradoxo  04  inter  Prole- 


propendere  eo  videant':r  hfflc  hujus  ad  Uiorem 
verba  :  Ne  me  putes  propter  eamis  tuse  irUegntatem 
mihi  reservandam  de  contumelix  dolore  suspectum, 
insinuare  iam  hinc  tibi  viduitcUis  consHium  ;  item  : 
Tempus,  inquit,  in  collecto  est :  superest  ut  qui  md- 
Irimonia  habent,  tanquam  non  habentes  agant,  Quod 
si  habentesy  obtiUerare  debent  quod  habent,  guanto 
magisnou  habentest  (Ad  Uxor.f  c.  1  c.  5  et  6,) 
Certe  id  multis  eo  tempore  fuisse  usitatum  ibidem 
indicat:  Quotenim  sunt,  \nquit,  qui  statim  a  lava' 
ero  earmem  suam  obsignant  ?  Quot  item,  qui  con» 
sensu  pariter  inter  se  matrimomi  debitum  tollunt  ? 
Yoluntariis  ipadonibus,  pro  cupiditate  caslesli,  salvo 
matrtmonio^abstinentiatoleratur{De  Bapt,  o.  45, 
t.  1,  ad  Scap.  o.  3).  Jam  vero  Presbyter  factus)  C 
potestaiis  sibi  oonoessseetde  absoIvendisPGBniten- 

cnmduoentis  •estertiis  tuis,  quseEcclesix  intu- 
leraif  novissime  in  perpetunm  discidium  relegati, 
venena  doctrinarum  suarum  disseminarunt.  Post- 
modum  MarcionpoBnitentiam  confessus,  cnm  con- 
ditioni  datas  sibi  ocourrit,  ita  pacem  reoepturus, 
sicsteros  quoque,  quos  perditioni  erudisset,  Ec- 
ctesiae  (scil.  Eomanx)  restitueret,  morte  prfflven- 
to9  est.  »  Hic  satis  patet,  eum,  qui  hseo  tam  accu- 
rate  sciret,  fuisse  Aoma?ipsum  ;  fuisse  inler  Gle- 
ricos,  qui  rebusistis  sicgestis  interfuerant.Nempe 
81  adhuc  Romae  fuissetf  cum  hunc  librum  scripsit. 
illam  sententiam  apud  Ecclesiam  Romanensem  non 
aio  perscripsisset,  qnasi  ipse  ron  sit  apud  istam 
Ecclesiam  ;  fuit  igitur  jam  Roma  expulsus,  et  vixit 
in  Africa.  Id  darius  patet  ex  capite  36,  hujus 
ejusdem  libri :  «   Percurre  Ecclesias  apostolicas  — 


gomena  latius.  Porro  hoc  anno  etiam  oportet  con« 
tigisae,  quod  scripsit  lib.  ad  Scapulam  anno  seq. 
Casterum  et  imbre  anni  prssteriti,  quid  commeruerit 
genus  humanum  apparuit :  cataclysmum  scilicet  et 
retro  fuisse  propter  incredulitates  et  iniquitates  ho- 
minum.  Fortassis  et  illud  ;  Et  tgnes  qui  super  moe- 
nia  Carthaginis  proxime  pependerunt  per  noctem 
guid  minati  sint,  sciunt  qui  viderunt,  et  priHina  to- 
nitruaquid  sonarint^  sciunt  qui  obduruerunt.  Omnia 
hxc  signa  sunt  imminentis  irx  Dei,  quam  necesse 
est,  quoguo  modo  possumus,  ut  et  annuntiemus  et 
prasdicemus,  et  deprecemur  localem  esse,  Vniversa* 
lem  enim  ft  supremam  suo  tempore,  sentient,  qui 
exempla  ejus  aliter  interprelantur. 

ANNO  DOMINI  CGII. 

g  XI.  De  aliis  bona  fide  scriptis  ad  Scapulam,  ad 

firma  ;siquidem  unice  innititur  testimonio  Prede- 
stinati  auctoris,  cujus  apud  plerosque  emunotioris 
naris  eriticos,  propter  innumeros  errores,  vix  uUa 
est  auctoritas.  Verum  nostra  parnm  interest,  an 
Roms  vel  Garthagine,  vel  ut  mavult  Gl.  Jo.  Georg. 
Walchius  (Jo.  Georg.  Walch.  Hist.  Eccl.  sect.  2. 
cap.  1,  pag.  643),  nuUius  certae  Ecclesias  fuerit 
Presbyter. 

(11)  Tertulliani  Matrimonium  supra  dubitationem 
positum  est.  Bem  conficiunt,  uti  jam  diximus,Iibri 
ejus  ad  Uxorem,  usaue  ad  hancffltatem  conservati. 
An  fiutem  Sacerdotali  munere  fun^eretur  eo  tem- 
pore,  quoad  continnntiam  in  viduitate  servandam 
lis  libris  uxorem  hortatus  est,  inter  se  scriptores 
dissident.  A  maritali  autem  ofHcio  eum  tunc  om- 
nino  non  abborruisse,  hffic  verba  indicant :    Facul' 


proxima  eat  Achaia.  Habes  Corintbum  —  si  autem  r.  tatem  continentue,  quantum  possumus,  diUgamus  : 
matiiR  adiAfiPfl.  hahas  Romnm  i    iindA  nnhtjt  nunnuA  "  quam  primum  obvenerityimbibamus^  ut  quodin  Ma- 

trimnnio  non  valuimus,  in  viduitate  sectemur  (/.    i. 


malitt  adjaces,  habes  Romam  \  unde  nobis  quoque 
auetoritaa  prasto  est.  Nempe  Africanos  describit, 
laiina  lingua  utentes.  —  Ista  Ecclesia  (Romana)  — 
▼ideamus,  quid  didicerit,  quid  docuerit,cum  Afri- 
eanis  quoque  Ecclesiis  contesserarit.  »  Hic  est  longe 
clarissimum^scriptorem  jam  in  Africa  versari.cum 
baec  scribit;  eom  igitur  antea  oportet  Roms  fuisse, 
in  ista  Eeclesia  Romanensi,  inter  clericos  :  neque 
eoimscire  istas  ecclesiastioas  interiores  res  atque 
historias  potuerant  alii,  quam  Clerici.  Hujus  ge- 
neris  sunt  et  plurima  alia.  ToTrixa  historica  et 
poDtifica,  qoffi  honiinem  Romie  multum  versatnm 
inter  alios  Clericos  facile  produnt.  Hsc  Semlerus 
pro  Presbyteratu  Tertulliani  Romano.  Dupinius, 
Schroockiusoppositam  propu^nantsententiam.  Sed, 
Qt  mihi  Tidelttr,Qeohorum  criticorum  Bententia  sat 


ad  Uxorem,  c.  7).  8ane  non  dixisset :  quod  in 
matrimonio  nonyaluimus,  si  perpetuam  ineo  con- 
tinentiam  sibi  injunxissent,  ut  beue  observat  Gl. 
Samuet  Rasnagius  [Annal.  politicoeccles.,  t.  II.  p. 
215).  Quare  contincntiffi  vinrulis  tunc  tempons 
Presbyteros  nondum  astrictos  fuisse ,  nonnulli 
contendunt  :  sed  quamvis  id  verum  esset,  quod 
adhuc  non  conslat,  inaniter  taiuen  rer/u//tam  exem- 
plo  cum  Dallxo  Novatores  triumpbarent,  catholicffi 
EccleFis  insultantes.  qiiod  Sacerdotibus  conti- 
nentiam  prascipiat.  Nam  cum  moribus  magis,  et 
usu,  quam  legibus  continentiad  disciplina  inducta 
fuerit,  unoy  aut  altero  ejus  ffitatls  exemplo  nulla- 
tenus  impugnator. 


103 


TEBTDLUANI  VITA. 


104 


Marfyres  de  Patientta,  de  Prseseriptionibus  adversus  A  Gemmarum  quogue  noMlUaiem  vidimsis    Ibma?,  ie 


hxreticos,  — 19.  l.  ankio  pabiano,  et  m.  nonio  m. 
F.  MUTiANO  Goss.  S.  Zephrini  Poiitificis  Romani 
annoiii,  Severiimper.  ix,  cum  Scapula  vir  Con- 
Bularis  Ordinia,  Prsesea  Garthaginis,  et  proinde 
Africanae  Proconsul.nondum  adbuc  decreta  ab  im- 
peratore  persecutione,  imo  fortassis  Romaa  probi- 
bita,  crudelius  tamen  caeteris  Carthagine  grassa- 
relur  in  Ghristianos,  librum  ad  scapulam  acripsit 
TERTULLiANUs  {Ad  Scap,  c.  3.  ibid,  c.  4).  In  quo 
imprimis  benevolentiam  captat  a  Christanorum  in- 
Docontia,  et  non  solum  oratione,  sed  et  sacriflciis 
suis  pro  salute  imperatoris,  ex  quo  jam  presby- 
terum  fuisse  constat.  Deinde  sanguinis  Ghristiani 
effusioni  imputut  portenta  ejus  temporibus  et  exi- 


fastidio  Parthorum  et  Medorum,  emterorumque 
gentilium  suorum  corom  maironis  erubescenttm, 
nisi  quod  nec  ad  ostensionem  fere  habentur .  Latent 
in  singulis  smaragdi,  et  cytindros  vaginx  su3S  solus 
gladius  sub  sinu  novit,  et  inperonibus  uniones  emer^ 
gerede  luto  cupiunt,  Quod  factum  interpretamur  in 
triumpho  Severi  Imper.de  quo  in  Fastos  Gonsulares 
hujus  anni  sic  relatum  invenimus :  imp.  cjes.   l. 

SEPTIMIUS  M.  F.  SEVERUS,  PIUS,  PBRT.  AUG.ARABICU8, 
ADIABENIGUS,  PARTHIGU8,  MAXIMUS,  PONT.  MAX.  TRIB. 
POT.  VIII.  COS.  II.  P.  P.  PROGOS,  IMP.  XI.  ET  IMP. 
GiES.  M.  AUREL1U8,  SEV.  AUG.  F.  ANTONINUS,  PIUS, 
FELIX,  AUG.  TRTB.  POT.  III.  GOS.  DESI6NATUS  IMP. 
UNA  DE  ARABIBUS,    PARTHBIS,   ADIABENEIS   Q.    ET  RRGB 


tiumByiMntinum,(i\iorum  ante  mentionem  fecimus,  j^  artabano,   triumpharumt.    Cujus  triumphi   etiara 


et  exempla  punitionis  affert^  tum  VatgiiSatumini, 
Hilariani,  et  ipsius  Scapulx  in  Africa  ;  tum  daudii 
Eerminiani  in  Cappadocia,  persecutorum  lidei 
ChristianaQ.  Post  hsc  horiatur  ad  dissimulationem 
ab  hujusmodi  causis,  exemplis  tum  Severi  et  Anto^ 
mnnmpp.  supra  adductis,  Af.  iiurW.  imp,  in  ex- 
peditione  Germanica ;  lum  praesidum  et  procon- 
sulum  Servilii  Prudentis  sub  Antonino  Vero  Imp., 
Vespronii  Candidi  sub  imp.  Commodo,  Cincii  Se- 
veri,  qui  postmodum  aSevero  imp.  interfectus  est, 
Apri  quoque  et  Arii  Antonini  (hic  a  Lampridio 
Arius,  ab  aliis  Brusius  Prsses  appellaturj  qui  sub 
Anton.  Imper.  consules  fuerunt.  Denique  conque- 
ritur  quod,  cum  a  primordio  mandatum  sit  gladio 


meminerunt  Spartianus  et  Herodianus.  Pacit  pro 
hac  nostra  sententia,  quod  etiam  morem  in  trium- 
phis  usitaium  describat  auctor  tanquam  testis 
oculatue  :  Hominem,  inquit,  se  esse  etiam  trium- 
phans  in  itlo  subtimissimo  curru^  admonetur,  Sug- 
geritur  enim  ei  a  tergo  :  Respice  post  te^  hominem 
te  memento  (\  Apot,  c.  33). 

anno  domini  caii. 

20.  IMP.  OES.  L.  SEPT.     M.   F.  ARAB.   ADUB.    PAHTH. 
III.  RT  IMP.  CiES.    M.      AUREL.    8EV.    AVO.  F.    ANTONIN, 

AUG.  Gos.  Sancti  Zephyrini  Papa  Romani  anno   iv, 
ipsius  Severi  Imper.  x,  aut  certe   prsoedenti,  jam 


tenusanimadoerti,  et  id  observaretur  a  Prxsidibus      grassantibus  non  solum  antiquis.  ted  et  recentio- 

itarix,  jussu  ipsius  Scapulae  etiam  i^  ^^^^^  ^jj     ^,^  heeresibus  veJ  in  in 


Legionis  et  Mauritariae 

cremarentur  Christiani.  Quo  perlinet  et  iilud  Apo 
log.  Sarmentilios  et  Semaxios  appeltatis  quia,  ad 
stipitem  dimidii  axis  revincti  sarmentorum  ambitu 
exurimur,  Ubi  etiam  reconset  illud  damnationis 
genus,  quod  ad  Lenonem  damnata  fuit  Christ.  po- 
tius  quam  ad  teonem  [Apol.  oap.  ult.].  Idem  libro 
AD  MARTYRES 10  carccre  constitutes,  quem  eadem 
tempestate  conscripsit  ^vmi^T  gladium  et  summam 
ignium  pesnam,  addit  etiam  :  trucem  rabiem  bestia- 
rttw,  et  omne  carnificis  ingenium  in  tormentis  (Lib, 
ad  Mart.  c.  4).  Ubi  eliim  meminit  consuetudinis, 
qua  Oft  pacem  in  Ecclesia  non  habentes, uipoie  lapsi 
a  Hartijribus  in  carcere  exorare  consueverunt  (c.  i.l, 
quam  etsi    sub  flnem  vits  jam  hfereticus    noc 


liquot  haeresibuB  vel  in  ipsa  Africa,  edidit 
TBRTULLUNUS  voro  auroum  illud  opus  db  prjbsgript. 
ADVERs.  HiERETicos,  utpote  quod  anto  aiios  omnes 
scriptum  ejusdem/irgumentt  libros,  ex  his  Aucto- 
ris  verbis  constat :  Sed  nunc  quidem  generatiter 
actum  est  a  nobis  adversus  hsereseis  omreis,  certis 
el  justts  et  necessariis  prasscriptionibus  repetlendos 
a  coUatione  Scripturarum,  De  retiquo^  si  Dei  gratia 
annueritf  eliam  specialiter  quibusdam  respondebimus 
(L.  de  Praeser,  adv,  hser,  c.  45,  n.  293  et  294).  In 
eo  sub  Gnem  Catalogum  hsereticorum  recenset, 
qui  ad  id  temporis  Ecclesiam  dilacerarunt,  bea- 
tum  Irenaum  06  imilatus,  quanquam  ordine  tcm- 
porum  non  satis  observato,  quem  nos  adeo,  quan- 
tum  fleri  potuit,  expressimus.  Imprimis  Judaismi 


probet,  inEcclesia  permansitad  usqueB.  Cypriani  D  1.)  haereticnrum  genera  quatuor,   Dositheum    Sa- 


tempora,  juxta  quod  tractavimus  in  Vita  illius 
latius.  Eadem  omnia  Martyrum  supplicia  repetit 
libro  de  Patientia,  (c.  13 ;  I.  ad  Scap,  c.  3  ;  I.  de 
Haer.  mult,  c.  7],  quem  etiam  hujus  persecutionis 
occasione  conscripsit.  Ubi  fugam  quoque  in  per- 
seoutione  patientise  bono  imputat,atque  adeo  non- 
dum  Montani8tisaddictusfuit,ex  quorum  sententia 
librum  de  Fugain  persecutionecontrarium  postea, 
sed  frustra  scripsit.  Et  vero  sub  Scapula  dam- 
natum  fuisse  ad  bestias  S.  Manilium  Adrumeticum, 
disertis  verbis  attestatur  auctor.  Porro  Roma  hoo 
anno  fuiise  auctorem  ex   illis  verbis    apparet: 


maritanum,  Sadducxos,  Pharisaeos  et  Herodianos 
Deinde  eos  5.)  qui  ex  Evangelio  haretici  esse  vo- 
luerunt  (c.  46,  haer,  1,  2,  5^  10  et  11),  in  univer- 
sum  numero  25,  Simonem  Magum,  Menandrum, 
Nicolaum,  Cerinlhum  et  Hebionem  (c.  46,  hter.  3,  et 
qui  Bub  Apostolis  suas  sparserunt  haereseis, 
atque  adeo  sub  Tiberio,  Ciaudio,  Nerone,  et 
Trajaiio.  Item  3.)  Satuminum  et  Basilidem 
OphitaSy  Caineos,  Sethoitas,  et  Carpocratem,  sub 
Apostoiorum  discipulis  usque  ad  Uadrianum  Im- 
peratorem.  4,)  Vaientinum  deince/^s,  ejusque 
asseclas  Ptolomaeum  ac    Secundum,  Heracteonem, 


rf 


\ 


105 


TERTDLLIANl  YITA. 


106 


et  Mareum  ac  Colorhaium,  quorum  corypheum  A  lalam  cum  filio  in  Syria  initum   (qui  in  huno 


illum  in  Catholicam  primo  doctrinam  apud  Roma- 

nensss  credidisse  sub   Hygino  Papa,   Anionini  fere 

prindpatu  tradit  auclor,  et  sub  episcopalu  Eleutheri 

ob  inquietam  semper  curiotitatem.una  cum  Mardone 

semet  et  iterum  ejectum  esse  ab  Ecclesia  (Ib,  o.   30» 

c.  49,  hffiP.  12.  13,  14,  50,  haer.  (3;  Ibid.c.  51,  haer. 

16,17,18  et  19,6;iWd.c.52,hBr.l0,7;/6.hfflr.21,c.53, 

haer.22,23,24  ac  25,9;  /ft.c.3,10;  Ib.  c.30  :  de  Spect. 

c.  27;  Jbid.  l.  de  IdoL  c.  25);  sectatores  vero   cjue 

8ub  Piis  Pont.  et  Imper.  5.)  Cerdonem  deinde  ejus- 

qua  diacentem  Marcionem,  illiusque   ex  discipulis 

magistros  Lucanum  et  Appellem,qnovum  prior  cum 

Valentino  coepit,  Marcion  et  alii  sub  Anicelo,   8o- 

tere,  et  Eleuthero,  Imperantibus  Pio  et  Aurelio,6.) 

Taiianum  post  haec,   quem  etiam   scholam   suam  g 

erexisse  scribit  Clemens  Alexand.  sub  annum  xii 

Antonini  Pii.  Quid  ?  quod  Cataphrygas  quoque   in 

qaorum  haBresim  postea  incautus  incidit,  hxreticos 

nominatimappellet;7,)^i40»n*ni  quidam  dicunturwtzi 

Proclum  (de  quo  infra.  latiua),  alii  secundum  ^s- 

chinem,  quibus  non  modo  haeresim,  eed  et  blasphe- 

miam  impingit,  qua  in  ^postolis  dicebant  Spiritum 

sanctum  fuisse,  Paracletum  non  fuisie,  et  Paror 

cletum  plura^  meliora  alque  majora  in   Montano 

dixisUj  quam   Christum  in  Evangelio   protulisse, 

de   cujus  temporibus  mox  latius  8).  Blastum  deni- 

nique,  de  quo  supra,   Theodotum  ByTMntium  ao 

Theod<^um  Coriarium    Melchicedechianum  sub.   8. 

Victore  PontiGce,  et  Coramodo  Imperatore,  et  Pror 

xeam  de  quo  postea,  ac  Victorium  qui  illius  haBre-      acripserit  auctur,  non   «que  probari  potest,   sed 

1 ^      »^->_i...^    M«*      l?i*    A/%«lar¥i    liK      Atijim    V< ._• •»_       « i.         . »11? t\       & !•_• LI  — 


annum  iocidit)  Alexandriam  profectum,  peregri- 
natione  ea  suscepta  propter  religionem  dei  Sera- 
pidis  :  in  quo  (inquit)  itinere  judasos  fleri  sub 
gravi  poBoa  vetuit;  idem  etiam  de  Ghristianis 
sanxit.  Qua  persecutione  passi  sunt  quam  plurimi 
martyres,  Alexandriae  sub  Lacto  praBfecto  ac  in 
iEgypto,  Libya  et  Thebaide  sub  Aquila  tyranno, 
in  Galliis  denique  SS.  Irenaeus,  Andeolus,  Beni- 
gnus,  Andochianus  et  Tyrsus.  Porro  ad  huno 
annum   referunt  plerique  inscriptionem    illam  : 

M.  AGRIPPA  L.  F.  COL.  III.  FEGIT,  IMP.  GiES.    M.     AUR. 
ANTON.     COS.    PANTHEON   VBTU8TATE  GORRUPTUM  CUM 

OMNi  cuLTu  RssTrruERUNT.Quod  nuuc  adducendum 
putaTimus  ad  memoriam  EcdesiaB.^ 

ANNO  DOMINI  GCIV. 

§  XII.  De  Baptismo  adversus  Quintillam.  —  21  • 

P.    SEPTIMIO     M.     P.  OETA,  ET  L.  SEPTIMIO  PLAUTIANO 

II  coss.  s.  Zephyrini  Pontiflcis  Romani  anno  v, 
Severi  Imper.  xi,  elsi  persecutione  Jam  vigenta, 
non  tamen  destitit  Tertullianus  a  scribendii 
adversus  hsereseis  libris.  Inter  quos  primo  loco 
coUocandum  censemusDsBAPTisMO  adversus  quin- 
TiLLAM,  utpote  quem  scriptum  constat  antequam 
aliquo  modo  ad  haBresim  propendere  coepisset,  ex 
eo  quod  factionis  fuerit  Montanistarum  Quintillaf 
a  qua  dictos  Quintillianos  ex  Epiphanio  iliic  de- 
duximus.  An  aliud  quid  adversus  Montanum  ipsum 


sin  corroborare  conatus  est.  Fit  eodem  lib.  etiam 
mentio  ex  Apost.  Paulo  aliorum  haBreticorum, 
Dcmp6  9.)  Phyggelli  et  Hernwgenis,  Hymenxi  et 
Phileti.  Uem  40).  Nigiflii,  nescio  cujus^  et  Hermo- 
genis  -  Sed  de  hoc  quoque  paulo  post  latius  . 
Porro  ad  eodem  anno  indictam  persecutioaem 
Christianorum  aSevero  Imp.ailudit;  auctor  in  h»o 
vcrba  de  Amphitheatro  loquens  :  12).  lUic  quoti- 
diani  in  nos  leones  expostulantnr,  inde  persecutiones 
decemuniur,  inde  tentationes  emittuntur. It^m  iilud: 
Scire  volunt  sciticei  tempus  persecutionis,  et  locum 
tribunaiis,  et  personam  prxsidis.  Aliaque  com- 
plura  in  lib.  quos  infra  rccensebimus.  Hic  dun- 
taxat  probavimus,  non  in  annum  vii  aut  xi,  sed 
67   hnnc  potius  x  imperii  Severi  annum  refe- 


verisimile  flt,  tum  ex  illius  B.  Augustini  verbis 
lib.  de  haeres.  :  «  Ad  oataphrygas  transiit,  quoB 
ante  destruxit,  •  tum  maxime  ex  Niceph.  lib.  4, 
cap.  34,  qui  tradit  auctorem  ad  statam  mediam« 
que  aBtatem  in  Ecclesia  Gatholica  presbyterum 
plura  adversus  Montani  dogma  conscripsisse,  pos- 
tea  vero  in  iliius  doiapsum  errorem,  plures  rursus 
libros  pro  illo  composuisse.  Qui  cum  Montani  bae- 
reseos  historiam  iib.  ejusdem  c.  18,  20,  22,  23, 
24  et  25,  late  tractet,  ex  ApoUinari  Hierapolitano, 
Rhodone,  Miltiade,  Serapione  et  ApoUonio,  qui 
adversus  illum  scriptis  suis  disputarant,  secutus 
Euseb.  Hb.  v,  cap.  3,  4,  14, 15, 16,  17  et  18,  nos 
(praater  ea  quas  ad  iib.  de  PraBscript.  advers.  haB- 
ret.  annotavimus)  eam,  uti   promissis  satisfacia- 

rendum   dictaB   persecutionis  initium.   Imprimis  D  mus,   in  compendium  hio  redigendum  putavimua 

B.    Hieron.  Cat.  Script.  Eccles.  in  Origene  et  post      (Ub.  de  Baptis.  n.  2). 


10 


eum  Sophronius  ac  Nioephorus  Graecus  scribunt, 
X  Sevcri  Pertinacis  anno  adversus  Christianos 
persecutione  commota,  Leonidem  ipsius  pa- 
trem»  Christi  martyrio  ooronatum  ;  ille  vcro  inter 
primos  martyres  reoensetur  ab  Eusebio  Hist. 
Ecctes.  lib.  v,  qui  Alexandri»,  ubi  maxime  perse- 
cntio  abuodabat,  passi  sunt.  Deinde  Judas  ad 
hunc  iisqne  annum  Chronographiam  perduxit, 
qaod  instare  putaret  adventum  Antiohristi  ob 
hanc  persecutionem  gravissimam.Denique  disertis 
verbis  Sparlianus  significat,  non  nisi  post  consu- 

Patbol.  I. 


•S  Excursus  fit  in  Montanismum  quem  scripiis 
primo   lacessit  Tertullianus  —  22.  Pagus  quidam 
esse  dicitur  in  Mysia   PhrygiaB.   quae  nuncupatur 
Ardabam,  ubi  ferunt  quomdam  Montanum  nomino 
lib.   de  Prxscr.  adv.  hssr,    c.  52,    hasr.   21),  qui 
nuper  ad  fldem  venerat,   Gratb   tum   proconsule 
AsiaB,  primum  insatiabili  quadam  animi  cupidltate 
in  primatu  ambiendo  incensum,  simul  atque   adi- 
tum  diabolo  ad   se  patefecerat,   spiritu    quodam 
maligno  abreptum,  et  repente  furore  et  mentis  in« 
sania  exagitatum,  peregrinas  quasdam  voces  fun- 


107 


TERTULLIANI  VITA. 


i08 


dere,  et  contra  quam   Ecclesi»  consaetado  ex  A. 'l^^T.  KAPTAF.  MDTPOQOAIOZ ;  nipote   qaa  ei- 


traditione  et  successione  apostolorum  derivata 
postulabat  prophetare  coepisse.  Quas  etsi  adulteri- 
nas  voces  quidam  agnoscentes,  ne  deinceps  ita 
garriret,  increparent,  inler  quos  episcopi  Zoticus 
ComanaB  sive  Ostrenus,  et  Julianus  Apame»,  et 
martyres  quoque  Gaius  et  Alexander  cum  illo 
sensu  ejusque  insanis  vatibus  Maximilla  et  Pri- 
sdlla,  quas  antea  meretrices  eodem  spiritu  dae- 
mon  impleverat,  ad  extramum  usque  spiritum 
communicare  recusarent  :  pauci  tamen  ex  Phry- 
gibus  illi  coBperunt  adhsBrere,  et  Theodotus  ille, 
de  quo  supra,  ejus  commentitis  prophetiffi  quasi 
procurationem  suscepit.  Qui  inde  in  Galaiiam» 
Pontum  et  Asiam  progressi,  etiam  Alexandrum 
quemdam  sibi  adjunxerunt,  convivio   familiariler 

a 

et  Themisionem,  qui  falso  se  confessores  ei  mar- 
tyras  Chrlsii  jactilabant.  Idque  (vel  B.  Hieron. 
eum  illis  oonsentiente)  sub  imperio  M.  Aurelii 
Imperatoris,  iniiio  poniiQcatus  S.  Bleutherii.  Nam 
ad  hunc  ex  Oalliis  litteras  iulerai  B.  Irenaeus,  a 
Lugdunensibus  cum  liiieris  S.  Attali,  aliorumque 
mariyrum  tum  adhuc  carcere  conclusorum,  in 
Asiam  et  Phrygiam  missus,  uti  judicium  Ecclesi» 
Gallicanae  de  pscudoprophetia  illorum  eo  perfer- 
ret.  Idem  etiam,  mea  quidem  sentenila,  Romanus 
episcopus  liiieras  pacis ,  prxdecessorum  suorum 
aucioritate  ntxui,  iilis  recusavii  (tom.  III,  lib.  ad 
Praxeamy  o.  1).  An  ad  hoc  cooperatus  fuerit  Pra- 


gnificetur  institutos  ludos  illos  Carthagine  a  8e- 
vero  ei  Antonino  Impp. 

ANNO   DOMINI  CCV. 

§  XIII.  De  quibusdam  sublestse  fidei  libris,  de 
Spectacuiis,  de  Idololairia,  de  Habitu  muliebri  et  de 
culiu  feminarum^  duobus  ad  Uxorem^  adversus  Apel- 
leiianos^  adrersns  Hermogenemg  de  Materia  Deo 
coxtema,  de  Censu  aniniae  ex  eadem  materia,  ad» 
versus   ValentinianoSf  de  Anima^  de  Spe  fidelium,  — 

23.     L.    FABIO     SEPTIMIANO    11.     BT    M.     ANNIO    M.    P 

LiBONE  C0S8.  s.  Zcphyrini  Pape  Romani  anno  v, 
Severi  imper.  xii,  pariim  occasione  dicti  Pythici 
agonis,  aliorumque  certaminum  Garthagine  exhi- 

MwlmTlU  exoi^i  VoTrtamrAYcibiadem"quemda"m  B  bitorum   partim  quod  jam  indicti  essent  Ludi  8e- 

cuiares  Romae,  ad  quos  per  prscones  convocari 
Bolebant  omnes,  utpote  qni  nec  spectati  nec  spe- 
otandi  iterum  forent,  ut  Ghristianos  ab  ea  profe- 
ctione  deterreret,  scripsit  Tertull.  et  GrsBce  et 
Latine  insignem  illum  librum  Db  spectaculis  (Lib. 
de  Spect»  n,  i  et  deinceps)  quo  pulcherrime  de- 
ducitf  quidquid  ad  4  Spectaculoram  genera  per- 
tinet,  ab  idololairia  suam  habere  originem,  atque 
adeo  Christianis  interdicta.  Gerie  hoc  anno  octa- 
vorum  Ludorum  saecularium  a  Severo  celebrato- 
rum  non  modo  meroinerunt  Gensorinus  lib.  de 
Die  natali,  et  Dion  ei  Herodianus,  qnorum  bic  eoa 
vidisse  se  scribit,  sed  eiiam,  testibus  Fastis  Con- 
sularibus  :  ludi  siECULAREa  octavi  bx.  sc.  fagti,  et 


xeas  tuno  adhuc  caihohcus,  penes  auctorem  iidcs  .^     «  .  .        .  ^. 

,    ^    ^  I       ri  \  '    n  ri-*        •        •   n  mvenitur  h(BC  nummi  inscnptio :  m.  aur.  antoni- 

esto.Certe  non  solum  RomflB  et  m  Gallns  episcopi,  C  „„^  ^,„^  ^,,^  „«,^„, .«,*  «.™  -^  e^«: »4; »,...«  -.#;«r^ 

sed  etiam   qui  Asiam   incolebant  sspenumero  et 


muliis  in  locis  in  unum  convenientes,  prophetiam 
illorum  falsam  explorarunt,  detestabilem  osiende- 
runt,  et  Monianisias  communione  privarunt.  £t 
vero  Monianus  insanseque  ejus  propheiides  in 
JudflQ  mortem  suspendio  inierierunt,noa  martyrio; 
et  Aiexander  illo  £phesi  ab  ^Cmilio  Frontino  pro- 
consule  proptor  iairocinia  in  judicio  condemnaius, 
cum  falso  se  martyrem  pretexuissei,  ne  a  suis 
quidem,  qui  lairo,  receptus  est.  Denique  Theo- 
dotus  ille,  sublimis  in  ccBlum  a  dsmone  elaius, 
Simonis  Magi  insiar,  derepenie  praeoeps  delapsus^ 
ita  misere  vitam  finiit.  Atqui  de  erroribus  Mon- 
tani,  in  quos  posiea  Auctor  incidii,  inier  paradoxa 


Nus  pius  AUO.SiEcuLARiA  SACRA  sG.Existimant  eiiam 
arcum  Severi  triumphalem,  qui  etiamnum  exsiat, 
ea  occasione  hoc  anno  erecium,  Politianus  et  Onu- 
phrins,  cujus  inscriptionem  habes  supra,  quorum 
uterque  latiesime  et  originem  et  omnes  riius  Ss- 
oularium  Ludorum  prosequiiur.  Et  vero  tam  late 
de  omnibus  ludorum  spectaculis  in  illis  exhiberi 
soliiis  auctor  tractat,  ut  alio  Commentario  lectori 
curioso  non  sit  opus,  maxime  si  consulat  et  Anno- 
taiiones  nostras.Eodem  pene  temporeoonsoripium 
constai  librum  De  idolatria,  utpote  in  quo  et  hujus 
libri  ac persecutionis  meminerit  {Lib.  11.  deldoi.  c.l3, 
n.l64;  I.i,  ad  Uxor,  c.  7.  n.  44;  1. 11  ad  Uvxor.  c.  1);  et 
Soiemnia  Csesarum  ad  idololatriam  pertinere  astruit, 
sicuii  etiam  multa  alia,  in  quibus  directe  consistit 


ejus  laiius.  Porro  hoc  anno  ante  Kalendas  Junias,  D  idolorum  cultus.  lo  eumdem  quoque  annum  refe- 


ad  quas  incipiebat  annus  XI  Severi,  censeo  acci- 
disse  quod  scribit  Auctor  :  Agonas  isios^  conien- 
tiosa  solemnia  et  supersiiiiosa  certamina  Grgecarum 
ei  religionum  et  voiupiatum  quania  gratia  09 
istud  sxcuium  cetebret,  eiiam  Africx  iiquitf  Adhuc 
Caithaginem  singulw  civitaies  gratulando  inquie^ 
iant  donatam  Pyihico  agone  post  stadii  senectutem 
(Ibid.  lib.  ad  Gnost.  c.  6.)  Nam  eo  periinere  vide- 
tur  illa  nummi  vetus  inscriptio  :  sever.  pius  aug. 
pont.  max.  trib.  pot.  X.  sive  :  anton.  pius,  una  ex 
parte,  et  ex  altera;  indulqentia  auo.  sg.  in  car- 
TnAGiNE;  iiom  ei  Greca  illa  :  AX  KAI  ££OrAPO£ 


rimuslibro8,DE  habitu  meliebri  et  Db  cultu  femi- 
NARUM,  quorum  priori  nimium  ornatum,po8teriori 
magis  capilli  et  cutis  curam  superfluam  reprehen- 
dii.Videntur  eodom  anno  etiam  oonscripti  70Iibri 
AD  uxoREM  duo.Nam  cum  priori  a  nuptiis  secundii 
tantum  dehortctur,  et  posteriori  saltem  nuptias 
cum  gentilibus  interdicai,  apparet  eos  conscriptos 
ante  haoresin  auctoris,  foriassis  Romffl,  quo  fre- 
quenter  discurrere  solet  saltem  ad  absentem,  et 
quantum  apparet  a  valetudinario,  quippe  qui  pri- 
orem  admoniiionem  tanquam  jam  moriturus  lega-' 
ium  ac  fidei  eotnmiiium  nuncupet. 


109 


TBRTULLUNI  VITA. 


110 


ANNO  DOMINI  CCYI. 


24.  IMP.  CiES.  M.  AUR.  BA8SIAN0  SEV.    AUG.  F.  ANTO- 
NINO  AUG.  II.   ET  P.  8EPT.   SSV.    AUO.  F.  OETA   C0S8.  S. 

Zephyrini  RomaDi  pootiQcis  vii,  Severi  imp.  xiii, 
cnm  baereses  varia  grassarentDr  in  Africa  ad  Bcri- 
bendum  adversus  eos  serio  se  contulit.  Inter 
quos  primus  occurrit  liber  adversus  apblletianos, 
etsi  hodie  desideratos,id  est,  Apellis  discipuli  Mar" 
cionis  sedatores,  de  quibus  auctor  :  Adhuc,  inquit, 
in  ssecuto  supersunt,  qui  meminerint  eorum^  etiam 
proprii  discentes  et  saceefsores  ipsorum ;  ne  posterio- 
res  negare  possint.  Eodem  anno  oonscriptos  puta- 
mns  libros  adversus  hermoobnem  duos,  de  materia 

DEO  CO/BrEKKA  UUUm,  DE  CENSU  ANIMiE  EX  EADEM  MA- 


A  ValenL  c.  5.  tbid,  lib.  de  Prses,  ad  hstr.  c.  3.  Ibid. 
c,  52  hmr.  52,  n.  327.  lih.  de  Anima  cap,  55).  Ne- 
que  enim  ibi  lcgi  posse  Proclos,  quod  erat  in  ex- 
cusis  codicibus,  praeterquam  quod  suo  loco  com- 
probaverimus,  vel  eo  convincitur  quod  Proclus, 
seu  Proculus  non  Valentinianus  fuerit,  sed  Mon- 
tanista,  a  quo  dicti  xaxa  Proelum  quidam  Montani 
sectatores,  cum  antea  adbuc  catholicus  adver- 
sus  Valentinum  scripserit.  Et  vero  oum  vocet  il- 
ium  auctor  virginis  seneclss  et  Cl\ristianx  etoquen- 
tix  diynitatem,  videmur  nobis  attigisse  primum 
quod  aiunt  lapidem  ofTensionis,  in  quem  ipse 
impegit,  dum  partibus  Montani  favere  ocBpit,  se- 
ductus,  quantum  apparet,  admiratione  quadam 
tum  virginis  senectx  Proculi,  quem  tuno  senem 


TBRiA  aiterum.  Qui  quo  tempore  dissemmare  suas  .  ..     .     i       i      j       x    ^ 

,  .  ..  .-     ^ .  . .  «♦♦„^^^   ^^  n  fuiise  oportuit,  utpote  vel  eodem  teste  contempora-' 

bereseis   ocBpent,  non   ita  constat ;  attamen  exC,        .'^.      I*^      ,,,..-  a  • 

parte  id  signiOoare  videtur  B.  Hieron.  Gaial.  Scrip. 


Ecoles.  dum  contra  Basresin  Hermogenis  pnmum 
scripsisse  tradit  Theopbilum  Antiocbenum.  Qui, 
etsi  8ub  imp.  Vero  floruerit,  eidem  tamen  super- 
vixisse,  ez  ejus  iib.  iii  ad  Autolycum  comprobatur, 
ubi  annos  et  mundi,  et  Romani  consulatus,  ei 
Gesarom  nsque  ad  obitom  Veri  imper.  computat. 
Proinde  sob  Gommodo  potius  imper.  errores  iilum 
Buos  sparsisBe  eensemus ;  qui  tamen  astate  aucto- 
ris  adhuo  vixerit,  vei  eo  teste  in  haec  verba  :  Hos 
(inquit  de  Marcione,  Valentino  et  Apelle  ioquens 
Jam  mortuis)  ut  insigniores  et  frequentiores  adulte^ 
ros  veritatis  nominamus.  Cseterum  Nigidius,  nescio 


lem   hmresiarcharum    Vatcntinianorum  y    tum   elo- 
queniix  ChristiansSy  quam  in  scriptis  ejus  depre- 
bendit  :   parum   memor  miser  iile,   quid  antea 
soripsisset,  fortassis  b^jus  tanti  viri  occasione  : 
Sotent^  inquit,  miriones  isti  etiam  de    quibusdam 
personis  ab  hxresi  captis  adificari  in  ruinam  :  Qua" 
re  t7/a,  vet  ilte^  lidelissimi,  prudentissimi  et  tmto- 
tissimi  in  jLCctesia,  in  illam  partem  transierunt  ? 
Quis  hoc  dicenSy  non  ipse  sibi  respondet  :  neque 
prudentes^  neque  fidetes,  neque  usitatos  SBStimandos, 
quos  hmreses  potuerint  immutaref  Quid  igitur,  st 
episcopuSf  si  diaconust  si  vidua,  si  virgo,  si  doctor, 
si  etiam  martyr  laptus  a  rcguta  fuerity  ideo  hxreses 
veritatem  videbuntur  obtinere  fEx  personis  probemus 


ottu,  et  Hermogenes,  et  mutti  atii,  adhuc  ambutant  .»,... 

kbverientes  vias  Damini  (1.  de  Pra^scr,  adv.  hmr.  ^  f^^!  ««  ^  /^^^  parionam  .*  Alioqui  certe  non  est 

c.  30).  Et  vero  in  Africa  Bermogenem  floruisse  te-  ^  vensimile  in  Um  absurdam  baresin  lapsum  iri 

Btis  est  PhiiastriuB  lib.  de  H«res.  cui  auctor  addit      Auctorem,  nisi  ex  tali  quapiam  occasione,  fortas- 

tanquam  magistrum  aliquem  Nigidium,  Cum  etiam 

snperesaent  adhuo   Fatentinianorum  ttaereticorum 

examma,  ducibus  prater  primos  illos  supra  addu- 

ctos  Theotimo,  Axionico  Alexandro  et  Prodico,  B. 

f  renaam  imitatus  ad  verbum  pene,  ubrum  conscri- 

psit  ADVKRSUS  vALE>mNUN08.  Oe  prioribus  sic  auc- 

tor :  Muttum  eirca  imagines  Legis  Theotimus  ope- 

ratuM  est.   Ita    nusquam    Valentinus  :   et    tamen 

Yalentiniasii,  qui  per  Valentinum,  Solus  ad  hodier^ 

num  AntioehisB  j4xionicus  memoriam  Fatentini  inte- 

gra  custodia  regutarum  ejus  eonsotatur  t.  III,  1.  ad 

Vatent.  c.  4,  n.  32,  33  ao  34.  Ibid,  1.  de  Charit. 

ChriUi,  0. 15.  n.  127;  Ibid.  o.  16,  n.  131).  De  tertio 

in  hsBC  verba  :  Nam,  ut  penes  guemdam  ex  Valen*  D  citatem,idqu6  juxta  Ven.  Bedam  die  natali  Severi, 


sis  etiam  ex  frequentatione  ipsius  familiari,  dum 
subinde  Romam  inviseret ;  num  RomaB  Proctum 
babitasse  postea  deducemus,  maxime  cum  antea 
blasphemiam  dixerit,  Paracletum  quem  Ghristui 
promisit,  in  Montano  primum  apparuis6e,et  tamen 
in  sequentibus  soriptis  non  vereatur  illi  nomen 
Paracleti  frequenter  asoribere. 

ANNO  DOMINl   GCfll. 
25.  NUMMIO  8ENECI0   ALB1N0    ET    FULVIO    ^ffiMILIANO 

cnss.  8.  Zephirini  Pap»  Romani  viii  Severi  Imp. 
XIV,  plerique  passas  scribunt  Perpetuam  et  Feli- 


tini  factione  legi^  primo  non  putant  teerenam  et  hu- 
manam  Christi  substantiam  informatam  [Ib,  c.  17, 
tom.  III,  I.  adv.  Gnost.  c,  ult.).  De  quo  vero  loqua- 
tur  Bubjecit ;  Insuper  argumentandi  tibidine  ac  71 
forma  ingenii  hseretici  tocum  sibi  fecit  Alexander 
iite.  Bt  rursum  :  Sed  remisso  Atexandro  cum  suis 
syttogismis  {Ibid.  1.  adv,  Prax.  c.  3.  Ibid.  1.  de 
Praes.  adv,  hser.  c.  21).  Denique  de  postremo  duo 
eoacarrant  loci,  anus  :  Quod  si  jam  tunc  Prodi» 
au  aut  Vatentinus  assisteret ;  alter  :  Cum  atius 
Ikus  infertwr  adversus  creatorem^  tunc  maie  cum 
plmreSf  secundum  Valentinos  et  Prodieos  (/6. 1.  adv. 


quem  assignant  Martyrologia  Usuardi  etRomanum 
Nonis  Martiis,  illis  prflBterea  annumerantiaRevoca- 
tum,  Saturninum  et  Becundiolum,  simul  passos 
in  Mauritania  civitate  Thuburbitanorum.  Gum 
autem  Perpetuse  fortissimte  martyris  eo  libro  me- 
minerit  Auctor,  oportet  non  ante  scriptum  fuisse 
librum  de  Anima,  quem  scripsit  Adversus  Philo- 
soPHOs  ET  H^RETicos.  In  quo  etiam  alludit  ad  li- 
brum  DE  Paradiso.  Quem  coQJicimus  7%  eonscri- 
ptum  fuisse  occasione  eorum,  qusa  vidisse  soribit 
S.  Perpetuam  in  paradiso.  Et  vero  uti  in  hac  Ghris- 
tianorum  per  Africam  quoque  persecutione  ani- 


I 


■ 


111 


TERTULLIANI  VITA. 


119 


mos  fidelibas  adderet  censemus  eodem  peno  tem-  A 
pore  scriptum  librum  dr  Spe  FiDEtiuM.  Quanquam 
interim  verissimum  comperiamus  illud  proverbii, 
quod  error  unu8  alium  trabat,  utpote  cura  para- 
doxon  sit  utriu8que  libri  illius  argumentum,  et 
haud  paucas  prsterea  reperire  sit  opiniones  non 
satis  sanas  in  dicto  libro  de  anima,  de  quibus 
inter  Paradoxa  Auctoris  cum  Antidoto  latius.  Hoc 
nnum  bic  addimus,scriptumillumIibrum,DB  Omni 
Statu  AnimjG,  vel  ipso  teste,  qui  adeo  etiam  Com- 
mentarium  animss  nuncupat,  utpote  in  qoo  traote- 
tnr  quidquid  olim  a  philosophis  et  ab  hasreticis  de 
anima  tractatum  ruit,ut  neque  pbilosopbis  neque 
theologis  alio  hodie  commentario  sit  opus. 


ANNO  DOMINI   GGVIII. 


B 


§  XIV.  De  librii  Montanismumjam  redoleniibuSf 
de  came  Chrisli  adversus  IV  hssreses,  de  Resurrec- 
tione  camis^  adversus  Marcionem  V ,  de  Corona 
Militis,  Scorpiacum  adversus  Gnosticos^  adversus 
Praxeam»  —  26.  S.  Zephirini  Romani  Pontificis 
iv«  Severi  Imp.  xv,  m.  flavio  m.  f.  m.  n.  afro  et  q. 

ALUO  FABIO  CATULLINO  MAXIMO  C0S8.  SCriptum  fuisSO 

a  TBaTULLUNo  librum  primum  adversus  Marcionem 
ex  hiHce  verbis  constat  :  At  nunc  quale  est  ut 
Dominus  a  xii  Tiberii  Cxsaris  reveUUus  sit^  subs- 
tantia  vero  ad  xv  jam  Severi  Imperatoris  annum 
nulla  comperta  sit  ?  (L.  de  Resur.  car,  c,  2,  cap, 
45,  /.  c.  adv*  Mar,  1 .  13.  To,  3.  lib,  de  car,  Chri" 
stiy  c,  7.)  Atque  adeo  hoc  tempore  simul  editoa 
fuisse  oportet  libros  de  Garne  Ghristi  Adversus  n 

IV  KSRESES,  DE  ReSURRECTIONE  GaRNIS^  ET  ADVERtUS 

Marcionem  quinque  [Lib,  de  Res.  car,  c,  2.  Lib,  5 
ad,  Marc,  c,  10,  n,  150.  t,  de  Cor.  milit.  c.  u/i.), 
utpole  eodem  scriptos  tempore.  Nam  sicut  etiam 
alibi  diximus,  libro  de  Garne  Gbristi  citatur  liber 
quartus  adversus  Marcionem,  libro  de  Resurrec- 
tione  carnis  ii  et  iii  adv.  Mar;3.  et  1.  i  adv.  Maro. 
allegatur  liber  de  Resurrect.  carnis,  quo  fit  ut 
exlstimem  primum  scriptos  adversus  Marcionem 
quatuor ;  intermedios  deinde  duos  illos :  et  pos- 
tremo  adversus  Marcionem  quintum.  Porro  si 
hoc  anno,  ^uti  Onuphrius  Iradit,  celebrata  sint 
Decennalia  Antonino  Imper.  Severi  filii,  fortassis 
prsoccupata  anno  integro  ob  discessum  in  bellum 
Britannicum,  quem  Gassiodorus  his  Coss.  accidis- 
se  soribit :  hoc  etiam  anno  scriptus  est  Liber  db  D 
GoRONA  MiLiTis ,  sin  anno  sequenti  (quod  mihi 
magis  fit  veridimile  ex  illa  nummi  insoriptione  : 
Antonids  Pius  Auo.,  Gos.  iii.  Yota  Soluta  Deo) 
utrumque  contigerit,  illuc  referre  poterit  Lector, 
dummodo  nobiscum  sentiat,  ante  expeditionem 
Britaonicam.  Ad  quam  pertinet  etiam  inscriptio 
supra  posita,  cum  efflgie  equitis  manu  jaculum 
tenentis  :  Profbctio  Auoo.  nam  utrumque  filium 
seoum  duxit  Severus,  a  quo  cum  P.  Septimius 
Geta  anno  primum  sequenti  Imper.  Gss.  Aug.  sit 
appellatus  ct  Tribunitiam  potestatem  acceperit, 
siouti  Fasti  habent  7S  Gonsulares,  confirmatur 


diotanostra  conjectura.  Gonciliari  quidem  possunt 
inscriptiones  et  fasti  consulares  cum  Onuphrio  et 
altera  quadam  inscriptione  libi  appellatur  Antoni- 
nus  Aug.  Trib.  Pot.  x,  Gos.  iii  desig.  ut  dioatur 
CGBptus  ejus  annus  x  his  Goss.  ad  Kal.  Maias,  et 
flnitus  anno  sequenti  Kal.  Maiis  :  sed  nos  ad  an- 
num  sequentem  referre  maluimus,  ne  hic  prolixio- 
res  simus. 

ANNO  DOMINI  GCIX. 

27.  8.  Zephirini  Pape  Romani  x,  Severi  Imper. 

XVI,  imp.  CiES.  M.  AUREL.  SEVERI  AUO.  F.  ANTONINO 
AUG.  III,   BT    P.    SEPTIMIO    8EVER.    AUO.    F.    GETA  GOS. 

post  celebrata  Decennalia  Antonini  Romae  a  Tbr- 
TULLiANO  scriptum  oensemus  librum  db  Gorona 
MiLiTis.  Rom»  eoim  soriptum  apparet  ex  verbis 
illis  :  Erubescite,  Romani^  commilitones  ejus^  et  ad 
Decennalia  videtur  referendum  illud  libri  fron- 
tipiscium  :  Proxime  facta  est  Liberalitas  Prsestan' 
tissimorum  Imperatorum  ;  cui  subjicicnda  putavi- 
mus  qua9  sequuntur,  eo  quod  occasionem  Boripti 
hujuB  libri  indicent,  utpote  in  quo,  oontraquam 
alii  mussitabant,  Gbristianis  coronao  usum  inter* 
dictum  deducit.  Expungebantur,  inquit,  in  castrtM 
milites  laureati.  Adhibetur  quidam  illic  magis  Dei 
miles  ;  solus  libero  capiie,  coronamentQ  in  manu 
otioso.  Singuti  designare,  eludere  eminus^  infren-- 
dere  cominus,  Murmur  iribuno  defertur^  et  persona 
jam  ex  ordine  accesserat.  Statim  tribunus  :  Cur 
[inquit]  tam  diversiu  habitu  ?  Negavit  ille  cum  c/fc- 
teris  sibi  licere.Causas  expostulatuSf  Christianus  jum, 
respondit.  Suffragia  exinde,  et  res  amplicata,  et  reus 
ad  prasfectos.  Ibtdem  penulas  posuitf  speculatoriam 
de  pedibus  absotvitf  gladium  reddidit  (nam  militaria 
omnia  insignia  in  exauctoratione  militum  exui  so- 
lere,  vel  ex  Herodiano  lib.  ii,  manifestum  est,  ini- 
tio  Imperii  Severi).  Et  nunc  russatus  sanguinis  sui 
spe,  donativum  Christi  in  carcere  exspectat,  Exinde 
sententiss  super  illo,  nescio  an  Christianorum  {non 
enim  alise  ethnicorum)^  ui  de  abrupto  et  prsecipiti 
et  mori  cupido,  qui  de  habitu  interrogaius  nomini 
negolium  feeerit,  Nec  vero  omittendum  illud  :  Pta- 
ne  superestf  ut  etiam  martyria  recusare  meditentur, 
Mussitant  denigue  tam  bonam  et  longam  sibi  paoem 
periclitari.  Nec  dubito  quosdam  scripturas  emigrare, 
sarcinas  expedirCj  fugm  €UUiingi  de  civitate  in  civi- 
tatem,  Novi  et  pastores  eorum  in  pace  teones,  in 
prastio  cervos.  Sed  de  quaestionibus  eonfessionum  alibi 
docebimus,  Denotat  enim  ibi  aut  librum  de  Fuga 
in  persecutione,  aut  quod  magis  plaoet,  Scorpia- 
GON  ADVERsns  Gnosticos.  (lib.  ad  Gnost,  et  o.  1). 
nempe  Prodicum  Scorpianum  et  alios  Valentinianos 
martyriorum  refragatores,  qui  jam  in  Africam  ir- 
rumpere  ccBperant  (de  quibus  videat  Lector  An- 
not.  nostras)  [Ibid.  c.  1].  Fortassis  etiam  Roma 
scriptum.  In  eo  enim  et  de  qusestionibus  confessio^ 
num,  id  est,  quod  confiteri  Ghristum  necesse  sit, 
iatissime  deducit,  et  persecutionem  omnium  gra- 
vlB8imam,qua  diota  ocoasione  post  longom  pacem 


113 


TERTULLIANI  VITA. 


114 


(utpote  oam  Roms  et  in  Africa  ad  id   temporis  A  ^Bt,  auctori  Ddem  adhibendam  putamue  ;tum  quod 


pauci  leguntur  sub  Severo  passi  martyres)  recru- 
duisse  videtur,  his  verbis  descrihat :  74  /n  prx- 
senliarum  tii  medius  ardorj  ipsa  canicula  perse- 
etitionis  ab  isio  sciiicet  cynocephalo  (ubi  aut  Seve" 
rum  imperatorem,  aut  potius  urbis  RomaB  prsfe- 
ctum  in  absentia  illius  Jam  in  Britanniam  profe- 
cti,  intelligit)  ;  aliosignis^  alios  gladius  alios  bestix 
ChrisUanos  probaverunty  alii,  fusiibu^  insuper  ei 
ungvlis  degusiato  martyrio^  in  carcere  esuriunt, 
Porro  Severum  propterea  absentem  in  Britannia 
diximus,  qaod  expeditionis  Britannica  hoc  anno, 
nli  antea  probavimus,  facts  meminerint  Euseb.  in 
Chronio.  ;  Oros.  lib.  vii,  cap.  2  ;  Paulus  Diaconus 
lib.  viiiy  cap.  iy  ante  eos  Spartianus,  Herodianus, 


8.  Pacianus  hsc  vera  scribat  de  hsreliois  cala- 
phrygibus  ;  «  Et  primum  hi  pluribus  nituntur  au- 
ctoribus  ;  nam  puta  Grsous  Blastus  ipsoram  est ; 
Theodotus  quoque  et  Praxeas  vestros  aliquando 
doouerunt :  »  tum,  quod  ipse  auctor,  76  prster- 
quam  quod  iilic  subjungat  tanquam  discipulos 
Blastum^  et  Theodotum,  et  Praxeam^  cum  Victorino, 
illis  qui  secundum  JSschinem  pronuntiabantur  eam- 
dem  hsresin  attribuit,  et  hoc  libro  impugnat. 

ANNO   DOMINI  CCXI. 

§  XV.  Ejus  defeclionis  iempus  et  causa,  —  29. 
S.  Zephirini  Paps  Romani  xii,Severi  xviii.  m.agilio 

M.  F.  M.  N.     FIOSTINO     BT   C.    (ISSONIO    &    F.     TRURIO 


et  Dio  in  Severo.  Nondum  eaim  Britanniam  Roma-  ^  w       «  -^  ^        •!.     x       & 

...  ^  .       ^.       .  n  RDFiNio  coss.  completuro  fuit,  quod   scnbunt  post 

nia  parniBBe  ad  id  asque  temporis,  etiam  ipse  ver-  "        .  x  *     n      •  j  •     r.L      .        * 

,.   r.  .^  .,   .^,.    ^   V..  J  .^  ^    .  auctores supracitatos  Cassiodorus  m  Chromco,  et 

bis  his  Bupra  citatis  mdicat  :  Et  Britannorum  tnac'      ,,       »  <.    t.  •  x       ^    ^,      t.,^  i-    ^    o 


Bupra 
cessa  Romanis  toca,  Chrisio  vero  subdita  (l.adv,  Jud. 
c.  7),  utpote  Lucio  Britanniarum   rege  paulo  ante 
opeS.  Eleotheri  Papas  ad  fldem  converso,  item 
etiana  UIIb  :  Britannix  intra  Oceani  fines  conclusx 

sum» 

ANNO  DOMINI  CCX. 

28.  S.  Zephyrini  Romani  PontiflciB  xi,  Severi 
imper,  xvii.  m.  aurelio  claudio  m.  f.  pompeiano,  et 
LOLLiANo  AViTo  C08S.  Boms  adhuc  exsistens  Ter- 
TULLiANos  scripsisse  mihi  videtur  librum  db  Ve- 
LANDifi  ViRGiNiBuSy  qucm  Grscc  quoque  scriptum 
esBe  fais  fatetur  verbis  :  Proprium  jam  negotium 
passus  mese  opinionis,  Latine  quoque  ostendam  vir^ 
gines  nostras  vetari  oportere  (Lib.  de  VeL  virg, 
cap.  1).  Oe  quo  argumento  anno  sequenti  iatius. 
BcripsiBBe  etiam  verisimile  est  paulo  post,  jam 
Carthaginem  reversumy  librum  adversub  praxeah, 
de  qao  aoctor :  Iste^  inquit,  primus  ex  Asia  hoc 
genus  perversitatis  intulit  Romas ;  homo  et  alias  in- 
quiettAS^  insuper  et  de  jaclatione  martyrii  inflatus  ob 
solum  et  simplex  ei  breve  carceris  txdium,  Frucii' 
caverant  avenss  Praxeance  hic  quoque  (nempe  in 
Africa)  superseminatSB^  tradudae  dehinc  per  quem 
Deus  voiuit  (quantom  apparet,  Zephyrinum  Papam, 
utpotede  quo  tale  quid  tradat  B.  Opt.  Milevit.,  1.  1, 
contra  Parmenian.),  etiam  evulsx  videbantur,  De- 
nique  caverat  prisiitium  doctor  de  emendatione  sua^ 


Ven.  Beda  histor.  Eccles.  lib.  i,  cap.  5,  de  Severo, 
quod  vallumcrebris  turribus  communitum  in  Bri- 
tannia,  per  centum  et  amplius  miliia  passuum  de 
mari  ad  mare  perduxerit,  ut  partem  provinois  gra- 
viss.  prsiiis  receptam  a  cssteris  faceret  securio- 
rem,  pro  quo  facit  etiam  lex  Beveri  et  Antonini 
Augg.  Eboraci  lata  hoo  consuiatu  Non.  Maii,  qus 
exstatCod.Iib.  iiiyTit.  32,  lib.  i.  Certe  tuncpri- 
mum  leguntur  inscriptiones  quibus  appellatur  Se- 

VerUS  BRITANRICUS  MAX.    TRIB    POT.    XVIII,    RO    AutO- 

ninus  britann.  trib.  pot.  xiii,  imp.  ii,  cobb.  iii,  de- 
nique  et  illa  :  p.  sbpt.  gbta  piub  auo.  brit. 
trib.  pot.  III,  008.  II,  uno  exlatere,  et  ex  adversa 
parte  ;  victorl£  britan.  Utpcte  cum  tertius  fuerit 
duntaxat  isteannus,  ex  quo  Geta  tribunitiam  po- 
testatem  cum  csteris  imperii  insignibus  aoceperat. 
Porro  hoc  fere  anno  contigisse  censemus,  quod  de 
Tertulliano  soribunt  B.  Hieron.ySophroniusCatai* 
Scriptor.  Eocl.  ac  Niceph.  lib.  iv,  cap.  12  ao  34, 
cum  usque  ad  mediam  astatem  in  Eccl.  catholica 
presbyter  permansit^ad  Montani  dogma  delapsum. 
Verumtamen  magaa  est  diHioultas,  quomodo  sori- 
bat  B.  Hieron.  id  factum  invidia  et  oontumeliis 
clerioorum  Rom.  Eocl.,  ac  Sophronius  :  *etivcp  xal 
icpoirTjXaxiaiioTc  xwv  xXr^pixcuv  ttic  ^v  'Piijip  'Ex- 
xXrifffac,  et  interpres  Nicephori :  «  propter  oleri 
Romani  invidiam ;  »  prssertim  cum  de  eo  nusquam 
conqueratur  auctor  etiam  in  lib.  adver.  Ecole- 
siam  scriptisi  maxime  cum  causam  illam  reticeuB 
et  manet  ehirographum  apud  Psychicos,  apud  ^uoi  D  Vincentius  LirinensiB,  etsi  B.  Hieron.    posterior. 


tunc  res  gesia  esi,  exinde  sileniium,  Avenx  vero  iiia 
ulnque  iune  semen  excusserant.  Ita  aiiquandiu  per 
hypoerisin  subdoia  vivacitate  iatitavit,  et  nunc  de^ 
muoerupii  (adv,  Prax,^  o.  1).  Ex  quibus  verbis  sa« 
tis  patet,  et  revooaBBO  suam  hsresin  aliquando 
Praxeam  disputatione  aliouJuB  emendatum,  sed 
iteram  relapsum  denuo  erupisse,  et  dum  hio  liber 
8eriberetur,adhuo  supervixisse.Quanquam  interim, 
si  verum  sit  quod  addit  de  Montani  prophetia  ejus 
ope  ezpvlsa,  quandoquidem  illum  floruisse  constet 
Bub  S.  Eieuthero  Papa,  oporteat  jam  Bonem  fuisse 
Prazaam.  Nos  eerte  vizdum  in  eo  quod  diotum 


non  aliud  dicat,  quam  Tertuluanum  catholioi  dog- 
matis  et  vetusts  fidei  parum  tenacem,  ac  disertio- 
rem  muito  quam  feliciorem,  mutata  sententia  in 
errorem  delapsum^magnam  fuisse  in  Eoolesia  ten- 
tationem.  Quem  imitatur  Abbas  Trithemius. 

30.  Est  quidam  qui  invidis  causam  fuisse  putet 
auctori  eloquentiam.  Rhenani  conjecturam,  quan- 
tumvis  suspectam,  sequuntur  etiam  catbolici  qui- 
dam,  qui  suspicantur  illum  cum  initio  favere  coo- 
pisset  hsresi  Montani,8tatimEccIesiscommunione 
privatum  prius  quam  se  totum  dederet,qua  re  com- 
motu  iileprorsuB  in  Montani  partOB  tranBieril.  Vo- 


i 


iiS 


TERTULLIANI  VITA. 


116 


rum  Don  video  quomodo   ezcemmunicaiionem  eo-  A  tur  interpretari  invidiam  illam^quasi  fuieset  ipsius 


cleBiaBticam,  quam  auclor  divinam  censuramei  fU' 
turi  judiciiprtrjudicium  appellat  [Apolog,,  c.  39), 
B.  vero  Hieron.  Epist.  ad  Heliod.  «  ante  diem  ju- 
dicii  judicium  quo  ejectus  de  Ecolesia  rabido  d®- 
monis  ore  discerpitur,  »  non  solum  invidi»  76 
(quam  pro  zelo  etiam  in  sanotis  agnosoit  idem  B. 
HieronymusEpist.  ad  Damas.  de  prodigo  et  frugi 
flliisjysed  et  contumeliarum  nomenolatura  ipsetra- 
duceret.  Noa  itaque,  si  quid  in  re  incerta  divinare 
liceat,  conjicimus  Tertullianum,  post  obitum  Agrip- 
pini,  in  obtinendo  episcopatu  oarthaginiensi  re- 
puisam  passum  fortassis  invidia  Glericorum  quo- 
rumdam  EoclesiaeRomans,  aquibus  proindeetiam 
contumeliis  afTecius,  ad  partes  Montani  desciverit. 


auctoris  in  clerum  Romanum.  Sic  enim,  inquit 
per  invidiam  charitatem  corrumpentes,  scientiam 
ad  nihilum  deduxerunt.  Nam  et  Tertullianus  et 
Novatianus  non  parvae  scienti»  fuerunt  ;  sed  quia 
per  zelum  chariiatis  fcedera  perdiderunt,  in  scbi- 
sma  verai,  ad  perditionem  sui  hsresea  creaverunt. 
Ex  quibus  verbis  fit  etiam  verisimilior  mea  con* 
jectura  ex  eo,  77  quod  ob  repulsam  episcopatua 
Rom.  in  Eohisma  et  baeresim  inciderit  Novatianua. 
Porro  si  excommunicatua  fuerat  justissimiB  pro- 
fecto  de  causis,  etiam  fortaaais  in  absentfm  eam 
tulit  sententiam  B.  Zephyrinua  Pontifex.  Primum 
enim  in  lib.  omnibus  acriptia  oitra  14  imperii  Se- 
veri  annum,  Paracleli  novm  prophetiae  frequenter^ 


Gerte  fomitem  illis  invidie  adminislrare  potuerunt  p  Spiritus  sancti  etiam   Monlani  yerbis  jam   ciiatis 


looi  aliquot  in  libris  prsecedeniibuB :  quibus  iacite 
quorumdam  clericorum,  foriassis  Romanorum, 
viiia  reprehendity  non  aliter  aique  postmodum  I3B. 
Hieronymo  et  Paulino  accidii  eadem  de  causa  (1. 
d$  Spect^,  0.  25) ;  in  primis  de  frequeniaiione  spe- 
ctaoulorum  :  Sed  tragxdo,  inquii,  vociferante, 
exclamaiiones  ille  (nempe  aliquis  de  Glsro)  alicujus 
prophetae  retractabit.  Inter  effeminationis  modos, 
Psalmum  secum  comminiscetur  ;  et  cum  athletx 
agent,  ille  diciurus  est  repercutiendum  non  esse  ; 
poterit  et  de  misericordia  moveri  defixus  in  morsus 
ursorum  et  spongias  retiariorum»  Avertat  Deus  a 
suis  tantam  voluptatis  exitiosx  cupiditaiem.  Quale 
est  enim,  de  EccUsia  Dei  in  ecclesiam  diaboli  ten- 
dere  ?  de  calo  (quod  aiunt)  in  cosnum  ?  illtu  manus 


meminit,  Bicuii  eiiam  mutieris  prophetidis  subinde, 
modo  Priscillamy  modo  Maximiilam  signiflcans ;  et 
similiier  do  Exstasi  habet  non  pauca,  locia  citaiis 
inter  Paradoxa  Auctoris  (I  ad  Prax.,  c.  1).  Deinde 
Psychicos  quoque,  id  esi  animales  appellare  ccepit 
cathoIicos,tum  advera.  Marc.  ium  adyera.PrflUBeam, 
sicuii  eiiam  ibi  laiiua.  Posiremo  omnia  illa  simul 
conjungens  lib.  adv.  Praxeam,  Romanum  ^episco- 
pum,  quantum  apparet.  Eleutherium  oalumniaiur, 
tanquam  qui  agnoscens  jam  prophetias  Moniani, 
Priscx  et  Maximiliss,  ex  ea  agnitione  pacem  Eccie^ 
siis  Asix  ei  Phrygise  inferre  paratus  fuerit,  nisi 
Praxeas  fatsa  (perperaro  inquii)  de  ipsis  prophetis 
ei  Bcclesiis  eorum  asseverando,  coegisset  tiiieras 
pacis  revocare  jam  emissas,  et  a  proposito  reeipien- 


quas  ad  Dominum  extuleris,  postmodum  laudando  ^  ^^or^^  charismatum  concessare.  Et  insuper  diaboli 


hi^trionem  defatigare  ?  ex  ore  quo  Amen  in  sanctum 
protuleris,  gladiatori  testimonium  reddere  f  ii<  <zta>- 
va<  aiiis  omnino  dicere,  nisi  Deo  Christo  ?  Lib.  ds 
Idol.  cap.  7.  L.  de  Cor.  milit.f  1.  liem  illud  in 
artificeB  idolorum :  Tota,  inquit,  die  ad  hanc  par^ 
iem  zelus  fidei  perorabit  ingemens  Chrisiianum  ab 
idolis  in  ecclesiam  venire,  his  manibus  adorare  quae 
foris  adversus  Deum  adorantury  manu$  admovere 
corpori  Domini,  quae  dasmoniis  corpora  conferunt, 
Nec  hoc  suffidt.  Parum  sit,  ti  ab  aliis  manibus  ac- 
eipiant  quod  contaminant,  sed  ipsae  tradani  aiiis 
quod  contaminaveruni.  Aliegunlur  in  ordinem  eccle- 
siasticum  artifices  idolorum.  Proh  sceius  I  Semei 
Judasi  manus  Christo  intulerunt,  isti  quotidie  corpus 
ejus  lacessunt.  0  manus  praBsdndendae  1  Rursum  D  Boriptum   ceneemus  Tertulluni  librum  db  fuoa 


negotium  procurasse  dicit,  gui  propheiiam  expulitg 
ei  paracleium  fugavit.  Certe  ipse  aucior  excommu- 
nicaiionem  in  hfireticos  approbat  non  uno  in  loco 
{Scorp,  adv,  Gnost.  o.  1). 

AIINO   DOMINI  GCXU. 

§  XVI.  De  uliimis  Tertulliani  montanisias  Ubris, 
de  Fuga  in  persecutiane,  de  Exhortaiione  casHiatis, 
de  Monogamia,  de  Jejuniis  adversus  Psychicos,  de 
Pudicitia,  de  Exstasi,  adversus  Apoliomum  Septi- 
mum.  — 31.  S.  Zephyrlni  Pap«  Romani  ziii,  M. 
Aurelii  Antonini  Baasiani  Pii  FelioiB  Auguati  Bri- 
tannici  Germanioi  imperii  i,  q.   BLPmio  l.  f.  rofo 

LOLLUNO  GENTIANO,    BT    POMPONIO   BABBO    C0B8.    COD- 


iilud  de  pastoribuB  in  persecuiione  fugieniibus : 
Piane  superest  ut  eitam  martyria  recusare  mediletur^ 
quipropheiias  ejudem  Spiritus  saneii  respuit :  novi 
et  pustores  etiam  eorum  in  pace  ieones,  in  prselio 
cervos.  Denique  de  velandiB  Virginibua:  Illam  con- 
sueiudinem  quas  virgines  negat,  dum  ostendit,  nemo 
probassei,  nisi  aliqui  tales  quales  virgines  ipsx.  Taies 
enim  oculi  volent  virginem  visam^  quaies  habei  oirgo 
quas  videri  volet.  Invicem  se  eadem  oculorum  genera 
desiderant.  Ejusdem  iibidinis  est  vtderi  et  videre 
{Ibid.,  I.  de  Veland,  virg.  oap.  2).  Auoior  oom- 
mentarii  S.  Ambroaio  asoripti  in  Epiat.  Pauli  vide- 


iN  PERSECUTIONB,  idquo  aute  decesBum  Imper.  L. 
Sept.  Beveri  Pertin.  Augusli,  qui  eo  anno  pridie 
NonaB  Febr.  Eboraoi  moarore  magia  quam  mnrbo 
mortuus  est  (in  hoc  adeo  puniius  a  Deo  juxta  Oro^ 
aium  lib.  vii,  cap.  2),  nondum  elapso  annoimperii 
sui  18,  ui  pote  cum  ab  Idibus  Maiia  anni  Domini 
194,addicium  usquehujua  anni  diem  compuiantur 
duntaxai  anni  n,  menses  8,  dies  21  ;quo  fit  ut 
hunc  anni  1  Anton.  faciamus,  aut  saltem  ante  re- 
ditum  Anionini  ex  Britanniis  cum  fratre  buo  P. 
Sept.  Geta  Feiioi  Augueto  Briiannico  imperii  oon- 
Borte,  adhuo  durante  peraecutione  (1.  ad.Scap. 


411 


TRRTULLIANI  VITA. 


118 


e.  4),  quam  ipse  [utpoto  lacte  ChrUtiano  imbutus, 

»icuti  Bupra  ex  auctore  diximuBJ  vel  Severo  6ul- 

pitio  teate  {Sacrx  Hist.   )ib.    ii),  ceseare  fecerit, 

utpote  qui  scribat  ab  obitu  Severi  ad  Decium  usque 

pacem  Ecclesiis  fuisse»  praeterquam  quod  a  Maxi- 

mino   in   episeopos  ssvitum    fuerit ;  quatp  adeo 

Jongam  paoem  appellat  H.  Gyprian.  lib.  de  Lctpsis. 

Quaaquam  interim  edicta  Severi  adhuc  aliquandiu 

viguisse  ex  bis   auctoris  verbis  videatur  :  Nisi 

forle  in  setKutusconsuUa  et  principum  mandata  cot- 

tionibus  7ft  opposita  delinquimus  (1.  deJejun.  c.  13 ; 

1.  de  tuga  in  persec.   5).   Hunc   cum  contra  Ec- 

clesiam  scriptum  asserant,  ubi  supra,  B.  Hiero- 

DymuB,   8ophroniu8  et  Nicephorus,  versimile  fit 

Fadtum  illum  Romanum  fuisse  presbyterum .  Gerte 

quod  aliquo  ministerio  Ecclesiastico  functus,  col- 

ligere  est  ex  verbis   illis  :  Sed  cum  ipsi  auctoreSy 

id  est^  Diaconi,  Presbyleri  et  Episcopi,  fugiunt,  quo^ 

nodo   lacius  intelligere  polerit  f   Quibus   interim 

quando  (contraquam  sentit  Auctor)  fugere  liceat, 

in  Annotationibus  nostris  latius.  Meminit  in   eo 

etiam  Rutilii  sandissimi  martyris  :  porro  et  sub  8e- 

vero  faaud  dubie  referri  debet,  quod  scribont  Eu- 

seb.  %X  Nicephor,  de  Origenis  prima  persecutione 

maxima  apud  Alexandriam,  antequam  sese  ipse 

castraret.  Atqui  ad  intelleetum  Auctoria  facit,  ubi 

dicit  :  Ualedictum  eue  ante  dirooita^tv  deum   Cce- 

sarem  nuncupare  (I  Apolog.,  c.  34) ;  id  quod  late 

receuset  Herod.  lib.  tertio  de   ritu   observato  in 

relatione  Severi  Imper.  post  mortem  in  divos  per 

iilioB  Roms  faeta,  postquam  oineres  ex  Britannia 

seoum  allati  in  urna  alabastrina  juxta  illum,  aut 

crea  Juxta  8partianum,  in  sepulcrum  Antonini  sunt 

illati.  Hic  prsterea  praetereundum  non  putavimus, 

quod  com  pridie  Non.  Februar.  perierit  Beverus» 

castigari  deberent  leges  dus  Godicis,  altera  lib.  vi, 

tit.  45,  1,  I,  ut  legatur  v  Kal.  Februarii,  pro,  Ja- 

nuarii  :  altera  ejusdem  1.  tit.  37,  lib.  iii,  uti  soii 

Anlonino  Ang.  ascribatur,  non  Severo  et  Anton. 

Augg.  utpote  cum  lata  sit  vi  Kal.  Maii.  diu  post  il- 

liusobitum,  maxime  cum  exstet  lex  Antonini  solius 

Kalend.  Maiis  lata,  et  a\\m  plures  his  Goss.  lata. 

ANNO    DOMim  CCXIII. 

32.  S.  Zepbyrini  Romani  Pontificis  xiv,  Antonini 
Imper.  ii,  m.  pompomio  m.  f.  aspro  ii  bt  asprogoss. 
8iv«  duobus  Aspris,  quibos  CiObs.  leges  Antonini 
varias  data  leguntur  (quorum  seniorem  eumdem 
iilum  censemus  de  quo  supra  ad  annum  ccii),  so- 
lus  Antoninus  (testibus  Herodiano  et  Spartiano), 
fratre  Geta  ad  pectus  sus  matris  interfecto,  post- 
quam  imperavii  annnm  unum,  dies  21,  ac  sepul- 
to  in  aeptizonio  (quod  a  septem  zonis  cgbU  ita 
dictum  Severus,  vei  Euseb.  teste,  edificaverat)  ac 
in  divos  relato,  imperium  usurpavit.  Insuper  et 
alioB  plurimos,  quantumvis  patri  sibique  antet cba- 
rissimos,  neci  tradi  Jussit,  inter  quos  commemo« 
randi  veniunt  Papianus  ille,  ejus  ac  Juliani  et  Ter- 
tyliani  JG.  proBceptor,  Juris  Asylum  oognominatus 


A  t  Spartiano,  et  Sammoaicus  Serenus,  cujus  libros 
plurimos  exstare  ille  scribit,  Gordiani  postea  Gs- 
saris  paedagogus.  Inhuoc  annum  referimuslibrum 

TBRTULLIANI    DE     EXHORTATIONE    CASTITATIS,     UtpOtO 

quem  Nicephorus,  lib.  quarto,  capite  54,  inter  eos 
recenset,  qui  contra  Ecclesiam  catbolicam  conscri- 
pti  sunt,  et  in  quo  eo  dementias  videtur  venisse, 
ut  apud  tres  etiam  laicos,  utpote  Montanum  et  in- 
sanas  ejus  prophetides  Priscam  et  Maximillam 
esse  Ecclcsiam  existimet,  quemadmodum  latius 
idipsum  alibi  inculcat  (lib.  de  Exhort.  castit.f  c.  7; 
lib.  De  pudie.,  c.  21).  Huic  etiam  anno  applica- 
mus  79disputationem  illam  Caii  scriptoris  eccle- 
siastici  adversus  Proclum,  cujus  meminerunt  Eu- 
seb  lib.  sexto,  capite  decimo  quarto,  beatus  Hie- 

n  ronymus,  in  Gatal.  scr.  eccl.,  et  latius  in  h«c  verba 
Niceph.  loco  jam  citato  :  «  Floruit,  inquit,  sub 
Zephyrino  Romse  episcopo  Gaius,  Antonino  Severi 
filio  imperante.  »  Is  adversus  Proclum  Montani 
propugnatorem  dissertationem  copiosissimam  ha- 
buit  et  composuit,  temerariaB  audacisB,  quod  novam 
introduxerit  propbetiam,  illum  redarguens  et  con- 
futans.  Quam  quidem  nos  aliquando  existimavi- 
mus  ansam  dedisse  Auctori  ad  Montani  partes  de- 
ficiendi ;  quod  versimile  fit  in  Proclum,  hac  dispu- 
tatione  convictum,  nec  resipiscentem,  a  Zephyrino 
excommunicationem  latam  fuisse,  et  omnes  ejus 
asseclas,  inter  quos  haud  dubie  Auctor,  utpote 
Montanistarum  xaTot  Proclum  sectator,  non  eorum 
qui  secundum  iEsobioem  dicebantur,  contra  quos 
egit  libro  adversus  Praxeam.  Verum  Jam  antea  il- 

C  lum  deflcere  coepisse,  imo  contra  Ecclesiam  scri- 
psisse,  ex  superioribus  manifestum  fit.  Fortassis 
etiam  hoc  tempore  contigit  Origenis  discipuli  Cle- 
mentis  Alexandrini  et  Ammonii  Romana  sub  Ze- 
phyrino  profectio,  oujus  meminerunt  Eusebius  et 
Nicephorus,  quorum  ille  lib.  vi,  cap.  42,  causam 
illius  eam  scribit,  quod  in  optatis  illi  esset  anti- 
qnissimam  illam  Ecclesiam  invisere.  Quo  tempore 
etiam  alii  ecclesiastici  scriptores  ab  illis  enume- 
rantur,  Beryllus  Arabis  Bostrenus,  Hippolytus 
juxta  quosdam  Portuensis,  AlexanderprimumGap- 
padociae,  deinde  Hierosoiymorum  episcopus  qui- 
bus  interserit  B.  Hier.  etiam  Minucium  Pelicem, 
qui  Apologetioum  Auotoris  per  muita  imitatus  est. 


D 


ANNO  DOMINl  CCXIV. 

35.  8.  Zephyrini   Paps  Homani  xv,   Antonini 
Imper.  iii,  imp.  CiEs.  m.  aurel.  divi  sbveri  f.  an- 

TONINO  AUQ.   BRITAN.   GERMAN.  IV,  ET  P.   CLELIO  P.   F. 

BALBiNO  II.  coss,  ipso  Antoniuus  Imp.  trib.  potest. 
XVI,  de  Britannis  triumphavit.  Quo  anno  aiERTULL. 
scriptum  existimamus  etiam  adversus  Ecclesiam 
librum  db  monoqamia.  In  eo  inter  ctetera  sic  legi- 
tur  :  Cum  magis  nunc  tempus  in  coUecto  factum 
51/,  annis  circiter  ctx  exinde  productis  ([  de  Monog.^ 
c.  3).  Quos  qui  a  Passione  Domini  computandos 
voluerit,  tota  via  abberrare  ex  superioribus  plus 
satis  manifestum  est,  etiamsi,  Juxta  erroneum  cal« 


119 


TERTDLLIANl  VITA. 


120 


culam  AaotoriB  a  passo  Ghristo  usque  ad  devasta'  A  &nQo  scriptum   censemus   a  Tertulliano  etiam 


tionem  Hierosolymorum  anni  duntaxat  computa* 
rentur  22,  quos  alii  enumerant  25 ;  quia  usque  ad 
annum  praBBentem  non  solum  160,  sed  producti 
essent  188.  Sunt  etiam  qui  ad  Apostoiis  hunc  com- 
putum  ineanty  eo  quod  praemittatur  :  post  Aposio- 
los;  in  qua  sententia  et  nos  fuimus,  oum  Annota- 
tiones  nostras  in  eum  scriberemus  locum.  Verum 
S6.  Petrus  et  Paulus  primum  passi  sunt  anno  Ne« 
ronis  ultimo,  qui  in  annum  incidit  Gbristi  69,  a 
quo  adhuo  non  niii  oomputantur  anni  146,  et  S. 
Joannes  Evangelisla  vixit  adTr^janum  usque,mor- 
tuus  primum  anno  circiter  100,  unde  non  plures 
Bunt  anni  quam  144.  Propius  acceduntquiab  Apo- 
stoli  Pauli  ffitate  computant  annos  illos  circiter 


adversus  Ecclesiam  librum  de  jehjniis  ADVEasus 
pSYceicos  (I.  de  Jejun,y  c.  1;  Ibid.,  c.  i3;  Jbid.f 
c.  16).  Ex  quo  imprimis  fit  verisimile,  cum  Proclo 
reiiquisque  Montanistis  post  dictam  disputationem, 
etiam  TertuIIianum  a  Papa  Zephyrino  excommu- 
nicatum  fuisse,  ex  verbis  inquam  illis  :  Dum  qua- 
qua  ex  parte  anathema  audiamus,  qui  aliter  annuti' 
tiamus.  Deinde  varia  tum  fuisse  celebrata  per 
GrsBcias  concilia,  ita  testatur :  Aguntur  prseterea 
per  Graecias  illas  certis  in  tocis  concilia  ex  univer- 
sis  Ecclesiis,  per  qux  et  altiora  quxque  in  commune 
tractantur,  et  ipsa  repraesenlatio  totius  nominis 
Christiani  magna  veneralione  celebratur.  Conoentus 
autem  itli  stationibus  prius  et  jejunationibus  operati. 


80  olx,  quorum  sententontiae  accedimus  :  sed  quia  n  Quas  maxime  contra  Montanistas  convenisse,  vel 


ilie  primum  martyrio  aCTectus  fuit  cum  Apostolo 
Petro  (uti  jam  dictum  est),  censemus  ab  eo  tem- 
pore  numerandos  quo  Epistolam  scripsit  priorem 
ad  Gorinthios,  ab  anno  nempe  Domini  circiter  54. 
Imprimis  enim  scriptam  Epistolam  utramque  ad 
Gorinthios,  postquam  ab  ipso  ad  Odem  essent  con- 
versi,  ex  eisdem  fit  manifestum  ;  qu»  conversio 
contigisse  putatur  anno  Domini  51,  cum  ibi  hflBsit 
ad  annum  et  menseB  sex.  Deinde  si  Ephesi  scripta 
sit  (sicuti  quidam  et  rectius  babentGrfleci  codices), 
ex  historiis  peregrinationis  Pauli  satis  patet  dicto 
anno,  qui  incidit  in  duodecimum  Glaudii  Impera- 
toris,  Ephesi  illum  habitasse  ;  sive  ex  Phiiippis 
(quod  plures  pr»  se  ferunt  et  Latini  et  Gr«Bci  co- 
dioes),  certe  anno  55.  Per  Philippos  iter  feoisse, 


inde  mihi  colligere  videor,  quod  etiam  in  episco 
pos  quosdam  ca  hflBresis  canceris  in  morem  serpero 
CGBpisse  videatur,  ex  his  Auctoris  ftl  verbis  : 
Hxcerunt  exempla,  et  populo,  et  episcopis  etiam 
spiritatibus ;  nam  spiritales  Monlani  aBseclas  Psy- 
chicis  (ita  Gatbolicos  calumniose  appellat)  opponit 
(i6u2.,  c.  45),  Prro  si  vera  sit  lectio  apud  beatum 
Hieronymum  Epistola  quinquagesima  quarta  ad 
Marceilam  de  Montanistis,  quod  illi  tres  in  anno 
Quadragesimas  facerent,  quasi  tres  passi  essent 
Salvatores  :  incipit  ab  illis  nonnihii  dissentire  Au- 
ctor  in  duarum  duntaxat  observatione,  sicuti  ex 
his  verbis,  etiam  juxta  ms»  cod.  manifestum  fit- 
Duas,  inquis,  in  anno  hebdomadas  Xerophagiarum, 
nec  totasy  cxceplis  Sabbatis  et  Dominicis,  offerimus 


postquam  Epheso  discesserat,  sub  festum  PaschaB,  C  j)^q^  abstinentes  ab  iis,  qux  non  rejicimusy  sed  diffe- 


testantur  Acta  Apostolorom  capite  vigesimo.  Et 
vero  Bic  intelligi  debere  Auctorem,  vel  ex  illis  di- 
ctis  verbis  coiligitur  qufls  legerat  fere  I  Gor.  vii, 
29  :  Cum  nunc  tempus  in  cotlecto  factum  sit,  Atqoi 
in  hunc  annum  hoo  incidere,  non  in  15  Severi 
(uti  quidam  etiam  viri  eruditi  conjecturam  faciunt), 
ex  eo  perspicuum  est,  quod  ille  idem  sit  cum  anno 
Domini  ccvii,  ad  quem  proinde  ad  eo  quem  dixi- 
mus,  non  nisi  anni  155  conficiuntur,  nec  ullerius 
extendi  possunt,  quod  anno  primum  51  fidei  ca- 
tholicflB  initiati  fuerint  Gorintbii,  Porro  fuit  hic 
annus  nobilitatus  consulatu  trium  imperatorii  or- 
dinis  virorum  ;  nsm  prfleter  Antoninum  et  Balbi- 
num,  qui  quartus  ab  iilo  imperavit  cum  Pupieno, 


rimus,  Verum   de    hoo  latius  in  Adnotationibus 
nostris. 

ANNO  DOMINI  GCXVI. 

35.  Sa^icti  Zephirini  Romani  PontiflciB  xvii,  An- 
tonini  Imper.  v,  amiuo  ueto  (quem  paulo  post  ab 
Antonino  inlerfectum  scribit  Spartianus)  bt  anigio 
CEREALi  coss.  00  ipso  quo  AntoninuB  in  expedi- 
tione  Germanica  (teste  Spartiano)  jiixta  RhflBtias 
multos  barbaros  interfecit,  inde  potissimum  obr- 
MANiGUs  appellatus,  putatur  scripsisse  tbrtullia- 
Nus  librum  db  pudicitia  (lib.  de  Pudicit.,  o.  7,  ot 
cap.  10).  In  quo  sententiam  sancti  Damasi  in  Pon- 
titioali  de  vasis  vitreis  ad  sacrificium  ordinatis  a 


etiam   suffectus  fuit  ex  Kalend.  Martiis  m.  anton.  J)  ^^^^^  Zephirino,   confirmanl  haBO  illius  verba  : 


M.  F.  qordianus,  qui  postea  Imperat.  GaBs  Aug. 
appellatas,  a  Balbino  interfectus  fuit,  sicuti  rur- 
Bum  ex  Kalend.  Mfldis  P.  Helvius  D.  Pertincsis  F. 
P.  N.  Pertinax  paulo  post  oocisus  ab  Antonino. 

ANNO  DOMINI  CCXV. 

54.  8.  Zephirini  Romani  Pontificis  xvi,  Antonini 
Imper.  iv,  silio  mebsala  et  q.  aquilio  sarino  coss. 
Imperator  ex  expeditione  Gallica,  cujus  Spartianus 
meminit,  Romam  reversus,  a  vestis  taiaris  genere 
inde  allatfls,  quam  plebi  distribuit,  ut  eo  vestitu 
Bese  salutaret,  Caraofldla  nuncupatus  OBt.  Hoo  fere 


Cui  ille  si  forte  palrocinabitur  pastor,  quem  in  ca- 
lice  depingis ;  maxime  quod  sequitur  :  At  ego  ejus 
pastoris  scripturam  haurio  qui  frangi  non  potesi; 
frangi  enim  facillime  possunt  caiices  vitroi ;  quos 
etiam  depingi  tom  solitos  esse,  hinc  fit  manife- 
stum.  Hio  etiam  in  hoc  a  Montanistis  dissentit, 
quod  cum,  teste  B.  Hieron.  Epist.  aupracitata, 
Montanus  sensisset  non  posse  renovfliri  per  po&ni- 
tentifim  lapsos,  atque  adeo  illum  cum  Novatiano 
conjungat ;  auctor  duntaxat  mcBchis  et  fornicato- 
ribuB  (etsi  perperam,  et  contraquam  antea  BcripBe* 
rat  libro  de  Pamit.)  pacem  EooIeaiflB  neget,  oppu- 


•  •••^p^- 


(21 


TBRTDLLIANI  VITA. 


122 


gaans  ex  propoBito  illud  Zephirini  (quem  Ponti- 
ficem  Maximum  etiam  jam  haereticus  ei  Episcopum 
episcoporum  appellat)  :  Ego  et  mxchix  et  fomica- 
tionis  delicta  pasnitentia  functis  dimitto  (lib.  de  Pu- 
dic.f  c.  1).  Atque  hoc  est,  mea  quidem  sententia, 
quod  de  iilo  scribit  B.  August.  lib.  de  HaBres., 
postmodum  aba  Cataphrygibus  divisum  sua  con- 
venticula  propagasse^  fortassis  quod  jam  defunctis 
illis  qui  xaxa  Proclum  (cujus  ipse  sectator)  dice- 
bantur,  obtinerent  palmam  illi  qui  seoundum  ^Es- 
chinem.  Utpote  contra  quos  tacite  scripserit  11- 
brum  adversus  Praxeam  de  Patre  et  Filio  non 
eisdem.  Dissensisse  etiam  illum  annotavimus  de 
doabus  duntaxat  Quadragesimis.  Quare  falluntur, 
qui  ex  eo  loco  coliigunt  eum  ad  catholicam  Eccle- 
siam  rediisse,  maxime  cum  B.  AugusU  causam 
beres.  dnplicem  assignat,  tum  quia  transiens  ad 
Cataphrygas  coepit  secundas  nuptias  damnare^  tum 
quia  aua  conventicula  propagavit. 

ANNO  DOMI^a  GGXVII. 

36.  Sancti  Zephirini  Pape  Romani  xviii,  et  An- 
tooini  VI,  Q  AQUiLio  SABiNO  II  (ad  quem  Ulpianus 
libros  51  Digestorum  scripsit)  et  sbxt.  aurblio 
89  p.  F.  ANULLiNO  coss.  censemuB  scriptos  tertul- 

LIANl  LIBR08    SEX  DE    EX8TA8I,  Ot   ADVBRSUS    APOLLO- 

NiUM  SBPTiMUM  (Inter  fragmenta),  quos  etiam  ad- 
versus  Bcclesiam  scriptostestantur  B.  Hieronymus, 
Sophron.  et  Nicephor.  Nee  obstat  quod  Appoilonium 
coliocet  beatus  Hieronymus  Catal.  script.  eccles, 
ante  Auctorem,  quia,  quod  alias  facere  solet,  nul- 
lius  imperatoris  ascribit  tempora.  Euseb.  quoque 
Eccles.  Histor,  lib.  v,  cap.  17,  et  post  eum  Nicepho- 
rus,  eum  inter  eos  quidem  recenset  qui  adver- 
SQs  MoDtanum  scripeerunt,  sed  aliquandiu  postea 
conscriptnm  satis  indicant  illa  verba  :  «c  Porro 
ApoUonius  scriptor  eccleciasticus,  cum  ea  qua 
Cataphrygum  heresls  nominata  est  adbuc  in  Phry- 
gia  vigere  videretur,  librum  separatim  ad  patro- 
nos  ejusdem  confntandos  conscripsit.  Deinde  con- 
vincit  illud  ejuidem  :  Idem  iste  Apollonius  in  eo- 
dem  iibro  oommemorat,  quod  quadragesimus  jam 
annus,  in  quo  quidem  ad  hoo  opus  scribendnm  se 
contulit,  agebatur,  ex  quo  Montanus  oonfictam  et 
commentitiam  prophetiam  inceperit.  »  Atqui  ab 
initio  pontificatus  sanoti  Eleutherii,  quo  Montanus 
haeresim  sparsit  suam,  uti  supra  dictum  est,  ad 
huno  usque  intercedunt  anni  xlii.  Sedit  enim  Eleu- 
therins  post  oonsuiatum  Gethegi  et  Clan  (utpote 
creatus  pridie  Idus  Maii,  cum  exstet  illis  consu- 
libus  Epistola  Decretalis  sancti  Soteris  Papae  data 
X  Kal.  Janii)  nsqne  ad  Maternum  et  Praduam  con- 
Bules,  defunctus  vii  Kal.  Janii»  id  est  ab  anno  Do- 
mini  GLXXII,  usque  ad  annum  GLXXXVI,  per  an- 
Dos  14,  dies  13  ;  sanctus  Victor,  ut  supra  dictum 
est,  annos  12,  mensem  1,  dies28;  his  addantur 
anni  18  Sancti  Zepbyrini,  fient  anni  44. 

ANNO  DOMINI  GGXVIII. 

§  XVII.  Quanam  ultma  iempore  floruerit.  —  37. 


A  S.  Zephyrini  Pape  RomanixixAntoninivii,utriu8- 

que  Ultimo,  BRUTTO   PRiESKNTE  et  messio  extricato 

coss.  nos  etiam  historitiB  nostrflBTertuIIianicie  fidem 
imponimus.  Non  quod  certo  velimus  asserere  po- 
stea  non  supcrvixisse  tertullianum,  quem  Tritho- 
nius  scrlbit  vixisse  usque  ad  senectam  et  senium, 
sed  quod  saltem  a  scribendo  destiterit.  Sentieba- 
mus  aliquando,  cum  in  illum  adnotationes  scribe- 
remus,  lib.  de  Jejuniis,  sub  S.  Calixto  papa  editum 
fuisse,  quod  Jejuniomm  meminerit  citra  illos  dies 
quibus  ablatus  est  sponsus  (iib.  de  Jejun,,  c.  13, 
n.  78 ;  ibid,^  c.  4),  id  est  extra  quadragesimam, 
existimantes  aliudi  ad  jejunia  IV  Temporum  ab  illo 
instituta.  Sed  ubi  penitus  inspeximus,  potest  re- 
ferri  aut  ad  id  quod  sequitur  :  Et  stationum  semi- 

D  jejunia  interponentes  (nempe  feriss  quarts  et  eext« 
ad  horam  usque  nonam)  et  interdum  pane  et  aqua 
victitanteSj  aut  ad  jejunium  Sabbati,  quod  Romrn 
celebrabatur  ex  statuto,  non  in  Africa  (cujus  etiam 
paulo  post  meminit),  aut  ad  jejunia  poenitentium 
etiam  catechumenorum,  de  quibus  ipse  in  haBC 
verba  |ante  hsaresim  :  Ingressuros  baptismumt  ora^ 
tiombus  crebris^  jejuniis  et  geniculationibus  et  per- 
vigiliis  orare  oportet  (lib.  de  Bapiis.  c.  20),  aut 
denique  ad  jejunia  in  Vigiliis  festivitatum  eccle- 
siasticarum.  Atque  adeo  placet  B.  Bieronymi,  So- 
phronii  et  Nicephori  sententia  qui  non  sub  Macrino 
aut  Ileliogabato,  sed  sub  Sevcro  principe  SS  et 
Antonino  Caracalla  floruisse  et  scripsisse  testantur 
huno  auctorem  nostrum ;  maxime  eum  sub  S.  Ze- 

^  phirimo  pontifice  omnes  illum  claruisse  scribant, 
non  sub  Calixto ;  prffiter  unum  aliquem  neoteri- 
cum,  qui  tamen  eum  jam  antea  sub  Adriano  Gs- 
sare  eumdem  fecerat  cum  Tertyliano  JG.  Porro  po- 
stremum  fuisse  hunc  annum  Antonini  Garacallffi 
Imp.,  non  sequentem  (uti  Gassiodorus  habet))  pa- 
tet  ex  Fastis  Gonsularibus  emendatioribus,  in  qui- 
bus  sic  scribitur  :  «  Hoc  anno  ad  6  Idus  April. 
iMP.  CiES.  M.  Aurelius  Divi  Severi  fllius  Antoninus 
Augostus  Britannicus  Germanicus  occisus  est  [Apth 
log.,  cap.  15).  Gum  enim  (inquit  Spartianus)  vellet 
iterum  Parthis  bellum  inferre  atque  hibernare 
Edess»,  atque  inde  Garras  Luni  Dei  -gratia  (de 
quo,  quod  insuper  addit,  ad  inteilectum  facit  Au- 
ctoris,  qui  alicubi  masculum  Lunam  ridet)  venisset, 
die  Natalis  sui  ipsis  Megalensibus^  insidiis  a  Ma- 

D  crino  pref.  pret.  positis,  qui  post  eum  invasit 
imperium,  interemptus  est,  ab  eodem  tamen  in 
deoB  relatus,  et  templo  ei  sdiGcato,  et  Saliis  ad- 
ditis. »  Gonfirmatur  hsc  mea  sententia,  quod  null« 
exstent  leges  Antonino  et  Advento  Coss.,  sed  Anto- 
nini  Aug.  tilulo  du»,  Prssente  et  Extricato  Goss., 
altera  lib.  ix  God.,  data  8  Kal.  Mart,  altera  lib.  viii, 
tit.  38,  lib.  iii,  ex  Kal.  Martiis,  paulo  ante  obitum. 
Imperavit  proinde  a  pridie  Nonas  Febr.  anni  Do- 
mini  ggxii,  usque  ad  dictum  diem,  annos  vu,  men- 
ses  II,  dies  iv*  Atqui  8.  Zephyrino  Paps,  quem  et 
8.  Damasus  et  alii  omnes  his  consuiibus  vitam 
ilniisse  scribunt,  non  possunt  plures  anni  tribui 


123 


TERTDLLIANI  VITA. 


124 


quaai  10  et  dies  16,  qQod  a  iv  Idus  Augusti  anni  A 
Domiai  GLXXXlXi  usque  ad  7  Kai.  Septemb.,  quo 
defuQctus  est,  totidem  computentur.  Quem  cum 
Ecclesia  inter  martyres  eelebret,  oportet,  ut  ab- 
sente  jam  Antonino,  iterum  per  pontiOces  idolo- 
rum  excitata  fuerit  Roms,  et  fortaasis  a  Macrino 
continuata  ((qui  proinde  etiam  post  annum,  men- 
sem  1,  dies  aliquot,  a  Deo  cade  punitus  est)  Ghri- 
stianorum  persecutio,  sed  quia  localis  duntaxat, 
non  computata  ab  historicis. 

Ac  /inienL  —  38.  Gsterum  etiam  hio  adjicien- 
dum  pro  histori»  veritate,  frustra  quosdam  illum 
denuo  ad  catholicam  fidem  redisse  opinari.  Nam 
imprimis  id  ex  8.  Augustino  colligi  non  posse  ad 
annum  abhino  secundum  Odtendimus.Deinde  inter 
martyres  minime  computandum  tertullianuMi  n 
sed  Tertullinum,  supra  in  ipsis  auspiciis  adnota- 
vimus  (lib.  de  Pcpnit,  in  calce  Argumenii  et  suis 
quibtuqne  locis).  Denique  8.  Pacianus  ad  Sympro- 
nianum  contra  Novatianos  nihil  pro  eis  facit : 
i  Tertullianus,  inquit,  post  haresin  {eliam  adden- 
dum  censuimus)  vester  est  :  nam  multa  inde  sum- 
psistis.  Ipsum  Epistola  8ua,et  ea  ipsa  quam  oatho- 
licus  edidit,  audies  confitentem,  posse  Ecclesiam 
peccata  dimittere.  »  Neque  enim  loquitur  de  epi- 
8tola,ft4  quam  post  haBresim,  sed  quam  antea  ad- 
huo  oatholicus  ediderat,  nempe  lib.  de  Poenitentia^ 
ex  quomultaipsumdescripsisse  alibi  adnotavimus. 
Gerte  si  ita  creditum  fuisset,  non  tantopere  hiere- 
sim  hujus  boni  viri  deplorasset  8.  Vincentius  Li- 
rinensis,  cujus  interim  verba  antidoti  loco,  ne  quis 
forte  ex  eo  scandaiizetur,  addenda  putavimus  :  C 
«  Fuit  iste  quoque  (alludens  ad  Origenem,  de  quo 
similia  scripserat,  qui  a  fine  imperii  Severi  ad  De- 
cium  Qsque  supervixit)  in  Ecclesia  magna  tentatio. 
Sed  de  hoc  nolo  plura  dioere :  hoo  tantum  comme- 
morabo,  quod  oontra  Mosis  praceptum,  exsurgen- 
tes  in  ficclesia  novellas  Montani  furias  et  insana 
illa  insanarum  mulierum  novitii  dogmatis  aomnia 
veras  propbetias  asseverando,  meruit  at  de  se  quo- 

(10)  Hffio  de  coasvis  et  oonoivibus  pius  prflB&ul. 


que  et  scriptnris  suis  dicerelur  :  Si  lurrexerit  in 
medio  lui  propheta,  etc,  non  audies  verba  propketx 
illius.  Quare?  Quia^  inquil,  tentat  vos  Dominus  Deus 
vester,  utrum  diliyatis  eum,  an  non.  His  igitur  tot 
ac  tantis  caBterisque  ejusmodi  ecclesiasticorum 
exemplorum  molibus,  evidenter  advertere,  ac  se- 
cundum  Deuteronomii  leges  luce  clarius  intellige- 
re  debemus,  qaod  si  quando  aliquis  ecclesiasticus 
magister  aberraverit,  ad  tentationem  nostram  id 
fleri  providentia  divina  patiatur,  utrum  diligamus 
Deum,  an  non,  in  toto  corde  et  in  tota  anima 
nostra.  • 

§  XVIIL  De  TertullianUtis.  —  39.  Denique  co- 
ronidis  vice,  non  praBtereundum,  quod  ex  B.  Au- 
gust.  didicimus,  durasse  adhuc  ad  sua  usque  tem- 
pora  TBRTULLiANisTAS  haereticos,  et  tum  primum  in 
catholicam  Ecclesiam  transiisse.  Quibus  etiam 
magis,  quam  ipsi  Tertulliano,  censemus  imputan- 
dam  absurdiseimam  illam  hsresim  qua  dioebant 
animas  hominum  pessimas  post  mortemindaBmo- 
nas  converti,  maxime  cum  state  primum  Augu- 
stini  post  Donatistas  et  Jovinianistas  collocentur 
Tertullianiste,  qui  id  senserint,  tum  ab  ipso,  tum 
a  S.  Isidoro,  Honorio  Augustodunensi,  Rhahano 
et  Gratiano  in  Gatalogis  hsereticorum  :  «  Tertul- 
lianietffi  (inquit  ille  ad  Quodvultdeum,  iib.  de  H»- 
res.)  a  TertuUiano,  cujus  leguntur  opuscula  multa 
eloquentissime  scripta,  usque  ad  nostrum  tempus 
paulatim  deficientes,  in  extremis  reliquiis  durare 
non  potuerunt  (sic  enim  castigamus)  in  urbe  Gar- 
thaginiensi.  Me  enim  ibi  posito  ante  aliquot  annos, 
quod  etiam  te  meminisse  arbitror,  omni  ex  parte 
consumpti  sunt.  Paucissimi  etiam  qui  reman- 
serunt,  in  oatholicam  transierunt ;  suamque  basi- 
licam,  qu8B  nunc  etiam  notissima  esl,  catbolicae 
tradiderunt.  »  Quod  utinam  iilorum  exemplo,  jam 
quoque  in  noetro  Belgio  (10)  fatiscentes  nostrs 
tempestatis  heretioi,  propediem  facianti  Deo  au- 
ziliante,  cui  honor,  potestas  et  gloria,  in  saouia 
ssculorum.  Amen. 


TERTYLIANI    JC.    ROMANI 

RESPONSA  QUiE  IN  LIBRIS  DIGESTORUM  EXSTANT. 

EX  LIB.  I  QUiESTIONUM  OCTO. 


Z>.  Lib.  I,  itf.  3,  De  Leg.  Senatusque  cons.  L  27. 
Ideo,  quia  antiquiores  leges  ad  posteriores  trahi, 
usilatum  est  semper,  quasi  hoo  legibus  inesse 
credi  oportet,  ut  ad  eas  quoque  personas  et  ad 
eas  res  pertineant,  qus  quandoque  similes  erunt. 

9ft  D.  Lib.  29,  tit.  3,  De  acquir.  vel  amitt.  haered.. 
lib.  82.  juxta  MS.  cod.  Bald. 

Si  servus  cjus  qui  oapere  non  potest,  hnres 


inetituatar,  et  antequam  Jussa  domini  adeat  ha- 
reditatem,  manumissus  alienatusqoe  sit,  et  nihil 
in  fraudem  legis  factum  sit,  ipse  admittitur  ad 
hereditatem.  Sed  et  si  partem  capere  tantam 
possit  dominus  ejus,  eadem  dicenda  aunt  de 
parte  quam  ille  capere  non  potest.  Nihil  enim 
interest,  de  universo  quaratur  qaod  capere  non 
poasit,  an  de  portione. 


-r',. 


125  DISSERTATIO  DE  iETATE  AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TBRTDLLIANl 


126 


D.  lib,  41,  iit.  2,  de  acquir.  vel  amit,  posses.  t  28. 
Si  aliquam  rem  possideam,  et  eamdem  postea 
eooducam,  an  amittam  possessionem  ?  Multum 
refert  in  bis  quid  agatur.  Primum  enim  refert, 
utrum  sciam  me  possidere,  an  ignorem,  et  utrum 
quasi  non  meam  rem  condncam,  an  quasi  meam. 
£t  soiens  meam  esse,  utrum  qnasi  proprietatis 
respectu,  an  possessionis  tantum.  Nam  et  si  rem 
meam  tu  possidoas,  et  ego  emam  a  te  possessio- 
nem  ejus  rei,  yel  stipuler,  utilis  erit  et  emptio  et 
stipulatio,  et  sequitur  ut  et  precarium,  et  condu- 
ctio,  specialiter  possessionis  solius  conducendas, 
vei  precario  rogandai  animus  interveniat. 

EX  LiBBO  SINGULARI  D£  CASTREN8I  PEGDLIO 
D.  £.16.  29,  ta.  I,  De  Testam.  miL  L  23. 

Idem  etsi  paterramillias  miles  de  castrensibus 
rebos  duntazat  testatus  arrogandum  se  dederit  • 
si  vero  DQissus  jam  hoo  fecerit,  non  valet  testa- 
mentnm. 

Ibidem,  leg,  33. 

6i  filius  famiiias  miles  feoisset  testamentum 
more  militi»,  deinde  post  mortem  patris  postbu- 
mus  ei  nasceretur,  utiquerumpitur  ejus  testamen- 
tum.  Verum  ei  perseverasset  in  ea  voluntate,  ut 
vellet  adhuo  illud  testamentum  valere,  valiturum 
illad,  quasi  rnrsum  aliud  factum  :  si  modo  mili- 
taret  adhuc  eo  tempore  quo  nasceretur  illi 
postbumuB.  Sed  si  fiiius  familias  96  miles  fecisset 
testameatum,  deinde  postea  vivo  eo,  et  adhuc 
avo  quoque  superstite,  nasceretur  ei  postbumus. 
non  rumpiturejus  testamentum,  quiaoum  id  quod 
nasceretur,  in  potestate  ejus  non  peryeniret ;  non 


A  videtur  suus  b«res  agnosci,  ac  ne  avo  quidem  suo 
bunc  nepotem  postbumum,  cum  viro  filio  nasce- 
retur,  suum  baBredem  protinus  adnasci.  Et  ideo 
nec  avi  testamentum  rumpi,  quoniam  licet  in 
potestale  avi  protinus  esse  inciperet,  tamen  ante- 
cederet  eum  filiua«^Secundum  que  si  filius  fami- 
iias  miles  testamentum  fecerit,  et  omiserit  postbu- 
mum  per  errorem,  quem  non  volebat  abbvreda- 
tum,  deinde  postbumus  post  mortem  avi  vivo 
adbuc  Llio,  id  est  patre  suo,  nalus  fuerit ;  omni 
modo  rumpet  illius  testamentum.  Sed  si  quidem 
pagano  jam  illo  facto  natus  sit^  nec  oonvalescet 
ruptum.  Si  vero  militaote  adbuc  natus  fuerit, 
rumpetur.  Deinde  si  voluerit  ratum  illud  esse 
pater,  convalescet  sio,  quasi  denuo  factum.  Sed  e^ 

l)  si  vivo  avo  nascatur.postbumus,  bic  non  rumpe 
oontinuo  patris  testamentum.  8i  supervixerit  povt 
mortem  avi,  vivo  adbuo  patre,  rumpet ;  quod 
novus  illi  nunc  primum  bsres  adnascitur.  Ita 
tamen,  ut  nunquam  posset  duorum  simul  testa- 
menta  rumpere,  et  avi,  et  patris. 

D.  L.  49,  tiL  17,  De  castr.  pectd.  L  4. 
Miles  praecipua  babere  debet  que  intulit  secum 
in  castra  concedente  patre.  Actionem  persecutio- 
nemque  castrensium  rerum  semper  flliufi  etiam 
invito  patre  habet.  8i  paterfamiHas  militiffi  vel 
post  missionem  arrogandom  se  prwbuerit,  viden- 
dum  erit,  ne  buic  quoque  permissa  intelligatur 
earum  rerum  administratio,  quas  ante  arrogatio- 
nem  in  castris  acquisierit :  quamvis  constHutio- 
nes  principales  de  bis  loquantur,  qui  ab  initio 

G  cum  essent  filii  familias,  militaverint,  quod  ad- 
mittendum  est. 


DiSSERTATIO 

6£-V£ItA  MATE  AC  DOGTBINA  SGRlPTOfiUH 

QUiE  SCPERSUNT  Q-  SBPT.  TBRTULLIANI  (4). 


CONSPECTUS    DISSERTATIONIS. 


AETICULUS  I.  D 

De  Tertulliani  ingenio,  atylo  et  existimatione.  89 

ART1CULU8  II. 
De  librra  Tertulliani,  quorum  et  eetas,  et  ortbo- 
doxia  constant.  96 

%i.  —  Ratio  instituti  Ibid. 

(1)  Auctore  P.  Gottcfrido  Lumper,  monacbo 
benediotino  imperialis  monasterii  ad  S.  Georgium 
HercyDisd  SiJvaB,  p.  t.  Viliingae  priore.  H©o  disser- 
tatio  fteeipitur  ex  iom.  yl  operis  cui  titulus 
Bistaria  tKeologico-critica  de  vtta,  scriptis  atque 


§  2.  —  Qusstiones  qusdam  universe  propo- 
nuntur. 

§  3.  —  Quonam  annoTertulIianus  ad  monta- 
nistas  defecerit?  Utrum,  bis  relictis,  se 
denuo  ad  ortbodoxos  receperit  ? 

§  4.  — Quomodo  Tertullianus  montanizans  a 


97 


98 


doctrina  sandorum  Patrum,  aliorumque  scriptorum 
ecciesiasticorum  trium  priorum  sseculorum  ex  viro* 
rum  doctissimorum  litterariis  monumentis  coi' 
leeta. 


127 


DI8SEHTATI0  DB  VERA  iETATE 


128 


B 


montaniBta  disoerni  possit.Et  hujus  discri-         A 
minis  vindicis  adversus  HofTmannum.         99 

ftl  §  5.  —-  Prima  classis  librorum  qui  sunt 
tempore  prioris  vezationis  Gbristianorum 
sub  Severo  Augusto  scripti.  101 

§  6  —  De  ipsa  hac  vexatione  disputatur^ita  ut 
demonstretur,  talem  ezstitlsse  ante  Scveri 
edictum,  quam  in  rem  propositis  Moshemii 
argumentis  alia  nova  adjiciuntur,etinitium 
oepisse  A.  P.  C.  N.  CXCVII.  Ib^d* 

§  7  —  Qus  caus»  hujus  prioris  vezationis.      104 

§  8.  —  Initium  vexationis  Christian.  ex  an. 
quo  periit  Albinus  demonstratur  ;  hunc 
vero  an.  CXCVII  interfectum  esse  pro- 
batur  primo  ex  ordine  belli  quod  Severui 
cum  Pescennio  Nigro  gessit.  Obiter  qus- 
dam  notflB  in  nummis  Severi  explicantur, 
et  Moshemii  rationes  emendantur.  105 

§  9.  ^  Albinum  anno  GXCVII  interfectum 
fuisse  probatur  secundo  a  tempore  expu- 
gnati  Byzantii.  108 

§  10.  —  Probatur  tortio,  ex  anno,  quo  Cara- 
callusCffisariisdignitatem  et  SCto  accepit.  109 

§  11.  —  E  loco  quodam  Tertulliani  ad  Scapu- 
lam,  qni  cum  alio  Spartiani  confertur, 
ostenditur  anno  CXCVII  initium  cepisse. 
priorem  hanc  vexationem  Chrislianorum  Ibid. 

§  l:s.  —  Idem  demonstratur  ulterius  ex  aetate 
Apologetici  Tertulliani,  csterorumque  li- 
brorum  qui  eum  antecesserunl.  110 

§  13.  —  i£tas  ipsa  librorum  hujus  generis  de- 
finitur,    ita    ut   liber    ad    Martyres   an.         C 
CXCVil   sit  exaratus  ;   Hoffmanni  conje- 
ctur»  exploduntur.  111 

§  14.  —  Liber  de  Spectaculis  an.  CXCVill 
conscriptus.  Oubitationes  Tillemontii , 
Hoffmanni  et  Dupinii  solvuntur.  113 

g  15.  ^  Liber  de  Idololatria  eidem  anno  asse- 
ritur.  Tillemontii  et  Hoffmanni  ooigectu- 
rffi  digpeiluntur.  115 

g  16.  —  Apologetiotts  an.  CXGIX  compositus 
demonstratur.  117 

g  17.  —  Libri  duo  ad  nationes  anno  CXCIX 
soripti.  120 

g  18.  —  Liber  de  testimonio  anim»  eidem 
anno  asseritur.  121 


ARTIGULUS  III. 

De  libris  Tertulliani  quorum  et  etas  et  Mon- 
tanismus  constat.  122 

§  1.—  Liber  de  Gorona  an.  GCI  docetur  con- 
scriptus.  Ibid, 

§  2.  —  Secus  sentientium  opiniones  exami- 
nantur,  et  in  primis  Hoffmanni  et  Orsii, 
qui  illum  anno  GXGVIII  tribuerunt,  et 
Pagii,  qui  eum  assignaverat  an.  CCII.         126 

§  3.  —  Baronii  argumenta  convelluntur  pro 
anno  GXCIX.  129 

§  4.  —  Denique  Pamelii  et  Allizii,  qui  librum 


D 


hunc  conjeoerant  in  annum  GCIX,  decreta 
exploduntur.  130 

M  §  5  — Liber  uterque  de  Cultu  feminarum 
simul  editus  ostenditur  contra  Pamelium 
et  Tillemontium.  130 

§  6.  —  Anno  quidem  GCI,  aut  CGII.  132 

§  7.  —  Liber  de  Fuga  in  persecutione  vindi- 
catur  anno  GGIL  Ibid. 

§8.  —  Examinatur  popularis  sententia  de 
libro  Scorpiace  libris  Tertulliani  ad  Mar- . 
cionem   posteriore,  deque  ejus  adversus 
huno  libris  deperditis  disputatur.  133 

§  9.  —  Scorpiacem  anno  CCIV  scriptam  esee 
conficitur.  135 

§  10.  —  Libri  V  qui  supersunt  adversus  Mar- 
cionem  quorum  primus  refertur  ad  an- 
num  CCVII  aut  GCVIII,  cffiteros  dubis 
ffitatis  esse  docetur.  136 

§  11.   —  Tillemontii  contraria  opinio  castiga- 
tur.  137 

§  12.  ^  Liber  de  Pallio.  Disputatur  de  tri- 
plici  prosentis  imperii  virtute,  et  inquiri- 
tur  in  annum  quo  Geta  dignitatem  Augus- 
ti  suscepit,  139 

§  13.  —  Dubia  redditur  Basnagli  et  Walchii 
sententia,  qui  an.  CGXI  hunc  librum  edi- 
tum  esse  voluerunt,  et  an.  CGVIII  libellus 
asseritur.  144 

§  14.  —  Librum  ad  Scapulam  sub  initium 
imperii  Antonini  Caracalii,  an  CCXI  pro- 
diisse  probatur.  143 

ARTIGDLUS  IV, 

De  libris  Tertulliani,  quorum  vel  stas,  vel 
doctrina,  vel  utraque  latet.  144 

§  1.  —  Tertia  dassis  librorum  Tertuliiani, 
quos,  quamvis  incertffi  ffitatis  sint,  tamen 
constat  scriptoi  ante  ejus  defectionem 
fuisse.  Ibid. 

§  2.  —  Liber  de  Oratione  ante  defectionem 
Bcriptus.  Ibid. 

§  3.  —  Liber  de  Baptismo  a  TertuIIiano  ca- 
tholico  exarattts.  Gonfutantur  argumenta 
dissentientium.  148 

§  4.  —  Pamelius  et  Dupinius  castigantur. 
Puritas  libri  a  Montanismo  demonstra- 
tur.  152 

§  5.  —  Libri  II  ad  axorem  ante  lapsum  Ter- 
tulliani  exarati.  156 

ARTIGULU8  V. 

Quarta  classis  librorum,  quorum  nonnisi 
Montanismus  patet.  157 

§  1.  —  Liber  de  Patientia.  Ibid. 

§  2.  »  Liber  de  velandis  Virginibus,  qui  est 
facile  librorum  montanisticorum  primus.  159 

§  3  —  Liber  de  Exortatione  castitatis.  160 

g  4.  —  Liber  de  Monogamia,  Jejuniis  et  Pu« 
dicitia.  161 


129 


AG  DOCTRINA  SGRIPTORUM  TERTDLLIANI 


§  5.  —  Ubri  advenras  Hermogenem,  Prazeam        A   §2-  —  Liber  adversus  Judsos. 


et  de  Aoima.  462 

§6.  —  Libri  advereus  ValeDtiaianos,  et  de 
Prsicriptionibus,  Garne  Gbnsti,  et  Resur- 
reotione.  4  4 

g»  ARTICULUS  YL 

Quinta  classis,  librorum  quorum  neo  atas,  neo 

doctrina  oerta  est.  168 

§  4 .  —  Liber  de  Poanitentia.  Ibid. 


§  3.  -  -  De  Aotis  Perpetue  et  Pelicitatis,  ho- 

rumque  Montanismo. 
90  §4.  —  De  Montanistis  Artotyritis. 
§5.  —  Wfaistoni  argumenta  pro  Tertulliano 

auctore  horum  actorum  expenduntur. 
§  6.  —  Usus  universs  hujus    Disputalionie 

exempHs  ex  historia  Christiana  ductis  de- 

monstratur. 


130 

170 

174 

m 

177 


ARTICULUS  I. 

De  TertuUiani  ingenio,  Hylo  el  eomiimatione. 

Multum  valuisse  Tertullianumlitteris  earumque 

soientia,  commentationes,  quas  edidit,  luculenter 

declarant,  Judice  Dupinio,  <  acris  et  acuti  erat 

ingenii,  at  non  satis  acourati  et  recti.  Pins  splen- 

dorie  8«pe  ejusinestratiociniis  quam  solidi.  Afficit 

et  perslringit  potius  novis  et  inusitatis  elocutio- 

nibus,  quam  vi  rationum  oonvinoit.  Res   aifeotata 

8unt,  et  interdum  aliquanto  inflat».  Lepore  qui- 

dem  grandi,  at  parum  genuino  eas  exprimit.  Prae- 

ier  modum  saspeloquitur:  inomnibus   fere  elTer- 

▼escit  et  effertur.    Figuris  et  hyperbolis  soatet. 

Multa  Bcientiaeteruditione  repletuserat^qua  appo- 

site    admodum    utebatur.  In   satyra  excellebat: 

cjus  urbani  sales  et  mordaces  eraot.  Adversarios 

dextre  impugnabat,  et  eos  rationum   inter  se  co- 

harentium    multitudine    obruebai.     Denique    ni 

ratiociniis  persuadet,  consensum  saltem  extorquet 

•plendida  tratione  dioendi.  EJjus  oratio  laconica, 

dictionesvalids,  et  in  ejus  scriptis  totidem  verba, 

totidem  fere  sententia.  Non  immerito   tamen  in 

iia  tria  carpit  Lictaniius  vitia  non  contemnenda. 

TertuIIianus,  inquit,  plurima  erat  litteratura  pe- 

riius,  verum  in   loquendo    parum  facitis^  parum 

camptuM^  ei  multum  obscurus  (Lactant.  lib.    v  In^ 

siitui,  divinar,,  cap.  4).  Tria  haoo     quidem  slyli 

vitia  apud  plerosque   auctoree  Africanos   occur- 

rant,  exceptis  tamen  Minucio,  Gypriano   et  Lao- 

tantio^    qui   ab  Afrioanorum  stylo    recesserant : 

Cypriaoo  tamen  adhuc  aliquid  est  reliqui.  Verum 

summo  gradu  apud  Tertullianum  ;et  nullius  scrip- 

toris  stylus  illius  auctoris  stylo  durior  est,  minus 

comptus  et   obscurior.    Singula  ejus  opera  illis 

laboraDt  vitiis,  alia  plus,  alia  minus.   Clarior  et 

liquidior  est.sed  minus  elegans  inlibris  polemicis, 

obscurior  et  durior  in  loois  communibus,  ut  in 

libro  de  Pallio,   quod  unum   est  ex  antiquitatis 

operibus  obscurissimis.  Liber  de  Posnitentia  om- 

nium  est  elegantissimus.  EJjus  opera  pulcherrima 

et  ntilissimasunt  Apoiogeticus,  PrxscripiioneSyXihn 

de  Pcenitentia,   Baptismo,  OrationCy  et  Eortaiiones 

ad  Patientiam  et  Martyrium,  »  UBiC   Dupinius   (Ell. 

Dupin  Btbtioth.  des  Auteurs,  tom  1,   p.    465,  vers. 

iatin.    Coiooiffi,     1703).   bed    audiendus   quoque 

Joan,  Caveus,   qui  cum  prsdicta  Lactantii  verba 

recitassct,  raox  sua  hano  in  sententiam  subdit ; 


Habet  tamen  Terlulliani  slylus  majestatem  quam* 
dam  sibi  propriam,  et  grandem  eloquentiamf  sale 
el  acumine  plarimum  conditam^  quas  simul  legentis 
ingeniumexercety  et  animam  suaviter  delectat  (Cave, 
Hist.  litterar.  tom.  I,  pag.  92,  edit.  Basileensis). 

Exsupra  dictis  (prosequitur  Dupinius)  non  est 
difflcile  judioare,  quis  fuerit  Tertulliani  character. 
Verum  asque  non  est  facile  asserere,  utrum  laude, 
quam  vituperio  sil  dignior ;  nam  primo  si  de  eo 
Judicatur,  proutEccIesis  inserviit,  difHcile  dictu 
est,  an  ei  magis  nocuerit,  qnam  profuerit.  Inde 
enim  ejus  doctrinam  contra  plures  hereticos  for- 
titer  propugnavit,  in  quibutidam  operibus  capita 
non  levia  ejus  disciplins  tuitus  est,  et  denique 
mores  pulchre  passim  docuit ;  at  hinc  praoterquam 
quod  sempermultis  infectu8fuiterroribns.Ecclesis 
disciplinam  diserte  impugnavit,  postquam  ab  ea 
descivit.  Si  deinde  deeo  judicatur  exojus  ingenio, 

Q  tanto  pollet  et  bono  et  malo,  ut  quod  prevaleat, 
diffioile  dictn  sit.  Tandem  si  ex  ejus  stylo,  nesci- 
tur  an  landandus  grandiloquio  et  stupendus,  aut 
viliisvituperandus.  Ita  sententiis  semper  disside- 
runt,  et  etiamnum  non  mediocriter  viri  variant 
in  judiciiSy  qun  de  hoc  auctore  ferunt:  quo  ad 
credendum  inducor  in  eo,  quod  bunum  est,  lau- 
dare  satius  esse,  et  quod  malum  fuit,  vituperare, 
quam  de  eo  absolutum  ferre  judicium,  quod  nun- 
quam  non  milie  discepiationibus  esset  obnoxium. 
£n  tibi  quaedam  tum  antiquorum,  tum  recen- 
tiorum  de  Tertulliano  judicia.  Cyprianus,  auctore 
Hieronymo,  qui  id  aoceperat  a  presbytere  quo- 
dam,  qui  id  a  Cypriani  scriba  didiceraly  nonnihil 
ejus  operum  quotidie  legero  solitus  erat,  et  ejus 
rogando  librum,  aiebat:   Date  mihi  prscceptorem 

D  meum  (Hieronym.  de  Scriptor.  Eccies.,  cap.  53). 
Bevera  enim  eum  imitatus  est,  et  ab  eo  non  pauca 
desumpsit.  Pluraque  etiam  suorum  operumeodem, 
quo  Tertullianus,  instituto  composuit,  ut  suum 
de  Idolotatria  librum  ad  instar  Apologetiei ;  libros, 
de  Disciplina,  et  Habitu  muliebriy  de  Zelo  \et  Lifore, 
de  Oraiione  Dominica^  de  Opere  et  Eleemosynis,  ad 
imitationem  Tertulliani.  Euscbius  tradit  de  Ter- 
tulliano,  eum  unum  ex  eruditissimis  latinis  scrip* 
toribus  fuisse,  et  in  eingulis  Ecclesiis  clarissimum 
(Euseb.  Hist.  Eccl.  I.  ii,  c.  2).  De  eo  Judicium  fert 
Lactantius  a  nobis  allatum,  quod  ejus  non  admo- 
dum  cedit  bonori,  Hilarius  in  suo  in   Mattheum 


131 


DISSERTATIO  DB  YBRA  iBTATE 


18S 


Commentarioscribity  errorem  la  qaem  lapsus  est,  A  ^<^m   /am   diu  est,  quod  eum  magni  facio^  H 


eju9  librorum  auctoritatem  elevasse,  qoi  eraot 
aiiqua  approbatione  digni.  De  eo  nonnunquam 
bonoriOce  loquitur  Hieronymus,  ut  in  Catalogo, 
ubi  looi  eum  dicit  acris  et  yebementis  ingenii 
virum,  et  in  sua  ad  Magnum  Epistola,  tradit  eru- 
ditione  et  subtilitate  omnes  ei  auctores  inferioreB 
esee  :  sed  alibi  ejuserrores  increpat  et  vitia.In  sua 
contra  RufRnum  Apologia91  ait:  Ejus  ingenium 
landOthxreses  damno:  et  contraHelvidium^respon- 
det  baeretico  Tertolliani  auctoritatem  apponenti : 
De  Tertulliano  dico^  Ecclesias  homincm  non  esse. 
Tertulliani  stylum  laudat  Augustinus,  et  ejus  ubi- 
que  damnat  errores.  In  libro  de  Genesi  ad  litteram 
tradit  Tertullianum  acri  ingenio  nonnunquam  ve- 


quamvis  spinis  sit  obsUus  et  tristis,  mihi  non  mde- 
tur  injucundus.  In  ejus  scriptis  nigrum  illudy  de 
quo  vetus  poeta  caniit  mihi  occurrit  lumen,  et  ejus 
aeque  mejueatobscuritas.acnitentisebeni  etfabrefactu 
Ita  semper  sensi^  ui  Africanx  formse^  licet  a  nostris 
abtuddnt,  tamen  sua  non  carent  amabilitate,  et  ut 
nonpaucas  hatas  obscuravit  Sophonisbe,  sic  efuS' 
dem  regionis  ingenia  cum  sua  extera  placent  elo^ 
quentia,  et  huic  ptures  Ciceronis  imitatores  postpo- 
nam,  Delicatissimis  fateamur^  et  quidem  stylum  esse 
ferreum,  at  nobis  quoque  fateantar,  ex  hoc  ferro  exi' 
mia  eum<irma  cudme^9%  ac  Christianse  retigionis 
cum  honoremy  tum  innocentiam  propugnasse^  Ya- 
lentinianos  acriter  perseculum  fuisse,  et  Marcionem 


ritatcm  perspexisse,  nec  potuisse  quin   eam   ali-      penitus  confodisse.  Postcrior  est  P    MaUbranchius^ 


quando  vel  contra  mcntem  suam  ponerei.  Tertul- 
lianuru  ita suis pingit  coloribus  Vvncentius Lirinensis; 
Terlulliani  quoquey  inquit,  eadem  est  ratio;  nam 
sicut  ille  (nempe  Origenes)  apud  Grsecos,  ita  hic 
apud  LatinoSy  nostrorum  omnium  facile  princeps 
judicandus  est.  Quid  enim  hoc  viro  doctius  ?  quid 
in  divinis  atque  humanis  rebus  exercitatius  ?  nempe 
omnem  philosophiam,  et  cuncias  philosophorum  sec- 
tasy  auctorex,  adversatoresque  sectarum,  omnesque 
eorum  disciptinas,  omnem  histoj  iarum,  et  siudiorum 
varietatem,  mira  quadam  mentis  capacitate  com' 
plexus  est.  Ingenio  vero  nonne  iam  gravi,  ac  vehe- 
mcnti  excelluit,  ut  nihit  sibi  pene  ad  expugnandum 
proposuerit,  quod  non  acumine  irruperit,  aut  pon- 
dere  eliserit  ?  Jam  porro  oratitmis  suse    laudes,  quis 


Investigationis  veritatis  auctor.  lib.  2,  oap.  3: 
TertullianuSf  inquit,  procul  dubio,  vir  omni  doctrina 
excuUus  erat,  at  plus  memoria,  quam  judcio  polle- 
bat.  Acri  magis  et  vasto  tngenio^  quam  acri  et  vasta 
mente.  Denique  dubitari  nequit,  guin  fanaticus  fuerit 
eo  sensu  quo  supra  explicuiy  et  quin  omnia  prope- 
modum  fenaticis  propria  ei  fuerint.  Bo  quod  Mon- 
tani  ejusque  vatum  visiones  veneratus  fuerit,  evinci- 
tur,  quod  debili  jubtcio  fuerit.  Ades  ilia  ingenii, 
impetus  de  levibus  affaius,  mentem  effrenaiam  non 
obscure  denotant ;  quot  in  ejus  hyperbolis  et  flguris 
motus  abnormes.  Quot  rationes  splendidas  ac  ma- 
gnificx,  qase  suo  duntaxat  splendore  probant,  et 
pertuadent  soium  mentem  stupefaciendo  atque  per^ 
siringendo,  Deinde  demonstrare  conatur  banc  ve- 


exsequi  valeat  ?  qux  tanto,  nescio  qua  rationum  ne-  C  ^^^  illius  esse  imaginem,  qusdam  exscribendo  ex 


cestitdie  conferta  esl,  ut  ad  consensum  sui,  quos 
suadere  non  potueritf  impellat:  cujus  quot  pene 
verba^  tot  sententiss  sunt^  quot  sensus,  tot  victorise. 
Sdunt  hasc  Mareiones,  Appelles,  Praxex^  HermO' 
geneSy  Judxi^  Geniiles,  Gnostici,  caeterique;  quo^ 
rumille  blasphemias  muUis,  ac  magnis  voluminum 
suorum  molibas,  velut  quibusdam  fulminibus  evertit. 
Et  iamen  hic  guoque  post  haec  omnia^  hic,  inquam. 
TertuUianus,  catholici  dogmatis,  id  est,  universalis 
ac  vetustx  fidei  parum  tenax,  ac  ditertior  multo 
quam  felicior,  mutata  deineeps  senteniiaf  fecit  ad 
extremum  quod  de  eo  beatus  ronfessor  Hilarius 
quodam  loco  scribit :  Sequenti,  inquit,  errore  de- 
traxit  scriptis  probabilibus  auctoritatem  (2).    Trithe- 


libro  de  Pallio,  quo  ezisiimavit  opere  id,   apposite 
evinci  posse. 

Si  hanc,  quam  ex  viris  doctis  dedimus  Tcrtut' 
liani  imaginem  spectemus ;  quari  cum  nonnullia 
potest,  plusne  profuerit  nocueritne  religioni  et 
Ecolesie?  majorane  damna  intulerit  Ecclesis,  an 
vero  commoda  ?  plusne  vituperio,  an  laude  dignns 
sit  censendue  Tertullianus  ?  Ut  varia  hac  de  re 
doctorum  judicia  sunt,  ita  quidpiam  determinare 
oppido  difdcile  est  ac  deiicatum.  Judice  tamea 
elegantissimo  Schroeckbio  (3),  si  ejus  (Tertulliani 
sciiicet)  soripta  interrogemus,  in  ejus  fere  favorem 
licet  respondere.  Montani  enim  errores,  quorum 
patronum  agebat,  non  admodum  Ecolesiam  oppu- 


mii^  Rhenani,  PolUiani,  Pamelii,  Rigaltii,  et  cstero-  rv  goabant,  multo  minus  GhristianflB  religionis  fun- 


rum  recentiorum  Judicia  silentio  prstermitto,  qui 
a  singulis  consuli  possunt,  et  duorum  nostratium 
Gallorum  auctorum  Judicio  finem  facio,  qui  uter- 
qoe  Tertullianumj  sed  varie  pinxit.  Prior  est  cla- 
rus  Baizacius  in  Epistola  ad  Rigaltium  2,  lib.  5 : 
TerluUianum,\nqmiyexspecto,quem  in  lucem  emittis, 

ut  me  patientiam,   quam  tradit,  edoceat Cum 

eo  auctore  in  gratiam  redissem  tua  praefatione,  si 
eum  fuissem  odio  prosecutus  et  si  ejus  dictione  dura, 
et  ejus  saecuU  vUiis  ab  eo  legendo  fuissem  delerritus. 


damenta  evertebant,  sed  ex  fervore  potiui  quo- 
dampietatisnimio,  rationis  discussionem  plerum- 
queabJiciente,oriebantur;  imoetinbis  defendendia 
a  fide  catbolica,  Symboloque  apostolieo  nibiiy 
aut  certe  non  multum  discedebat.  Quid  ergo  Mon- 
tanistfB  appellatio  plus  illius  famas  nooeat»  quam 
alia  veterum  Patrnm  errata  auctoribus  suii?  Inter 
sectarios  meliorem  quidem  vito  suas  partem  egit, 
non  habet  tamen  Ecclesiaea  sstate  virum,  quem 
huio  eruditione  et   meritis   comparet.  Imo  non 


(2)  Vincent  Lirinens.  Commonitor,,  cap.  \%. 

(d}Jo.  Matth.  SohroDckh.  Hist,  Eccles.  Theotiseeseript. ^iom.lll,  p.  mihi  321. 


13B 


AG  DOGTRINA  SGRIPTORDM  TERTDLLIANI 


134 


paraixi  profaisfle   catholicis  Tertallianum   etiam  A  G&ruDQ<Io™  ^i^terpres.sed  parum  ing6nua9,8Qarum 


Montanistam  arbitror,  non  solum  qnod  suis  inveo- 
tivis  eorum  in  agendo  prudentiam  aoueret^  sed 
qood  eos  commendatis  tanto  ardore  severioris 
ethices  principiis  ab  lutibus  allegoriois  in  expo- 
nenda  Scriptura  sacra,  et  ingeniosis  oirca  fidem 
qDsattonibus  inter  eos  binc  inde  agitatis  ad  rea 
ionge  utiliores  avocaret.  Nec  vero  qu«  scriptoris 
hujus  sunt  vitia  (hsc  enim  non  potuit  non  pro- 
dere^  qui  in  alienis  detegendis  refutandisque  tanta 
foit  inclementia  versatus)  virtutes  ejus  adeo  con- 
spicuas  obscurant.  Scripta  ejus  piena  indiciis 
fervidi  profundique  animi,  suo  se  genio  distin- 
guentis ;  modo  animus  vehementer  assurgit,  modo 
quadam  velut  aegritudine  demittitur  et  anxie  serpit, 


utpote  opinionum  ex  iisdem  eliciendarum  plut 
aequo  studiosus.  In  falsis  doctoribus  et  Christiaufla 
doctrinas  corruptoribus  reprimendis  acerrimus 
alhleta,  qui  eosdem  ionato  animi  impetu,  ^.capitali 
odio,  dioteriis  et  opprobriis  homine  liberali  pa- 
rum  dignis,  persecutus  est.  Ad  eos  fortiter  atque 
omni  ex  parte  debellandos  insuetis  ulitur  argu- 
mentandi  teliSyqoee  tamen  pleraque  non  iDcassum 
emissa,  graviter  vulnerant.  Stylus  ejus  duritiem 
plusquam  Africanam,  et  si  accurate  velis  dicere, 
Tertullianeam  redolet.  In  verbis  amplitudini  et  vi 
cogitatuum  respondentibus  ubique  auctoris  singu- 
lare  studium  apparet.  IdeaB  ideis,  vocabula  voca- 
bulis  condensantur,  ut  e  dictionis  obscuritate  non 


propriis  inventis  et  cogitatibus  abundans»raro  seda-  n  nis^i   raro   perspicuitas,  et  duntazat  velut  fulgur  e 


tu8,in  9S  exsultando  quoquo  substristis.Apparatus 
eruditionisy  quam  ut>ertim  apteque  suis  inspersit 
locis,  multiplex  non  sine  legentium  sapore  atque 
emolumento  imaginandi  vis^ampla  atque  prcguata 
inde  iogenii  ubertas  se  undique  per  exquisitas 
cogitationes,  acutas  sententias,  imagioes  vivacis- 
simaa,  per  festivos  «ales  et  mordaces  cavillatio- 
nes,  omneque  diotionis  genus  diffundunt  ;  his 
facultatibus  raptim  et  turbate  multoties  agitatis 
jndicium  non  temel  cespitat;  unde  ejus  argumenta 
spJendoris  ac  epeoiosi  multum,  ponderis  vero  et 
Bolidi  B<ep9  parum  habent.ln  rebus  etiam  minimis 
exardescit.  Pneter  facilitatem  quibusque  narra* 
tiunculie  assentiendi  ,  haud  infrequenter  res 
veritate  majores  contemplatur  aut  Gngit,  leotorem 


tenebris  resplendeat.  Voces  obsolete,  aut  nove 
confict»,  aut  afiTectatffi,  oonstructiones  verborum 
asper»,  abusiones  vari»,stylus  insqualiter  fluens, 
oondensa  brevitas  ,  audaces  metaphorae ,  frigide 
sententiffi,  et  antitheses  94  ao  lusus  verborum 
iDaotis  Tertullianum  ubique  produnt.  Quae  sedeat 
sententia  in  mente  TertuIIiani ,  verbis  quidem 
exprimit,  sed  obsouris  adeo  ut  conjectando  po- 
tius,  quam  probe  perspioiendo  eruatur;  rarius 
dubis,  quas  ad  semanifestandum  selegit,  phrases 
plane  penetrantur ;  non  immerito  in  hoc  carpen- 
duB,  quod  studiose  cogitatuB  suos  tenebris  ao 
verborum  involucris  contexerit.  Yerum  GSdipi 
labores  haud  sane  inanes  erunt,  qui  solertius  styli 
hujus   «nigmata  pervestigart .   Dubiam ,    quam 


potiuB  ipse  abreptus  secum   rapit,   quam   ratione  ^  suis  scriptis  aspergit  auctor,   lucem  oompensat 


in  Buae  partes  invitat.  Sspius  quam  res  nude 
docenda  aut  probaoda  postulat,  oalamistris  et 
cincinnis  delectatur.  Multa  etiam  durius  et  signifi- 
cantiuB,  quam  intelligi  voluerit,  dicit.  Graecam 
philoBophiam  apprime  callebat;  ab  ejus  tamen  usu 
non  tanlum  odio,  qno  eam  velut  hiBresum  matrem 
inter  Ghristianos  coDdemnabat ,  sed  et  indoie 
adimi,  tardam  et  ab  adamatie  evagationibus  iibe- 
ram  cogitationem  abhorrentis,  abstinuit,  unde  et 
minns  frequenter  minusque  feliciter,  quam  ejus 
capacitas  ferebat ,  philosophatur .  nis  tamen 
haud*impeditu8  fuit,quo  minus  Ghristiani  nominis 
et  religionis  eximius  adversus  gentes  apologeta 
evaderet.   In  suis  criptis,  si  paucas  quasdam  sibi 


oopia  et  ubertate  verilatum  quas  BoIIicito  scruta- 
tori  detegit.  O  quam  jucundus  erit  conatus  anti- 
quitatiB  studioso,  hffic  scripta  meditanti,ex  cumulo 
verborum  operose  coacto  ad  penitiorem  rerum 
cognitionem  pertingere,  et  non  raro  in  unico  prope 
verbulo  acutius  investigato  praeclaras  veritates 
retegere  I  Quantopere  abludit  TertuIIianus  a  scri- 
ptoribus  non  paucis ,  qui  turgida  sua  dicendi 
methodo  verborum  nonnisi  profluvia  fundunt,  et 
cassas  nuces  leotoribus  ad  fastidium  usque  porri- 
gunt.  Quot  interea  auctor  noster  difflcultatibuB 
scatct,  cultoribusque  suis  lectionem  reddit  impe- 
ditam,  tot  amcenitatibuB  e.  contra  sunt  ejusdem 
libri  referti,   et  varietate  ao  selectu  Bententiarum 


peculiarefl  sentcntiaB,   neque  gravioris  momenti,  D  ao  veritatum  utiles  magis  atque  jucuDdi.   Prater 


ac  praesertim  decantata  Montanidogmataexoipias, 
puram  passim  cum  gravitate  fldem  catholicam, 
absqae  artiflciosis  explicationibus,  et  oomparandi 
formalis,  quas  nonnuUi  dootorum  hucusque  adbi- 
bere  conati  fuere,  proponil.  In  morum  doctrina, 
obi  tam  frequenter  in  rigorem  deflectit,  quanto 
Bcverior^  tanto  sspe  prsatautior.  Suo  namque 
religionia  promovendde  ardore  legentium  animos 
Buccendity  et  generosos  in  actus  iDflaaimat. 
Qasstiones  autem,  et  assertioneB  moraies  tanta 
vi  ac  gratia  pertractat  ut  erranti  facile  ignoscas, 
freqtiODs  in  sacrarum  Litterarum  UBU,neo  induotus 


enim  eruditionis  reconditioris  thesauros,  invenies 
in  ejus  soriptia  fidei  Christian®,  disciplios  eccle- 
siasticsBi  csremoniarum  in  cultu  diviao  usitata- 
rum,impetuumque  a  sectis  haereticis  in  doctrinam 
oatholicam  factorum,  ac  hereticorum  sui  flevi  opi- 
nionum  enarrationem  adeoingenuam.perspiouam, 
et  jucundam,  qualem  frustra  illa  state  ab  aiiiB 
exspectaveris.  Nec  est,  quod  confusionem  Monta- 
nismi  (propris  susb  opiniouis)  et  Gatholicismi,  ut 
ita  dicam^  metuas,  qui  multorum  est  scrupulus ; 
nam  illum  in  pauois  rebusque  levioribus  professas 
est,  Heo  Buas   opiniones   a   communi   Bententia 


135 


DISSERTATIO  DB  VERA  iETATE 


136 


disoernendi  media  nos  deflciunt.Papnm  aocuratam  \  Virginib^jy  de  Patientia,  ad  MartyraSy  ad  Uxorsmy 


esse  aiunt  Donnulli  ejus  de  Gnosticorum  erroribus 
ob  orientalis  philosophi»  ignorantiam  recensio- 
nem  ;  sed  id  non  satis  ingenue  creditur.  Is,  qui 
tanta  diiigentia  et  acumine  inhorum  scriptis  erat 
fersatus;  is,  quo  nemo  uberius  illorum  errores 
discusserat.  Is  horum  ignorasse  originem  creda- 
tur?  Atqui  absurda  iliorum  opinamenta  ex  philo- 
sophia  Graecanica  unice  derivat  ;  concedendum 
ergo  potius,  buno  fontem  non  fuisse  duntaxat 
philosophiam  orientalem.  Prcterea  Tertullianus 
latinitatis  ecolesiasticee  seu  sermonis  in  publicis 
Eoclesiae  negotiis  usitati  auctor  fuit,  in  quo  cum 
veleris  Latii  vocabulis  et  sententiis  nov«  et  a 
Ghriatianis  dogmdtibus,  personis  et  consuetudini- 


Habita  vero  ratione  ad  criticen  ao  ac  chronologiam 
quinque  Operum  classes  statuendaB  esse  capite 
sequenti  docebimos  .  Not^nda  denique  |etiam 
veniunt  Tertulliani  opera  contra  Ecclesiam  scripta 
pro  Montanistis.  Hujus  generis  numero  quatuor 
habentur,  nimirum  Mhev  de  Pudicitiay  de  Manoga- 
miay  Exhortatio  ad  castitatem,  et  Tractatus  de  JejU' 
niis. 

De  tempore  atque  ordine,quo  in  exarandis  com- 
mentationibus  suis  usus  est  Tertullianu8,multa  ab 
eruditissimis  viris  disputantur ;  nec  licet  item 
hanc  ita  decidere,  ut  omnia  flant  plana  atque 
accurata.  Praeter  alios,  operas  suas  ad  id  contule- 
runt,   ut  librorum,   quos  Tertuliianus  composuit 


bus  desumptaa  noliones  Junguntur.Licet  ab  ortho-  g  et  reliquit,  «etates  indagarcnt,   ex   Protestantibus 
doxis  su»  communioni   non   fuerit  adnumeratus,      SAmuel  BasuBgitiB  {Annalit.  polttico-ecclesiast,,  iom. 

II,   p.  215)  et  Petrus  AUixius  (Dissertat.  de  vita  ei 


ejus  tamen  ingenium  stylumque  passim  commen- 
dabant,  quemque  inter  Occidentales  illi  aequarent, 
habebant  neminem.  Non  multo  post  Cyprianus, 
inter  episcopoB  celeberrimu8,8esuamque  oralionem 
penitus  ad  hujus  dictioncm  ef.lunxit,quod  et  csteri 
minus  aperte  tentarunt.  Montani  autem  factione 
paulatim  deflciente,  periculum  quoque  ex  iilius 
lectione  sensim  evanescere  95  ocDpit,  maxime  ob 
commoda  qu»  inde  hauriri  poterant  plane  singu- 
laria.  Commentationes  et  interpretatioues  eju^  in 
sacras  Litteras  iliustria  sunt  monumenta  ad  histo- 
riam  theologise  biblicai,  exegesinque  sacram ;  sed 
non  siue  difficultate  dirimitur  quaestio,  quantum 
ille  usus  sit  interpretatione   Latina  illo   tempore 


scriptis  Tertulliani,  cap.  4  seqq,^  pag.  28),  cujus 
ohronologiam  proxime  ad  veritatem  accedere 
judicat  Guil.  Gaveus  (Hist.  litterar.,  tom.  I,  p.  92), 
et  ipse  ordinem,  ab  eo  designatum,  in  enume- 
randis  his  libria  prscipue  sequitur,  ita  tamen,  ut 
in  nonnuUis  ab  illo  dissentiat.  Ex  Catholiois  6eba- 
stianus  le  Nain,  tiliemontius  {MSmoires,  tom.  III, 
p.  300  et  suiv.  6dit.  de  Hruxell.,  4732),  Ellies 
Dupinus  {Bibtiothique  des  auleurs,  tom.  I)  et 
Remi  Ceillier  (Htst.  gin.  des  auteurs,  96  tom.  II. 
chap.  28)  ad  investigandam  ejus  librorum  etatem 
vires  suas  et  studium  impenderunt.  Sed  nemo 
felicius,  Judice  Cl.  Jo.   Matth.   Schroeckhio,  hoc 


jam  exsistente.  Numerus  et  varietas  operum  Tcr-  ^  numere  functus  est,  quam  CI.  Jo.  Augustus  Noes 


tulliani  sane  postulat,  ut  ilia  oertum  in  ordinem 
aut  olasses  redacta  perpendantur;  sic  relate  ad 
res  quas  continent,  seu  rutione  argumenti  quod 
periractant,  illius  scripta  in  tres  olasses  distingui 
possunt.  Prima  complectitur  ea,  quas  adversus 
ethnioos  et  Judaeos ,  juratos  religionis  hostes , 
scripta ',fuere ,  qualia  sunt,  e.  c,  Apotogeticus 
tibri  11  ad  Nationes  liber  de  aninue  Testimonio, 
ad  Scapulam,  et  adversus  Jttdxos.  Secunda  qu» 
contra  hsreticos,  puta  liber  de  Prmscriptione  hx" 
reticorumy  adversus  Praxeam,  Hermogenem,  Valeri' 
tinianos,  Marcionem,  de  came  Christi  contra  Apet- 
lem,  Marcionem  et  Falentinum,  de  Camis  Resurre- 
ctione  contra  Sadducsos  et  baereticos  resurrectio- 
nem  negantes.  Scorpiace  contra  Gnosticcs,  Hber  de  D 
Anima  contra  pbilosophorum  et  haereticorum 
sententias.  Tertia  vero,  que  cum  discip]inam,tum 
mores  spectant  ;  in  hac  classo  primus  locus 
debetur  libro  de  Baptismo,  cujus  pars  prior  dogma 
Bdversus  Gajanitas  de  baptismi  necessitate  ao 
effloacia  demonstrat ;  posterior  disciplinam  descri- 
bit.  Liber  de  Paniientia  primus  est  eorum  qui 
mere  ad  ecclesiasticam  disciplinam  spectant.Liber 
de  Oratione  partim  de  moribus,  partim  de  disci- 
plina  agit.  Hino  spectant  etiam  Traotatus  de  Idoto- 
latria,  de  Corona,  de  Fugay  de  PaUio,  de  Spectacu- 
li$f   de   Cultu  et  kabitu  Feminarum,  de  Vetandis 


seltj  Tbeoiogiae  doctor  et  prolessor  publicus  ordi- 
narius  in  academia  Ha^m«t,edita  disputationeanno 
1757,  De  vera  xtate  ac  doctrina  scriptorum  qtue 
supersunt  Q.  Septimii  Tertulliani,  atque  emenda- 
tius  reimpressa  Halae  Magdeburgiofle  anno  n68, 
quam  tum  ob  suam  prsstantiam,  tum  ob  raritatem 
(integro  enim  fere  anno  bibliopolas  passim  litteris 
pro  ea  mihi  oomporanda  adhortalus,  tandem 
multa  industria  exemplar  naotussum)litteratorum 
haud  ingratiis  bio  subjiciendam  statui. 

ARTICULUS  II. 
De  tibris  Tertutliani,  quorum  et  xtas  et  orthodoxia 

constant. 

§  1.  —  Raiio  instituti. 

Po3tquam,depul8is  superioris  barbariei  tenebrls, 
bonis  artibus  atque  disciplinis  pristina  elegantia 
restituta  fuit ,  coeperuntqne  prodeuntibus  annis 
omnia  litterarum  genera  majoriiuminecollustrari, 
non  defuerunt  magno  et  excellenti  ingenio  viri, 
qui  nec  arte  longa,  neo  maximis  difflcultatibus  de- 
territi,  quidquid  industriae  poterat  impendi,  ad 
illustrandam  ccetus  Christiani  historiam  contule- 
runt.  Namque  hi,  ut  erant  in  ea  sententia,  absque 
veterum  scriptorum  severa  lectione,  neque  lilte- 
rarum  olegantia? ,  neque  arli  bene  accurateque 
sentiendi,   neque   ipsis    sanctioribus    disciplinis 


137 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TERTDLLIANI. 


138 


Batis  poBse  consuli ;  ita  mazime  excutiendos  cre-  A  bornm  alios,  eosqne  prffietaDtissimos  viros,  non 


debant  eoe»  quorum  lectione  perspexerant  ipsius 
doctrinae  diciplinsque  Gbristianorum  intelligen- 
tiam  plorimum  adjuravi  posse.  Sed,  ut  ipsorum 
temporum,  ita  etiam  opinionum  est  quadam  viois- 
situdo  :  hec  ez  antiquitate  sapiendi  ratio  paulatim 
apnd  nos  adduci  ccepit  in  contemptum,  maxime 
cnm  exstiterint,  qui  propterea  quod  solo  sensu 
communiy  a  patribus  velut  hereditate  relicto, 
virom  doctum  cre<iebant  efflci,  modo  is  cssct 
astriclus  subtihtatis  geometrics  legibus,  insti- 
tueranttheologis  tirocioia  ipsa  pro  tbeologia  ha- 
bere,  et,  contenti  scientia  soa  tam  parva,  con- 
temnere  eos,  quorum  studia  aut  nullam  habent 
Dovitatis  formam,  aut  acerrimam  ingenii  conten- 


nisi  unum  alterumve  libellum  sumpsisse  sibi, 
alios  leviter  opus  susceptum  tractasse,  alios  prs- 
judicatis  opinionibus  a  vero  aberrasse,  quod  credo 
oonsecuturos  foisse,  si  nudam  veritatem  nudi 
expeditique  fuissent  secuti.Quare  cum  relegissem 
et  observarem,  esse  adhuc  in  iis,qua9,ad  librorum 
statem  scriptorisque  doctrinam  pertinentia,dispu- 
tari  utiliter  possent,  ab  aiiis  non  commemorata, 
ac  plerorumque  librorum  astatem  accuratius  posse 
constitui :  consilium  cepi  benevolo  doctorum  viro- 
rum  judicio  subjiciendi  ea  qus  sumpta  e  libris 
Tertulh'ani  ipsis,  cum  scriptorem  veterum  libris 
aliisque  antiquitatum  monumentis  collata  ad  de- 
monstrandam  oam  facere  posse  videbantur.  Quam 


tionem  laboremqoe  requirunt    operosum.    Unde  n  quidem  disputationem  ita  instituemus,  ut,praBmis- 


factum  est,  ot  hodie  plerisque  sordeat  omne  id^ 
qood  habet  aliqoam  notam  antiquitatis,  et  quffi  ad 
sacrarum  litterarum,  veterum  familis  Ghnstians 
doctoram  et  historis  Christianae  intelligentiam 
pertioent,  ea  doctoribus  umbraticis,  quam  saga- 
cioribus  videantur,  digniora. 

Hec  sspius  mente  agitantibus  nobi8,doIentibus- 
qne  com  iis,  qui  bonam  mentem  amant,  tempo- 
rom  Dostrum  infelicitatem,  visum  est,  horum 
amulari  diligentiam  potius,  quam  csterorum  ob- 
scnram  sapientiam.  Ex  quo  igitur  ccepimus  oogi- 
tare  de  eo,  quo  possemus  consequi,  ut  aliqnid 
consecremus  ad  aliorum  utilitatem;  religioni  nobis 
duximns,  vitam  sequi  popularem,  97  quaa  sensim 
dacet  nostros  homines  ad  barbariem  prislinam. 


sis  quibusdam,  qus  universe  dicenda  sunt,  pn- 
mum  commentemur  de  libris  iis,  quorum  et  stas 
constat  et  scriptoris  doctrina,  deinde  in  eos 
inquiramus,  qui  quidem  non  habent  certas  statis 
notasy  sed  Montanismi  tamen  convinci  possunt, 
vel  ab  ista  suspicione  liberari ;  denique  eos,  quo- 
rum  ffitas  non  majorem  habet  claritatem, 
quam  indoles  doctrinee,  candide  diligenterque 
excutiamus. 

§2,  —  QusRsiiones  qussdam  universe  propouuntur. 

Haec  vero  disputatio  universa  ut  occupatur  dua* 
bus  rebus,state  librorum  ac  Montanismo  :  sic  du- 
plicem  habet  difficultatem  non  parvam,  propterea, 
quod  nec  ubivis  doctrinsB  moduscerta  quadam  via 


repetendaque  pulavimus  antiquitatis  studia,  quse  C  ac  ratione  9ft  reperiri  potest,  neo  sunt   ubique 


cum  opera,in  divinis  litteris  diligentius  colendisa 
nobis  collocata,  majorem  aliquam  habeant  conjun- 
ctionem.  Propterea,  cum,  quoad  licebat,  etiam 
ad  antiquiorum  Ecclesiffi  doctorum  libros  assidue 
traclandos  animum  adjunxissem  meum  :  dignus 
mihi  in  primis  Tertullianus  videbatur,cu]usscripta 
accurata  lectione  persequerer.Namque  dubito  fere, 
an  quis  in  antiquitate  universa  sit  eorum,  e  qui- 
bas  doctrina  moresque  veterum  Christianorum 
poasont  intelligi,qui  cum  maximo  ingenio  majorem 
conjunxerit  rerum  divinarum  humanarumque 
scientiam,majoremque  in  commentando  subtilita- 
tem  (4).  8ed  ejus  quidem  scriptoris  usum  in  vete- 
rumChristianorum  institutiecognoscendis  maxime 


aetatis  librorum  certissima  indicia.  Nam  si  dispu- 
tatur  de  eo,  utrum  sit  aliquis  Tertulliani  libellus 
ante  scriptus,  quam  defecerit  ad  Montanistarum 
familiam,an  postea  :  eaTes  duobus  modis  intelli- 
gilur  :  vel  ex  ipsa  libri  stale,  vel  ex  iis,  qu»  in 
quovis  libro  continentur,Montanistarum  doctrinis. 
8ed  ista  superior  ratio  tripJicem  habet  dubitatio- 
nem.Nam  horum  iibrorum  alii  tam  non  ostendunt 
quffidam  hujus  rei  vestigia,  ut  aetas  eorum  plane 
sit  desperanda  ;  alii  nil  nobis  relinquant,  nisit  ut 
descendamusad  rationem  conjecturalem  ;  deniquo 
alii  dant  quidem  suspicionem  certam  ejus  libri 
ffitatem  intelligendi,  sed  hoo  nimirum  est  dubium 
utrum  ista  tcmpestaie  jam  Tertullianus  fecerit  ab 


impedit  dubitatio,  sitne  quis  ejus  liber  tum  scri-  j)  Ecclesia  secessionem,  aut  eodem,unde  discesserat, 


ptus,  cum  in  Montanistarum  partes  discessisset, 
vel  ante  hanc  defectidnem  a  puriori  Ecclesia?  quffi 
quidem  qusstio  vehementer  exercuit  doctorum 
hominum  ingenia,  movitque  eos  ad  intelligendam 
librorum  ejos  statem,  ut  haberemus  certam  viam 
e  Tertulliano  inteliigendi,  quid  veteres  Ghristiani 
senserint,  quidve  minus?  Sed  dolendum  est  sane. 


redierit.  Gontra  altera  etatem  definiendi  ratio, 
prffiterea  quod  non  occurrit  ubivis,  dubitantes  re- 
linquit  lectores,  sitne  jam  facta  Tertulliani  disjun- 
ctio  ita,  ut  se  receperit  ad  disciplinam  Montani, 
an  minus,  sed  in  uno  alterove  oum  ea  communiter 
erraverit,  nec  tamen  jam  tum  miserit  orthodoxffi 
Ecclesiffi  nuntium?  Enimvero,  sicut  in  ejusmodi 


(4}  Ne  quid  forte  videamur  dedisse  partium  stu- 
dto,  nnios  Jo.  Oallffii  testimonium  adjicimus,quod 
propter  nimiam  hujus  viri  in  doctores  antiquioris 
Ecciesiae  acerbitatem,  hic  non  potest  esse  suspe* 
ctum.  Ib  vero  Tertullianum  vocat  scriptorum  ad 

Pataol.  I. 


miracutum  eruditum^  arii/um,  diligeniem  copiosum, 
testem  denique  rerum  sui  asvi  Ecclesiasticarum  locu- 
pletissimum  {Decullibus  religionis  Latinorumf  lib.  i, 
cap.  11,  p.  50.) 


_"j 


139 


DISSBRTATIO  DB  VBRA  iETATE 


140 


loco,  ttbi  vel  ntiUa  est  vel  dubia  ejas  statis  suspi- 
cio,  aliasy  indicata  ratione  dubitandi,  veterum 
illud  :  Nonliquetj  interponemus,  alias  conjectura- 
rum  nostrarum  rationem  reddemus  probabilem  : 
eic,  ut  de  locis  reiiquis  singulis  universae  dicamus 
tria  attingemus  brevissime.  Primum  disputabimus 
de  anno,  quo  ad  Montanistas  TertuUianus  defe- 
cerit  (erit  enim  hoc,  unde  constitui  possit  astas 
eorum  librorum,  quorum  non  doctrina  quidem, 
sed  ffitas  patet) ;  deinde  videbimus,  utrum  Tertul- 
lianus  nunquam  ad  saniorem  mentem  redieritySed 
manserit  partibus  Montani  perpetuo  addictus  : 
pottremo  admonitiones  quasdam  universas  propo- 
nemns,  e  quibus  quis  inteliigere  possit,  an  sint  e 
Tertulliani  libris  nonulli  Tertulliano  orthodoxo 
quidem,  sed  ad  Montanismum  inclinanti,  aut  isti 
omnes,  qui  eorum  errorum  dant  su8picionem,Ter- 
tulliano  Jam  plane  alienato  adjttdicandi. 

§  3.  —  Quonam  anno  TertuUianus  ad  Montanislas 
defecerit  ?  Ulrum,  his  relietis,  se  denuo  ad  ortho- 
doxos  receperiL 

Quonam  vero  anno  contigisse  dioamus  istam 
TertuIIiani  defectionem  7  Hoc  quidem  nec  potest 
ex  ipsius  nec  ex  alius  cujusdam  scriploris  testi- 
monio  peroipi ;  neque  Hieronymus  eo  quod  dicit 
(in  libro  de  Viris  illustrihus^  cap.  53,  in  Jo.  Alb. 
Fabrioii  Bibliotheca  eeclesiastica^  p.  125).  Tertullia- 
num  usque  ad  msdium  sstatem,  Ecclesise  presbyterum 
mansisse,  Justam  dat  viam  ejus  rei  inveniend», 
quoniam,quandonatus  mortuusve  sit  Tertullianus, 
quamve  statem  attigerit,  non  satis  oonstat.  Sed 
est  aliqua  h^jus  rei  reperienda  ratio  sita  in  libris 
iis,  quorum,  qui  se  excipiunt  temporis  ordine,  alii 
nulla  habent  Montanismi  vestigia,alii  haud  pauoa. 
Atqui  nos  ostendemus  suo  loco.  nullos  esse  eorum 
qui  librnm  de  Corona  millitis  antecesserunt,in  qui- 
bus  iste  de  Animss  Testimonio  ultimus  est^e  quibus 
qusdam  Montanismi  significatio  eluceat,  ••  sed 
ejus  rei  prima  esse  vestigia  in  libello  De  Corona 
militis,  Porro  planum  faciemus,hunc  A.  GGI  man- 
datum  fuisse  litteris,  cum  liber  de  Testimonio 
animx  sit  fere  versus  iinem  A.  GXGIX  compositus; 
unde  haud  difficile  erit  inteilectu,  Tertullianum 
anno  fere  P.  C.  N.  GG.  se  Montanistarum  partibus 
a<iyunxi8se.  At  majori  sane  difficultati  obnoxia  est 
altera  quffistio  :  utrum,  sudceptis  semel  Montanis- 
tarum  erroribus,  nunquam  TeKuIlianus  se  ad  pri- 
stinum  ccBtum  receperit  ?  Gujus  tamen  quaastionis 
afGrmandffi  nuUa  est  idonea  ratio.Nam  ea  erat  isti 
homini  austero  etsupra  modum  rigido  insita  animi 
imbecillitas,  ut,  quo  seviora  essent,  que  ad 
vitam  moresque  pertinerent,  eo  magis  ista  ada- 
maret,  crederetque  tanto  magis  probata  fore  Deo 
et  consentientia  cum  Ghristianorum  perfectione. 
Atque,  ut  soient  ii  qui  atra  bile  vexantur,  tenacio- 
res  esse  eorum  omnium»  qus  nutrimento  sunt 
tristitiffi,  eorumque  opiniones  cum  annis  nova  ca- 
pere  incrementa  :  ita  est  parum  credibile,  Tertul- 
lianum  istas  opiniones  deposuisse,  istamque  reli- 


A.  quisse  palffistram,  in  qua  videbat  operam  se  posse 
omnibus  ejus  generis  exercitationibus  dare.  Acce- 
dit  ad  hoc  non  omnium  modo,  qui  de  rebus  ad 
eum  pertinentibus  oommentati  sunt,  silentium  de 
eo,  quod  ad  religionem  pristinam  redi6rit,sed  ipsa 
etiam  Augustini  professio  (de  hasresibut,  cap.  86) 
omniumque  consensus,  qui  ejus  auctoritatem  in 
doctrinis  probandis  admittere  noluerunt,  quoniam 
ad  perverse  sentientiom  partes  se  contulisset. 
Neque  cum  sententia  nostra  pugnant  libri  ii  quos 
eum  ultimo  fere  loco  soripsisse  ostendemus,  qui 
pene  omnesaliquashabeotmaculas  errorum  Mon- 
tanisticorum  aspersae.Sit  igitur  haec  ea  in  re  pre- 
ceptio,  ut  omnes  isti  libri  existimentur  ab  ipso 
post  discessionem  suam  elaborati,  quos  apparet 

n  post  alios  fuisse  compositoa,  qui  istorum  errorum 
possunt  haud  dubie  convioci. 

§  4.  —  Quomodo  Tertutlianus  Montanizans  a  Mon- 
tanistas  discemi  possit  f  Ei  hujus  discriminis  vin- 
dicias  adversus  Eoffmannum, 

At  sunt  permulti  e  Tertuliiani  libris,  quorum 
ffitas  cum  curiosorum  acumen  subterfugiat,  nulla 
habent,  nisi  quffidam  errorum  Montanisticorum 
vestigia  sibi  impressa,  e  quibus  vix  tamen  potest 
Judicari,  quosnam  libros  ante,  quosnam  postdefe- 
otionem  suam  ad  Montanistas  consoripserit.  Unde 
factum  est,  ut,  qui  ista  substilius  quffirunt,TertuI- 
lianum  Montanistam  a  Montanizante  distingnendum 
esse  haud  inepte  dicerent.  Sed  aliter  visum  est 
Jo.  Guil.  HofTmanno,  doctissimo  olim  in  Academ  a 

Q  Vitebergensi  Historiffi  dootori,  qui,  eum  in  ea 
esset  sententia,  ut  crederet  omnia  TertuIIiani^qu» 
supersunt,  in  Montanismo  scripta  fuisse,  hoo  sibi 
demonstrandum  dissertatione  singulari  sumpserat 
(Vitebergffi,  1739).  Is  quidem  pulchre  perspiciens, 
si  ista  subtilitas  admitteretur,  demonstrationem 
suam  aliquid  esse  detrimenti  capturam,  negavit 
hoc  admitti  discrimen  posse.  «  Garere  enim  hoc, 
ait  (§  4,  p.  17),  finibus  certis.nec  minus  ambiguum 
esse  vultum  Montanizantis  et  Montanistffi,  quam 
ejus,  qui  ffigrotare  iacipit,  et  sgrotantis.  »  lOO 
Ego  vero  vehementer  dubito,  quod,  quidsibi  velint 
qui  ita  loquuntur,  HofFioannus  intellexerit,  aut  in- 
telligere  voluerit.  «  Libros  enim  Tertulliani  Mon- 
tanizantis,  adjicit  (p.  18),  forte  esse  eos  qui  qui- 
dem  Montani  dogmatibus  infecti  sunt,  sed  reote 

*^  sentientes  non  exagitans ;  Montanistffi  vero,  qui 
hffiresim  non  solum  continent,  verum  etiam  contra 
Gatbolicos  defendunt.  »  Sed  nobis  iisque  qui  ita 
loquuntur,  quod  ego  quidem  sciam,  omnibus,  is 
dicitur  fjiovxavUeiv,  qui  quidem  errores  cum  Mon- 
tanistis  communes  vel  omnes  habet  vel  aliqaos, 
sod  ita  tamen,  ut  spreta  eornmdem  sacrorum  cum 
8ua  Ecclesiacommunione,  nondum  se  contulerit  ad 
ejusdem  societatis  sacra,  quacum  in  nonnullis  do- 
ctrinis  consentit,  oum  Montanista  sit,  qui  utrum- 
que  fecerit.  At  ista  quidem  HofTmannus  certis  oa- 
rere  dicit  flnibus.  Sit  ita  sane.  Sit  vultus  Tertul- 
liani  Hontanistffi  ac  (lovTavUovxo,  ambiguns  admo« 


141 


AC  DOCTBINA  SCRIPTORUM  TRRTULLIANI. 


142 


dam.Oaid  ergo  est?  Nitniram  non  potest  ex  vultu  A 
TertuUiani  judicari,  fueritne  is  jam  roorbo  lecto 
afGzuBy  an  leviter  tactus  quodam  ejus  impetu.  Kt 
id  volebamus  quidem,  non  posse  ex  levibus  qui- 
busdam  signis  errorum  Tertuliiano  cum  Monta- 
nistis  communium  tute  conjici^  quod  jam  ipsa 
Montanistarum  sacra  susceperit.  Neque  tamen  id 
ita  intelleclum  volumus,  quasi  spurium  esset,  aut 
suspectum  omne  argumentum,    quod   dicitur  a 

doctrinis  Montanistarum  in  boc,  illove  libro  Ter- 
tuiliani  obviis  ad  Montanismum  istis  libris  asse- 
rendum.  Sunt  enim  ista  in  re  fines  et  quasi  ter- 
mini,  qaibus  utendum  arbitror,  ne  de  Tertuiliani 
Montanismo,  ex  ejus  Jibris  oognoscendo,  parum 
aut  nimium  pbilosophari  videamur.  Primam  igitur 
legem  ejus  rei  Judicandfe  hanc  volumus  esse,  ut  n 
ejusmodi  liber  babeatur  in  eorum  numero,  quos, 
familiaB  Montanistarum  jam  adscnptus,coujpo8ue- 
rit,  in  quo  occurrit  nomen  Ptychicorum.  Erat  enim 
boc  veluti  symboluroyquo  socios  orthodoxaB  Eccle- 
sis  a  8u«  sects  hominibus,  quos  spiritales  dicit, 
disiiogueret  (K .  Tertullianum ,  de  Monogamia, 
cap.  1,  edit.  Nic.  Rigaltii  II,  p.  673  R.) ;  atque 
videtur  tum  fere  conflctum,  cum  eos,  qui  rigidam 
Montaoi  disciplinam  non  reoipiebant,  oppugnare 
inciperel.Neque  id  occurrit  in  uUo  libro  aiio,  quem 
temporis  aut  ipsius  doctrinas  ratio  ostendunt  ante 
ejus  defectionem  conscriptum  fuisse.  Itaque  non 
e^t  dobitandum,  quin  sint  isti  libri,  qui  hoc  no- 
men  continent,  omnes  post  susceptum  Montanis- 
mum  exaratt.  Alter  canon  bic  esto  :  omnis  liber 
TertuIIiani  ex  Montani  officina  exiisse  putetur,qui  ^ 
doctrinas  tractat  non  quidem  Montanistarum  pro- 
prias,  sed  tamen  Paracleti  cujusdam  auctoritate 
coofirmatas.  Namque  hic  erat  capitalis  Montani- 
starum  error,  quod  Paracletura  Jactarent  suo  tem- 
pore  venisse  talem,  qui  et  dux  esset  ad  veritatem 
omnem,  et  nova  rerum  divinarum  scientia  audi- 
tores  iuos  imbueret  ita,  ut  cognoscerent,quiB  pate- 
lacta  nulii  essent  antiquioris  memoris  homini,  et 
ad  maximam  perfectionem  nunc  aspirare  possent 
(Vide  eumdem,  in  libro  de  Velandu  YirginibuSf 
cap.  1,  et  libro  iv,  Adversm  Mareionem^  c.  22, 
p,  537  C).  Atque  faujus  Paracleti  agnitionem  se, 
aiiy  sejunxiBse  ab  Ecclesia  {Adversus  101  Praxeamy 
cap.  1,  p.  634  0) ;  neque  hunc  sibi  errorem  per- 
suaderi  unquam  passi  sunt  orthodoxsB  Ecclesiao  D 
Bocii,  quoniam  hic  principalis  erat  doctrina  eorum, 
qai  Montanum,  tanquam  magistrum,  sectabantur; 
qoamvis  csteri  errores  Montanistarum  omnes, 
ex  aliqua  parte,  vel  ipso  hujus  controversias  tem- 
pore,  vel  paulo  post,  recepti  fuerint  a  nonnullis 
aotiqae  Ecclesi»  sodalibus.  Sed  quemadmodum 
dixima8,nunquaro  deposuisse  Tertullianum  errores 
eos,  quoe  semel  in  schola  Montaniitarum  didice- 
raty  id  eponte  sequitur,  quod  Jam  fere  diximus, 

ejnsdem  generis  esse  libros  TertuUiani,  in  quibus 
alioe,  baud  dubie  Montanistarum  scitis  infectos, 
excitavit.  Atque  his  regulis  addi  possent  aliaB,  qun 


libros  Montanismi  certissime  argoant,  qaalis  est 
diserta  ipsius  Tertulliani  professio ;  sed  sont  ist» 
ita  fere  comparatae,  ut  disputatione  non  egeant, 
aut  non  sint  certissimsa  fidei.  Quod  si  vero  exsti- 
terit  tale  quid  in  quodam  libro  Tertulliani,  quod 
poBset  referri  ad  unam  regularum  istarum,ab8que 
erroris  periculo  licet  existimare,  eum  fuisse  tum 
editum,  cum  jam  inimicitias  eum  orthodoxa  £o- 
clesia  Tertuilianus  suscepisset.  Sed  Jam  ad  libros 
ipsos  veniainus. 

§  5.  —  Prima  classis  librorum,  qui  sunt  tempore 
prioris  vexationis  Christianorum  sub  Severo  Augu- 
sto  scripii. 

Ex  his  primum  pertractandos  promisimus  eos 
quorum  nec  stas  nec  doctrina  dubia  admodum 
esset ;  in  quibus  sunt  primo  loco  ponendi,  quos 
scriptosesse  constateo  tempore,quo  calamitatibus 
mnttis  Christiani,  regnante  Severo  Aug.,  propter 
doctrinam  affligebantur  a  deorum  cultoribus.  Quo- 
rum  ffitas  cum  rite  haud  queat  definiri,nisifigatur 
iilud  quasi  punctum  temporis,  quo  ccepta  est  ad- 
versus  Gbristianos  ssvitia,  id  agamus  necesse  est 
ut,  quonam  hcec  tempore  contigerit,  perspicuum 
omnibus  fiat.Sed  ista  vexatio  quoniam  bis  exstitit, 
primuro  quidem  ante,  deinde  post  leges  Severis 
Christianis  inimicas  :  observando  didicimus,  an- 
num  a  Cbristo  nato  ducentesimum  libros  Tertul- 
liani  devidere  quasi  in  duas  classes,quarum  altera 
complectitur  hos,  qui  sunt  ab  eo  orthodoxo,  altera 
eos,  qui  sunt  ab  eo  Montanista  perfecti.  Nobis  ita- 
que  cum  sit  propositum  primum  dispicere  de  eo 
genere  librorum  Tertuiliani,  quorum  etas  satis 
liquido  constat,  ita  in  hoc  tractando  versabimur, 
ut  demonstremus,  Jam  ante  Beveri  edictum  Cbris- 
tianos  fuisse  propter  doctrinam  vexatos,  deinde^ 
paucis  quibusdam  deipsa  hiiyusprioristempestatis 
ratione  aspersis,  in  annum,  quo  ista  afflictio  ini- 
tium  ceperit,  accurate  inquiramus. 

§  6.  —  De  ipsa  hac  vexatione  disputatur  ita,  ut  de^ 
moneiretur  ialem  exstitisse  ante  Severi  edictum, 
qnam  in  rem  proposilfs  Moshemii  argumentis  aiia 
nova  adjiciunlury  et  initium  cepisse  A.  P,  C,  N. 
CXCVII. 

Culpa,  cur  erraverint  multi  in  deflnienda  eorum 
librorum  Tertulliani  state,  qui  tempore  vexalionis 
Severian»  scripti  sunt,  in  eo  est  haud  dubie,  quod 
109  non  viderint,  ct  ante  Severi  legem,  qua  sus- 
cipiendam  Ghristianorum  reiigionem  vetuit,  deo- 
rum  cultores  vexasse  Christianos.  Ita  enim  iactum 
est,  ut  cum  inter  omnes  constaret  anno  demum 
P.  G.  N.  GGII,  hanc  legem .  a  Severo  latam  esse, 
libri  isti  omnes  post  istum  anuuminepte  poneren- 
tur.  Atque  fuerunt  identidem  nonnulli,  qui  hoc 
quidemoumlibris  ipsis  pugnare  perspicerent ;  sed 
neque  hi  veritatem  attigerunt  propterea  quod  an- 
tiqua  harum  rerum  monumenta  neo  candide,  nec 
prudenter,tanquamduces,secutifuerant.Itaquema- 
ximis  laudibus  dignusest  vir  immortalismemoria 
Jo.  Laurentius  Moshemius  6  (jiaxap(T7]c  quiy  post- 


143 


DISSERTATIO  DE  VERA  iETATB 


144 


quam  eo,quo  erat,acumiae,animique  candore  sum-  A 
mo^inquisiveratin  hanc  rem  diIigentiu9,istuDi  erro- 
remexqui8itissimisargumenti9explosit(5).Atquebic 
tantus  vir  elTecit  diligentia  sua,  ut  nobis  in  demon- 
Btranda  bac  re  multis  laborandum  non  sit.  Quam 
ob  rem  ne  careant  tamen  ii^quibus  datum  non  est 
perlegere  ipsam  elegantissimam  dissertationem, 
gravissimis  argumentis,  quibus  calamitates  Ghri- 
stianorum  tempori  ante  Severi  edictum  antegresso 
asseruit,  ea  veluti  in  compendio  recilabimus,  qui- 
bus  assentimuromninoyiisqueadjiciemus  duoalia, 
quH  ad  confirmanda  ea  aiiquid  habere  videntur  fir- 
mitatis.Atque  is  primumduxit  ab  eo,  quod  ipse  Tcr- 
tuUianuB  in  Apologetico^ei  maxime  in  universailla 
de  legibus  disputatione,  tot  signa  ediderit,  quibus 
nondum  legibus  contra  Christianos  Severum  pu-  n 
gnasse  indicat,ut  nullus  plane  dubitandi  locus  8u- 
persit.  Alterum  :  ex  libro  ad  Martyres,  o.  4,  in  quo 
commemorat  Tertuliianus  suppiicia,qnibu8  Albini 
amicos  affecerat  Severus,  quod  factum  esse  A.  P. 
C.  N.  CXCVI,  aut,quod  mallem  CXCVII,  rectissime 
Moshemius  monuit.  Tertium  ipsi  obtulerunt  Cle- 
mentis  Alexandrhui  verba  {Strom,  I.  ii.  Colon.  p. 
414.  B),  quibus  confltetur  jam  tum  tormentis  exa- 
gitari  Christianos,  cum  Stromatum  libros  compo- 
neret,  quod  fecit  fere  eodem,  quo  diximus,  tempo- 
re.  Quartum  dedit  CBtas,  in  quam  gravissima  sup- 
plicia  a  Scillitanis  Martyribus  sumpta  incidunt, 
Ciaudio  itierum  consule,  qui  cum  G.  Aufidio  Victo- 
rino  fasces  A.  P.  N.  G.  GC.  tenuit ;  quibus  denique 
argumentis  aliquid  auctoritatis  arbitrator  ex  ipso 
Orosii  ac  Freculphi  testimonio  accedere.Atque  nos  ^ 
non  sumus  ii,qui  ista  quidem  ad  rem  demonstran- 
dam  non  sufflcere  arbitraremur,ea  enim  omnia  pu- 
tamuB  rem  extra  omnem  dubitationem  ponere.  Pla- 
cuit  tamen,ne  quid  videamur  praetermisisse,  quod 
ad  rem  confirmandam  facere  quodam  modo  posset, 
duo  alia  argumenta,  que,  quamvis  minora  esse 
Mosbemianis  facile  patimur,nontamenomnino  reji- 
cienda  esse  videntur.  Unum  est  hoc,  quod  iElius 
Spartianus  de  lOS  Caracalla  dicit(inK2ta  AnUmini 
CaracalU,  cap.  i)  septennis  puer,  cum  collusorem 
suum  jE>tterttm,ob  Judaicam  religionem,grai;tu3  ver- 
beratum  audiissetfneque  patrem  suum,  neque  patrem 
puerifVel  auctores  verberum  diu  respexii.Ex  quo  loco 
apparet,quod  pater  pueri  istius  non  ipse  eum  pro- 
pter  Judaicam  religionemcastigaverit^sed  quodipse  D 
Severus  puerum  jusserit  ab  aliiscastigari.Namqui 
potuissetCaracallus  sucoensere  patri  Severo,  nisi  is 
ipse  hoc  voluisset  fleri?Itaque  aliquis  datur  locus  sus  - 
picionijamtum,  cumCaracallusseptemesset  anno- 
rumjVipugnatumesseadversusChristianosquamvis 
anno  demum  P.C.N.  CCII,  Severusleges  contra  ho- 


rum  Judfleorumquereligionemtulerit.Ad  septimum 
annum  egitCaracallasnatoSospitatore  nostro  CXCV, 
quod  est  facile  demonstratu.  Norunt  enim  omnes, 
mortuum  esseSeverum  A.CCXf,cui  succedens  Gara- 
callus  interfectus  est,cum  supra  VI  annos  regnasset 
(Dionem  Cassium  Hist.  Roman,,  lib.  Lxxvir,  edit. 
Reimari,  vol.  II,  p.  1314.),  A.  CCXVII.  Is  vero  cum 
diem  supremum  obiret,annum  attigerat29,  quo  nu- 
mero  detracto  summseannorumeju8,emergitannu8 
GLXXXVIII,  quo  natus  sit  oportet ;  unde  consequi- 
tur.Caracallum  A.GXCV,  septimum  annum  egisse, 
quo  tempore  longe  posterius  est  Severi  edictum. 
Neque  puto  quemquam  fore,  qui  nobis  opponat, 
longe  diversamesseChristianas  acJudaicsreligionis 
rationem,    nec    posse    demonstrari,    Christianos 
fuisse  a  Deorum  cultoribus  vexatos,  quoniam  cas- 
tigati  fuerint,  qui  se  Judaic^s  religioni  addixerant. 
Nam  qui  ita  sentiunt,eos  necesse  est  flngere,  quod 
vulgus  etiamChristianoB  jam  satisa  Judseis  distin- 
xerit  (ab  hoc  enim  dicimus  istum  tumultum  fuisse 
excitatum).  Hoc  vero  discrimen  cum  ante  illud  tem- 
pusy  quo  Severus  imperio  potiretur,  ne  ab  iis  qui- 
dem  sit  observatum,qui  nosseutramque  religionem 
optime  polerant,  nec  sciam,  unde  probare  quis- 
piam  possit,  eos  Severi  tempore  magis  perspicaces 
fuisse  quam  ante,  numquid  concitalam  multitudi- 
nem  sub  Severi  imperio  id  quidem  curasse  aut  dis. 
tinxisse  satis  putabimus  ?  8ed  si  maxime  dubium 
potest  illud,  tamen  apparet  adesse  exempla  odii 
gentilium  in  eos  qui  ^erant  a  Deorum  cultu  alieni 
ipsumque  Severum  non  plane  ab  odio  isto  abhor- 
ruisse.  Quod  si  Severus  id  fecit  in  pueris,  quibus 
condonare  solemus  S8epissime,que  adultis  nequa- 
quam  conceduntur  :  vix  dubito,quin  praBsides  ava- 
ritia  plerisque  tumultu  eo  adducti  fuerint,  ut  gra- 
vius  in  Ghristianos  animadverte.n^nt.  Alterum  argu- 
mentum  desumam  ex  libro,  quem  Tertullianus 
scripsit  ad  Scapulam  (cap.  4,  p.  87,  D)  :  ClariS' 
simas  feminas^  inquit,  et  clarissimos  viros  Severus^ 
sciens  hujus  sectx  (sc.  Christianorum)  esse^  non 
modo  non  Imsit^  verum  et  testimonio  exomavit,  et 
populo  furenti  in  nos  palam  restitit.  Severus  dici 
non  potest  populo  furenti  in  Ghristianos  palam 
restitisse,   cum  jam  edictum  contra  Ghristianos 
constituisset.    Namque   id   quominus    credamns, 
impedit  durus  et  quasi  ferreus  Severi  animns,aquo 
certe  is  irapetrare  non  potuit,  ut  legem  semel  latam 
rescidisset.  Et  hoc  104  ipsum,  quod  Tertullianus 
dicit,  plebem  exagitasse  Christianos,  et  invito  qui- 
dem  Severo,  nonne  demonstrat,  id  factum  non  esse 
Severi  legibus?  Habemus  igitur  et  hic  non  obscu- 
rum  testimonium  de  eo,  quod  ante  ejus  edictum 
Christiani  maximis  calamitatibus  afflicti  fuerint. 


(5)  In  Gommentatione  de  state  Apologetici  Ter- 
tulliani  et  initio  persecutionis  Ghristianorum  sub 
Severo,  quas  inserta  est  vol.  I  Dissertationum  ejus 
ad  historiam  eccles.  pertinentium,  pag.  1  seqq., 
daturum  etiam  se  promiserat  Vitam  Tertuliiani 
libroruraque  ejus  Chronologiam  accuratiorem  ea, 


quam  tradidit  Allixius  (v.  Thesaurum  BpistoUcum 
Lacrozianum,  tom.  I,  p.  284) ;  sed  id  consilium 
posteaipsi  eripuerunt  graviores  sanctioris  muneris 
curae,  ut  fatetur  in  addendis  ad  vol.  I,  Diss,  Hist. 
Eccl,,  p.  752. 


«45 


AC  DOCTRINA  SGRIPTORUM  TERTDLLIANI. 


146 


§  7.  —  Qtiss  causx  hujus  prioris  vexationis  ?  A 
At  nuno  discutiendus  est  alter  iste  locus  de  tem- 
pore,  quo  prior  hso  tempestas  contigit,  si  prius 
edixero,  quaenam  causas  hujus  facinoris  vulgi  ad- 
versus  Christianos  videantur  fuisse.  Atque  hoc  cum 
de  omni  contra  Christianos  facto  a  plebe  tumultu 
constat,  eam  his,taQquam  publicis  generis  humani 
hostibas,  dmne  calamitatis  a  Diis  immissae  genus 
tribuisse :  tum  illud  nimirum  patet  ex  Tertuiliani 
scriptis»  hoc  fuisse  in  causa,  ut  nunc  Christianos 
maxime  insequerentur  (Cf.  ApologeL,  c.  40,  ad  na- 
tioneSy  lib.  i»  c.  9,  eto.)-  Enimvero  quaQ  Severum 
inter  et  Nigrum  intercedebat,  maximarum  rerum 
smulatio,  non  solum  videtur  quibusdam  displi- 
cnisse,  qui  non  Severum,  sed  Nigrum  contra  Di- 
dium  JalianumAug.postulaveraQt(V.Herodianum,  n 
lib.  H,  c.  8  :  m,  c.  5 ;  Spartianum,  in  VUa  Nigri  c.  2) ;  . 
86d  illad  etiam,  quod  adversus  Albinum  suscepit 
bellum,  omnium  animosvehementerconcitavit(V, 
Dionem  apud  Xiphilinum,  1.  lxxv,  c.  4,  p.  1258  B). 
Itaque,  cum  prostrato  utroque,  Severus  omnea  eos 
exBtinguere  pararet  quos  noverat  a  partibus  Nigri 
Albinique  stetisse,  optima  se  oflerebat  plebi  occa- 
sio  Cbristianos,  tanquam  rei  publics  ac  imperatoris 
hostes,  violandi.  Atque  hi  homines  bibi  videban- 
tur  hoc  eo  rectius  exsequi  posse,  cum  Cbristianos, 
ipsis  etiam  diis  infestos  crederent,  de  quibus  eo 
bene  mereri  posse  putabant,  postquam  dii  ipsis 
faaec  qaasi  otia  fecerant.  Et  ipsam  hanc  opinionem 
Cbrisliani  vulgo  persuadebant  eo  magis,  quod 
plane  neo  ludis  ac  celebrationibus,  propter  repor- 
tatam  8everiabho8tibusTictoriaminstitutis,vellent  C 
interesae  (N.  Tertull.,  de  SpeciaculiSy  c.  1,  et  ali- 
bij,  nec  jurare  per  principis  genium  (Idem,  in 
ApologeL  c.  32,  et  libro  i  ad  nationes,  o.  17),  nec 
diis  pro  salute  ejus  supplicare  (Id.  Apolog.  c.  10, 
29  seqg.),  Eo  ipso  autem  tamultu  vulgus  facile 
eodem  poterat  adigere  praesides,qui  non  admodum 
alieni  erant  ipsi  ab  hoc  crudelitatis  genere.  Nam- 
que  hi  eam  sibi  legem,  veluti  permanus  traditam, 
prsscripserunt,  ut,  qui  semel  in  jus  vocati  essent 
Christiani,  nisi  a  sacris  suis  discederent,  nequa- 
quam  dimitterentur  (Busebius,  Bist.  eccies,,  lib.  v, 
c.  21,  edit.  Readiag.,  p.  240);  cujus  rei  testem 
habemas  ipsum  Tertullianum,qui,eam  ob  causam, 
de  recte  interpretandis  bis  legibus  ex  instituto 
adveraas  eos  di8putavit(in  Apolog,  c.  4  seq,),  Atque  ]) 
istam  qaidem  Cbristianos  vexandi  occasionem  eo 
libentias  arripiebnnt  quaestuosi  prsesides,  quo  cer- 
tiua  eam  yiderent  fisco  suo  haud  exiguum  emolu* 
mentam  esse  allaturam.  Quod  me  non  ilnxisse 
8cio  ex  Rutilii  martyria  exemplo  (Apud  Tertull.  d$ 

(6)  Nempe  hic  liber  scriptus  est  eo  tempore, 
qno  graviores  calamitates  Christianis  exspectand» 
erant  a  deorum  cultoribus  (Coll.  cap.  1),  hoc  est,ut 
postea  dicetur,cum  edictum  Severi  in  lucemprodi- 
isaet,  timerentque  Christiani  de  securitate  sua.Sed 
istam  libellum  cum  Tertullianus  componeret,Jam 
tracidatus  erat  Rutilius,  qui  primum  ali^uoties 
aalatem  petierat  fuga,  postea  nummis  sibi  pacem 


Fuga  in  persecutione,  cap.  5,  p.  693  A).  quem 
suspicor  raptum  esse  in  judicium  105  cum  non- 
dum  Severi,  sed  antiquis  legibus  judicium  fieret 
(6).  Eo  enim  adducebantur  multi  Christianorum, 
qui  opibus  vitaeque  suaa  timebant,  ut  quod  alia 
declinare  via  non  poterant,  periculum,  oblata 
pecunia  averruncarent .  Quas  sfievitis  prasidum 
vulgique  causas  si  mente  complectimur,  erit  sane, 
ut  sciamus  tempus,  quo  orta  est  hsec  prior  tem- 
pestas,  quando,  quo  anno  hsc  speciosa  Chri- 
stianos  laedendi  occasio  exstiterit,  demonstravi- 
mus. 

§  8.  —  InitiumvexationisChristian,exdnnoquaperiit 
Albinus  demonstratur,  hunc  vero  ann.  CXCVll 
interfectum  esse  probatur  primo  ex  ordine  hel- 
li,  quod  Severus  Pescennio  Nigro  gessit,  Obiter 
quosdam  notas  in  nummis  Severi  explicantur,  et 
Moshemii  rationes  emendantur. 

Ad  huno  vero  investigandum  primum  ipsis  utamar 
bis,  quas  enumeravimus,  calamitatum  causis.IUud 
enim  quod  quasi  ansas  vulgo  dabat  ad  impugnan« 
dam  Christianorum  familiam,  erat  Severi  studium 
conquirendi  omnea  eos,quo8  cum  Nigro  aut  Albino 
adversus  se  stetisse  compererat.  Quod  quoniam 
factum  est,  cum,  Albino  exstincto,  Romam  victor 
rediisset  (tum  enim  gravissima  in  eoa  aupplicia 
constituit  [V.  Dionem,  1.  lxxv,  c.  7,  p.  1262  ;  D. 
Herodianum,  1.  iii,  c.  8,  et  Spartianum,  in  Severo, 
c.  12, 13],  operae  pretium  eat  videre,  quonam  anno 
Albinus  cum  vita  imperium  deposuerit.  Atque  in 
isto  definiendo  tantum  opers  cursque  jampositum 
esse  videmus  a  Mosbemio  (in  dias.  laudala  §  20 
seqq,),  ut  pene  isti  labori  possemus  superaedere, 
nisi  quaedam  essent  in  promptu,  quas  dioi  posse 
contra  viderentur.  Itaque  cum  bic  ae  offerat  occa- 
aio  in  dubitationem  vocandi  opinionem  quamdam 
popularem,atque  ipsa  res  postulet,  ut  paulo  aliter 
rationes  subducantur  servato  ipso  argumentorum 
generei  quod  adbibitum  est  a  aummo  viro,  can- 
dide  diaputabimua  quae  consentanea  sunt  veritati 
ipsi,  et  quanam  in  re  seatiamus  diversa,  salva  pie- 
tate  in  tantum  virum,cujus  nomen  nobia  etiam  eat 
poat  mortem  venerabile,  adjecta  disaentiendi  ra- 
tione  infra  notabimus.  Gum  ad  imperium  venisaet 
Severus,  videretque  Pescennium  Nigrum  in  Syria 
copiaa  parare,  quibus  se  sibi  opponeret.  primum, 
ne  ex  utraque  parte  premeretur,  Albinum  Britannici 
exercitus  ducem  fecit,  eique  et  nummos  decrevit, 
et  alia  honoris  monumenta.  Posthac,  lecto  per 
Italiam  milite  et  ciaaae  exornata,6lap80  fere  menae 
Junio  (7)  A.  CXCIII  contra  Nigrum  profectua  106 
eat.  Hic  cum  Severi  ducea  ann.  CXCIV  manum 

comparaverat,  aed  denuo  captua  ad  aupplicium 

rediit.  Quod  ergo  necease  est  factum  esse  ante  ini- 

^quamSeveri  legem,  et  novum  dat  argumentum 

'ejus  quod  diximus,  Christianoa  aub  Severo  anta 

eam  capitia  damnatoa  fuisse. 

(7)  Namque  incipiente  Junio  ann.  CXGIII,Eomam 
Severus  venit ;  quod  potet  tum,  oun  dies  LXVI, 
quoa  imperio  Didii  Juliani  Dio  (lib.  lxxiii,  c.  ult, 


147 


DISSBRTATIO  DE  VERA  iETATB 


148 


cum  Nigri  militibus  conseruiBsent,  apud  Gyzicum  A 

superiores  fuernnt.  Eadem  fortuna  usi  sunt  anno 

sequenti,  cum   pugnatum  esset  in   Nicffise  ao  Gii 

angustiis.  Postremo,anno  fere  GXCVI  cum  Severia- 

ni,  casu  Gastello  in  Tauro  occupato,  in   Giliciam 

irrupissenty  vincitur  Nigri  exeroitus  apud  Portas 

Gilicias,  neque  ita   multo  post  ipse  Pescennius 

interficitur.  Sed  hic  ego  quosdam  miraturos  suspi- 

cor,  quid  sit,  quod  me  commoverit,  ut  calculos  bic 

plane  diversoB  ab  aliis   ponerem,  cum   sint,  qu^ 

ultimam  hanc  pugnam  ann.  P.  G.  N.  GXGIVfactam 

existiment,  universi.   Quam   ob  rem   mea  referre 

puto,  ut   recta  argumenta  producantur,  quibus 

evinci  possit,   raliones  a  nobls   rectissime  fuissa 

Bubductas.  Primum  igiturvellem  observari  cogno- 

men  imperatoris  III,  IV,   V,  VI,  VII,   VIII,  quod  »» 

datum  esseSeveroin  nummis  perspicitur.Hoc  eum 

exornatnm  necesse  est  intra  tempus,   quod  ab 

exordio  imperii  ejus  eftluxit  adillud,  quod  superavit 

Albinum,quia  eum  le^imu8,cum  imperium  susoipe- 

ret^  in  nummis  imperatorem  II(Vide  Vaillantii  nu- 

mismata  impp.  Rom.  tom.  II,  ed.  3,  Paris.  p.238), 

victoautem  Albino,Imperatorem  lX,appeliatum.  A- 

pud  Mediobarbum  Impp.Rom,  numism.ad2. 197,ed. 

Mediol,  1730,  p.  271.)  Euimvero,  cum  nomrne  impe» 

ratoris  quod  numeris  distinctum  in  nummis  reperi- 

tur,tum  Romanorum  Augusti  exornali  fuerint  cum 

quid  in  bello  eo  nomine  dignum  gessissent  (de  ea 

re  V.  Dionis  Gassii  Rom.  Hihst.^  lib.  xl.,  c.   44,  p. 

2) :  age,  videamus;  quo  referendum  sit  hoc  intra 

illud  tempus  seiies  repetilum  cognomen  imperalo- 

ris.  Nempe  in   isto  temporis  ppatio   ter  legimus  C 

Severum  a  Nigri  militibus  victoriam   reportasse, 

tresque  gentes    Osroenorum ,    Adiabenorum    et 

Arabum  subjecisse  Romanorum  potestati.  Igitur 

cum  hos,  jam  devicto  Pescennio,  subegerit,refera- 

mu8  cogoomen  imperatoris  P/,  17/,  Vlllf   ad  victos 

hos  populos  ^8),  ac  nomen  imperatoris  II  f,  propter 

prslium  Gyzicenum  11,  ob  pugnam  in  Nicsae  ac 

Gii  angustiis ;  V,  denique  ob  Nigrum  apud  Portas 

Cilioiasprostratum,  Severo  decretum  esse  dicamus. 

Jam  dispioiamus,  cui  tandem  numero  Trib.  Post. 

adjiciantur  singulse   nominis    imperatorii   notae; 

nam,  si  eum  cognoverlmus,  sponte  se  offeret  is 

p.  1240),  aut  2  menses  ac  5  dies,  quos  ei  Spartia- 
nus  (in  Juliano,  o.  9)  tribuit,  numeremus,  inci- 
piendo  a  V  Kal.  Aprilis,  hoo  est  28  Marlii,  quo  ^ 
die  interfectum  esse  Pertinacem  Junius  Gapitolinus  ^ 
{in  Vita  Pertinacis,  c.  15)  refert  Apparet,  inde 
non  minus,  Severum  fere  die  junii  2  summi  imperii 
clavum  sumpsisse,  ex  quo  die  deducendos  simul 
eese  Tribuniti®  potestatis  terminos  abn  demons- 
trabo  pluribus,  quoniam  id  quidem  facere  raemini 
G.  G.  Schwarzium,  elegantisumum  virum,in  Diss. 
de  numeranda  tribunUia  poteslate  Auguslorum  Cxsa- 
rumque  Rom.y  obs.  4.  Qua  cum  ita  sint,  haud 
obscurum  est  tempus,  quo  Severus  Roma  profec- 
tus  est,  si  quidem  recte  commemoravit  Spartianus 
(in  Yita  Qeveri,  o.  8,)  eum  Romam  intra  30  dies, 
quam  eo  venerat,  reliquisse. 

(8)  In  nummis  a  Mediobarbo  nd  a.  193  exercitatis, 
p.  270,  cognomen  imp.  VI  el  VII  conjungitur  cum 
Tr.  Pot.  lil;  ct  nomioe  Parth.  Arab.  Parto.  Adiab. 


annus,  cui  qusvis  pugna  assignanda  est  (9).  Atqui 
cognomen  imp.  107  in,quod  diximusesse  victoris 
Gyzicensis,  conjunctum  reperimus  cum  Trib.  Pot. 
II,  (in  Laur.  Bergeri  Coniinualione  Thesauri  Bran- 
denburgici,  p.  690 ;  Vaillantii  Numism.  impp.  Bom., 
t.  I,  p.  22^,  222;  et  Mediobarbo,  ad  ann.  194,  p. 
269),  haec  vero  numeranda  est  ab  altero  die  Junii 
ann.  GXGIV,  ad  eumdem  diem  anni  sequentis  {Coll. 
not.  y  hujus  sectionis  Scbvarzii  (fisx .  laud.,  ob8.2); 
consequens  igitur  est,  hoc  prsHum  primum  ad  pos- 
teriorem  partem  ann.  GXGIV,  aut  priorem  ann. 
GXCVessereferendum.PorronummusapudVaillan- 
liumSeverumimp.lv  tribunitiamque  potestatem  III, 
sustinentem  exhibet,et  suntejusgenerisnummi  plu- 
res  apud  Mediobarbum  ;  ergo  incidit  alterapugna  in 
NicsadCiique  angustiis  in  ann.  GXGV  posteriorem, 
aut  sequentis  anni  superiorem  partem.  Quapropter 
cognomen  imp.  V,  et  ultima  victoria  aNigrorepor- 
tata  non  videtur  fere  alii  anno  posse  vindicari,nisi 
huic,quem  diximus;  ann.GXGVl.  Gum  igitur  Pescen- 
nium  initio  fereejus  anni  prostrafisset8everus,per- 
gitinMesopotamiam,indequecontra08roeno8,Adia* 
benos  et  Arabes  exercitium  ducit  (Dio,  lib.  lxxv, 
init.)  Facta  h»c  omnia  esse  oportet  sex  fere  men- 
sibus  (nisi  malevalis  ultimam  partem  anni  priece- 
dentisNigro  mortem  attulisse),  cum  boc  annover- 
tente  jam  contra  Aibinum  profectum  esse  Severum, 
ratio  ipsa  temporis  suadeat,  ut  suo  loco  apparebit. 
At  quo  fieri  paoto  potuit,ut  mensibus  tam  paucis  tot 
tantasque  bellicosissimas  gentes  subegeri.t  ?  At  istud 
quidem  potest  animo  pulchre  concipi ;  nam  ipse 
Dio  0.  2,  libro  cit..  barum  gentium  urbes  a  tribus 
8everi  ducibus,  non  a  Severo  ip80,capta8  esseait ; 
quod  faetum  forsitan  est,  cum  Jam  Albino  obviam 
Severus  ivisset ;  nam,  eo  diecesso,  Letus  se  bis 
adversariis  opposuit,  ut  videtur  ex  eodem  Dione, 

0.  9,  aut  jam  aliquantura  eo  tempore,  quo  Nigrum 

Severus  persequebatur ;  plurima  enim  tum  fecit  per 

duces  suos  :  aut  fuitSeverus  qualicunque  barbaro- 

rum   suppressione    contentus.  Ao  videlur  certa 

Severus  noluisse  bas  sibigentes  prorsus  subjicere, 

nec  jam  tum  subjecisse,  cum.ducibus  oontrahostes 

emissis,  aliena  Nisibi  ageret,  ipseque  demum  post 

victum  Albinum  hae  provinoias  summo  impetu 

aliisque  signis  victori».  Pariter  imp.  VIII,  p.  271, 
cum  victoria  Parthicaet  Tr.  P.  IV,  ao  cum  iisdem, 
tituloque  Arabici,  Adiabenici,  in  inseriplione  apud 
Muratorium,  in  Novo  Ihesauro  vel.  inscript,^  tom. 

1,  p.  244,  legitur. 

(9)  Sed  forsitan  quispiam  dixerit,  hos  nummos 
non  eo  excusos  fuiese  tempore,  quo  Severus  victor 
ex  pugnis  cum  Nigro  rediit,  sed  postea  demum, 
ipsumque  Spartianum  in  Vita  Severi,  c.  9  signiG- 
care,  quod  Scverus  non  nisi  post  aiterum  prsliuin 
in  angustiis  Cii  et  Nicaeffi  ad  senatum  hac  de  ro 
scripserit.  Sed  Pr8eterea,quod  de  Spartianus  discre- 
pat  aliquanlum  in  narranda  hac  re  caeteris,  iisque 
primariis  scriptoribus,  nec  nisi  de  prima  alteraque 
pugna  loquitur  in  isto  loco,  negari  vix  potest,  quo- 
niam  cognomcn  imp.  III,  iV,  v.  cum  diverso  planc 
Trib.  Pot.  numeroconjungitur,nocTrib.  Pot.  signo 
indicari  annos  eos  (juibus  ipsam  ab  hostibus  vio- 
toriam  ter  reportavit. 


149 


AC  DOCTRINA  SCRIPTOHUM  TERTDLLIANL 


150 


adoriretur ;  quod  ipso  oonfirmari  posset  Herodiani 
silentio,  qui  de  his  gentibus  isto  tempore  victis 
nihil  habet  omnino.ItaquehsBcprima  lex  sanciatur. 
ante  finem  ann.  CXGVI  Severum  oontra  Albinum 
non  fuisse  profectum  (10). 

1#8  §  9.  —  Albinum  ann.  CXCVH,  inUrfeetum 
(uiue^  probaiur  secundo  a  tempore  expugnati 
Bt/tantii. 

Alt^rum  nec  medioore  telum  ad  hano  rem  exse- 

quendam  existimari  debettempuSyquoexpugnatum 

Byzantium  est.  Namque  hoc  Oio  ait,  1.  lzxiv.c.  14, 

p.  1254,  occupatum  esse  a  Severi  milltibus,  cum  is 

in  Mesopotamia  oommoraretur,  hoc  est  postquam 

Nignim   superaverat,    ac  prius    quam   pergeret 

adversuB  Albinum.  Atqui  Byzantinos  fame  demum 

in  deditionem   redactos  esse,  cum   tres  integros 

annos  faissent  in  obsidione,  idem   Dio  memorie 

prodidit  lib.  cit.  o.ll,  p.  1252  ;  quare  cognoscemus 

aonum,  quo  Severus  in  Mesopotamia  versatus  est, 

cum    yiderimus,  quando   ista  obsidio  exordium 

sumpserit.  Sed  ejus  initium   conjunctum  arbitror 

cum  initio  ipsius  expeditionisSeveri  contra  Pescen- 

oium  ann.  GXGIII,  quo  inteHigi  potest  ex  eo  quod 

vix  est  credibile,  Severum,  cum  Nigro  occurreret, 

a  tergo  relicturum  fuisse  fortissimara  urbem,quam 

ipei  Nigri  milites  teoebant,  et  quo  adversis  rebus 

se  recepturi  fuissent;  idemque  cum  re  ipsa  optime 

consentit.  Fac  soilicet  mense  fere  Septembri  ann. 

CXCIII  Severum  hujus  oppugnationis  initium  per 

milites  fecisse(Roma  eoim,Juniopenepraeterlap80, 

disceeserat  §  Vill»  n.  7)  :  incidet  sane  expugnatio 

ipsa,   81  post  triennium   integrum   facta  est,  in 

Septembrem  ann.  GXGVI,  quo  tempore  Severum  in 

Mesopotamia  fuisse  apparet  ex  iis  quas  in  superio- 

ribuB  dicta  sunt.  Quara  ob  rem  non?est  necesse,  ut 

a  nativa  potestate  verborum  *Eul  6'Xov  Tpiex^  xp^' 

vov  reoedamus,  quo  se  a  Tillemontio  adduci  passus 

est  Moskemius  6  [xaxspiTTic,   cujus  interpretatio,  ni 

fallor,  vi  quidem  verborum  non  facit  satis.  Itaque 

(10)  Atque  hic  nos  non  audemns  plura  ex  ordine 
rerum  gestarum,  quas  commemoravimus,  dedu- 
eere,  sea  postea  dabimus.  Judicari  autem  exdictis 
|>ote8l  de  eo,  quod  placuit  Moshemio  x^  pAxapCx^ 
(in  laud.  diss.  §  21)  ann.  CXCIV,  periisse  Nigrum 
ann.  GXGV ;  legato  in  Galiiam  ad  interficiendum 
Albinum  a  Severo  missos,  et  hoc  anno  prope  exe- 
unte  insidias  eorum  deprehensas  fuisse ;  quo  facto 
ann.  CXCVI,  citissime  in  Galliam  Severus  venisset, 
Yix  crediderim  (nam  de  tempore  praeliorum  jam 
dixi,<]uid  sit  sentiendum)  Leg^atos  istos  integrofere 
anno  acquievisBe,antequam  litteras  Albino  tradidis- 
sent,  et,  cum  ann.  GaCV.  prope  exeunte  demum 
detects  hs  fuissent  insidiffi,  Severnm,  qui  currenti 
simiiior  ^uam  proficiscenti  recte  dicitur  a  Moshe* 
mio,  vel  mte^rum  fere  annum  CXCVJ  otio  transe- 
gjsse,  vel  Albino  tantum  concessisse  temporis,  ut 
vires  colligeret ;  cum  ad  veritatem  si  multo  pro- 
pensiua,  si  quis  dicat,  quod  ann.  CXCVI.  prope 
vertente  Severus  profectus  sit  adversus  Albinum, 
neqoe  UQultnm  temporis  prstermiserit,  quo  bello 
dimieare  cum  Albino  potuisset. 

(11)  AHam  viam  ingressus  est  Moshemius,  §  22. 
Namque  ann.  CXGVI  inquitexpugnatam  esse  Byzan^ 
tiaorum  urbem,  hanovero,Heroaiano  teste  lib.  iii, 


A  cum  mense  fere  Septembri  in  Mesopotamia  versatua 
fuerit  Severus,  nisi  ann.  GXGVI,  jam  in  finem 
inclinato  in  Galliam  venire  non  potuit.  Neque  vero 
posteaquam  in  MesopotamiaSeverusfuerat,usquam 
legimus  eum  contra  Osroenos,  Adiabenos,  Arabes- 
que  fuisse  profectum ;  bos  enim,  teste  Dione  1. 
Lxxv,  c.  3,  p.  1257,  oum  Nisibi,  in  nrbe  Mesopo- 
tamis,  Severus  otium  sibi  daret,  Laternus  Gandi- 
dus  atque  Lsetus,  Severi  duoes,  subegerunt.  Unde 
efficitur,  famam  de  seditione  Albini  ad  Severum  in 
Mesopotamiam  fuisse  ailatam.Enimvero  non  abhor- 
ret.  Severum,  qui  celeritate  consilii  imprimis  ute- 
batur,  statim  devicto  Nigro  misisse,  qui  Albino, 
occasione  allatarum  litterarum,  insidias  facerent, 
et  hse  quidem   repente  deteot»  sunt  :  quocirca 

p  magis  apparet,  fere  anno  GXGVI  vertente  Severum 
in  Galliam  concessisse  (U). 

109  §  10.  —  Probatur  tertio,  ex  anno^  quo  Ca* 
racallus  Cxsaris  dignitatem  e  senatus  eonfulto 
accepit. 

Sed  ista  quidem  ut  nondum  dant  certam  viam 

aocurate  cognoscendi  annum  Albino  fatalem,  pro- 

pterea  quod  nondum  apparet  quandiu  ista  desum- 

ma  imperii  dimioatio  duraverit,  magis,  opinor, 

nobis  scrupuium  eximet  tempusdignitatis  Cflesare» 

Garaoallo  eoilate,  ex  quo  effioietur,  Albinum  ann. 

GXGVII,  periisse  (12).  Sunt  enim  antiquitatis  mo- 

numenta  qucBdam,  qualia  Pagius  (in  Critica  ilnna- 

lium  Eccles.  Gasaris  card.  Baronii,  seo.  ii,  ad  ann. 

GXCVII,  num.  2,  edit.  Paris,  i689,  p.  88),  exque 

Gutherio  Moshemius  attulit  in  diss.  laud.  §  23,  in 

C  quibus  Laterano  et  Rufino  Cuss.  Caracallos  GcBsar 

•X  senatusconsulto  Destinatus    vocatur.  At   illo 

eognomine  quamvis  jam  Garacallus  a  patre  tum 

exornatus  fuisset,  cum  Severus  adversus  Albinum 

proficisoeretur  (V.  Spartianum,  in  Severo,  o.  10), 

istud  tamen  nusquam  reperimus  a  senatu  confir- 

matum  esse  prius»  quam  viotor  Severus  Romam, 

prostrato  Albino,  rediisset ;  tum  enim  Severum 

c.  6,  nondum  fuisse  in  potestatem  imperatoris 
redactam,  cum  Albino  occurreret ;  igitur  eum  esse 
oontra  Albinum  anno  GXCYIprofectum.Quodarffu- 
mentum,  haud  nego,  esse  majorem  vim  meo  habi- 
turum,  nisi  Herodiani  verba  pugnarent  cum  iis, 
qus  tradita  sunt  a  Dione  Cassio,  qui  Severum  ait 
nuntium  de  capto  Byzantio  in  Mesopotamia  acce- 

Sisse.  At^ue  is  merito  audiendus  est,et  repudianda 
[erodiani  auctoritas,  quod  jam  e^regie  monuit 
^  V.  G.  II.  S.  Reimarus  in  not.  ad  Dion.  Gass.,  p. 
1252,  §70,  et  1256,  §1. 

(12)U8i  sumus  adhanc  rem  efflciendam  digni- 
tate  Caraoalii  Cssarea,  cum  Moshemius  maloerit 
ad  eam  rem  di^nitatem  Au^usti  Garaoalio  coilatam 
adhibere.  Sed  istiusGlarissimi  Viri  partes  deserere 
hic  satius  estvisum.  Nam,  p.  66,  Garacalla,  in- 
quit,  Augusti  dignitate  ornatus  est  eo  anno,  qui 
preelium  Lugdunense  est  consecutus.  Itaquecum 
constet,  eum  hano  ann.  GXGYIII  accepisse,  Albinus 
ann.  GXGVII  occubuit.  Hujus  argumenti,  dubito 
fere,  an  superior  propositio  ex  omnibus,  quos 
habemus,  scriptoribus  sit  manifesta,  nisi  eadem 
esse  censeatur  cum  altera  de  ejus  dignitate  Augusti 
ann.  CXGVIII  suscepta,  qus  consenti  oumomnibus 
ejus  reisignifioandflB  monumentis. 


151 


DISSERTATIO  DE  VERA  ^TATE 


452 


legimus  GsBBarem  Bassianum  fllium  suum  Anloni-  A  sententi»,  quod  appareat,  Apologetimm  TertulUani 


num  appellari  jussisse  (ap.  Spart.  l.c.  14).  At  enim 
Lateranum  et  Rufinum  consules  fuisse  ann.  p. 
N.  G.  GXGVIIy  docent  fasti  universi;  itaque  sit 
hoc,  Albinum  eodem  anno  (et  xi  quidem  Kalend. 
Mart.  quemadmodum  habet  Spartianus,  1.  c.  c.  2) 
cum  vita  imperium  amisisse.  Qu»  cum  itu  sint, 
patet  quod  efficiendum  promisimus,  ex  hac  occa- 
sione  plebi  ad  Ghristianos  vexandos  post  Albini 
interitum  nata»  istas  priores  Ghristianorum  cala- 
mitates  ann.  GXGVII  initium  cepisse. 

§  11.  —  E  loco  quodam  Tertulliani  ad  Scapulam, 
qui  cum  aiio  Spartiani  conferlur,  ostenditur  anno 
CXCVIIf  initium  cepisse  priorem  kanc  vexationem 
Christianorum, 


non  posse  litteris  mandatum  esse,  nisi  ante  illas 
leges  Severi ;  de  qua  re  nemo  dubitare  potest,  qui 
cogitate  hunc  libellumtraotavit.  Sed  poterit  ex  iis» 
qus  postea  disputabimus,  nullo  negolio  intelligi» 
istam  defensionem  veterum  Ghristanorum  aetate 
inferiorem  esselibrisejus  ad  MartyreSf  de  Specta- 
eulis,  atque  de  Idololalria.  Vicissimque  me  spero 
ita  effecturum,  quod  ists  religionis  GhristianflB 
vindiciae  script®  sintsub  initium  ann.  GXGVII,  ut 
nemo  vel  mediocri  in  his  judicio  preditus  de  ista 
re  dubitare  possit.  Quare  tum  apparebit,  libros  de 
Spectaculis  atque  de  Idoloiatria  nulli  alii  anno  posse 
assignari,  nisi  ann.  CXGVIII.  Enimvero  TertuUia- 
nus  martyres  proprio  libello  ad  constantiam  oon- 
Accedimus  ad  alterum  argumentum,  ex  quoini-  cordiamque  hortatusest  prius,  quam  seaccingeret 
tium  isUustuniultus  aplebe  excitati  definire  vole-  B  ^^  scribendos  hos  duos,  quosdiximus,  libros.  Ita- 


bamus,looum  istum  quidem   8uperius§6  produ- 
ctum  e  libro  TertuIIiani  ad  Scapulam^  in  quo  Se- 
verus  dicitur, «  Giarissimas  feminas  clarissimosque 
viros  sect»  Ghristianee  non  modo  non  laesisse,  ve- 
rum  et  exornasse  testimonio,  populoque  in  Ghri- 
stianos  furenti  restitisse. »  Quod  cum  Severus  non 
fecerit  eo  tempore,   quo  jam  edictum   opposuerat 
religioni  christianorum,  quemadmodum  ibi  dispu- 
tavimus,  assignandus  est  ei  rei  annus,  quo  Severus 
nondum  haclege  110  molestus  fuerat.  Neque  is 
taii   modo  clarissimis  quibusdam  hujus  familias 
hominibus  tum  videtur  gratificari  voluisse,  cum, 
victo  Albino,  bellum  Parlbis  aliisque  Orientis  gen- 
tibus  intulisset,  a  quo  perfecto  non  rediit  prius, 
quam  hoc  idem  edictum  adversus  Christianos  pro-  Q 
mulgasset.  Namque  tum  quidem  tot  eratbeiliscum 
fortissimis  nationibus  implicatus,  ut  credi  vix  pos- 
sit,  eum  de  istiusmodi  rebus  cogitasse.  Sed  verba 
etiam  Tertuiiiani  sunt  ea,  ut  facile  appareat,  Seve- 
rum  non  has  quidem,   sed  alias  tamen  feminas, 
virosque  clarissimos  eo  tempore  laaaisse,  a  quibus 
is  Christianus  cupiebat  discerni.  Atque  ego  non 
vldeo,  ad  qualetempuspossitvisistis  illatareferri, 
nisi  ad  id,   quo  interfectos  Spartianus   refert   (in 
Sev.  c.  12)  innumeros  Albini  partium  viros^  inter 
quos  multi  principes  civitatis^  multx  feminas  itlU' 
tres  fuerunt ;  propterea,  quod  ista  in  re  inter  hoc 
scriptores  est  vel  in  verbis  quaedam  similitudo. 
Ego  vero  vix  dubito,  quin  Severus  horum  Ghristia- 
norum  qoasi  tutelam  susceperit,  eosque  ornaverit 


quenecesse  est  dicere,  librum  ad  Martyres  fere 
ann.  GXGVII  in  lucem  editum  fuisse.  Quse  una  res 
nostram  sententiam  de  anno,  quo  hec  superior 
vexatio  Ghristianorum  incepit,  ponit  extra  omnem 
dubitationem.  Namque  hi,  quibus  librum  obtulit, 
jum  fuerant  propter  religionem  Christianam  ia 
vincula  conjecli,  martyresque  isti  designati  argu- 
menlo  sunt,  tum  deorum  cultores  vim  Cbristianis 
intulissD.  Sed  obiter  hasc  fere  ;  nunc  plura  de  libris 
his  ipsis  dabimus. 

111  §  13. —  /Etas  ipsa  librorum  hujus  generis  de~ 
finitur  ita,  ut  liber  ad  Martyres  ann,  CXCVII  sit 
exaratus.  Hoffmanni  conjecturss  exploduntur. 

Estigitur  intcr  hujus  generis  libros  ii  primus, 
quem  Tertuliianus  ad  Martyres  perscripsit.  Gujus 
libri  argumentum  ipsum  jam  tum  susceptas  adver- 
8US  GhristianoM  inimicitias  demonslrat ;  est  enim 
designatis  martyribus  dicatum  (coU.  c.  4) ;  modo 
constituendum  est  id,  fuerintne  isti  ante,  an  post 
Severi  edictum  in  carcerem  conjecti ;  atque  illud 
mihimagis  placet  pluribus  de  causis.  Primura, 
quoniam  christianos  non  imperatoris,  sed  procon- 
sulis  judicia  sustinere  dicit  c.  2.  Quod  quidem, 
haud  nego,  dici  etiam  a  TertuIIiano  potuisse,  si 
prffisides  adhibiti  fueriut  ab  imperatore  legibus 
oontra  Ghristianos  dimicante,  propterea  quod  prs- 
sides  eas  exsequebantur  in  provinciis  :  sed  tamen 
ex  eo  primum  oritur  haud  inepta  suspicio,  ipsa 
hac  violentia  eo    tempore  prQsides   magis  usos 


testimonio  tali,  quo  doceret,  eos  non  esse  ex  ami-  ^  fuisse,  qaamipsum  Augustum.  At  si  istud  argu- 


cis  Albini,  ne  populus,  causam  Imperatoris  prs- 
tendens,  bos  ChristiansB  religioni  addictos  inse- 
queretur,  raperetque  in  judicium,  quibus,  nisi 
quod  Ghristiani  essent,  aliud  nihil  vilio  verti  po- 
terat.  Verum  igitur  sit  iilud,  statim  post  mortem 
Aibini,  et  ante  Severi  profectionem  contra  Parthos, 
1.  c.  ann.  CXCVII  popuium  Ghristiaaoavi  aggressum 
fuisse. 

§  12.  —  Idem  demonstratur  uiterius  ex  xtate  ApO' 
logetici  Tertutliani^  cxterorumque  librorum,  qui 
eum  antecesserunt, 

Denique  et  hoc  non  leve  est  argumentum  nostr» 


mentandi  genus  videatur  in  utramque  partem 
posse  disputari,  banc  controversiam  dirimit  haud 
dubie  id,  quod  est  ad  calcem  nostri  libelli,  ubi, 
Ad  hoc  qutdem,  inquit,  (patiendum  in  causa  Dei) 
vel  prxsentia  nobis  tempora  documenta  sint,  quanlse 
quatesque  personx  inopinatos  natatibus  et  digniiaLi' 
bus  et  corporibus  et  setatibus  suis  exitus  referunt, 
hominis  causa;  aut  ab  ipso,  si  eontra  eum  fecerint^ 
autabadverswiis  ejus,  si  pro  eo  steterint;  quod 
pertinere  ad  tempus,  quo  ab  aemulis  imperii  Seve- 
rus  tutum  redderet  orbem  Bomanum,  nallo  modo 
dubitari  potest.  Nam  eum  sublatus  e  medio  esset 


•-»J 


f53 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORDM  TERTULLIANI. 


154 


Mhlnua,  tam  maxime  Severum  animadveriisse  in  A 
ho3,  qui  steterant  a  Nigri  Albinive  partibus,  tan- 
tDm  ignorantii,  qui  loca  superius  adducta  haud 
iotellexere.  Ex  quo  non  minus  licet  cognoscere, 
quo  modopotueritTertulJianus  dicere  (o.  2)  hos 
desigoatOB  mariyres,  quibus,  nostrum  iibellum 
componendo,  aliquod  afferre  allevamentum  voluit, 
non  participare  solemnes  nationum  dies^  neque  cxdi 
spectaculorum  clamoribtis,  Quanquam  enim  me  non 
prorsus  prieterit,  ludos  etiam  editos  fuisse  eo  tem- 
pore,  quo  superior  Severus  a  Parthis  caeterisque 
barbaris  rediisset ;  facit  tamen  hoo  ipsum  argu- 
mentum,  quod  ad  erigendos  martyrum  animos 
petitaviris  clarissimis,  qui  idem  experti  erant 
faium,  ut  Indos  intelligamus  eos,quos  editos  noxi- 
mas  propterlvictoriam  a  Nigro.  magis  etiam  ab  « 
Albino  reportatam.  Cffiterum  ego  non  dubito  pri- 
mam  locum  nostro  libello  vindicare  inter  eos,  quo- 
ram  etas  certa  quadam  ratione  cernitur,  propterea 
qnod  Tertullianus  non  modo  commemorat  mutuam 
candldatorum  Imperii  adversus  partis  contraria 
socios  violentiam,  quamrem  dici  non  potest  exsti- 
iisse,  nisi  eodem  anno  quo  periit  Albinus,  boo  est 
tDQ.  GXCVII,  sed  etiam  mentionem  injicit  cala* 
miiatom,  quas  subiere  Cbristiani,  tanquam  earum, 
quaB  nunc  quidem  initium  ceperint ;  ceierique  om- 
neslibri,  quidem  scribendis  oocasionem  haBC  tem- 
poruro  perturbatio  dedit,  Chrisiianos  li^l  osten- 
dunt  jam  multis  cruciaiibus  'tormentisque  exagi- 
iatos.  Neque  ego  nunc  vereor,  ne  huno  libellum 
Iq  numerum  eorum  referant  nonnulii,  quos  Ter- 
tallianus  composuit,  cum  ab  amicitia  orthodox»  ^ 
Ecclesia  se  removisset ;  ipsa  enim  libelli  stas  id 
quidem  non  permiitit,  si  verum  estid  quod  dixi- 
mus  alias,  g  3,  Tertullianum  huic  ante  ann.  CC 
bellum  noo  intulisse.  Qua  in  re  videmus  noffman- 
nama  nobis,  utsolet,  dissentientem,  sed  ad  opi- 
nionem  suam  conOrmandam  usum  argumento  tali, 
ex  quo  magis  appareat  id  quod  nos  contra  vole- 
bamus  (diss.  cit.  §  10),  videlicet  martyres  islos, 
ad  quos  est  oratio  TertuUiani  direota,  existimat 
partim  orthodoxos  fuisse,  partim  Montanistas ;  id- 
que  tSecisse^  ut  dissensio  nata  sit  inter  eos,quam 
exanimis  tollere  conatur  Tertullianus  sub  libri 
ioitium.  Sed  ad  uniendoseosopuf  erat  hortatore, 
inquit,  Hoffmanus,  qui  utrique  parti  bene  cuperety 
qualis  erai  TeriuUianus  Monianisia,  ei  in  caiholicos  D 
quidem  satpe  peracerbus,  neque  tamen  eos  ita  ut  Aa?- 
relieos  perosus.  Audio.  Sed  ut  utraque  pars  inimi- 
ciiias  deponat^  certe  non  reqniritur  ut  is  qui  pa- 
cem  conciliare  studet,  utrique  dissentientium  fa- 
▼eat.  Illud  nimirum  necesse  est  potius,  ut  dissi- 
denies  inter  se,  cum  eo  qui  pacem  conoiliat  con- 
cordent.  Planius  dicam.  Contat  ex  scriptore  nescio 
quo,  cojua  verba  habet  Eusebius  E.  H.  v,  c.  16, 
p.  232  odit.  Cantabrig.  Roadingi,  eos  qui  puriori 
Bcclesiae  addioti  erant,  adeo  contempsisse  Monta- 
nistas,ot,8i  oaau  conjecticum  ipsis  fuerintin  vin- 
oala,  semper  a  Montanistis  dissenserint,  atquede- 


trectaverint  eorum  socieiatem.  Idem  vero  non  po- 
test  de  Montanistis  dici,  cum  ejus  rei  neo  uUa 
exsient  vestigia,  quin  potius  ipse  Tertuliianus, 
etiam  in  libris  iis  quos  popularis  Ecclesiae  dootri- 
nisopposuit,  Psychicos  ab  bflBreticissubtiliter  di- 
stioguat ;  necad  ullam  rem,  qu»  credendorum  a 
Chrisiianis  regukm  attingerent,  discordes  esse 
Montanislas  et  orihodoxos  conflrmet.  Fac  igitur, 
tum  jam  Teriullianum  secessionem  fecisse  ab  or- 
thodoxorum  decretis,  cum  librum  conscriberct ; 
poiuitne  bona  cum  spe  tentare  pacem  inter  dissi- 
deDtescapiivos  restaurandam?Non  admodom  puto. 
Abhorruisset  enim  fere  a  consueludine  eorum  in- 
ter  captivos  qui  orthodoxae  Ecclesiffi  se  socios  di- 
cebant,  sequi  praeceptahominiscujus  sectam  de- 
testabantur  vehementius.  Contra  ea,  si  tanquam 
civis  purioris  Ecclesiae  haec  scripeisse  diciiur  Ter- 
tullianus;  istud  certe  odium  dici  non  potestimpe- 
dimenio  fuisse,  quominus  et  montanista  ea,  qui- 
bus  moniti  essent,  amice  accepturi  fuissent.  Imo 
vix  mihi  persuadeo,  Teriullianum  ad  pacem  mar* 
tyribus  commendandam  usurum  fuisse  hoc  argu- 
mento  cap.  1,  quod,  si  paci  cum  alii  siuderent^ 
possent  forte  aliquando  et  aliis  pacem  conferre  ; 
cum  sciant  omnes,  qui  ejus  librum  de  pudicitia 
legerint  (c.  22),  quam  acerbe  de  isto  more  dandi 
pacis  iibellos  Judicaverit.Deniquaexemplo  hominis 
auciorati,  quod  est  innostro  iibeJlo  c.  5,  non  mi- 
nus,  quam  in  primo  ad  Nationes  libro  c  .  18,  non 
est,  quod  diu  immoremur.  Sit  sane  IIS.  librum 
nosirum  recentiorem  esse  illo,  quis  dicet  ea  de 
causa  nostrum  esse  Monlanismi  sospectum,  nisi 
Jam  certo  consiet  id,  quod  falsitatis  postea  convin- 
oemus,  libros  ad  Nationes  fuisse  a  Tertulliano  oon- 
fectos,  postquam  cum  Montanisiis  familiariiatem 
coniraxerat  ?  Praeterea  si  Hoffmannus  sibi  iicero 
putavit,  ut  nostrum  libellum  posteriorem  esse  isiis 
libris  diceret;  nobis  pari  Jure  licet,  hos  posterio- 
res  existimare  nostro  ;idque  eo  magis,  quo  ceriius 
est,  hunc  subvexationis  initium,iIlos  in  ipso  quasi 
perturbationis  «stu  prodiisse. 

§  14.  —  Liber  de  Spectaculis  ann.  CXCVIII  con- 
scriptus,  Dubiiationes  Tiltemontii,  Uoffmanni  et 
Dupinii  tolvuntur, 

Eadem  tempestate,  dubium  non  est,  quin  Ter- 
tullianus  librum  de  Speetaculis  ediderit.  Ad  qaod 
efOciendum  nisi  uteremur  alio  argumento,  quam 
hoc,  quod  illumJibrum  exciiaverit  in  eo  quem  de 
Idolatria  scripsit  cap.  43,  perfaoile  esset  inielli- 
gere,  huncut  minimum  ann.  CXGVni,  iuci  pu- 
blica  expositum  fuisse,  cum  Tertullianus  illum 
eodem  fere  anno  cum  Gbristianis  communicaverit. 
Seddocet  ipsum  ejus  in  hoo  libro  conscribendo 
oonsilium  evertendi  istam  opinionem,  quod  Gfari- 
stianis  liceret  interesse  spectaculis,  maxime  tum 
ediia  Spectacula  fuisse,  qus  coniempia  a  Gbrisiia- 
nis  tanquam  expediio  moriis  genere,  deorumculto- 
res  dicebant  (de  5per/.  c.  1).  Qus  quidem  valde 
dubitOy  an  de  aliis  capi  speotaoulis  possint,  quam 


155 


DISSERTATIO  DE  VERA  iETATB 


156 


de  UB  qua9  propter  Severi   reditum  victoriamque  A 
ab  Albino  reportalam,  non  Bomse  solum,   sed  per 
provincias  etiam  (coll.  c.  7)  edita  esse   leguntur; 

qualia  isto  tempore  habet  Spartianus,  in  Severo^ 
c.  14.Namque  siTertullianum  ludos  commemorare 
videmu8(c.  46)  (f^  natalibus  et  solemnibtu  regum 
et publicis  prosperitaiibus,  cumque  dicere,  nullos 
acultudeorum  immunes  esse,  sub  quocunque  de- 
mum  nomino  et  iitulo  ederentur;  id  nempe  quod 
diximus  suspicamur,  maxime  inducli  eo  quod 
prassides  dicat  (c.  50)  persecutores  Dominici  no- 
minis,  sasvioribus^  quam  ipsi  contra  Christianos 
ssevierint,  fiammis  insuHantibus  olim  liquescentes ; 
et  alio  quodam  loco  (c.  26)  quod  in  Christianos 
quoiidiani  leones  expostulentur,  ac  decemantur 
persecutiones,  Igitur  jam  tum  presides  vexabant  d 
Ghristioultores;  quibuspertinaciam  in  rejicienda 
epectaoulorum  voluptate  objici  usu  veneral  (c.  1). 
Enim  vero  diximus,  §7,  in  causis  violandi  Chri- 
stianos  eam  fuisee  habitam,  quo  hi  sibi  religioni 
ducerentvenire  adludos,  ipsamquehanc  ssevitiam 
adversus  eos  jam  ann.  CXCVlIexstitisse;  quam  ob 
rem  ulium  fore  dubitamus,  qui  alio  quam  hoc  aut 
sequenti  annoscriptum  esse  de  Spectaculis  Ilbrum 
judicet.  Atque  ego  non  ignoro  multos  fuisse  in  ea 
opinione,  quasi  Tertullianus  nostro  in  libello  re- 
spezisset  potius  ludos  ssculares,  quorum  memo- 
riam  tot  nummis  novimus  celebratam,  et  ipse  ad 
hanc  sententiam  inclinavit  Tillemontius,  accura- 
tissimus,  si  a  ratione  chronologica  discesseris, 
harum  rerum  interpres  {Mimoires  pour  W^servir  p 
d  VHistoireeccl^iasiique  des  six  premiers  siicles, 
tom.  III,  edit.  ParJB.  noi,  in-4,  p.  2i0).  Sed  isti 
opinioni,  qno  minuscalculura  adjiciamus,  impedit 
primum  hoc,  quod  TertuIIianus  praBsides  dicat 
auctores  calamitatum  in  Christianos,  ut  abhorrens 
videatur  ab  ista  oautione  ac  studio  Tertulliani 
removendi  a  christianis  omnem  suspicionem  ne- 
glecte  pietatis  adversus  Imperatorem.  Itaque  hao 
ipsa  cautione  alias  TertuIIiano  ubivis  adhibita, 
quam  hicabesse  videmus,  adducimurin  eam  sen- 
tentiam  ut  credamus,  tempore  editi  hujus  libelli 
nondum  sceleris  istius  adversus  Christianos  parti- 
cipem  fuisse  Severum,quali8  tamen  fuit  ann.CCIV, 
cum  ludi  isti  sa^culares  ederentur.  Deinde  efflce- 
retur  ipsahac  dissentientumopinione,hancIibrum 
scriptum  esse  a  Teriulliano,  cum  transiisset  ad  D 
partes  Montanistarum;  quodlonge  seous  est,  ut 
mox  videbitur,  ac  repudiatur  ab  ipsis  his  qui 
secus  existimant,  Neque  vero  aliorsum,  quam  fere 
ad  hujus  anni  CXCVIII  initium,  hunc  librum  referri 
parest,  quoniam  ante  Maium  anni  praeoedentis, 
vix  credibile  est,  Severum  Romam  rediisse,  cum 
sint  post  pugnam  Lugdunensem  (§  iO)  multa  ad- 
huo  ab  ipso  compoaita  (Vid.  Herodiani  Hist.,  I.  iii, 
c.  8,  ed.  fioecleri),  unde  fit,  ut  nec  libellus  ad 
Martyres,  qmuosiro  esi  superior;  nisi  ad  illius 
anniflnem,  scriptuspossit  dioi.  Cai  si  addamus 
id|  quod  sno  loco  docebimus,  iibrum  de  Idololairia 


posteriorem  esse  eo  de  Spcctaculis,  et  eodem  anno 
compositum,  hsecnostra  de  state  libri  de  Specta" 
cuiis  sententia  inde  neoessario  intelligetur.  Atque 
hasc  eadem  libri  stas  demonstrat  satis,  non  posBe 
eum  haberi  in  numeroeorum,  quos  addictus  sect» 
Montanistarum  Tertullianus  conscripsit;  huic 
enim  adJunxisBB  se  eum  A.  P.  G.  N.  GG.  supra 
disputavimus ;  neque  ulla  est  ipsi  libro  impressa 
nota  imbuti  Montanistarum  erroribuB  animu  At 
hic  tamenlibelluslibro  de  Corona  poBterior  est, 
quem  nemo  Montanismi  sigoa  habere  negat.  Ita 
fere  Hofjmannus  in  diss.  laud.  §7;  a  quo  si  ra- 
tionem  ejusrei  postulas^nostrum  prodiisse  librum 
respondet,  «  cum  pax  Ecclesis  non  quidem  Severi 
edictis,  sed  clamoribus  populiet  praesidum  aucto- 
ritate  sublata  esset.  t  At  eodem  illo  argumento 
adductus,  cum  animum  appelleret  ad  scribendum 
librum  de  Spectacuiis,  Tcrtullianumplane  existimo 
orthodoxffi  familie  sodalem  fuisse.  Namque  vim 
argumenti  contrarii  universam  in  eo  esse  video 
quod  in  isto  libro  de  Corona^  c.  i,  TertuUianuB 
bonam  longamque  pacem  Christianis  adhuo  fuiBse 
dicat ;  cui  quid  respondendum  sit,  postea  dabitur 
oommodior  dicendi  locns.  Sed  istud  a  veritate 
alienum  cst,  quod  de  Spectaculis  liber  soriptue  sit 
post  librum  de  Corona ;  cujus  rei  testem  habemus 
ipsum  Tertuliianum  plane  contrarium,  qui  in  isto 
deCorona  libello,  cap.  6,  Huic  maierix,  inquit, 
propter  suavitudios  nostros,  grxco  quoque  stylo  sa* 
tisfecimus;  loquimur  autom  de  SpectacuHs,  quae 
ductaputat  e  diaboli  discipIina.Et  boc  ipsum  jam 
Aliixium  commovit,  ut  nostrum  de  Spectaculis 
librum  antiquiorem  eo  oBse  decerneret;  cujus 
argumenti  vim  HofTmanua  vult  frangere,  quod  de 
Greco  libello  sermonem  esse  115  pronuntiat, 
negatque,  idem  de  Latine  propter  rationea  a  se 
adductas  sentiendum  esse.  Atqueego  non  inflcior, 
Tertullianum  de  eo  libro  fuisse  locutom,  quem  de 
Spectaculis  olim  Grece  composuisset ;  sed  neque 
illud  potest  esse  obsourum,  ante  istum  Grscum, 
Latine  etiam  eum  commentatum  esse  de  eodem 
argumento.  Nonne  enim  is,  qui  de  spectaculis 
Graece  quoque  se  dixiBse  fatetur,  idem  hoc  voluisse 
censenduB  est,  se  olim  alia  etiam  lingua  istud  ar- 
gumentum  tractasse  ?  de  rationibus  autem  Hoff* 
manni  in  contrariam  partem  allatis,  Jam  monui 
me  posteadicturum.  Neque  est  audiendusDupinius, 
qui  huno  quidemcum  eo  qui  estde  Idolatria  cir- 
citer  ann.  CGII  aut  GCIII  scriptum  esse  opinatur 
a  Tertulliano  jam  ad  errores  Montanistarum  pro- 
clivi  (dans  ia  Nouvelle  Bibiiotheque  des  auteur  ee- 
clesiastiques,  6dit.  deParis,  1693,  in-4,  t.  I,  p.  91, 
et  108,  not.  1).  Qua  in  re  deoeptum  eum  eBse 
Buspicor  natali  Getaa  Casaris,  cujus  memini  men- 
tionem  fieri  in  Actis  Perpetus  et  Felicitatis,  quae 
quidem  creduntur  eo  anno  mortem  subiisse.  Bunc 
veronatalemputat  aTertulIiano  in  libro  de  IdO' 
lolatria  indicatom,  ouJub  rei,  saltem  in  eo  loco 
qnern  excitavit,  nuUum  est  veatigiom,  ac,  ai  eBseti 


— ^*  '  *J    r 


457 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORDM  TBRTDLLIANI. 


158 


id  Dimiram  cederet  in  disoeptationem,  inteilexerit- 
De  Tertullianus  natalem  imperii  an  vits  Get» 
G£sari8?  Fit  igitur  atabile,  bunc  de  SpectamUis 
librum  editum  fere  fuisee  sub  ann.  GXGVIII  ini- 

tium. 

l  i5.  —  Liber  de  Idololatria  eidem  anno  asseritur, 
TiUemonii  et  Hoffmanni  conjecturar  dispelluntur, 

IIu QC  excipit  dtf  Jefo/o/a/rfa  libellus.  Quem  cum 

TertQliianus  scriberet,  erant  sane  Romani  occupati 

in  eo,  quo  ostenderent  loetitiam  summam  de  tem- 

poram  ietorum  felicitate,  eaque  de  causa   ipsas 

jannas  suas  laureis  exornaverant  et  mullis  lucernis 

(coll.  c.  15).  Id  vero  in  honorem   imperatoris  fac- 

tum  esse,  demonstrat   omnis   disputatio,   quam 

sDbjicit  Tertullianus  super    ista   quaestione :    an 

pietas  imperatori  debita  requirat,  ut  cbristiani,  ad 

declarandum  de  Cssaris  salute  gaudium,  se  deo- 

ram  cultoribus  adjungant  vario  Istitiffi  apparatu? 

Haec,  si  quis  qu«siverit,  ad  quaenam  tempora  spec- 

tent,  nullas  ego  dubito  dicere :  ad  varia  IsetitiaB 

signa,  quibas  quasi  Severo,  e  bello  cum  smulis 

imperii  redaci,  Homani  applaudebant.  Namque  ter 

Isgimus  apud  scriptores  veteres  istiusmodi  quid 

factum  sub  Severi  imperio  :  primum  an.  GXGIII, 

cum  Severus,  regnum  occnpaturus,  Romam,  in- 

terfecto  Juliano,  intrasset  (Dio,   apud  Xiphiinum, 

^.  Lxxiv,  c.  2,  p.  1242  G) ;  postea,  cum   victor  ex 

(ia)Iia  rediisset,  Albino  prostrato  (Herodian.  1.  iii, 

c.  8;  Spartian.  in  Severo,  c.  12);    denique    in 

decennatibus  imperti  sui,  cum  reverteretur  ex  Orien- 

te  (Dio,  I.  Lxxvi,  c.   1,   p.  ^272 ;  et  Herod.,  1.  iii, 

c.  10) ;  quod  omne  genus  multis  conflrmari  nu- 

meris  potest.  Atque  primum  illud  haud  potest  a 

TeKQlliano  Bigniflcari.  Namque,  uthoo  non  dicam, 

si  adhuc  fuiseet  imperii  aemulus,  quem  plurimi 

optabanl,  qualis  Niger  erat  post  mortem  Juliani, 

vii  Degligentiam  in  ostendenda  adversus  novum 

Cssarem  impietate  objici  potuisse  Ghristianis  116 

(quod  tamen  factum  apparet  ex  omni  TertuUiani 

sermone) ;  provocat  certe  Tertullianus  ad  suum 

de  Spectaculis   librum,    quem    diximus   demum 

ann,  GXGVIII  scriptum  fuisse.  Neque  vero  quis 

debet  haerere  in  eo,  quod  non  de  Granco  hujus 

argQmenti  libro,  sed  de  Latino  loquatur;  nam  nos- 

iram  libellum  eum  scripserit  Latine,  haud  dubito 

quin,  si  Grscum  de  Spectaculis  librum    voluis- 

set  denotare,  illum  designaturus  adjecto  quodam 

verbo  fuisset ;  atque  nos  jam  diximus  a  Graeco 

posse  ad  Latinum  jam  scriptum  absque    errore 

argumentari.   Neque    etiam    postrema    sententia 

videtar  admittenda,  quas  istam  publicam  Isetitiam 

transferre  vult  in  decennatia  Severi,  Nolo  nunc 

disputare  de  eo,  quod  pugnet  cum   hac  opinione 

ipsahujuslibri  6p6o8o5(a,  quam  ei  postea  vindica- 

bimus ;  sed  est  tamen  aliquis  suspicioni  locus,  eo 

tempore  in  Ghristtanos  adbuo  magistratus  fuisse 

coliatos.  Namque    istam    qusstionem    quatenus 

eJQsmodi  officium  progredi  deberet  in  suscipienda 

religiosa  aliqaa  oonsaetudine  qo»  ad  deorum  oul- 


A  tum  paulisper  aocederet,  dubito  an  traotasset 
Tertullianus,  si  quidem  tum  Ghristiani  admissi 
ad  magistratus  non  essent.  Sed  quidem  haud  ne- 
go,  me  subdabitare,  quod  amplius  communicata 
cum  Ghristianis  fuerint  ofOcia  publica,  cum  jam 
Severus  edictum  de  religione  Gbristianorum  oon 
recipienda  tulisset.  Restat  igitur  alterum  quod  di- 
ximus  celebrationum  genus,  qaod  post  Severi  ex 
Gallia  reditum  exstitisse  perspicuum  est.  Gujus 
sentenliae  novum  aiiquod  argumentum,  neo  istud 
profecto  contemnendum«  peti  potest  ex  eo,  quod 
Tertullianus  isto,  quo  librum  hunc  scripsit,  tem- 
pore  astrologis  nupor  admodum  Urbem  et  Italiam 
interdictam  esse  commemorat,  c.  9,  Quod  quando 
sit  factum,  ex  Spartiano  non  minus  discere  lioet, 

Q  quam  ex  ipso  Tertulliano,  Primum,  audiamus  nos- 
trum,  Apolog,  c.  33 :  Sed  et  qui  nunc^  inquit,  sce^ 
testarum  partium  socii  aut  plausores  quotidie  re- 

velantur quam  recentissimis  taureis  postes 

praestruebant^t  Quam  elatissimis  et  clarissimis  lu- 
cemis  vestibula  nubilabant?  ....  Non  ut  gaudia 
publica  celebrarent,  sed  ut  vota  proprta  fam  edicC' 
rent  in  aliena  solemnitate,  .  .  .  ,  nomenprincipisin 
corde  mutantes.  Eadem  otficia  dependunt,  et  qui  as- 
trotogoset  aruspiceset  augures  et  magos  de  Caesa- 
rum  capite  cansuUant.  Sed  in  hoo  Apologetici  loco 
haec  gaudii  publici  signa  edita  olim  a  sceleratis 
fuisse  Tertullianus  dicit,  qu89  in  libro  nostro  nunc 
fleri  planissime  indioat.  Est  igitur  iste  de  Idolola' 
tria  libeilus  ante  Apologeticum  scriptus,  adeoque 
anteinitium  anni  GXGIX,  ut  postea  apparebit.  Ego 

^  vero  haud  inepte  suspicari  videor  mihi,  pulsos 
Roma  Italiaque  astrologos  tum  fuisse,  cum  a  mul- 
tis  de  salute  Gasaris  fuissent  consultj.  Atque  hi, 
qui  tale  quia  sciscitati  erant  ex  magis,  capitis 
damnabantur  eo  tempore  fere,  quo  Severus  profi- 
ciscebaturadversus  Parthos,  hoc  est  ann.  CXGVIII. 
Quod  intelligitur  e  loco  quodam  Spartiani  in  Vit, 
Sev,  c.  15,  quem,  quoniam  non  satis  est  excussus 
ab  aliis,  hic  subjicio  :  Postquam  Severus  Parthicum 
bellum  susceperat,  trajecio  exercitu  a  Brundisio, 
continuato  itinere  venit  in  Syriam,  Parthosque  sub- 
movit,  117  Sed  postea  in  Syriam  rediit,  ita  ut  se 
pararet  ac  beilum  Parthis  inferret,  Inter  h«c  Pes- 
cennianas  reliquias,  Plautiano  nuctore,  persequeba' 
tur,  —  Multos    etiam,    quasi    Chatdceos    aut   va- 

D  tes  de  sua  salute  consuluissent,  interemit,  prX" 
cipue  suspectos  unumquemque  idoneum  imperio, 
Istum  locum  si  conferamus  cum  eo  quem  modo  ex 
Tertulliano  recitavimus,  apparet  utrumque  scri- 
ptorem,  oum  loquatur  de  reliquiis  adversariorum 
Severi  perquisitis,  ipsum  etiam  tempus,  quo  ista 
contigerint,  definire  :  quod  secus  est  in  enarrando 
altero  de  adhibitis  in  consilium  astrologis.  Sed 
quemadmodum  illud  nobis  dat  viam  certam  inve- 
niendi  veram  statem  Apologeiici;  ita  hoc  quiden' 
nos  docet,  eos  qui  magos  de  salute  Gaesaris  per- 
cunctati  fuerant,  fere  eodem  temporo  fuisse  ex 
Btinotos ;  ex  quo  Baltem  intelligitur  id  quod  vole 


159 


DISSERTATIO  DB  VERA  iETATE 


160 


bamns,  nostro  in  libro  Tertullianum  de  altero  ce-  A  sumus,  veluti  per  gradus  ascendendOi  qus  ista  de 


lebrationum  genere  Bub  Severo  fuisee  locutum. 
Quanquam,  si  velimus  istam  rem  quaerere  subti- 
lius,  et  adhibere  legem,  e  qua  ordinem  in  rebus 
gestis  narrandis  a  Spartiano  plerumque  observa- 
tum  judicandum  esse  experimento  didicimus  (quam 
longum  est  hic  luculentius  exponere) :  cognoscere 
licebity  quod  ista  supplicia  eorum,  qui  magis  usi 
sunt  ad  intelligenda  imperii  Severi  fata,  non  ne- 
cessario  posteriora  habenda  sint  supplicis  consti- 
tutis  in  amicos  Nigri  superstites.  Itaque  cum  haec 
exstiterint  onn.  CXGVlil,  ut  dicemus  loco,  illa 
haud  inepte  assignari  possunt  anno  praecedenti. 
Qu6B  cum  ita  slnt,  patet  [ad  annum  GXGVIII  li« 
brum  de  idololatria  pertinere.  Atque  hic  ego  non 


re  dicenda  habemus,  exponere.  Primum  igitur  ne- 
mini  qui  fuil  in  eo  libro  tractando  cum  cura  ali- 
qua  versatus,  potest  esse  obscurum,  isto  tempore 
nondum  fuisse  legem  [Severi  contra  Christia- 
nas  emissam.  Namque,  hunc  librum  oCferendo 
PrsBsidibus,  quis  credet  Tertullianum  ab  iis  exspe- 
ctare  potuisse,  ut  iram  adversus  Ghristianoa  oon- 
ceptam  non  mitigarent  solum,  sied  plane  depone- 
rent^dimitterentque  eos  innocentes?  si  tamen  prae- 
sidibus  agendum  fuisset  secundum  Severi  leges  a 
quibus  nec  licebat,  vel  latum  unguem  recedere ; 
prsBsertim  cum  constaret,  quanta  acerbitatc  usus 
olim  fuisset  adversus  eos,  quos  intellexerat  officio 
judicis  haud  bene  defunctos   (V.   Spartianum,  i  n 


puto  necesse  esse,  ut  respondeatur  ad  ea,  quee  vo-  j^  Sev.  p.  8).  Neque  vero  mirum  cui  videri  debet,  si 


luit  Tillemontius,  hunc  librum  ^criptum  esse  a 
TertuUiano  postquam  ipse  novae  aiicujus  secte 
auctor  exstitisset.  Quod  absque  ratione  omni  de- 
fenditur,  et  est  ab  HoCTmanno  confutatum  diss. 
cit.  §  8,  p.34,  qui  argumentis,  e  quibus  eruenda 
est  libri  aetas  nobiscum  fere  consentit,  ita  tamen, 
utaTertuIlianoMontanistaillumexistimetscriptum. 
Quse  quidem  opinio  stare  non  potest,  si  verum  est 
id  quod  auperius  probatum  dedimus,  nonnisi  ann, 
GG  eum  se  contulisse  ad  disciplinam  Mon- 
tani.  Neque  ad  eam  asserendam  bene  Hoff- 
mannus  adhibuit  Jocum  Tertuliiani  ipsius  {de 
idoloL  c.  22) :  Mulii  dicunt,  Nemo  se  dehet  promuU 
^are  ;  quom  vult  indicasse,  quod  fuerit  jam  tum 
inter  Montanistas  et  orthodoxos  qusstio  agiiata  de 


prcesides  cum  plebe  soli  injuriosi  fuerunt  fin  Chri- 
stianos,  quam  obrem  non  ad  Gssarem  ipsum  Ter- 
tullianus  provocaverit,  neque  Christiani  sese  rece- 
perint  in  ejus  tutelam.  Etenim  si  Ghristiani, 
occasione  eorum  qui  proptcr  Nigri  Albinique 
amicitiam  plectebantur,  auctore  Plautiano,  omne 
calamitatum  genus  sustinuerunt ;  talis  ad  Gssa- 
rem  provocatio,  propter  summam  Plautiani,  Pra- 
torio  Praefecti,  auctoritatem  locum  non  fuisset 
habitura  ;  ne  tum  quidem,  si  facta  esset  ad  ipsura 
Plautianum,  impotentissimum  crudelissimumque 
hominem.  Pr»terea  quomodo,  si  vel  maxime 
Plautianus  auctor  tanti  scelerisin  Christianos  non 
fuerit,  quomodo,  inquam,  a  Severo,  inQnite  et 
aurum  et  oaedem  homioum  innocentium  ac  sedi- 


fuga  in  persecutione.  Nempe  ipsa  series  [orationis  C-  tionis  suspectorum  concupiscente,   impetrari  au- 


de  omni  negatione  fidei  sermonem  esse  docet,  ne- 
que  de  foga  unice  ;  et  ex  antiquissima  veterum 
christianorum  historia,  veluti  ex  Ignatii  ac  Poly- 
carpi  exemplo,  apparet,  diversas  inter  ipsos  pu- 
rioris  doctrinae  Ghristianos  ea  de  re  fuisse  senten- 
tias ;  sed  ortam  hanc  orthodoxos  inter  et  Montani- 
stas  disputationem  ex  facto  militis  qui  coronam 
lauream  repudiavit,  adeoque  hunc  librum  post 
eum  qui  est  de  Corona  scriptum  esse  ;  id  vero  est 
hariolari,  non  probare  ;quale  genus  argumentandi 
debet  ab  omni  disputatione  alieniasimum  esse. 

g  16.  —  ApoloQeticus  anno  CXCIX  composUus 

demonstratur. 

Sequitur  elegantissimus  ApologeticuSy   quem   li- 


xilium  potuisset  adversua  plebis  furios»  impetus? 
Quam  forendum  erat  potius,cumnondumpubIica8 
cum  Ghristianis  inimicitias  suscepisset,  admoni- 
tum  libellis  Ghristianorum,  eo  progressurum 
fuisse,  ut  etiam  mala,  auctoritate  sua  prssidum 
furorem  confirmando,  augeret  ?  Hac  igitur  re  con- 
Btituta,  dicere  necesse  est  sane,  quod  Apologetico 
Bcribendo  occasionem  dederit  facta  a  plebe  Chri- 
Btianorum  perturbatio.Atque  quorumdam  locorum 
TertuIIiani  (43)  vis  ita  est  manifesta,ut  abso  num 
plane  sit,  aliud  ibi  quid,  quam  eam  rem  querere. 
Unde  flt,  ut  neque  dici  Tertullianus  possit  hanc 
Christianorum  defensionem  tradidisse  prssidibus, 
nisi  cum  annus  CXCVII  suam  jam  summam  com- 


brorum  118  TertuIIiani  et  doctrina  et  candore  Q  plevisset ;  propterea  quod  horum  motuum  origi- 


praestantissimum  audeo  dicere.  Gi;gus  stas  tam- 
etsi  copiose  disputata  sit  ob  omnibus^qui  csteros 
etiam  libros  non  tetigere,  maxime  a  Moshemio, 
elegantissimo  viro,  cui  hoc  in  genere  prims  de- 
bentur;  tamen  post  istam  messem  licet  spicas 
quadam  coiligere,  atque,  praetermissis  iis  qus 
doctissimesuntdicta  ab  eo,  brevissime  quam  pos- 


nes  isti  anno  idoneis  argumentis  vindicavimos. 
Itaque  nec  opus  est  isto  loco  (Apolog,  c.  35).  119 
quo  inter  hostes  imperii  Cassios,  Nigros  Albinos- 
que  Tertullianus  retulit,  ad  ascerendam  Apologe- 
tici  ffitatem  nece  Albiniana  posteriorem  ;  continet 
tamen  is  ipselocus  vestigiaqusedamnonadmodum 
obscura,   quibus  insistentes  aetatem  quam  Apol. 


(i3)Apol.y  c.  37;  Quoties  suo  Jure  nos  inimicum 
vulgus  invadit  iapidibus  et  incendiis  f  Ipsis  Bao- 
chanalium  furiis  nec  mortuis  purcunt  christianis, 
quin  illos  de  requie  sepulturs  aveliant,  dissecent, 
distrahant.  Et  o.  35  :  NuIIi  magis  depostulatores 


christianorum  quam  vulgus.  Plane  cseteri  ordines 
pro  auctoritate  reli^iosi  ex  fide  :  nihil  hosticum  da 
ipso  senatu^  de  equite^  de  castris,  de  palatiis  ipsia 
spirat. 


m 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORDM  TERTDLLIANI. 


{62 


getieo  coDStittiimas  tribuere,  accnratias  invenire  A 
possumuB.  Nihil  jam  de  congiaris  ab  imperatore 
populo  datis  ;  nihil  de  die  solemni  principis  omni 
lautitiarum  apparatu  celebrato ;  nihil  de  votia  pro 
imperatoris  salute  susceptis  dicemus  :  sunt  enim 
bsc,  vel  non  apta  satis  ad  rem  exsequendam^vel  a 
Mosbemio  jam  elegantissime  disputata.  Unum  io- 
cam  excutiamus,  et  eum  quidem  superius  in  me- 
diom  productum  (§  15),  propterea  quod  et  is  rem 
planissime  conficit  et  movet  nos,  ul  ab  istius  do- 
etissimi  viri  sententia  paululum  difQectamus.  Ait 
igitur  Tertullianus,  icelestarum  pariium  socios  aut 
plausores,  post  vendemiam  parricidarum  racematio- 
nem  supersiitem,  quotidie  revelari;  ait  etiam,  quos- 
dam  AsIrolcgoSf  Augures^  Magos  de  Ciesarum  ca- 
pite  cansuluisse.  Eadem  coiyunxit  Spartianus,  |^ 
effecitque  ista  similitudo^  qua  utriusque  soriptoris 
loca  excitata  intercedit,  ut  utrumque  eadem  piane 
tempora  respexisse  dicerem.  Sed  quoniam  neo 
Tertullianus  consultationem  magorum  plane  re- 
fert  in  eadem  illa  tempora,  in  quae  reliquias  ami- 
corum  Nigri  perquisitas,  nec  Spartianus,  ubi  tem- 
pus  diserte  non  definit,  ordinem  rerum  accura- 
tissime  sequitur ;  Qt,  ut  nunc  mittamus  ea,  quao 
de  consultis  magis  apud  utrumque  leguntur. 
At  alterum  sequamur  judicium  temporis,  quo 
scriptus  Apologeiicus^  videlicet  istud  studium 
Piaatiani,  protrahendi  omnes  eos,  quos  su- 
spectos  dicebat  averss  a  Severo  voluntatis.  Hos, 
Spartiaous  ait,  persecutum  esse  Plautianum  in- 
terea,  cum  Severus  Parthos  adortus  fuisset, 
rediissetqne  in  Syriam,  ut  se  pararet  ad  bellum  C 
Parthis  majori  oum  vi  inferendum.  Enimvero 
credibile  est,  Severum  fere  post  medium  ann. 
GXCVJlIy  fuisse  adversus  Parthos  profectum  (14) : 
qaornm  impetus  cum  aliquantum  repressisset,  in 
Syriam  rediit  forte,  ut  ibi  hiemem  transigeret.  Ubi 
cum  pararet  ea,  quaa  necessaria  videbantur  ad 
Parthos  bello  persequendos,  Plautianus  investi- 
gavit  eos,  quos  superstites  noverat  e  Nigri  amiois ; 
qood  igitur  fere  faotam  est  sub  anni  CXGIX  ini- 
tium.  Quare  nuilus  ego  dubito,  quin  sententia 
Moshemii,  qua  ann.  CXGVIII  medio  hunc  librum 
exaratum  esse  existimat^  relinquenda  sit  ista  in 
re,  propterea  quod  tum  modo  adversus  Parthos 
profectus  est  Severus,  atque  Teatuilianus  non  de 
exstinotis  Albini,  sed  Nigri  amicis  loquitur,  qui  q 
erant  adhuc  post  Albinianos  super8tites,sed  neque 
tempore  isto,  quod  dizimus,  posteriori  facta  esse 
videtur  haec  inimicorum  Severi  pervestigatio  ;  hoc 
enim  pugnaret  cum  eo,  quod  jam  ann.  GG  Tertul- 
lianus  Montanistarum  partibus  accessit,  scripsit* 
que  ante  hano  factam  ab  Ecclesia  seccessionem  li- 
bros  ad  Nationes  et  de  Tesiimonio  animas^  130  qui 
ne  minimam  quidem  dant  Montanismi  suspioionem, 
etsunt  Apologeiico  superiores  ;  quod  de  MhvKi  super 

(14)  Profectio  Augusti  conjungitur  apud  Medio- 
barbum  ad  a.  c.  199,  p.  n2,  et  apud  VaiHanlium 
in  Num.  impp.,  vol.  I,  p.  113,  cum  Tr.  P.  VI.  ann. 


anin^  iestimonio  haud  dubium  est,  ao  de  libris  ad 
nationes  probabile  admodum.  Neque  nunc  credo 
fore  qui  putent  Tertullianum  tum  Montanistam 
fuisse,  cum  Apologeticum  componeret.  Etenim  nisi 
mavelint  fingere  cum  Havercampo  V.  G.  (in  prsfat. 
ad  editionem  Apologet.  TertuII.)  Tertullianum  bis 
hano  Apologiam  paululum  immutatam  edidisse, 
argumentis  nostris  cedant  necesse  est,  quibus  eam 
superiorem  esse  Severi  edicto  probavimus.  Atque 
ego  opinionem  Havercampi  non  probo,  cum  lectio- 
nes  qusBdam  textus  hujus  libri  discrepantes  istam 
rem  eonficiant  satis  ;  mihique  ex  Busebio  quidem 
H.  E,  II,  cap.  2,  constet,  quod  Tertulliani  ApolO' 
gia  Latine  scripta  sit,  postea  Grsce  conversa,  sed 
quod  bis  edita  sit,  et  immutata  quidem,  nullo  mo- 
do.  Quod  si  igitur  concedant,  Apologeiicum  Severi 
edicto  esse  antiquiorem :  eos  profecto  oportet 
contra  nos,  si  possint,  oertioribus  argumentis  pu- 
gnare,  quam  iis,  quibns  sententiam  a  Moshemio 
demonstratam  Hoffmannus  impugnavit,  qu»  nihil 
firmitatis  habere  egregiecommonstravit  Moshemius 
in  Addendis  ad  vol.  I  diss.  suarum  Hist,  Eccles, 
p.  741-48.  Atque  nos  ipsi  aiteri  Hoffmanni  argu- 
mento  suo  loco  respondebimus,  alterum  vere  mo- 
nemus  cum  ipsa  HoiTmannisententiapugnare  (lu- 
bet  enim  hos  Moshemian»  responsioni  adjicere). 
Nam  si  vera  sunt  etiam  qua  de  cultu  Serapidia 
Romaa  per  Severum  restituto  HolTmannus  dicit, 
facta  esse  ea  tum  demum,  cum  iSgyptum,  devictis 
Parthis,  peragrasset,  hoc  est  anno  GCII ;  concidit 
id,  quod  antea  decreverat  ante  Sevori  edictum 
scriptum  Apologeticum  esse ;  quoniam  ante  ann. 
GGII  Romam  Severus  non  rediit,  et  tamen  ann. 
GCII  edictum  adversus  Christianos  promulgatum 
fuisse,  nemo  unus  vocare  in  controversiam  po- 
test. 

§    17.    —    Libri   duo  ad    Nationes   anno    CXCIX 

scripti. 

Narrat  in  Apologetico  suo  TertuIIianus  (cap.  i6) 
proxime  fuisse  quemdam,  qui  imaginem  togatam, 
auribus  instructam  asininis,altero  pede  ungulatam, 
addita  inscriptione,  Deus  Christianorum  onochoe^ 
ies,  proposuerit.  Idem  nuper  factum  esse  refert  in 
priore  ad  Nationes  libro  c.  14. ;  quod  argumento 
esse  potest,  eodem  fere  tempore  cum  Apoiogetico 
utrumque  ad  Nationes  librum  editum  fuisse,  atque 
ita,  ni  fallor,  ut  post  eum  hi  lucem  viderint. 
Utrumque,  inquam  ;  verba  enim,  quibus  librum 
posteriorem  orditur,  statim  eum  priori  subjectum 
ostendunt  post  Apologeticum :  tum  quoniam  illud 
proxime  videtur  brevius  temporis  spatium  desi- 
gnare,  quam  nuper  ;  tum,quoniam  verisimiliusest 
si  quis  dicat  Tertullianum  primum  prcesides  com- 
pellasse,  quorum  auctoritas  major  esset  animus- 
que  tractabilior  quam  populi.  Atque  sunt  prseter 

CXCIX  medio.  Sed  apud  illum  p.  273,  alius  num- 
mus  habet  Severi  Tr.  P.  VI,  cum  cognomine  Par. 
Ar.  Ad.  signisque  viotoria  aliis. 


163 


DISSERTATK)  DB  TERA  iBTATE 


161 


h®o  non  pauoa,  quibus  eonim  aetas  multo  superior  A  sectionibus,  nihil  reperies,  quod  sit  in  Apologelico 

edicto  Severi  intelligi  possit ;  a  quibus  enumeran-      traotatum. 

dis  me  nunc  quidem  contineo,  sed  utor  tamen  ad 

hanc  rem  duobus  argumentis.Unum  est,  quod  isti 

libri  sint  populo  in  primis   destinati ;  alterum, 

quod  victoriam  a  Nigro  atque  Albino  tanquam  non 

itamultof^i  ante  reporiatam  signiQcent.  Nus- 

piam  prflBsides  alloquitur,  ut  fecit  in   Apologetico, 

sed  unice  populum,  a  quo   memini  Tertullianum 

alicubi  etiam  (v.  c.  l  i  c.  3)  diserte  prffisides  distin- 

xisse.  Deinceps  hos,   ait   quibus  dicavit  istos  li- 

bros,  accusasse  Chrislianos  (1.  t  c.  20) ;  quod  qui- 

dem  convenire  video  in  praesides,   tamen  multo 

magis  refertur  ad  plebem.  Denique  ipeum  cogno- 

m(^n  Nationumt  quod  est  in  horum  libroram  epi- 


§  18.  —  Liber  de  testimonio  animm  eidem  anno 

asseritur. 

Stat  mihi  eadem  sententia  de  eo  libello,  quem 
Tertullianus  de  Testimonio  animse  conscripsit.  Huoc 
equidem  non  nego  lequalem  esse  libris  adNationei. 
133  Sed  dubito  an  recte  ab  Hoffmanno,  ].  o., 
p.  34,  dicatur  altera  quasi  pars  esse  commentarii, 
quem  in  Apologeticum  Tertullianus  ediderit,  cum 
libri  ad  Nationes  priorem  tffecerint.  Namque  ista 
verba  Apologetici  c.  17,  vuUit  exanimse  ipsius  testi' 
monio  comprobemus  ?  qu89  ansam  HoiTmanno  ita 
sentiendi  dedere,non  ita  comparata  videntur  mihi. 


graphe,  manifestum  est  a  Tertulliano  inditumesse  «  ut  possint  lectores  omnes  ad  hujus  opiniouis  veri- 


iis,  qui  dediti  erant  oultui  deorum  ;  hic  vero  pro 
prie  plebem  superstitiosam  designat  haud  dubie, 
propterea  quod  pene  eadem,  quae  disputata  sunt 
in  utroque  libello,  jam  prssidibus  consideranda 
proposuit  in  Apologetieo,  8ed  nuper»  stragis  Nigri 
Albinique  mentionem  iDJicit  hoc  modo,  ut  Syriam 
cadttverum  odoribut  spirare,  Galtiasque  adhuc  Bho- 
dano  suo  non  lavare  dicat ;  quod  quid  sibi  vult 
atiud  quam  hoc,  vix  (inerc  bcilo  Severi  oum  Nigro 
atque  Albino  fuisse  impositum  ?  Qu»  quidem  om- 
nia,  istos  ad  Nationes  libros  non  post  edictum  Se- 
veri  aditos  fuisse,  sed  ante,  luculenter  ostendunt, 
possuntque  edocere  omnes,  non  prsBter  rera  hos 
libros  comites  datos  a  nobis  fuisse  Apologetico 
TertuUiani,  quippe  quos  ea  de  causa  oportet  scri- 


tatem  agnoscendam  adducere,  cum  eodem  illo  loco 
Tertuilianus  et  demonstrare  se  possa  unum  Deum 
ex  ejus  operibus  dicat ;  de  qua  re  tamen  nusquam 
pum  memini  ex  instituto  disputare,  saltem  in  iibro 
tali^  qui  sit  eodem  tempore  cum  Apotogetico  scri- 
ptus.  Gertius  huno  librum  Apologelieo  equalem 
esse  vcrba  decent  ea,  quibus  in  seotione  quinta, 
p.  84,  utitur  Tertullianus :  Divinx  Scripturx  quse 
penes  nos  vet  Judaeos  suni^  mutto  saecutaribus  liiteris 
non  modica  tantum  setate  aliqua  aniecedunt,  ut  loco 
suo  edoeuimus,  Hoc  vero  ubinam  doouit,  nisi  in 
Apologeticof  cap.  18  seqq.  Quem  oum  sub  initum 
ann.  GXGIX,  eos  vero  ad  Nationes  paulo  post  com- 
posuerit,  anno  isto  pene  expleto  nostrum  libellum 
edidisse  censendus  est.  Neque  id  abhorret  ab  eo 


ptos  esse,  cum  jam  dimidia  par  ann.  GXGIX  fuis-  ^  quodsibiinlibelloTertullianusexsequendumsump 


set  convnrsa.   Ex    quo   apparet,    simul,  ipsorum 

auctorem   tum  nondum    abiisse  in  Montanista- 

rum  sententiam,  siquidem  id  demum  ann.  GG  oon- 

tigit,  neque  inveniuntur  in  libris  istis,  qus  suspi- 

oionem  Montanismi   movere  aliquantum  possint. 

At  unum  hoo  mihi  animadversione  dignum  videtur 

in  Hoffmanni  argumentis,  qui  eidem  similitudini 

insistens,  qu»  argumentum  Apologctici  horomque 

librorum  intercedit,  pronuntiat  in  contrariam  par- 

tem  non  bene.  Namque  ea  efus  opinio  qu®  in  hoc 

versatur,  guod  libri  ad  nationes  cum  libelto  de  te- 

stimonio  animse  non  diflerant  ab  Apologetico,  nisi 

prolixifate,  eamdemque  defensionem^  quam  Tertul- 

tianus  in  Apologetico  velui  in  pugnum  compresserat, 

aliquanto   latius  expliceni ;  ea  vero  neo  recte  se  D  flammisque  propaganda. 

habet  omnino,   nec  est  ad   rem  efflciendam  satis 

idonea.  De  ipsius  argumenti  conciusione  nihil  at- 

tinet  dioere ;  est  enim  hoosatis  disputatum  a  nobis, 

et  adbuc  quibusdam    in  locis  disputabitur.   Et 

quamvis  in  Apologetieo  fere  similia  tradat  Tertul- 

lianus  eorum,  qus  fuerunt  in  iibris   ad  Naiiones 

exposita ;  multa  tamen  sunt  in  isto,  que  in  his 

prorsus  non  exstant,et  vicissim  in  his,quffi  frustra 

in  Apotogetico  qusruntnr.    Quod   qui   perspicere 

plenius  velit,  eum  ad  universum  librum  posterio- 

rem  remittimus,   quod   versatur  in  explodendis 

gentilium  diis  :  ubi  si  dicesseris  ab  ultimis  libri 


sit,  ut  mmuti  persecutoresque  Christianorum  veritalis 
et  erroris  in  se  et  iniquitatis  in  eos  revincerentur 
(o.  i).  Sed  in  alium,eumque  posteriorem  eo,quem 
diximus,  annum  oonjioiendum  bunc  librum  non 
puto.  Etenim  praeterea,  quod  nulla  in  isto  libro 
signiiicatio  Montanismi  appareal,  haud  inepte  quis 
dixerit,  hunc  veluti  appendioem  esse  Apologetico 
librisque  ad  nationes  adjectum ;  quoniam  in  eo 
disputata  est  paulo  amplius  doctrina  Ghristiana. 
Neque  ullus  ejus  generis  liber  adversus  ineptum 
deorum  cultum  est  a  Tertulliano  compositus,  qui 
posset  alii  tempori  vindicari,  quam  buio,  quo  ipsa 
violentia  in  Ghristianosrequirebatdemonitrationem 
summs  injustiticB  conspicuaein  superstitione  ferro 


ARTIGULUS  III. 

De  libris  Tertulltani,  quorum  et  xtas  et  Montaniimus 

constat, 

§  1.  ~  Liber  de  Corona  anno   CCl  docetur  cm* 

scripius. 

In  superiore  disputationis  parte  satis  expositam 
esse  putamuB  de  libris  iis,  quorum  astas  et  puritas 
doctrinae  certo  quodaro  modo  efQci  posse  vide- 
bantur.  Nunc  sequitur  alter  locus,qui  pertractabit 
eos,  quorum  aetas  non  minus  constat,  quam  id, 
quod  sint  a  Tertulliano  tum  editi,  cum  ad  Montani 


165 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORDM  TBRTDLLIANL 


166 


discipliDam  se,  relicta  vetere,  contulisset.  Inter  A 
qaoa  primum  locom  teDCt  liber  de  Coronayin  cujus 
etaUm  ut  iDquiramas  p^ulo  pienius,operffi  videtur 
pretium  esse  eo  magis,  quo  certius  hic  veluti  ica- 
pin)YiA«  est,  ad  quod  exigendi  suat  caeteri  omnes 
libri,  si  illud  veniat  in  controversiam,  utrum  sint 
ante  Tertulliani  defectionem  scripti,  necne.  Qua 
de  re  cum  videamus  doctos  homines  vartis  inter 
se  dissidere  sententiis,  quibus  impedivere  magis 
yeritatem  inveniendam  quam  expedivere  ;  candide 
dicemus,  quas  veri  similia  videntur  Dobis,  ac  una 
utemur  eaque  prima  libri  sectione,  e  qua  'erui 
potest  et  ipsa  scriptoris  doctrina,  et  tempns,  19S 
quo  istuDQlibrum  inpublicum  protulit.Atque  illam 
cuivis  iicet  intelligereexistadisputatione  universa 
de  fugiendis  iis,  qu»  vel  minimam  suspicioncm  ^ 
coltus  commentitiorum  deorum  excitare  possent; 
ubi  disserentem  audiet  Tertuilianum,  non  eum 
quidem  placidum,  modestum,  atque  cedentem, 
sed  austerum,  sed  vehementem,  sed  ira  adversus 
seeus  sentientes  mirabiliter  incensum,  ut  fere  so- 
lent  ii,qui  modo  ad  disoiplinam  aliquam  progressi, 
plurimum  sibi  sapere  videntur.  Alterius  enim 
S6ct«  pasiores  dum  ait  esse  in  paeeUoneSyin  prxlio 
ctrvoSf  eosque  respuisse  Spiritus  sancii  prophetias, 
apparet  sane  Montani  discipulum  hic  loqui,  non 
communisEoclesisspdalem.Namque  his  verbis  et 
alius  se  gregis  esso  profitetur  ac  ii,  quorum  doo- 
tores  impugnat,  et  quid  soum  adversus  eos  ani- 
mum  coDcitarit,  perspioueindieat,  nimirum  illud, 
quod  secum  eadem  Paracleti  Montanistarum  de- 
creta  non  faissent  secuti.  Hanceamdem  libri  sec-  G 
tionem  iis  verbis  orditur,  qu®  fontis  instar  sunt,  e 
qao  omniB  haurienda  est  statis  notitia.  Ita  vero 
ille:  Proximefacta  est  liberalitas  prassianiissimorum 
Imperatorum ,  expungebantur  in  castri  miiites  iau- 
reaii.  Adhibetur  quidam  illic  magis  Dei  miles,.. 
solus  (ibero  capite,  coronamento  in  manu  oiioso.., 
Murmur  tribuno  deferiur.  Statim  iribunus:  Cur, 
inquit,  tam  diversus  habituJ  Negavis  ille  sibi  cum 
cseteris  ticere.  Causas  exposiuiatus;  ChrisHanus  sum, 
respondit.  Hujus  militis  factum  cum  csteri  Chri- 
sliani  improbarent,existimantes,  eo  tam  booam  et 
longam  pacem  periclitari,  contra  nititur  illud 
summis  laudibus  eCferens  Tertullianus.  Atque  in 
isto  loco  primum  videmusab  eo  liberalitatem  im- 
peratorum  nuperrime  factam  commemorari,  quos  n 
dubito  an  quis  alios  fuisse  dixerit,  quam  Severum 
et  Caracatlum,  utrumque  Augustum.  At  enim  in 
superioribus  Garacallum  dicebamus  dignitate  Au- 
gusti  tom  fuisse  omatum,  cum  Severus  iter  in 
Orientem  adversus  Parthos  pararet,  quo  fere  abiit 
post  dimidiam  partem  anni  GXGVIII  conversam  ; 
et  poatea  ostendemus,  pacem,  quam  hic  adduci 

fl5)  Spartianus  in  8evero,  c.  14. :  k  Profectus  ad 
bellnm  Parthicum  est,  edito  gladiatorio  numero,et 
congtario  populo  dato,» 

(16)  Idem,  c.  46 :  u  Harum  appellatipnum  causa 
donativum  militibus  largissimum  dedit,  concessa 


in  periculum  nonnolli  oredebant,  esse  eam,  qua 
fruebantur  Christiani  nondum  Severi  lege  publica 
exagitati,  quam  latam  esse  ann.  CGII,  constat 
inter  omnes.  Qunc  igitur  librum  soriptum  oportet 
esse  in  intervallo  eo,  quod  ab  anno  sexto  Severi 
ad  nonum  efQoxit.  In  quo  temporis  spatio  tres 
observari  annos  imperatorum  liberalitate  notatos : 
primum  paulo  antequam  Severus  proAcisceretur 
in  Orientem  ann.tCXGVlH.  (15).  Alterum  annum 
GCI,  cum  is  militibus  suis,  fpropterea  quod  Ca- 
racallum  Augustum,  Getam  Gaesarem,  dixerant, 
Gtesiphontem  spoliandam  tradidisset(16) ;  tertium 
ann.  GGII,  cum  Severus  et  Caracallus  iter  iGgy- 
ptiacum  meditarentur  (17j.  Horum  194  fannorum 
primum  statimhio  intelligendumnonesse  defendo. 
Etenim  disputari  potest,  utrum  hoc  gladiatorium 
munus  et  congiarium,  (quod  habet  SpartianuSy 
idem  sit  ac  illud,  quod  datum  a  Severo  fuisse  po- 
pulo  Herodianus  refert  (lib.  iii,  o.  8,  ed.  Boeo.  p. 
145)  eo  tempore,  quo  ab  Aibino  victo  Romam  re« 
dierat.  Neque  enim  objici  debet  id,  Spantianum 
alio  ioca  (in  Sev.  c.  12)  idem,  quod  statim  post 
reditum  Severus  edidit,  commemorasse.  Namque, 
ut  Spartianum  non  dicameadem  saspius  tanquam 
diversa  repetere,  is  quidem  eo  io  loco  dod  loqui- 
tur  de  douativo  concesso  militibus,  sed  de  eo, 
quod  Severus  militibus  tantum  stipendiorum. 
quaotum  oemo  priocipium,  dederit.  Quod  si  igitur 
idem  coDgiarium  uterque  respexit^saoe  iDtelligitur 
non  idem  voluisse  Tertullianum,cum  anno  demum 
GXCVIIf,  a  seoatu  dignitas  Augusti  in  Caracallum 
collata.  Verum  si  detur  id  etiam,aliud  congiarium 
ab  Herodiano,  a  Spartiano  aliud  intelligi ;  tamen 
quod  ex  boc  primo  iooo  excitavimus,  non  potest 
ad  iocum  Tertulliani  referri  eam  ob  causam,  quia 
ipsi  do  congiario  non  nisi  populo  dato  editisque 
spectacuHs,  Tertulliano  autem  de  re  plaoe  alia 
militibus  in  castris  concessa  est  dictum.  Sed  ne- 
que  illa  postrema  sententia  admittenda  est,  ut  ista 
liberalitas,  linito  in  Oriente  bello,  in  Syria  conti- 
gerit  ann.  GGII,  post  susceptum  ab  utroque  Au- 
gusto  oonsulatum.  Qui  enim  ejus  rei  solus  men- 
tionem  injicit  jEHus  Spartianus,  datum  esse,  ait, 
mililibus  cumulatiusstipendium^quod  dubito  an  do- 
nativum  dici  possit,  quale  Tertullianus  signiflcare 
videtur.  Ao  si  vel  maxime  sint,  qui  malint  in  isto 
loco  Spartiani  donativum  intelligere,  eos  spero 
non  penitus  comtempturos  sententiam  meam,qua 
liberalitatem  a  Tertulliano  expositam  credo  eam 
attingere,  de  qua  Spartianum  locutum  esse  dixi, 
dum  ea  referebat,  qu»  acoiderunt  post  occupatam 
Ctesiphontem.  Qu»  ita  cum  circumspicimus,  non 
omnia  solum,  sicontentio  quaedam  et  oomparatio 
fiat,  bene  se  habere,  sed  explicart    etiam  egregie 

omni  praedaoppidi  Partbicii  quod  milites  qu«re- 
bant.  » 

(17)  Id.,  ibid. :  «  Post  boo  (cum  filium  mi^orem 
consulem  secum  designasset),  dato  stipendio  cu- 
muiatiore  militibus,  Alexandrlam  petiit.  » 


167 


DISSERTATIO  DE  VERA  iETATE 


468 


alterum  posse  ex  altero    amma^veriimus.  Nam  A 
primum  isto  tempore  duos  fuisse  Augustos  nemi- 
nem  praeterire  potest;  erat  enim  Caracallus  jam 
ante  expeditionem    Parlhicam   ann.  CXCVHI,   et 
nunc  a  miliUbus  etiam  particeps  imperii  dictus. 
Deinde  donativum    militibus    datum  Spartianus 
commemorat,  unde  illa  liberalitas  imperatorum  in 
castris  intelligitur.     Denique  sub   initium  hujus 
anni  CCI,  nondum  erat  iex  quapdam  a  Severo  pro- 
mulgata,  quse  omnesa  religioneChristianorum  ar- 
cerei,  quorum    familiam  mox  turbatam  esse  ea 
apparebit.  Sed  hoc  donativum   fuisse  sub  initium 
anni  CCI,  miiitibus  distributum,  id  vero  cum   ha- 
beat  aliquam  dubitationem,  quomodo  oalculi  sub- 
ducendi  sint,  breviter  exponemus.  Principio  ve- 
limus  animadverti  quod  alio  quodam  loco  dispn-  n 
tavimus  (supra  §  16,  col.   119,  nol.)     Severum 
explela  priori  parte   anni  CXCXIII,  in  Orientem 
fuisse  profectum.  Huic  bello  adversus  Parthos  su« 
scepto  finem  fere  imposuit  occupata  Ctesiphonte. 
Nam,  quod  postea  demum   Dio    Gassius   Severum 
refert  bis  frustra  Atram  impugnasse  ;  in   eo,  si 
recte  dixit,  Severus  non  videtur  multum  temporis 
consumpsisse,  195  cum  altera  eaque  vehemen- 
tissima  hujus  urbis  oppugnatio  viginti  sit  diebus 
confecta    (Dio  I.   lxxv,  c.  13,  p.  1265),  eamque 
statim   seoutum  iter  Severi  in  Palaestinam  atque 
^gyptum.  Sed  quoquo  modo  hoc  accipiatur,  Gte- 
siphootem  hiemali    prope  tempore  captam  esse 
Spartianus  confirmat  in  Sev.  c.  16.  Hoc  dici  non 
potest  accidisse  ann.  CXCYin ;  quomodo  enim, 
ei  dicamuB  etiam  Severum  statim  post  susceptam  ^ 
a  Caracallo  Augusti  dignitatem  Roma  abiisse,  quo- 
modo,  inquam,  tempore  tam  brevi  tantum  iter  in 
ultimas  quasi  regiones  perficere,cla8sem  exornare 
peragrare  Armeniam,    Seleuciam,  Babylonemque 
capere,  atque  vastare  Arabiam   potuisset?  Neque 
vero  id  magis  anno  sequenti  contigisse  credibile 
est.  Etenim  postcaptam  Ctesiphontem,  Atramque 
bis  obsessam,  Severus  venit  in  Syriam,  ubi  postea 
fasces  imperii  suscepit.  Sed  eum  .cura  filio  ann. 
CCII,  hos  habuisse,  norunt,  qui  factos  consulue- 
runt  universi  ;itaque  dicendum  erit,  per  tres  fere 
aut  duos  annos  nihil  egisse  Severum  in  belio  ad- 
versu8caetero8persequendo,quod  prorsus  abhorret. 
Restat  igitur,  ut  captam  a  Severo  Ctesipbontem 
ann.  CG  fere  vertente  dicamus,     cujus  occupatio-  0 
nem  eum  statim  exceperit  Augustl  dignitas  in  Ca- 
racallum  a  militibus  collata,  ac  donativum  iis  ea 
de  causa  concessum,  hoc  certe  non  alio  tempore, 
nisi  sub   anni  CC   Onem   aut    sequentis  initium 
contigit.  Quae  quidem  res  egregie  confirmatur  iis 
antiqultatum  monumentis,  quas  utriusque  rei  me- 
moriam  nobis  tradiderunt,  Etenim,  ut  a  victoria 


Parthica  exordiar,  non  Eusebias  solum  cujue  forte 
quidam  stare  nolent  judicio,  banc  viotoriam  a 
Partbis,Adiabenis,  Arabibusquereportatam  trans- 
fert  in  ann.  CC.  {Chronic,  1.  ii,  ad  h.  a.  edit. 
Scaligeri,  p.  182);  sed  fasti  etiam  (apud  Pamelium, 
in  Vita  Teriul.  p.  18,  II)  et  nummi  apud  Medio- 
barbum  ad  ann.  C.  201.  p.  274)  cognomen  Par- 
ihici  maximi  Severo  Tr.  P.  YIII  sostinentitribuunt^ 
quam  progredi  a  medio  anni  GG,  an  anni  sequen- 
tis  mediam  partem,  nemo  igoorat.  Dcinceps  in 
Garacallum  Augusti,  in  Getam  Caesaris  d^goita- 
tem  a  militibus  collatam  esse  ann.  CCI,  ex  Spar- 
tiano  intelligitur  quodam  modo,qui  hoc  ail  factum 
esse,  cum  Caracallus  annum  XIII  ageret  ( 1.  c.  c. 
16) ;  quem  eo  anno  egit  haud  dubie,  ut  apparet 
ex  iis  quae  de  ejus  natali  alias  disputavimus  §(6). 
Ac  hujusquidem  aucloritas  si  forterepudiandavi- 
detur  propterea,  quod  in  deOnienda  Caracalli 
aetate  sibi  ipse  non  constant  satis;hunc  oerte  scru- 
pulum  eximitelegantissimusnummusthesauri  olim 
Schwartz  burgici,  nunc  Gothani,  quem  memoriaB 
hujus  rei  conservandaB  destinatum  fuisse,  dubitari 
non  potest  (18).  Ejos  rei  altera  pars  caput  Severi 
laurea  cinctum  offert  addita  inscriptione  :  Severm 
Aug.  Pari.  Max.  P.  M.  Tr.  P.  IX.  altera  nudum 
IM  Getae^et  Garacalli  laureatum  caput,quod  hunc 
quidem  Augustum,  illum  Gassarem  fuisse  indicat, 
cum  epigraphe  :  jEtemii.  imper.  Nempe  eo  non 
Holum  confirmatur  id,  quod  Spartianus  de  tempori 
hujus  ab  iis  susceptas  dignitatis  trsdidit,  sed  haec 
etiam  sequuntur,  quae  antea  diximus,  eam  rem 
anno  CGI  exstilisse,  siquidem  eo  anno  Trib,  Pot. 
iX  S^v^rtasuscepit.  Sed  redeamus  ad  librum  de 
Corona.  Hujus  locum  supra  excussum  dicimus  in- 
telligi  optime  posse,  si  admittatur  sententia  ea, 
quam  nobis  probasse  satis  videmur.  Namque  exea 
intelligi  maxime  poteet,  qui  factum  sit,  ut  militea 
laureati  iocederent;  quod  nemo  mirari  debet,  qui 
milites  etiam  triumphantes  cinctos  coronis  fuisse 
novit,  quale  quid  hic  fuisse  facile  perspicitur. 
Nam  et  nunc  subacti  pene  erant  omnes,  adversus 
quos  Severus  exercitum  duxerat,  in  primis  Par- 
thorum  bellicoaissima  natio,  etipse  Severus,  cum 
propter  articularem  morbum  agere  triumphum  de 
Parthis  non  posset,de  Judii^is  tamen  eum  agendum 
filio,ac  Parthici  compensam  digratia  militibus  forte 
signa  triumphantium  concessit.  Qua3  si  teneamus, 
simul  illud  aperitur,  quo  modo  nuno  turbandae 
pacis  suspicio  christianis  potuerit  oboriri.  Jaia 
enim  postrati  erant  hostes  imperatoris  omnes, 
ipsaque  Severi  jaro  otiosi  asperitas  minabatur  se- 
veritatem  8ummam,quam,districtu8  adhucgravio- 
ribus  negotiis,  non  potuerat  sequi.  £t  isti  in- 
flammandaB   maxime  idoneum    videbatur  militis 


(18)  Eum  cum  erudito  orbe  communicavit  Po- 
lycarpus  Tentzelius  in  diss.  Jo.  Andr.  Semidii 
prassidio  habita,  ubi  selQcta  numismata  aurea, 
argentea  et  aerea  maximi  moduli  ex  gazophylacio 
Amstadio  Schwartzburgico  explicat  pag.  22  seqq. 


Aliam  inscriptionem,in  qua  nominatrium  istorum 
cum  anno  Tr.  P.  IX.  Severi  et  Tr.  P.  IV.  Caracalii 
conjunguntur,  habet  Scaliger  in  animadvers.  Eu- 
seb.,  pag.  228. 


169 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TBRTDLLIANI 


170 


exemplam,  quem  eo,  quod  coronam  repudiasset, 
parricidium  commisiasey  hostemque  Gasaris  pu* 
blicum  exetitisse,  suo  more  deorum  cultores  arbi- 
trabantur. 

§  2.  --  Secus  sentientiwn  opinionei  examinantWy 
ei  imprimis  Hoffmanni  et  Orsii,  qui  illum  ann. 
CXCVIII  tribuerant^  el  Pagii^  qui  eum  assignaverat 
aim.  CCIL 

kif  cum  his  argumentis  inductus,  librum  de  Co- 
rtmaann.  CCI  scriptum  esse  contendam,  video  ple- 
rosquecontradicere,  quamviain  diversas  plane  par- 
tes  pronuntient.  Namque  0r8iu9,famili®  Dominica- 
n»  doctissimus  monaohu8,eJuBque  astipuiator  Hoff- 
mannus  ann.  GXGVIII  ;  Baronius,  ann.  GXGIX ; 
Pagius,  ann.  GGII,  Pamelius  et  AUixius,  ann.  CGX ; 
postremo  Tillemontius  imperante  Maximino  ann. 
CCXXXV.cum  editum  fuiase  opinatur.  Sed  isti, 
si  a  TertuUiano  discesseris,  omnes  ad  unum  erra- 
ront  in  eo,quodaliud  donativum  militibus  a  Severo 
datum  intellexerint,  quam  quod  debeat  intelligi. 
Quocirca  supersedere  possemus  iis  confutandis^ 
dum,  quale  donativum  hic  fuerit  a  Tertulliano  in- 
dicatum,  docuimus.  At  quoniam  ex  istius  libelli 
tempore  pendet  plurimorum  ejus  librorum  chro- 
nologia,  facitque  ista  secus  sentientium  confutatio 
plarimum  ad  confirmandam  nostram  sententiam, 
age  1  eas  opiniones  brevissime  examinemus.  Atque 
hic  deopinione  Tillemontii  nihilattinet  dicerepro- 
pterea,  quod  tota  ista  res  satis  tractata  videtur  ab 
Uoffmanno  (In  diss.  de  Tertulliani  omnibus  in  Mon' 
tanismo  scripiis,  §  6,  p.  26  seqq.),  et  plane  se- 
quitur  illam  haeresim,quae  neque  ann.  GXGIX,neque 
197  paulo  postTertullianum  vult  ad  Montanistas 
transiisse,  quod  alio  loco  disputavimus.  Etin  ista 
qoidem  parte  dispulationis  rectius  versatus  est 
Hoffmannus,quamtum,  cum  suam  ipse  opinionem 
protulit  Vnlt  enim  huno  librum  eo  tempore  fuisse 
conscriptum,  cum  pax  Ghristianorum  ne  a  presi- 
dibas  quidem,  nedum  edicto  Augusti  labefactata 
faerit,  et  anno  quidem  P.  C.  N.  CXGVIII ;  quo- 
rum  illum  efDci  credit,  eo  quod  Tertullianus  Ghri- 
atianos  referat  credidisse,  pacem  imprudenti  mi- 
litisy  quem  hic  defendit,  faoto  turbatum  iri  ;  hoc 
Tero  potenlissimis  ait  ab  Oreio  demonstratum  ar- 
gumentis  esse.  Que  cum  adhiberentur  ab  Hoffman- 
no,ut  labefactaret  Moshemii  xou  (jLaxotptTou  sen- 
tentiam  de  vera  etate  Apologetici;  hic  quidem 
(io  Addendis  ad  vol.  I,  diss.  suarum  in  Hist.  Eccl. 
pertiDentium,  pag.  741  seqq.)^  concedit,  istam  rem 
rite  ab  Orsio  fuisse  expositan: ;  sed  negat  id  recle 
proferri,  quod  non  simul  pace  uti  christiani  po- 
tuerint,  et  ab  hostibus  tamen  suis  variis  injuriis 
affici,  Atque  ego  tametsi  Orsio  non  assentiar,  po- 
tiusque  refellam  postea,  sapienter  tamen  Moshe- 
mium  pronuntiasse  agnosco,   ubi  res  Christiano- 

(19)  In  diss.  hist.,  (^ua  ostenditur  catholicam  Bc- 
clesiam  iribus  prionbus  sscuiis  capitalium  cri- 
minam  reis  pacem  et  absolutionem  neutiquam 

PATaot.  I. 


A  rum  dixit,  cum  aliis  in  provinciis  urbibuBque 
tranquills  fuerint,  in  aliis  sttpenumero  a  prssi- 
dibus  turbatas,  et  talem  rei  Ghristian»  faciem 
tempore  scripti  hujns  libri  revera  fuisse.  Pulchre 
enim  id  potest  intelligi  e  libro  Tertulliani  ad  Sca- 
pulamy  quem  editum  esse  imperante  Caracallo 
plurimi  eorum  confitentur,quiquidquamini8toge- 
nere  tentarunt ;  et  apparebit  id  quidem  ex  iis  que 
posteadocebimus.Jam  istoex  libro  quisnon  videt, 
maximis  tum  calamitatibus  expositos  christianos 
fuisse?  Etnemo  tamen  unusestinterscriptoresve- 
teres,qui  Christianos  subCaracallovexatos  essetra- 
dat.  Unde  hoc?Nimirum  quiapacetum  fruebantur 
nullo  Augusti  edicto  turbata ;  sed  a  prssidum  ta- 
men  crudelitate  non  vacabant  ubivis.  Tum   vero 

n  se  ita  rem  habuisse  omnino,  cum  in  litteras  re- 
ferret  Tertullianus  istas  de  Corona  opiniones,  vi- 
deri  optime  potest,  si  admittantur  ea,  qusB  nos 
quidem  sentimus  de  istius  libri  etate.  Gontigit 
enim  hoc  facinus  miiitis  in  Oriente,  forte  in  Par- 
thia  etiam,  ubi  ante  Severi  edictum  christianos 
exagitalos  Aiisse  non  legimus  uspiam  ;  Bed,qu89  a 
Tertulliano  enarrata  sunt  in  Apologetico  caeterisque 
ejus  generis  libris,  in  Africa  potiseimum  exstitere, 
unde  caeteri  in  Oriente  Ghristiani  piane  vereri  po- 
terant,  ne  pace  propterfacinusmilitis  privarentur. 
Sed  influent  in  animos  forsitan  potentius  Orsi  ar- 
gumenta;itaquequflBnam  quantaque  ista  sint,  vi- 
debimus.  Sunt  vero  excursionis  Orsians  tres  loci, 
quibusrem  istam  descripsit  (19).  Primum  monet, 

p  hunc  librum  ann.  GKGYIII  assignari  debere ;  repe- 
ritque  liberalitatis  Severi  apud  veteres  scriptores 
vestigia ;  deinde  oocurrit  Pagio,  qui  ann.  GCII, 
scriptumhunolibrum  existimaverat ;  tum  ostendit, 
qua9  adduot»  sunt  a  Tertulliano,  hujus  liberalita- 
tis  icepiordiaeic  IM  omnes  cum  rebus  ann.GXGVIII 
gestis  egregie  oonvenire,  sed  pugnare  cum  quo- 
cunque  anno  alio.  Igitur  et  nos  sequemur  doctis- 
simi  viri  vestigia,  quoniam  veremur,  ne  miscea- 
mus  ea  qu»  Jam  ab  eo  permista  sunt  satis,  ac  per 
singulos  locos,  quenam  recte  dixerit,  quenam  se- 
cus,  adjecto  breviori  argumentorum  Pagianorum 
examine,  indioabimus.  In  loco  isto  primo,  qui  est 
de  numero  liberalitatis  Severi  Augusti,  quinquies 
ab  eo  donatoB  milites  esse,  neseio  an  satis  recte, 

jv  dicit,  siqiiidem  aliquot  nummi  septies  eam  com- 
mcmorant  (F.  Vailiantii  numismaia  impp.  Rom., 
tom.  II,  pag.  234);  sed  potest  id  salva  re  contro- 
versa  concedi.  Neque  tamen  in  eo  Orsius  sibi 
constat  ipse,  quod  Tertullianum  de  donativo  anni 
GXGVIII  locutum  esse  judicet  (pag.  104),  et  postea 
eum  tamen  dicat  dequartaliberalitatease  indicata 
dixisse  (p.  106).  Est  enim  ista  quarta,  ut  ipse  mo- 
nuit,  hec  eadem  plane,  quaaoccupatam  Ctesiphon- 
tem  secuta  est.  Alterum  locum,  quem  dedit  opi- 

denegasse ;  sect.  ii,  cap.  3.  Digressione  2,  p.  104, 
113.  Eaprodiit  Mediolani,  1730,  4. 


■   \ 


17! 


DISSERTATIO  DK  VBRA  iETATB 


172 


nioni  Pa(;ttaxaminand«d,  non  repndiamus  per  se,  A  maltls  versemar.  Sunt  enim  isti  a  nobis  eidem 


sed  sunt  tamen  in  ista  disputatione,  quae  omnino 

admitti  non   debent.  Etenim  id   primum  inepte 

dioit :  Tertullianum  de  urbanis  militibus  loqui, 

quibuB  ad  custodiam  Urbis   fuissent  ad    portam 

Viminatem  castra  prflatoria ;  oujus   rei   ne  adest 

ulla  quidem  signifioatio,  et  extra  Romam  tempore 

belli,  quis    dubitet,  castra  Severum    habuisse? 

Deinceps,  quod  nostr»  sententi»  matime  oontra- 

rium  videmuSyliboralitatem  omnem  dicitpacistem- 

pore  postque  reditum  e  bello  editam  fuisse  ;  qua 

de  re  Spanhemius,  quera  obiter  citavit,  nihil  pror- 

sus  habet.  Istud  vero  ego  si   de  oongiariis  dici 

posse  concedam,  de  donativis,  qualehoc  erathaud 

dubie,  vehementer  equidem  dubito.  Imo  ipsa  post 

captam  Gtesiphontem  edita  liberalitas,  admissa  ab  p  ann.  GXGIX,  nummum  excitat,  cujui   altera  pars 

Orsio,  num  ullo  modo   per  verba   Spartiani  alia      Severum  cum  Tr,   P.  XI,  altera  liberalitatom   V 


annoGXGVIIl  ao  sequenti  vindicati,  absque  ullo 
causaB  nostrs  detrimento,  csteraquei  dum  donativa 
extra  Romam  distributa  esse  novimus,  sua  sponte 
concidunt. 

§  3.  —  Baronii  argumenta  conveUuntur  pro 

ann,  CXCIX, 

Hestant  de  anno  scripti  hujus  libelli  decreta  Ba- 
ronii  atque  Pamelii  ita  comparata,  ut  oonvelli 
nullo  negotio  possint.  Namque  Banmius  {V.  ejus 
Annates  Ecclesiast.  ad  ann.  GGI,  tom.  II,  ed.  Go). 
1609,  pag.  299),  ut  probaret  eum  librum  exaratum 
esse  ann.  GGI  antequam  Severus  proficisceretur 
in  Orientem,  hoc  est,  ut  nos  loqui  rectius  solemus, 


intelligi  potest,  quam  quse  extra  Romam  in  bello 
edita  fuerit  ?  Postremo  in  responsione  ad  alterum 
Pagii  argumentumi  male  argumentatur,  dari  ejus 
opinionem  non  posse  propterea,  quod  christiani 
vel  pacem  a  prsBsidibus  vel  ab  Imperatoreturban- 
dam  timuissent ;  e  quibus  neo  illud  defendi  posse, 
quia  ]am  ann.  GGI  vexati  fuissent  Ghristiani,neque 
hoc  etiam,  fuisse  enim  eo  anno  Severum  absentem 
et  occupatissimum.  Quod  posterius  oppido  leve 
est.  Nam  et  militibus  donativa  extra  Romam  data 
sunt,  et  istoann  GGIbcUo  Orientali  finem  Seve- 
rus  imposuit.  Sed  nihil,  fateor,  tribuendum  est 
Pagii  argumentis  (20).  Garacalli  enim  quinquen- 
naliat  quorum  causa  editam  vult  liberalitatem 


habet,  addit((ue  muUo  etiam  asseverantius  :  Hunc 
nummum  ad  res  nosiras,  de  quibus  acturi  sumus^ 
pertinere  certo  scias.  Quod  mihi  videtur  eo  planis- 
sime  modo  dictum,  quo  olim  PythagoraBi,  cum  ex 
iis  qusreretur,  quare  ita  quid  esset,illud  suum  Ipse 
dixit  interponere  solebant ;  nihil  est  enim  ab  eo 
Baronii  effato  veritate  disjunctius.  Nam  cum  clare 
tradat,  annum  Tr.  P.  Severi  septimum  eo  anno 
initium  sumpisisse^et  tamen  nummumexcitetcam 
Tr.  P.  XI  qui  plane  ad  ann.  GGIY,  aut,  si  mavis 
cum  ipso  Baronio,  ad  ann.  GCVI  referendus  est: 
nonne  repugnantia  loquitur  ?  Ac  de  altero  ejus 
argumento  quid  dicam  ?  quod  duxit  ab  eo 
quod  ante    hanc  expeditionem   Parthioam   nul- 


Tertulliano  commemoratam,   ad  ann.  CGIII  perti-  C  1»,   post  eam  mults   calamitates  Ghristianorum 


nent,  ubi  quis  nesoitjamOhristianos  fbisse  propter 
Severi  edictum  omni  soelere  laceratos  ?  Tum  vero 
in  altero  argumento  et  hoo  perperam  dicitur, 
coeptas  esse  istas  inimicitias  a  militibus,  ut  Dio- 
cletiani  tempore,  atque  omnis  ista  sententia  de- 
fenditur  propter  eam  opinionem,  quod  res  chri- 
stianorum  ante  decimum  Severi  annum  nondum 
fuissentturbatffi  ;  quod  estsupra  satis  confutatum. 
TertiusdeniquedisputationisOrsianae  199  iocus,in 
quo  verba  Tertulliani  nuilum  annum  prster 
CXCVIII  attingere  posse  defendit,  non  est  (equiore 
Jove  tractatus.Etenim  quod  istam  Hberalitatem  Se- 
veri  exstitisse  ante  expeditionem  parthicam  putat, 
id  vero  habet  aiiquam  ambiguitatem.  Nam  si  ista 


exstiterint.  In  quo  peccavit  dupliciter  :  pri- 
mum,  quod  eas  ante  fuisse  negaverit,  quam 
profectus  sit  Severus  adversus  Parthos,  deinde 
quod  librum  de  Corona  eo  de  Spectaculis  posterio- 
remessenon  cogitaveril.  Atque  illud  confutavi- 
mus  suo  loco ;  hoc  vero  uti  nemo  negare  potest, 
nisi  cuitenebra  sint  mero  meridie  (est  enim  et 
hoc  satis  disputatum) ;  ita  de  vexatione  Ghristia- 
norum,lege  Severi  antiquiore,  non  potest  sermo 
esse  in  eo  de  Corona,  ubi  Ghristiani  diountur  istas 
oalaniitates  tanquam  venturas  extimescere ;  cum 
tempore  eo,  quo  TertuUianus  in  chartam  conjecit 
librum  de  SpectiUnitiSf  jam  ad  Christianos  impetum 
suum  deorum  cultores    convertissent.    Quare  ex 


bis  edita  est,  primum  ann.  GXCVII,  post  reditum  j)  ipsius  Baronii  ISO  mente,  librum  de  Corona   ad 


Severi,  quam  memorias  prodidit  Herodianus, 
deinde  ann.GXGVUIante  bellum  adversus  Partbos 
susceptum,  qualem  Spartianus  tradidit ;  ha90,  uti 
diximus,  nullo  modo  potest  intelligi,  nec  videtur 
intelleota  ab  Orsio,  qui  ad  eam  rem  oonlirmaQdam 
Ilerodianum  citavit ;  illa  vero  ad  rem  nihil  facit 
omnino  propterea,  quod  eo  anno  nondum  erat 
Augusti  dignitas  in  Caracallum  oollata.  Sed  in  iis 
locis,  quos  ex  Tertulliani  Apologetieo  c.  35,  libro- 
que  ad   Scapulam,  c.    4,  attulit,  non  est,    quod 


decimum  Severi  annum  referri  oportebit. 

§  4.  —  Denique  Pamelii  et  Allixii,  qui  librum  hunc 
conjecerant  in  ann»   CCIX  Decreta  exploduntur. 

Ad  Allixium  venio,  doctissimum  virum,  quem 
miror  tam  docilem  se  praebuisse  ad  Pamelii  senten- 
tiam,  quo  dubito,  an  quis  magiscontraauspiciaad 
defiuiendam  scriptorum  TertuIIiani  setatem  acces- 
serit  ?  Atque  isti  Pamelio,  quoniam  iiberalitatia 
mentionem  Tertullianus  i^jicit,  iibellus    ad  ann. 


(20)  Ea  proposuit  in  Gritica  Annalium  Baronii  ad  ann.  GXGIV,  n.  3,  p,  m.  91,  92. 


J 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TERTULLIANI 


174 


GCIX»  atqae  ad  decennalia  Anionini  plane  referen*  A  argumentumque  snadeat,   posteriorem     non    ita 


dns  videtar  (in  Vita  Tertulliani,  prxmissa  ejus  opC' 
ribus  a  Pamelio,  Golon.  1617  editis,  p.  23  E).  Sed 
ejus  quidem  liberalitatem  in  istiB  decennalibus 
exstitissey  nonprobatPameIiu8,8ed  plane  fingit  ad 
libidinem.  Tamen  alio  quodam  loco  (in  Notis  ad 
bunc  librum,  pag.  210,  n.  1),  ad  nummum  provo- 
cat  dicie  causa,  eumque  hujus  argumenti :  Imp. 
Cxs.L.  Sept.  Sev.  Pert.  Aug.,>  Liberalitas  Augg. 
SC.  Hic  primum  mibi  quis  dicat,  ubinam  sint  de- 
cennalium  nots  ?  Deinde  cum  ego  non  ignorem, 
Severum  et  Caracallum  militibus  populoque  com" 
muniter  aliud  dedisse  in  decennalibus ;  nunquid 
plura  hiscongiaria  non  sunt  aut  donativa  edita? 
Nemo  vero  id  quidem  absque  temeritate  aut  igno- 


multo  post  priorem  a  Tertulliano  editum  fuisse. 
Quod  enim  Pamelius,  qui  inscriptionem  alias  rece- 
ptam  sequebatur,  vix  potuit  concoquere,  quod,Gum 
Tertullianus  cultum  ab  ornatu  in  priori  librosub- 
tililer  distinxisset,  tamen  in  posteriori,  de  cultu 
feminarum  appellatOyOrnatum  mulierispertractarit; 
ea  quidem  difncultas,sublata  inscriptione  utriusque 
libri  divcrsa,  ac  argumento  ejus  studiose  cognito, 
mirum  in  modum  evanescit.  Ut  enim  Tertullianus 
habitum  feminae  cultu  et  ornatu  effici  dixerat, 
superioris  istius  generis  exempla  putat  mundum 
muliebrem,  aurum,  argentum,  gemmas,  vestes,  et 
que  sunt  generis  ejusdem  ;  posterioris  vero  curam 
capilli  et  cutis  et  earum  partium  corporis,  quaB,  ut 


rantia  dixerit.  Imo,  siquidem  Pamelius  ausus  est  p  ait,  oculos  trabunt.  Atqui  in  priori  libro  aurum 


aliis  obtrudere  annum  GGVIII  absque  omni  ratione 
idonea  ;  nobis  vicissim  non  potest  vitio  verti,  si 
annnm  GGI  intelligamus ;  hoc  enim  anno  et  libe- 
ralitas  edita  est,  et  ab  Augustis  etiam.  At  quamvis 
omnino  turpiter  seipse  dederit,  tamen  Allixius  (in 
raris8imaDt>i.  de  Tertulliani  vita  et  5cripfM,  cap.  6, 
p  49)  secessit  in  ejuasententiam;  nam  in  libro 
ife  Corona,  inquit,  excitatur  libellus  de  Spectaculis^ 
qui  scriptus  est  ann.  CGIV.  Id  vero  inepte  dictum 
esso  a  Pametio  quem  unum  sequitur,  facile  intel- 
ligety  qnicunque  secum  reputaverit  ea  qu8B  supra 
de  iflto  libello  pronuntiavimus  ;  neque,  si  verum 
boc  esset,  maxime  de  eo  super  Specfaculis  causam 
esse  perspioimus,  quapropter  libeo  de  Corona  ad 
ann.  CGVIII,  non  ad  alium  referri  deberet.  Neque 


argentem  (cap.  4),  gemmas  (o.  5),  vestes  pertra- 
ctat  (c.  7) ;  in  posteriori  de  observanda  pudicitia 
in  cultus  etornatus  institutione  agit  universe  (cap. 
1-5),  deinceps  de  colore  ornamentoque  capillorum, 
omnemque  librum  finit  monitis  quibusdam  de  or- 
natu  pudicitiffi  adverso.Quare  eum  in  illodecoltu, 
in  hoc  de  ornatu  feminarum  egisse,  ac  tapquam 
partes  utrosque  unum  librum  constituisse  clarum 
est.  Nam  quod  Tillemontius  ait  (M^moires  pour 
servir  d  VEist.  ecctSs.,  tom.  III,  p.  662.  not.  12) 
manifestum  esse,  quod  isti  duo  libri  separati  fue- 
rint,  neo  referri  unus  ad  alterum  ullo  modo  possit, 
id  vero  facilius  dicitur  quam  probatur,  et  ne  re- 
felli  quidem  debet;  est  enim  ignoranti.  Atque 
etiam  alia  est  istius   sententis  nostrsB  probatio  ; 


«d  eam  rem  defendendam  rectius  adhibuit  errores  C  nam  in  posteriori  libro  impendentium  Christianis 


Montaoistarum  in  libro  de  Corona  occurrentes. 
Qnos  equidem  isti  libro  non  nego  inesse  ;  sed  eo 
argumento  id  posse  effici  quod  debeat,  hoc  vero 
nunquam  percipietur,  nisi  ab  iis,  qui  demum  eo 
anno  Tertullianum  putant  ad  Ifontanistas  tran- 
siisse. 

§  5.  —  Liber  uterquede  cultu  feminarum  simuledi' 
tus  ostendiiur  contraPametium  et  Tillemontium. 

Sed  satis  diu  nos  tenuit  de  libro  super  Corona 
iostitutio  ;  itaque  nobis  est  properandum  ad  alios 
quoadam  libros,  et  eos  quidem,  quos  TertuIIianus 
de  Cultu  feminarum  compcsuit.  Atque  his  non  vide- 


malorum  haud  dubiam  mentionem  injicit,quorum 
in  priori  nulla  est  significatio.  Jam  siarumnatum 
fuissenl  affecti,  quomodo  TertuIIianus  abstinuisset 
a  commemoranda  ea,  ut  feminis  Ghristianis  luxum 
dissuaderet,  oum  eo  argumento  alias  frequenter 
utatur  ?  Sed  cum  prior  iste  libellus  posterior  sit  eo 
deSpectaculis,  quod  deinceps  apparebit;dioatmibi 
quis,  utrum  in  illo  quoquam  anno,  qui  eflluxit  ab 
eo,  quo8criptum(/0  Spectaculis  librum  diximus  ad 
annum  GGII,quo  copte  sunt  adversus  Ghristianos 
inimicitise,  pace  Ghristiani  usi  fuerint,  nisi  forte 
ann.  GGI,  autGGII.  Namque  a  reditu  Severi  ex 
Gallia  ad  annum  GGI  fuisse  Christianos  maxime 
tara  suscipienda  disputatione  alienum,  paucis  vexatos,  et  ordo  librorum  docet  a  nobis  in  supe- 
pramonere,  qualis    fuerit  olim  horum  Hbrorum  D  ^^.°"  ^"j"»  ^'sP"^**^o°»«P»rte  constitutue^ethisto. 


inscriptio,  atque  dispicore,  fuerilne  posterior  li- 
bellus  eum  altero  a  TertuUiano  eodem  tempore 
editus.  Videlioet  qui  ante  Nic.  Rigaltium  libros 
Tertulliani  ediderunt,  hi  alterum  de  Habitu  mutie- 
bri  dicebant,  allerum  de  tMt  Cultu  feminarum. 
Sed  iflte  Rigaltius,  eum  potitua  esset  vetustissimo 
illo  codice  Agobardi,  primus  ansus  est  utrumque 
de  CuUu  feminarum  inscribere.  Itaque  et  nos  nulli 
dubitamus  bos  libros  non  disjunctos  unquam 
fnitse,  sed  unicum  quasi  efFeoisse  volumen,  non 
ista  solum  codicis  Agobardini  auctoritate  moti,sed 
etiam  propterea,  quod  ipsa  horum  librorum  ratio 


ria  martyrum  Sciliitanorum  (F.  sup.  §  6).  Itaque 
cum  fere  post  partem  anni  GGII  priorem  editum 
fuerit  Severi  edictum,  ut  suo  loco  docebimus,  vix 
potest  prior  de  Cultu  feminarum  libetlus  editus  alio 
tempore  dici,  nisi  eo  fere,  quo  in  lucem  posterior 
ejuB  argumenti  liberprodiit.    . 

1S9  §6.  —  Anno  quidem  CCl.aut  CCIIL 

Quorsum  hec  omnia?Nimirum  utinteIIigatur,Bi 
tempus  scripti  alterutrius  libri  constat,  utriusque 
statem  reperiri.  Quam  ob  rom  ut  certissimam 
seqoamur  ejus  temporis  signiflcationem  in  libris 


175 


DISSERTATIO  DE  VBRA  ^ETATE 


176 


ipsis,  utemnr  caiamitatibas  qaibns  tum  expositos  A  Igitar    apparet  libellum    de  Fuga  demum  post 


fuisse  Ghristianos  Tertullianus  8it,qaa8que  tempore 
eo,  quo  alterum  ds  feminarum  Cultu  libdllum  com- 
poneret,  fere  initium  sumpsisse  haeo  verba  doceot 
(1.  II,  c.  13) :  Tempora  Christianis  semper,  et  nunc 
vel  maxime,  non  auro^  sed  ferro  transiguntur.  StoUe 
martyriorum  prxparantur.  Qu»  quidemintelligi  de 
superiore  Ghristianorum  vexatione  a  plebe  facta 
nequeunt,  propterea,  quod  in  priore  hujus  argu- 
menti  libro  ad  librum  de  Spectaculis  provocat  (o.7). 
Namque  ego  mihi  persuadere  haud  possum,  Ter- 
tuDianum  voluisse,  hunc  excitando,  GrfiBCum  si- 
milis  argumenti  librum  significare,  quoniam  et 
Latinum  Grsoo  antiquioremesseostendimus(§14)y 
et  ista  Tertulliani  admonitio,  qua  quid  a  Deo  esse 


ann.  GGI,  a  Tertulliano  editum  fuisse.  Atque  ego 
nullus  dubitoeum  librum  anno  sequenti  vindicare. 
Equidem  ista  lenitate  ac  modestia  Tertulliani  non 
utar,  qua  notari  meretur  in  libro,  in  quo  qusstio- 
nem  ponit,  quas  Montanistas  separabat  a  puriori 
Ecclesia,  quibus  tamen  eum  tum  fuisse  addictum 
nemo  dubitabit  (22) ,  dicere  enim  quis  posset,  Ter- 
iullianum,  cum  ad  eum  ista  perscriberet,  qui  sta- 
bat  a  partibus  orthodoxorum,  se  quidem  tempe* 
rasse  a  verbis  durioribus  ?  8ane  gravius  aliquod 
argumentum  positum  est  in  eo  quod,cum  nostrum 
libellum  ederet,  jam  coepisse  quaedam  adversus 
Ghristianos  flagitia  dixerit.  Ita  enim  orditur.  Quae- 
sisti  proxime,  Fabi  frater^  fugiendum  necne  sU  in 


possitpronuntiat,  tametsi  ejus  rei  abusus  Deum  |v  p^r^^cu/ton^,   quod  nescio    quid  annuntiaretur.  Et 


non  habeat  auctorem,  in  Latino  de SpectaculisVAiTQ 
omnino  ocourrit  (cap.  2).  Eoimvero  cum  de  Specta- 
culis  scriberet,  jamdudumsummis  malis  affligeban- 
tur  Ghristiani,  de  quibus  ne  verbo  quidem  in  isto 
priori  de  Cultu  feminarum  libro  loquitur,  el  tem- 
pore  posterioris  libelli  denuo  imminebant  quare 
nec  ad  priorem  sub  Severo  vexationem  referri  hi 
libri  nllo  modo  possunt,  sed  ad  annum  potius 
P.  G.  N.  GGI,  aut  II ;  prouti  quis  veiit  mala  chri- 
stianorum  tumorta,velimpendentia  credere.Neque 
vero  est,  quod  Tillemontium  audiamus  opinantem 
(1.  c.  p.  210,  art.  VI),  demum  post  annum  GGIII 
editum  esse  librum  priorem,  posteriorem  vero 
multo  ante,  et  anno  qaidem  GXGVLI.  Eam  in  eo 
loco,  quem  excitavit  (21),  aque  potest  Tertullianus 


paulo  post :  Haiic  materiam  et  tua  consuttalio  com- 
mendavit  et  conditio  temporum  suo  jam  nomine  in- 
junxit,  Quanto  enim  frequentiores  imminent  perse- 
cutioneSy  tanto  examinatio  procuranda  est,  quomodo 
eas  accipere  fides  debeat.  Denique :  Hsec  palea  illa, 
quse  et  nunc  Dominicam  aream  purgat,  Ecclesiam 
scilicetf  confusum  acervum  fidelium  eveniilans^  fru^ 
mentum  martyrumj  et  paleas  negatorum.  6ed  que- 
namhiointelligenda  sit  ohristianaB  familia  vexa- 
tio,  neminem  fugere  potest,  qui  superiorem  illam 
ann.  GXGVII,  posteriorem  ann.   GGII  contigisse, 
nostrum  vero  libellum  post  opiniones  Montanista- 
rum  a  Tertullianosusceptas  scriptum  esse  animad- 
verterit.   Igitur  ad  finem  fere  ann.  GGII  editam 
esse  hanc  de  Fuga  disputationem  dicimus  maxime 


priorem  Severi  ex  Parthias  reditum  aut  legationem  C  propterea,  quod  anno  incipiente    Severus  adhuc 

fuerit  in  Syria  versatus ;  unde  vix  dici  potest  ante 
confectam  mediam  ejus  anni  partem  suam  adver- 
Bus  GhristianoB  legem  tulisse. 


quamdam  Parthorum  habuisse  in  animo,  quam 
illam  de  Parthis  victoriam  posteriorem.  Quod  vero 
causam  aliquam  esse  dicit  oredendi,  istam  librum, 
quem  nos  posteriorem  dicimus,  multo  ante  esse 
scriptum,  quam  alterum  ediderit ;  de  eo,  quoniam 
Tillemontio  non  placuit  ejus  opinionis  rationem 
reddere,  nobis  vicissim  placet  tandiu  dubitare, 
quoad  ejusgeneris  aliquidproduotumab  alio  quo- 
dam  viderimus. 

§  7.  —  Liber  d$  Fuga  inpersecutione  vindicatur 

ann.  CCIl. 

Eidem  tempori  suamquoqueoriginemdebetliber 
de  Fugain  persecutione.  Quod  argumentum  jam  in 


§  8.  —  Examinatur  popularis  sententia  de  iibro 
Scorpiace  libris  Terlulliani  ad  Mardonem  poste- 
riore,  deque  ejus  adversus  hunc  libris  deperditis 
disputatur. 

Nuno  aocedimus  ad  TertulJiani  Scorpiaoen,quam 
quidem  anno  GGIV  asserere  ejusque  sententiad 
rationem  reddere  decrevimus.  Quod  opus  cum 
aggrediamur,  non  dubitamus  fore  pierosque,  qui 
istam  sententiam  nostram  minime  audiendam  esse 
dicant.  Etenim  stat  fcre  omnibus,  quos  ista  de  re 
novimus  disputantes,  Scorpiacem  TertuUiani  esse 


illo  de    Corona    aiias    disputandum    promiserat  D  perscriptam  post  editos  demum  libros,qui  adversus 


(cap.  1)  :  cujus  loci  verba  tametsi  ad  Scorpiacem 
potiuB  nonnulli  referenda  putaverint,  est  tamen 
jam  aliis  observatum,  quod  intelligi  hso  quidem 
non  possit  propterea,  quod  eam  hsBreticis,  sed 
illam  de  Fuga  commentationem  timiditati  eorum 
opposait,  qui  erant  tSS  socii  orthodoxe  Ecclesias. 

i21)Lib.  i^  c.  6.  Gemmarum  quoque  nobilitatem 
imus  Roms  defastidio  Parthorum  et  Medorumi 
caeterorumque  gentilium  suorum  coram  matronis 
erubescentem. 

(22)  Argumento  esse  potest  Paraoleti  Montani- 
starum  commemoratio,quemdicit  nonrecipi  abiiSi 


Marcionem  nostro  adhuc  tempore  habentur ;  idque 
videntur  sibi  ut  prsescriptum  et  quasi  imperatum 
defendere  eam  ob  causam,  quod  in  quinta  Scor' 
piaces  sectione  Marciouitas  ait  didicisse  a  se,  Deum 
suum  esse  bonum,  quam  rem  certe  in  primo  alte- 
roque  contra  Marcionem  libro  ex  instituto  dispu- 

ad  quos  frater  ille  pertinebat,  cui  librum  inscripsit 
(c.  1) ;  Spiritus  praeterea  efl*atum  ad  testimonium 
citat  (cap.  9)  quod  cum  in  sacro  codice  non  oc- 
currat,  haud  dubie  Bpiritus  Montanistici  est ;  de 
quo  etiam,  c.  1  et  o.  14  loquitur. 


7-  *■ 


417 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TERTULLIANl 


178 


tavit    Atque    ego    non    ignoro  libroB    adversus  A  volumnB  astricti  teneri,  quam  quid  hao   in  re 

rectissimum  sit  Judioavimus,  haud  verisimile  id 
esse  fateor,  quod  TertuUianuB  aliquem  librum 
suppressum  vel  agnitum  nunquam,  in  Scorpiace 
laudaverit.  Sedistud  faonondum  esse  exploratum, 
ut  est  vere,  adeoque  forte  ante  illos  scriptam 
Scorpiacen  eBBB ;  citare  primum  allerumque  135 
volumen  cmtraMardonem^  nuncamissum  quidem, 
satis  commode  potuit ;  primum  enim  opusculum, 
ut  ait  ipse  Tertullianus,  demum  pUniore  postea 
composilione  rescidit^  et  citari  id  quidem  poterat, 
cum  accuratiori  oratione  nondum  haec  persecutus 
fuisset.  Quam  ob  rem  in  isto  Hoffmanni  argumento 
vei  ea  jam  tanquam  vera  sumuntur^quffl  plane  sunt 
in  controversia,  vel  relinquuntur  in  medio  potius. 


Mardonem^  primum  saltem,  A.  CGYII,  aut  CCVlIIy 
editnm  a  Tertulliano  fuisse,  ideoque  et  tS4 
veritati  consentaneum  videri  illud,  quod  Scorpiaeen 
anno  demum  GCVIlI  aut  postea  ediderit.  Sed  cum 
semper  requiram,  quid  sit  in  quaque  re  maxime 
probabile,  hoc  in  argumento  quanta  vis  insit, 
placet  quodam  modo  expendere.  Cum  Tertullianus 
adversus  Marcionem  librum  primum,  quem  super- 
stitem  habemus,  componeret,  jam  quidem  ipsi  se 
scribendo  bis  opposuerat,  sed  unam  barum 
commentationum,  cum  postea  pleniorem  de  ea  re 
disputationem  instituisiet,  rescidit,  alteram  amisit 
fraude  ct^gusdam,  qui  eam  descriptam  oum  aiiis 
eommunicaverat.  Hujua  damni  resarciendi  causa 


eoa  nunc  adversus  Marcionem  libros   superstites  «  Quod  si  illud  est,  sane  ejus  argumentum  redit  in 

im   quidem  anno   Severi  imp.      orbem  ;  sin  hoc,  nostra  quidem  sententia  noa  est 

inferior  HolTmanniana.  Sed,remota  hao  difflcultate, 
qu8B  fraudi  nobis  esse  poterat,  scriptffl  Scorpiaces 
ffitatem  nunc  age  definiamus. 


elaboravit,  et  primum  quidem  anno  Severi  imp 
XV,  ut  ipse  fatetur  in  eo  iibro  (c.  15),  in  quo  de 
iis  qufis  modo  diximus,  exposuit  (c.  1).  Quffi  cum 
animo  cogitem,  dubium  profecto  videtur,  utrum 
Tertullianus  in  libro,  quem  Scorpiacen  appellavit, 
eos  respexit  adversus  eum  iibros,  qui  ad  statem 
nostram  non  pervenerunt,  an  eos  potius,  quos 
superstites  esse  novimus ;  erant  enim  illi  ejusdem 
argumenti.  Jam  ego  non  disputo,  quid  sit  ex  his 
eligendum  ;  quod  apparebit  suo  loco ;  sed  id  qui- 
dem  manifestum  esse  omnes  vident,  quod  dubia 
sit  ista  argumenlandi  ratio  eorum,  qui  secus  sen- 
tiant,  et  parum  praesidii  inveniat  in  argumento  eo, 
quod  ex  facta   ista  commemoratione  posset  ad 


§  9. .—  Scorpiacen  ann.  CCIV  seriplam  esse  confi' 

citur. 

Gum  Tertullianus,  quffi  de  martyrii  dignitate 
disputare  in  ista  Scorpiace  volebat,  in  litteras 
referret,  erant  deorum  cultores  in  Christianis 
funditus  delendis  occupati ;  quod  universum  docet 
argumentum  hujus  libeili  iis  hereticis  oppositi, 
qui,  cum  fides  xstuaret,  et  Ecclesia  de  figura  ruhi 


exureretur^  suscipere  propter  religionem  mala 
librum  anno  CCVIII,  aut  sequentibusvindicandum  turpe  putabant  (c.  1).  Hujusmodi  malajam  opor- 
daci.  Neque  obstal  quominus  ista  de  re  dubite-  ^  tet  atrocissima  fuisse,  ut  verba  TertuUiani  ostcn- 
mu8,  Boffmanni  responsio,  qua  Tillemontium  hic      duQt^  quQ  Iq   eadem  sectioae   subjicit :  El  nunc 


pradenter  hsBsitantem  excepit.  «  Primum,  inquit, 
diss.  oit.  §  14,  p.  44,  opusculum,  ut  exile,  ipse 
suppressit,  alterum  invito  Tertuiliano,  cum  adhuc 
rade  nec  satis  exasoiatum  esset,  fraude  alterius 
volgatom,  nec  a  Septimio  agnitum  est ;  tertium 
non  exatat.  Jam  cum  vix  verisimiie  sit  provocasse 
TeriuUianum  ad  eam  controversia  MaroioniticsB 
tractationem,  quam  ipse  suppressit  vel  nunquam 
agnovit,  superest  ut  intelligantur  iibri,  qui  nuno 
in  manibus  nostris  sunt.  »  Atque  hic  quidem  non 
lubet  multis  notare  ea,  qu»  de  altera  istius  argu- 
menti  commentatione  Hoffmannus  non  satis  accu- 
rate  disputat,  quasi  ea,  cum  edereturi   nec  satis 


prmsentia  rerum  est  medius  ardor^  ipsa  canicula 
persecutionis,  ab  ipso  scilicet  cynocephalo,  Alios 
ignis,  alios  gladius,  aUos  bestix  Christianos  proba' 
verunt,  etc.  Atque  hic  nuUum  est  dubium,  quin 
intelligenda  sit  vexatio  ea,  qo©  post  Severi  edi- 
ctum  exardescebat ;  siquidem  hanc  librum  post 
illum  de  fuga  in  persecutione  composuit.  Namque 
TertuUianum  nuspiam  iegimns  probantem,  quod 
tales  propter  reiigionem  calamitates  Deum  au- 
otorem  agno&cant,  nisi  in  isto  de  Fuga  libello, 
ejusque  in  primis  tertia  sectione;  qua  tamea  de 
re  se  jam  fuisse  olim  commentatum  ait  in  quarta 
Scorpiaces  sectione.  Sed,  ut  de  state  hujus  libri 


elaborata  fuerit,  nec  a  Septimio  agnita.  Hoc  certe  D  pressius  dicam,  prorsus  eum  existimo  prodiisse 


non  capio,  quomodo  possit  id  e  TertuIIiani  verbis 
inteiligi,  qui  hane  quoque,  inquit,  nondum  exem^ 
plariis  suffectam  (h.  c,  nondum  pluribus  codicibus 
deseriptam),  ud  uno  tantum  (quod  is  abstulit) 
fraude  tunc  fratris,  dehinc  apostatx  amisi,  qui  forte 
elescripserat  gusedam  mendosissime  et  exhibuit  fre^ 
quentix.  Omnia  nunc  ab  Hoffmanno  tametsi  recte 
dicta  dederim ;  tamen,  si  in  ejus  argumento  ea 
samptasunt,  qusdemum  concludi  debebant,omne 
illud  argumentum  nihil  efficere  nemo  negabit. 
igitor  81  ista  opinione  de  libris,  qui  supersunt, 
euiversus  Marcionem^  Scorpiace  superioribus,  ante 


ann.  CCIV.  Ubi  primum  mihi  hoc  argumento  cst, 
quod,  oum  Eusebius  II,  £.  VI,  c.  2,  ed.  Cantabrig. 
p.  257,  calamitates  a  Severo  summa  vi  Chrislianis 
illatas  esse  dixisset,  et  ita  quidem,  ut  multi  jani 
Antichristi  adventum  appropinquantem  putarent ; 
neque  is  ipse,neque  quis  alius  scriptorum  veterum 
alia  mala  iitteris  consignaverit,  prster  ea,  qus9 
anno  Severi  decimo,  sub  Laeto,  Africffi  praeside, 
christianis  contigerunt,  et  anno  sequenti  auctore 
Aquila,  praside  ejusdem  provincie  (Euseb.  1.  c. 
0.  3,  p.  261).  Nam  quod  hac  eo  anno  exstiterint, 
ipse  EusebiuB  docet,  qui  Originem  tum  catechu- 


v^ 


179 


D18SERTAT10  DB  VERA  iETATE 


180 


menis  instituendis  prefectum   fuiBse  confirmat,  A  P-  G.  N.  CCIV.  Atque  eic  nulla  vis  infertur  verbis 


dum  Aquila  se  incremento  Ghristianffi  religionis 

ejus  asseclas  laedendo  opponebat,   eumque  xviii 

aunorum  fuisse,  cum  eum  xvii  statis  annum  egisse 

dizisset  eo  tempore,  quo  pater  ejus  Leonides  morti 

traderetur  (o.  2,  p.  258),  quod  factum   est  anno 

decimo  Severi.  Jam  si  qui  tamen  pergunt  opinari, 

nostrum    libellum   scriptum  esse  ann.   CGVIIl; 

dicant  mihi  tamen,  quonam  jure  ei  anno  calami- 

tates    mazima    Christianoruin  possint  asserere, 

quarum  nulla  tamen  apud  veteres  scriptores  exstat 

memoria?  Quo  136  loco  libet  admirari  tot  doc- 

tissimorum  virorum  levitatem,  qui,  cum  semel  im- 

bibissent  opinionem  de    Scorpiace  libris  nostris 

contra  Marcionem  posteriore,  obliti  sunt  eJuSy  quod 


Tertulliani,  qufle  quidem,  siii  ludiediti  Carthagine 
dicuntur,  ubi  Garthago  ipsa  premio  non  poterat 
donari,  non  satis  bene  videntur  cohffirere. 

§10.  —  Libri  F,  qui  supersunt  adversus  Marcionem 
guorum  primus  refertur  ad  ann,  CCVII^  aut 
CCVIII ;  cxteros  duhiaextalis  esse  docetur, 

Praeter  hunc  Tertulliani  librum  supersunt  ex  iis 
qui  scripti  suot,  cum  jam  ab  orthodoxis  degene- 
rasset,  Adversus  Marcionem  libri  v,  quos  dubium 
non  est  argui  Monlanisticorum  errorum  posse. 
Etenim,  si  maxime  dubia  videretur  ipsius  Tertul- 
liani  professio  (lib.  iv,  c.  22),  qua  suos  dicit  et 
Psychicos  1S7  in  looo  de  Ecstasi  dissentire  ; 
neque  quis  visorum  rationem  habere  velit,  quibus 


nihil  sit  in  historia  turpius,  quam  temere  credere.  «>  ista  decreta,  ait,   confirmata  fuisse  (1.  iii,  c.  24  ; 

T^T  n    m    I  *  ^  1.1.*^*'J  1»  ^J  0\  *         __  *       A*  A  MM  '  - 


Nam  si  ego  auas  sententias  ferri  videam,  alteram 
opinabiiem,  sed  nullo  veterum  scriptorum  testi- 
nK)nio  efflciendam,  alteram  ita  comparatam,  ut 
prs  se  ferat  hoo  veritatis  praBsidium :  quidni, 
relicta  illa,  hanc  sequerer  ?  Atqui  hoo  prssto  est 
argumentum,  idque  premendum  etiam  atque 
etiam,  siquidem  postea  ostenderimus,  librum  Ter- 
tulliani  de  Pallio  esse  in  annum  GCVIII  conjicien- 
dum.  Namque  in  eo  (c.  1)  gaudeo  vos  inquit,  Car- 
tkaginienseSf  tam  prosperos  temporum,  cum  ita 
vacat,  ac  juvat,  habitus  denotare,  Pacis  hxc  et 
annonx  atia,  ab  imperio  et  a  coelo  bene  est.  Ubi  quo 
modo  TertuIIianus  potuisset  temporis  prosperita- 
tem  commemorare,  aut  ad  res  nullius  plane  mo- 
menti,  quales  sunt  iste  de  pallio  nuge,  descen- 


V,  c.  8} ;  quoniam  omnes  isti  contra  Marcionem 
libri  non  sunt  uno  tempore  editi :  tamen  in  libro 
ejus  argumenti  primo  Jtfontontdisciplinam  et  suam 
dicit,  el  se  decreta  sua  de  fugiendis  repetitis  nu- 
ptiis  auctore  Paracleto  defendentem  (c.  29) ;  ac  ipsa 
temporis  ratio  docet  eum  iibrum  scriptum  esse, 
postquam  a  partibus  Montanistarum  jam  esse 
ocaperat.  De  quo  aitero  loco,  quem  disputandum 
sumpsimus,  cum  dubitare  ne  in  mentem  quidem 
venerit  multis  eorum  qui  in  definienda  librorum 
Tertulliani  state  laborarunt,  et  ab  aliis  multa 
perperam  dicta  sint,  subtilius  videmur  nobis,  re 
sffipius  cogitata,  disputare  debere.  Atque  ut  de 
libro  primo  primum  dioamas,  nemo  est  qui  ejus 
statem  controversam  esse  dicat.  Recte  quidem  et 


dere  ob  pacis   otia,  si  gravissimffi  tum  fuissent  C  satis  bene ;  est  enim  aperta  ejus  rei  et  capitalia 


christtanorum  calamitates,  quales  eas  in  Scorpiace 
depingit  ?  Itaque  quam  alii  fere  quinquennio  tar- 
dius  putarunt  scriptam  Scorpiacenf  prius  utique 
prodiisse  arbitror,  quam  ists,  qus  supersunt, 
adversus  Marcionem  disputationes,  et  anno  quidem 
CCIII  aut  CCIV ;  cujus  Eusebium  testem  rectissi- 
mum  habemus,  qui  nusquam  id  quidem  dicit 
omnino,  sed,  uti  vidimus,  qus  dicit,  idem  fere 
ostendunt.  Ubi  mihi  quidem  magis  placet  iste 
posterior  annus,  propter  ludos  quoa  nuper  admo- 
dum  editos  TertuUianus  dicit  (23).  Quod  si  quis 
malcvit  editos  credere  in  decennalibus  Severi  et 
Garacalli  quinquennalibus,  non  repugnabo  admo- 
dum ;  quoniam  id  satis   est  a   Spanhemio^  viro  in 


Tertulliani  professio  (1.  i,  c.  15^,  qui  anno  decimo 
quinto  Severi  hunc  librum  a  se  compositum  fate- 
tur.  Sed  cum  de  cffiterorum  ffitate  nihil  dicant, 
ipso  silentio  eos  declarant  ejusdem  8&tatis  esse. 
Quod  longe  secus  est.  Nam  ez  verbis  iis  quibus 
finem  libro  primo  Tertullianus  imposuit  (25),  haud 
obscure  colligitur,  eum  esse  separatim  editum, 
ceteroB  diverso  tempore  ezaratos.  Etsi  autem  non 
audemus  dicere,  an  alterum,  tertinm  et  quartum 
seorsum  aut  conjunctim,  an  quonam  tempore 
Bcripserit,  id  tamen  dubio  carere  confirmamus, 
quod  quintum  librum,  TertuIIianua  non  eodcm 
oum  reliquis  tempore  ediderit.  Bst  enim  liber  de 
Resurrectione  recentior  eo,  quem  de  Carne  Chri^ti 


his  litteris  probato  sane  et  maxime  nobili,  evic-  Q  composuit  [de  Resurrect,,  c.  2),  in  quo  [de  Came 


tum  (24),  Pythia  alibi  quoque  quam  DeJphis,  neo 
in  unius  Apollinis  Pythii  honorem,  sed  imperato- 
rum  etiam  acta  fuisse.  Tamen  ego  alterum  pratu- 
lerim  propterea,  quod  ludi  Pythii  siat  in  Grfficia 
quovis  tertio  anno  Olympiados  editi,  ipseque  ter- 
tius  Olympiados  GCXLV  annus  incidat  in  annum 


Christi,  cap.  7)  locum  ezcitat  ez  libro  adversue 
Marcionem  quarto,  de  quo  postea  dlcemus.  Enim* 
vero  in  quinto  Antimarcionis  libro,  c.  10,  ad  eum 
remittit,  quem  de  Resurrectione  acripserat ;  unde 
TertuUianum  patet  alio  tempore,  quam  quo  quar- 
tum  edidit,  quintam  in  lucem  protulisse.  Pariter 


(23)  Gap.  6.  Agonas  istos,  contentiosa  solemnia 
et  Buperstitiosa  certamina  Grfficorum  et  religio- 
num  et  voluptatum,  quanta  gratia  seculum  oele- 
bret,  etiam  Africffi  licuit.  Adhuo  Carthaginem 
sioffulffi  civitates  gratulando  inquietant,  donatam 
Pythico  agone  post  stadii  eenectutem. 


(24)  In  epist.  1,  ad  Andr.  Morellum,  que  eat 
adjecta  hujus  specimini  uniyersffi  rei  nummaris 
antique,  in  ed.  Lips.,  pag.  12  seq. 

(25)  8i  cui  minus  quidf  videmur  egisse,  speret 
reservatum  suo  tempori,  sicut  et  ipsarum  Scri- 
pturarum  ezaminationemj  quibus  Marcion  utitur. 


ipll  ?  •'■'. 


ff-«  «•■.»■     Jl^  I  p    I  .    ^  ■  ■     •    I  1^,1 


181  AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TERTDLLH^Nl  182 

in  primo  Anlimarcionia,  o.  1,  opus  de  Prxsoriptume  A  Tiilemontius  contra  voiebat,  remotissimum  esse. 
hiereiicorum  se  confecturum  aliquando  pollicetur;  Denique  quodanimushominisnon  aliundeagitelur, 
„j  .•_  i.u_«  j. /> /»L_v.i.'  *>i.   5 —    j:-:*  «  -^      inlibro  d«i4ntma,c.2i,ait  seMaroionem  docuisse. 

Atque  ista  de  re  cum  multa  dixerit  in  aitero,  qui 
superest,  adversus  eum  iibro,  c.  6  seqq.,  non  ab- 
Burdum  est  dioere,  quod  hunc  in  illo  respexerit ; 
nec  tamen  mordicus  id  quidem  tenebimus,  qui 
usi  non  sumus  istius  iibri  testimonio.  Altera  dubi- 
tatio  etiam  puerilis  est.  In  loco  eo,  quem  e  libro 
de  Came  Christi  ad  testimonium  oitavimus,Tertul- 
lianus  illum  iibrum  cantra  MarcUmem,  quem 
appeilavit.  libellum  dixit;  itaque  quartum  inter 
superstites  non  voluit  laudare,  qui  non  libellussit, 
sed  magnum  volumen.  Inepta  conclusio  !  quasi 
vero  Tertuliianus  omne  opus  contra  Marcionem 

citatos  non  eos  esse,   quos  habemus  superstites,  t>  non  opfucuium  dixisset  lib.  i,  c.   1,  c.  31  ;  ii,  c.  i, 

sed  alios  abrogatos  quasi  et  dudum  amiasos,  tale      etc,  aut  quasi  is  dici  libelius  non   posset,^  qui 

etiam  his  argumentia  nostris  nonnulli   objioiant, 

id  fere  factum  videmus   a  Tillemontio  [Mimoires 

paur  servirii  rhist,  Eccl,,  tSS  tom.  lil,  p.  666, 

not.  19),   qui  iatam  rem  pugnacissime  defendit. 

Oportet  igitur  et  ea,   quo  pro  nostris  responderi 

posBunt,  in  medium  proferri,  et  discuti  ea  que  in 

illam  partem  Tiiiemontiusdisputavit ;  sed  utraque 

brevissime,  et  ita  quidem,  ut  quas  aperto  firma- 

vimaBipsiosTertuliiani  testimonio,  ea  nuno  plane 

mittamus.  Itaque  hoc    unum  disputari  potest : 

utrum  Tertullianus  in  libro  de  Came  Christi  quar- 

tum    cofUra    Marcionem   iibrum    citaverit,  quem 

adhuc  superstitem  habemus  ?  quod  prorsus  eii- 

stimo,  primum,  quoniam  in  illo  libro  Marcionis 


sed  in  libro  de  Came  Christi  tale  jam  dicit  a  se 
scriptum  fuisse,  c.  2  ;  igitur  et  boc  ostendit, 
primum  non  esse  eodem  partu  cum  caeteris  omni- 
bus  editum.  Qu»  cumitasint,  certequidem  conflr- 
mamus,  primum  adversus  itfamonem  librum  A.  P. 
G.  N.  ccvii,  aut,  si  mavis,  ccviu,  prodiisse,  cum  xv 
Severi  annus  in  utrumque  incidat,  sed  de  csteris, 
quando  sint  scripti,  dioi  nihii  posse,  nisi  hoc,quod 
quintum  reliquis  aequale  non  sit. 

§  11.  —  Tillemontii  contraria  opinio  castigatur. 

At  quod  verebamur  fore,  ut  quale  in   loco  de 
Scorpiace  diximus,   libros    contra  Marcionem  ibi 


partem  majoris  operis  constituit.  At  eo  modo  di- 
cendum  est  Tertullianum  opus  nondumperfectum 
citasse !  Hoccine  vero  et  poiuit  tanto  viro  icrupu- 
lum  injicere,  qui  millies  in  commentariis  suis 
ipsos  libros  suos  nunquam  absolutos  autestatus 
est?Eodemque  modo  Tertullianum  egisse  quis 
negabit,  si  quidem  nostras  nostri  argumenli  vin- 
dicias  legerit  ?Denique  dicit  Tertullianumde  loco, 
quo  sancti  viri  contineantur  a  tS9  morte  ad 
ultimi  judicii  diem,  alia  in  libro  de  Anima,  c.  53, 
deque  Resurrectione,  c.  43,,  aiia  in  ' Antimarciojje 
IV,  c.  34,  tradere.  Audio.  Sed  numquid  isti  libri 
pugnant  in  iis  locis,  quos  se  ait  in  disputatione 
^^ ^  ^ _  adversui  Ifamontfm  pertractasse  ?  Hoo  vero   nec 

codicemsacrumexaminavit,  et  ibi  (lib.  iv,  c.  19)  C  Tillemontius  unquam  probavit,  neo  quisquam,  si 

reperitur  omnino  id,  quod  in  eo  de  Came  Christi 

tetigit ;  deinde  quod,  cum  iibrum  primum  adhuc 

saperatitem  Maroioni  opponeret,   librum  de  Prss- 

scriptume  hxreticorum  nondum  ediderat.  Hic  lamen 

uti  jam  prodierat  in  pubiicum,   cum  Tertuliianus 

de  Came  Christi  commentaretur,   quod  modo  pro- 

bavimus,  ita  necesse  est  sane,  ut  tum  quoque  pri- 

mns  inter  superstites  Contra  Marcionem  iibelius 

jam  editus  fuerit.  Enimvero  cum  hunc  scriberet, 

dao  illa  opuscula,  quibus  olim  Marcionem  impu- 

gnavit,  resciderat  amiseratque   TertuUianus;  quo- 

cirea  apparet  eum  in  libro  de  Came  Christi  remit- 

tere  lectores  non  potuisse.SedTillemontiumtamen 

contra    disputantem  audiamus.    Is   primo    hos 


in  aliis  ad  causam  propriam  non  pertinentibus  a 
se  Tertullianus  defecerit,  dicet  admitti  talem  con- 
clusionem  posse. 

§  12.  —  Liber  de  Pallio.  Disputatur  de  triplici 
praesentis  imperii  virtute^  ei  inquiritur  in  annum 
quo  Geta  dignitatem  Augusti  suscepit. 

Jam  nobis  libellum  de  Pallio  tractandum  suma- 
mus,  obscurum  iilum  quidem  et  satis  confusum, 
sed  magna  tamenomnisantiquitatis  scientia  refer- 
tum.  De  cujus  «tate  cum  sinttot  disorepantes  vi- 
rorum  doctissimorum  sententi8B,idagamus  necesse 
est,  ut  vel  eas  candide  examinemus,  vel  nostram 
proponamus.Exsistit  autem  hioprimoloco  quaedam 
qufflstio  facile  expedienda,  quaenam  sit  ista  pr«- 
Tertulliani  :  Scorpiacem,  de  Cai^ne  Christi,  de  Anima  D  senlis  imperii  tnplex  virtuSy   Deo  tot  Augustis   in 


ei  de  Resurrectione  libros  ait  superioree  dici  posse 
libns  qui  supersunt  adversus  Marcionem^  hujusque 
nominia  in  iis  citatos  esse  eos  qui  dudum  periere. 
Ac  de  Scorpiace  ego  non  repugno ;  est  enim  iila 
qnantio  satis  tractata :  sedde  casterisnonassentior. 
Nam  de  libro  qui  de  Carne  Christi  inscribitur, 
modo  diximus,  quid  sit  sentiendum,  cui  si  quis 
resistere  velit,  eum  audiemus.  Atque  eum  hoo  os- 
tendimus,  simul  illud  aperiebatur,  a  libro  de  Re- 
surreclione  (qui  eo  est  haud  dubie  recentior),  quod 

(26)Gap.  2.  Quantum  urbium  aut  produxit  aut 
anxit  ant  reddidit  presentis  imperii  tripiex  virtos, 


unum  favente,  cui  Tertullianus  tribuit  eorum  tem- 
porum  felioitatem  (26).  Namque  alii  (Jac.  Gutho- 
rius,  de  Of^is  domus  AugustSB,  edit.  Lips.  p.  277) 
his  unum  Severum  indicatum  volunt  propterea, 
quod  tres  ilios  imperii  samulos  Julianum,  Nigrum 
et  Albinum  superaverat;  alii  cum  Nigro  el  Albino 
Beverum  (Centuriatores  Magdeburgici,  cent.  iii, 
p.  241) ;  alii  Albinum,  Severum  et  Antoninum  (Pa- 
melius,  in  Vita  TeHulL,  p.  10  D,  14  P.) ;  denique 
alii  Severum  cnm  duobus  filiis  Bassiano  Getaque 

Deo  tot  Augustis  in  unum  favente,  quot  census 
tranBoriptil 


^    _        ^  m 


183 


DISSERTATIO  DE  VBRA  iKTATE 


184 


intelligunt.  8ed  trium  priorum  opinionum  nuUam 
probo.  Nam  ea  Gutherii  opinatio  contorta  est  el 
perinepta,  ut  pene  nesciatn,  an  quis  unquam  tam 
aperte  et  perversa  et  falsa  secutus  sit.  Non  tangam 
id  quidem,  bonum  virum  non  vidisse  triplicem 
illam  virtutem  prxsentU  imperii,  Deumque  dici 
toi  Augustis  favisse  in  unum,  hos  etiam  multas 
urbes  produxisse,  auxiase,  reddidisse ;  quod  dicat 
mihi  quis,  an  de  Juliano,  Nigro  et  Albino  affirmari 
queat,  maxime  tum,  cum  jam  essent  interempti? 
Nec  dicam,  quam  male  adbibita  sint  Berodiani 
verba,  lib.  iii,  c.  7,  qui  Severum  miratur  Hva  Sv- 
Spa  TpeT<  xa6eX<5vTa  paatAiac  ^5>j  xpaTouvTa< ; 
sunt  enim  bsec  jam  a  Bosolero  satis  disputata  (In 
adnot.  ad  Herod.  p.  420).  Boc  unum  lubet  exami- 
nare,  quod  ad  rem  nostram  imprimis  perlinet, 
utrum  Geta,  vivo  Severo,  nunquam  sit  factus  Au- 
gustus.  Quod  cum  velit  Gutherius,  primum  Getam 
Severi  fratrem  a  Geta  Gaesare,  Severi  filio,  non 
quidem,  ut  par  erat,  distinguit.  Nam  cum  Spar- 
tianus,  in  Sev.  c.  10,  Severum  dicit  filium  suum 
Bassianum  Geesarem  appellasse,  ut  fratrem  suum 
Getam  a  spe  imperii,quam  ipse  conceperat,submo- 
veret,  nonne  consentaneum  est,  eum  de  Geta, 
Severi  fratre,  fuisse  locutum  ?  Deinde  quod  in 
multis  codicis  titulia  nomina  Severi  et  Antonini 
Augustorum  reperiantur,  sed  140  Getaa  nunquam, 
boc  vero  ad  rem  nihil  facit  omnino ;  ab  eo  eoim 
tempore,  quo  Geta  dignitatem  Augusti  suscepit,  ut 
postea  docebitur^semper  fuit  patris  in  bello  comes, 
in  quo,  quod  de  legibus  ad  rem  publicam  spectan- 
tibus  cogitare  non  potuerit,  nemo  mirari  debet. 
Id  vero  nullo  modo  ferendum  est,  quod  Getam, 
patre  vivente,  Augustum  appellatum  esse  neget, 
nummisque  utatur  ad  boc  effioiendum,  in  quibus 
Getffl  Tr.  P.  II,  legitur.  Nam  cum  ipse  adjicial,  Ge- 
tam,  mortuo  patre,  cum  fratre  non  nisi  x  menses, 
XV  dies  regnasse ;  necesse  est  aane  ut  Geta  ante 
patris  mortem  Augustus  sit  appeliatus.  Altera  opi- 
nio  doctissimorum,  virorum,qui  Magdeburgihisto- 
riflB  sacr»  centurias  composuerunt,  Severum  cum 
Nigro  Albinoque  slatuit  fuisse  illam  triplicem  vir- 
tutem,  et  recte,  ut  cum  Tillemontio  loquar,  erroris 
convincitur,  eo  quod  footem  malorum  imperii 
Romani  fontem  constituit,  unde  manaverit  tanta 
feiicitas  imperii,  de  qua  Tertullianus  loquitur.  Ac 
de  Pamelio  meliora  sentiam,  a  cujus  causa  veritas 
plerumque  remotissima  est?qui  Albinum,  quem 
omnes  norunt  propter  dignitatem  Augusti  sibi  ne- 
gatam  adversus  Beverum  inimicitias  suscepisse 
(V.  Dion.  Cassium,  1.  lxxv,  o.  4,  p.  1258),  et\fim 
Augustum  dicere  potuit,  et  Caracallum  ejus  in 
imperio  socium,  cuidemum,  interfeotojam  dudum 
Albino,  honores  Augusti  conoessi  sunt  ?  Quem  si 
jocantem  haBc  affirmassecum  Scaligero  dicam,  pa- 
rum  dicam ;  tot  tenebras  veritati  offudit.   Igitur 

(26*)  Hoc  ut  multis  confirmemus,non  ita  necesse 
est ;  satis  enim  ea  opera  functus  est  TiUemontiua 
m  opere  cnitituh^?;  Histoire  des  empereurs^  tom. 


A  boc  unum  restat,  ut  triplicem  istam  virtutem 
Severum  cum  filiis,  Jam  Augustis  putemus ;  in 
quibus  Deus  dici  potest  in  unum  favisse,  ut  verbo 
Septimiano  utamur,  cum  unns,  si  recte  velimus 
loqui,  Severus  regnaverit,  ca^.teri  duo  nomine 
magis  quam  re  Augustifuerint.  Unde,  si  teneamus 
quonam  anno  Gela  ad  Augusti  dignitatem  evectus 
sit,  bfiBC  non  magis  ad  cognitionem  intelligentiam- 
que  setatis  convertent.  Enimvero  Dodwelius  scite, 
ut  alia  multa,  monuit  {Prxlect,  Camden.,  A7X, 
§  21,  p.  621  seq.),  multisque  comprobavit  exem- 
plis,  Romanorum  imperatores  curasse,  ut  Trib, 
Pot.  filiorum  suorum  a  quinquenniis  aut  decennis 
imperii  numeraretur.  Sed  ann.  CGVIII,  quis  nescit 
quindeceonalia  Severi  et  Caracalli  decennalia  exsti- 

^  tisse  ?  Quocirca  vix  quisquamdubitare  potestquin 

^  eodem  anno  in  Getam  Augusti  dignitas  collata 
fuerit,  et  quid  impedit  quominus  pro  more  impe- 
ratorum  rom.  idem  eodem  die  etiam  Getse  conti- 
gisse,  quo  olim  Severo  et  Garacallo,  dicamus  ?  Ao 
ista  res  si  forte  dubia  videri  posset  propterea,quod 
vel  id  citius  potuisset  accidere,  vel  quod  unam 
bano  regulam  imperatores  non  fuissent  ubivis 
secuti,  quamvis  id  quidem  verisimile  in  Severo 
non  sit,  qui  artis  Ghaldeorum  studiossimus  fastos 
dies  diligenter  tenebat,nummi  tamen  hoo  ponunt 
extra  omnem  dubitationem.  Nam  si  ad  numerum 
Trib.  Pot.  Getse  attendimus,  quibus  anni  hujus 
dignitatis  possunt  accuratissime  effioi,iste  quidem 
ultraquartumin  Geta  nummis  nonprogreditur.Sed 
Geta  summum  cum  Garacallo  principium  ad  men- 

C  sem  fere  Februarii  141  Anni  GCXII  tenuit  (26*); 
igitur  numerus  quartus  Trib.  Pot.  Getx.  medio 
ann.  CCXI,  merito  debet  assignari ;  a  quo  si  regre- 
diamur  numerando,  efficitur  sane.  Getam  post 
confectamdimidiampartemann.  GGVIII  suscepisse 
dignitatem  Augusti ;  unde  apparet  et  hoc,  librum 
TertuIIiani  de  Pallio  modio  e|]us  anni  ease  receD- 
tiorem. 

§  13.  —  Dubia  redditur  Basnagii  d  Walchii  sen- 
tentiaf  qui  ann.  CCXl^  hunc  librum  editum  esse 
voluerunt^  et  ann.  CCVllI  libellus  asseriiur. 

Sed  cum  accuratior  anni  ejua,  quo  acriptua  hic 
liber  est,  ratio  postuletur,  qui  ista  subtilius  disse- 
runt,  abeunt,  quantum  video,  in  eam  sententiam, 
j)  ut  in  annum  CGXI,  eum  conjioiendum  arbitrentur. 
Nihil  enim  caeteros  moramur,  qui  versus  finem 
imperii  Severi  boc  opus  exaratum,  magis  universe 
pronuntiant.  Sed  qui  magis  eam  rem  ad  Bubtilita* 
tera  chronologicam  exegerunt,  Sam.  Basnagiua 
(In  Annalibus  politico-ecclesiasiiciSf  tom.  II,  p.  217, 
et,  qui  illum  sequitur,  Ven.  Gosttingensium  Wal- 
obius  (In  antiquUatibus  paUii  philosophiei  veterum 
Christianorum,  p.  227  seq.)^  hi,  inquam,  eo,  quo 
diximus,  anno  scriptum  hunc  librum  esse  decer- 
nunt ;  sunt  enim  quABdam  ejus  anni  simiiitudlnes 

II,  p.  I,  ed.  de  Bruxell.,  p.  185 ;  et  dans  les  notea, 
p.  594. 


185 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TERTDLLIANI 


186 


eam  rebus  quarom  hio    Tertullianus  mentionem 

iDJecit.  Yerum,  isla  re  diligenter  examinata,   mihi 

animus,  magis  inelinavit  in  eam  sentenliam,  quod 

iste  li)>ellos  sit  fere  ad  annom  CGYill  compositus. 

Qaam  ob  rem,  pace  venerandi  viri,   quem  spero 

facile  veniam  daturum  esse  homini  ingenoo,  ve- 

rumque  sine  ulla  contentione  invenire  volenti,   ea 

explicabo  brevissime  quse  me  movent,  ut  ;de  veri- 

tate  ejus  senteniiffi  subdubitem,   quasque  ad  eam, 

qaam  obiri  vellem,  commendandam  facere  aliquo 

modo  videntor.  Videlicet  ista  secus    sententiam 

opinio  universa  efficitor  similitudine  eorum  qus 

Tertullianus  habet,  cum  iis  qu»  scimus  isto  anno 

GGXI  contigisse.   Sed   istod  quidem  argumentum 

tametsi  non  videatur  repudiandum   per  se,   non 

iamen  multum,  opinor,  firmitatis  habet,  si  eadem 

aimilitudo  eorum  quae  a  Tertolliano   dicta  sont, 

intercedit  com  iis,  qo»  ezstiteront  ann.  CCVIII,  et 

omittii  vim  probandi  omnem,si  possit  ostendi  ann. 

GGXI  plane  diversa  accidisse  ab  |ii8  qoe  is  in  libro 

nostro  mdmoriffi  prodidit.  Qood  otromqoe  hic  ita 

86  prorsus  habet.Nam,ut  de  hoc  dicam  primo  loco, 

cam  nostrom  libelium  litteris  mandaret  TertuUia- 

naa,  Africa  jam  vacabat  a  terrcB  motibus  (c.  2)  : 

Pacis  erani  el   annanse  otia,  ab  imperio  ei  a  corIo 

hene  erat  fc.  1).  Sed  eo  tempore  quo  ad  Scapulam 

perscripsit  ea  qoibos  animom  ejos  revocaret  a  cro- 

deiitate  adversos  Christianos,  quod   fere  faotum 

est  ann.  CCXI,   ul  postea  docebimos,  Jam   ante 

tnnum  imbribus,  igae,  tonitrubus»  defectu   solis 

aliisque  perterriti  erdnt  Africani.  Que  omnia  cum 

Tertollianus  defendat  poenarum  instar  fuisse  deo- 

pum  CQltoriboa  fpropterea,   quod  tot  miseriarum 

149  in  christianos  incendia  excitaverant,  necesse 

eat  sane  istam  horum  vexationem  jam   usque   ab 

integro  anno  doctam  fuisse.  Age   igitur  fao  ann. 

CCXI  soriptum  esse  de  Pailio  libellum,    nonne 

Tertullianus  pugnantia  loquitur,   qui  eidem  tem- 

pori  et  Bummam  prosperitatem  et  calamitates  gra- 

vissimas  tribuit  ?  Atque  hicego   non  inficior,   dici 

forsitan  posse  quod,  his  calamitatibus  aliquantis- 

per  remissii,  quieta  ac  quasi  tranquilla  interjecta 

intervalla  fuerint.  8ed  cum  veteris  historiae  monu- 

menta  nihil  prorsus  prodiderint,  ex  quo   ista  res 

possit  quodam  modo  intelligi,  nunquid  ista  fln- 

gere  liceret,  ut  opitolaremor  opinioni  qoaa   pene 

videtor  ad  exitom  addocta  ?  Fuerint  interim   ist® 

calamitates  ad  tempos  dispers«,tamenne  summas 

adversus  ohristianos  injurias   etiam  intermissas 

dieamuB  ?  Etiam,  dices ;  prospera  enim  tempora 

qni  potuissent  exstitisse,   nisi  et  haB  aliquantum 

disiissent  ?  At  ego  qoi  Tertollianum  didici  hostes 

in  omnes  qoasi  latobras   persecotom,    usomqoe 

(27)  Spanhemiom  in  immortali  opere  De  Prsesen- 
ha  et  Usu  numisnuUum^  diss.  12  vol.  II,  p.  443,  qoi 
istos  nummos  Severi  et  Antonini,  in  quibus  est 
Felix  Karthago,  ad  jus  nummos  cudendi  urbi  huio 
restauratas  datum  pertinere  dicit.  Quam  ipsam 
rem,  aut  cognatam  certe,  si  respiciant  ii  nummi 
crcberrimi,  qui  laodant    Indulgentiam  Augg.  in 


A  vel  levissima  re  ad  coovincendos  erroris  ac  flagitii 
eos  qui  erant  rebus  christianorum  adversi  hunc 
ego  TerltuUianum  putareraus  adversus  eos  dispu- 
taturum  modo  eo,  ut,  quemadmodum  injurias 
adversariorum  in  christianos  secut»  fuissent 
summ»  calamitates,  ita  vicissim  felicissima  tem- 
pora  excepisse  eorum  in  hos  benevolentiam  dice- 
ret  ?  Atque  aliud  adhuc  in  promptu  est.  Nam  cum 
Tertullianus  istum  de  Pallio  libellum  componeret, 
P'icis  otia  erant,  et  revera  orbis  cultissimum  rus 
imperii  concultus  et  amosnus  super  Alcioni  pometum 
et  Midx  rosetum  (c.  2).  Id  vero  quonam  modo  ? 
Eradicato  oir.ni  aconito  hostilitatis.  8it  itaque  hio 
liber  scriptus  initio  ann.  CGXI ;  nam  sub  Februa- 
rii    initium   inter  vivos   esse  Severus   desiit,    et 

•n  desiit  etiam  «  triplox  impeni  virtus.  »  At  isto 
tempore  beilum  adversus  Britannos  nondum  erat 
absolutum,  nec  unquam  postea  fuit,  vivo  Severo, 
sed  eo  mortuo  demum  Antoninus  pacem  cum 
Britannis  iniit  (K.  Herodianum,  1.  iii,  o.  15,  pag. 
173).  Isto  igitor  anno  cum  certe  nec  fUerint  pacis 
otiay  nec  orbis  cultissimum  rus  imperiiy  commodior 
locos  videtur  huic  libro  assignari  debere,et  annus 
quidem  CCVIII  in  finem  inclinatuSipraBsertim  quo- 
niam  cum  eo  optime  concordant  ea  omnia,  quaa 
Tertullianus  hic  tradidit.  Namque  si  requiris  tri- 
pltcem  prxsentis  imperii  virtviem,  sane  jam  modo 
Geta  Augusti  dignitatem  sumpserat ;  si  Carthagi- 
nenses  novitate  fetices feosisim  dudum  nummi  pro 
diderunt  (27);  si  cactum  et  rubum  subdoiae  familia- 
ritatis,  Plautianus  familiarissimus  Severo  jam  erat 

C  ann.  CCIY,  e  medito  sublatus  (V.  Tillemont,  Hist, 
des  empereurs,},  c.,ip,  A\3  seq,)\  si  spem  Campa- 
nixdeustaedemontibus  suis  (c.2),  illud  Dio  143 
Cassius  (lib.  LXXVI,  c.  2,  p.  1272),  tempore  eo 
quo  Piautianus  periit,  plane  quidem  oommemora- 
vit ;  si  denique  eradicatum  omne  aconitum  hostilita- 
tis  ac  pacis  otia,  erant  ista  sane  prius,  quam 
Severus  in  Britanniam  proficiscebator.  Sed  exclusi 
ubinam  tandem  ^uxaiBarbari  ?  li  qoidem  nondum 
eo  tempore  muro  Britannico,  sed  tamen  ab  impe- 
rii  Romani  finibos  ipsis  legionom  Romanarum 
presidiis  arcebantur,  et  ipse  Tertullianus  cum 
loquatur  de  multis  barbaris,  quidnam  est  causa 
cur  solos  Britannos  intelligamus?  Itaque  cum  ann. 
CCVlII  exstiterint  omnia  ea  qu»  commemorata  a 

0  Tertulliano  fuere ;  cum  nullus  alius  possit  exci- 
tari,  cui  aliqno  majori  jure  eadem  possent  asseri ; 
cum  ipsa  denique  recens  dignitatis  Getffi  memoria 
videatur  occasionem  Tertuiliano  prffibuisse,  ut 
ejus  mentionem  faceret :  parum  videtur  a  certitu- 
dine  abesse  id,  quod  diximus,  librum  de  Pallio  ad 
ann.  CCVIII  pertinere. 

Carthag.  (itaenim  mihi  videtur),hoc  fere  exstitit, 
A.  CCIV,  aut  V,  quia  in  quibusdam  cum  ea  re  Tr. 
P.  VI,  Caracalli  conjungitur.  Certe  editi  sunt  ante 
Bcriptum  iibellum  de  Pallio  :  nusquam  enim  in  iis 
Get8B,  sed  Severi  tantom  et  Caracalli  nomen  repe- 
ritur. 


L-  1 


187 


DISSERTATIO  DB  VERA  MTkTE 


188 


§  14.  —  Ltbfum  ad  Scapulam  suh   initium   impent 
Antonini  CaraceUi,  A.  CCXI  prodiisse  probatur. 

Ultimus  liber  hujus  generis,  et  forte  credo  om- 
nium  Tertullianiy  est  is  quem  scripsit  ad  Scapu- 
lam,  AfricflB  prsBeidem  ;  cujus  adversus  GhristianoB 
crudelitas  sine  dubio  post  Severi  imperatoris  edi- 
ctum  exstitit.  Fuit  enim  Hilarianus,cujus  in  nostro 
libello  mentionem  Tertullianus  injicit,  Afric» 
prsses  eo  tempore,  quo  Feli':itas  ac  Perpetua  cum 
sociis  sais  morti  tradits  sunt,  quam  post  leges  a 
Severo  latas  accidisse  omnes  confitentur.  Atque 
ex  iis  ipsis,  quibus  Scapulam  arguit  summaa  inju- 
stiti»,  exi8timans(cap.4.)j70/ut5^e  eum  officio  juris» 
dictionis  sux  fungi^  et  humanitatis  tamen  meminisse, 
cum  nihil  ampliiu  mandetur^  quam  nocentes  confes' 
sos  damnare,  negantes  aufem  ad  tormenla  revocare  ; 
ex  iis  verbis,  inquam,  haud  obscnre  colligitur, 
tum  exstitisse  leges  quasdam  Severi,  Christianis 
inimicas.  Ist®  enim  antequam  edita  erant,  praesi- 
desque  agebant  earum  duntaxat  auctoritate,  qui- 
bus  olim  Imperatores  exagitaverant  Ghristianos, 
adversus  vim  earum  Tertullianus  vehementer  in 
Apologetico  disputat.  Leve  hoc  tquidem  videbitur, 
neque  proprio  quodam  argumento  egeret,  nisi 
Pamelius  (In  VUa  TertulL^  p.  13,  G.),  ann.  CXCV, 
hunc  librum  assignandum  putasset  ;  qui  quam 
leviter  disputaverit,  ipsa  verba  docent  quibus  se 
aitinductum  ut  ita  sentiret,  si  quidem  TertuUia- 
nus  et  Aibinianos  numeravit  in  hostibus  impera- 
toris  (cap.  2).  Jam  si  verum  est  id,  has  calamita- 
tes,  quibus  Scapula  Christianos  insectatus  est, 
posteriores  eese  Severi  lege,  non  minus  ea  intel- 
ligunlur  regnante  quidem  Severo  non  contigisse, 
quod  tamen  video  placuisse  quibusdam.  Nam  in 
eo  loco  {de  Pallio,  c.  4,)  ubi  Tertullianus  Seve- 
rum  dicit,  patrem  Antoninif  Christxanorum  memo- 
remfuisse^  ipsumque  Antoninum^  laete  Christiano 
educatumy  novisse  Proculum,  dicat  mihi  quis,  cur 
Severum  patrem  Antonini  appellaverit,  quod  ad 
rem  sane  non  pertinebat,  autcur  ipsum  Antoni- 
num  ad  testimonium  citaverit,  nisi  hffio  hoo  re- 
gaante  scripta  sint.  Neque  vero  ea  de  re  dubitan- 
dum  est  propterea,  144  quod  nullos  christiano- 
rum  oruciatus  sub  Caracatlo  reperimus  ab  aliis 
Bcriptoribus  traditos,  aut  quod  etiam  ii  Caracalli 
tempore  possunt  esse  posteriores.  Etenim,  quod 
isti  nemini  alii  commemorati  sint,  ejus  est  haud 
dubie  ratio  aliqua  in  eo,  quod  illi  nec  diu,  neo 
nlsi  in  Africa  exstiterint.Namque  Tertullianus  nuno 
quidem  a  praeside  legionis  et  Mauritano  dicit  fa- 
miliam  christianorum  impugnari,  Scapulamque 
petiit,  ut  saltem  Carthagini  parcat  et  proviociflB, 
Arriique  Antonini  exemplum  imitetur,  qui  in  Asia 
olim  christianos  avocasset  potius  a  oruoiatibus 
quam  ad  supplicia  pertraxisset.  £ob  autem  neo 
fuisse  Garaoalii  tempore  po^teriores  eo  efficitury 

(28)  Hoo  satis  adversus  Soaligerum  aliosque  \  de- 
fendit  Sam.  Basnagius  1.  c.  p.  218,  n.  11. 

(29)  In  epiBt.  ad  Jo.  BeBSonum    quam    edidit 


A.  quod  HieronymuB  ((2^  Ftiu  illustribus,  c.  73,  ed. 
Fabrio.,  p.  126)  Tertullianum  ultra  Antonini  tem» 
pora  noQ  vidisse  dicat,  nullae  prsterea  usque  ad 
Decium  adversus  omnisgeneris  christianos  inimi- 
citieo  reperiantur  (28),  et  quod  cum  Garacalli  tem- 
poribus  htto  qu89  tradita  sunt  in  nostro  libello, 
optime  consentiant.  Tametsi  enim  non  sit  certia- 
sime  exploratum,  quo  anno  haeo  [ohristianorum 
defensio  elaborata  sit,  tamen  ratione  quadam  pro- 
babili,  ut  est  in  tali  re,  primo  imperiLAntoniniani 
anno  vindicari  ea  posse  videtur*  Namque  illum 
selis  defectum  quem  TertuUianns  ait  anno  superiori 
exstitisse  (c.  3).  Antoninus  Laiovera  asseruit  A. 
GGX  (29).  Gui  quamvis  Tillemontius  resistat  eo, 
quod  Tertuliianus  iotem  dixerit,non  potuisse  hoc  ex 

l>  ordinario  deliquio  pati,  cum  fuerit  in  suo  hypsomate 
po«t/tu,tamen  huno  Septimiiargumentandi  modum, 
qui  omnia  novit  sffipius  inepta  satis  in  rem  suam 
convertere,  jam  dudum  derisit  harum  rerum  pe- 
ritissimus  Scaliger  {Animadvers,  ad  Eusebii  Chroni- 
con.  p.  10).  Deinde  cum  nullam  unquam  legem 
Caracalius  tulerit  adversus  Ghristianos,  oportet 
profecto  has  calamitates  iis  a  Scapulainflictas  reli- 
quias  Severianae  crudelitatis  fuisse,  quae  tum 
penitus  exstinct»  videntur,  cum  Garacalius,  im- 
perium  sibi  conflrmaturus^  in  exsilium  missos 
revocasset  (F.  Dionem  Gassium,  Jib.  LXXVII,  c. 
3).  Quod  cum  fecerit  paulo  post,  fquam  Getam 
fratrem  sub  initium  ann.  CGXII  sustulerat,  non 
inepte  id  quidem  dicimus;  Soapulam  ann.  GGXI, 
adversus  Ghristianos  egisse. 

^  ARTIGULUS  IV. 

De  tibris  Tertultiani,  auorum  vei  xtas^  vel  docirina, 

vel  utra^ue  latet. 

§  1.  —  Tertia  classis  librorum  Tertutlianij  quos, 
quamvis  incertx  aetaiis  sunt,  tamen  constat,  scn- 
ptos  ante  ejus  defectionem  fuisse. 

Tertia  h«c  disputatio  finem  faciet  exercitatio- 
num,  quas  instituimus^Septimianarum  ;  in  quibus 
oum  haotenus  pertractati  sint  isti  libri,  quorum 
et  astas  et  dootrina  poterat  certa  quadam  via  et 
ratione  demon8trari,nuno  oportet  subjici  csQteros, 
qui  ffltatem  suam  145  non  satis  definite  produnt, 
sed  doctrina  tamen  non  est  admodum  obscura. 
nisi  in  quibusdam  paucis,  qui  ancipitem  habere 
formam  videntur.  Itaque  primum  illos  excitabimus 
D  state  majores,  qui  Tertullianum  ostendunt  non- 
dum  plane  Montanistarum  partibus  addictum  ; 
deinde  eos,  quibus  nots  Montanismi  non  aunt 
leviter  impressffi ;  postremo  hos,  qui  lectorem 
dimittunt  dubitantem,  fueritne  TertuUianus  tum, 
cum  illos  praescriperet,  a  communi  Ecolesia  se- 
junctus,  necne?  Gui  tripiici  librorum  Septimiano- 
rum  generi  oum  dicamus  astatem  asseri  non  Batia 
certe  posse,non  volumus  id  quidem,  prorsus  igno- 
rari  ®tatem  cuivis  tribuendam  (erit  enim   etiam, 

Petr.  Possinus  in  notis  ad  Acta  Perpetuse  et  Feli- 
citatis,  in  Ruinarti  Actis  primorum  martyrum  sin- 
ceris,  Ed.  Amstelodam.f  p.  119. 


•r 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORDM  TERTDLLIANI 


190 


qaod  probabiliter  de  hac  dispntari  possit),  sed  A 
accarate  ipsum  annum  scriptorum  librorum  defi- 
niri  posse,  id  quidem  audemas  negare  propterea, 
qood  nullae  in  iis  eunt  signincationes  certaB,  qusB 
vindicari  certo  quodam  ac  deGnito  anno  possint. 
Sed  ad  propositum  veniamus. 

§  2.  —  Liber  de  Oratiane  ante  defectionem  scriplus 
et  anno  196,  vel  197  edilus. 

Primi  generis  haud  dubie  dici  potest  liber  de 

Oratione^  qui,  nisi  vehementer   fallor,  primus  est 

omniom  Tertulliani  qui  statem  tulerunt,  magno- 

que  omnium  consensu,  si  ab  Hoffmanno  discesse- 

m{Dissert,  dt.  §11,   p.   37  seq.)  cujus  intererat 

omnia  Tertulliani  scripta  ad   eum  Montanistam 

referre,  in  libris  castioris  doctrins  numeratur.  At- 

que  si  forte  suspecta  est  fides.  HiJarii  Pictaviensis,  ^ 

qai  Bcriptum  hunc  libellum  ante  Tertulliani  defe- 

ctionem  non  obscuresignificat ;  tamen  in  libro  ipso 

tot  sunt  nots   sententiarum   diversarum   ab   iis, 

quas  poatea  in  scriptis,  erroribus  Montanistarum 

infectis,  defendit,  ut  libri  ietius   doctrina  nemini 

sit  ad  reperiendum  difficilis,  qui   comparare  utro- 

ramque   sententias  velit.  Nam   primum  qnants 

hic  (30)  8unt  laudea  operis  Hermie,   quod  Pastor 

iQscribitnr,  cum  consuetudinem  considendi  finita 

oratione  observatam  ab  Herma  nou  secum  pugnare 

ostendit,  quod  fere  Scripturam^  dc  (ne  illud  fere 

cuidam  invidiam  nostrae  sententiffi  moveat),  postea 

Scripturam  appeliat  ?  quod  tametsi  non  sic  cepe- 

rim  cum  Muratorio  {toc.  cit,  not.  3,  p.  31)  aliisque, 

qoasi  Tertullianus  Hermae  libros   referat  in  libris 

N.  T.  canonicis  (loquitur  enim  ex  more  magis  ad-  C 

versariorum   quam   suo) ;  tamen  non   contemnit 

Herms  auctoritatem,  sed  sibi  conciliat,  longe  se- 

008  atque  in  libro  de  Pudiciiia^  c.  10  et  20,  in  quo 

noQ  modo  Herms  effata  repudiat,  sed  spurium  il- 

lod  omnibus  consentientibus  scriptum  appellat  et 

iliaro  maeehorum  Pastorem,  Quod  miror  argumen- 

tam  miratum  in  Allixio  (uisse  Hoffmannum  existi- 

maotem,  non  exagitasse  Tertullianum  In  nostro 

libello  HermaB  Pastorem  propterea  quod  sibi  Herma 

aactoritas  non  tantum  obstitisset  quantum,  cum 

exararet   librum  de  Pudicitia^  quare  neo  fuisset 

necesse  ut  ejus  pretium  elevaret.  Nam  etiamsi  non 

negemus  magis  adversariam  fuisse  Hermae  auctori- 

tatem  tM  TertuIIiano  in  rebus  iis,  quarum  men- 

tio  est  injecta  in  bello  de  Pudicitia^  ejus  tamen  de  D 

Herma  judicium  in  nostro   de  Oratione  libro  non 

Boium  multo  est  nitius,  sed  ita  comparatum  etiam, 

Qt  ipse  Uermffi  auctoritatem  non  universe  contem- 

psiase  videatur.  Ac  illud  fere  Scriptura,  quod  vim 

hujus  argumenti  minuere  Hoffmannus  arbitratur, 

satis  est  ab  eo  inepte  explicatum  sic,  ut  temere 

dicere  voluerit  TertuII.   nomen  Pastoris  Hermn 

libello  imponiycum  illud  nomen  nullo  modo  merea- 

tar;  nam  iUud  fere  Scriptura  certe  est  ita  intelli- 

(30)  C.  46.  Edit.  Lud.  Ant.  Muratorii,  qua  uti- 
mur,  qni  nostrum  libellum  antea  mutilum  e  bi- 
bliothecs  AmbroBiane  oodioe  integrum  edidit  in 


gendum  Hermiani  libelli  auctoritatem  fere  eam- 
dem,quam  sacrorum  librorum  putari ;  quod  ipsum 
ex  eo  patct,  quod  eum  postea  prorsus  Scripturam 
dicat,  neque  sic  eum,  ut  opinor,  appellaaset,  si 
tam  ipsi  contemptus  Hermas  fuisset,  quam  erat 
lempore  conscripti  de  Pudicitia  libri.  Sed  sunt 
hic  etiam  alia  Tertulliani  dictamultum  discrepan- 
tia  ab  iis  quae  in  libris  Montanisticis  proposuit, 
quffl  ostendunt  clarissirae  tum  longe  aliam  fuisse 
Tertulliani  disoiplinam  quam  postea.  Videlicet 
sectione  18  (p.  35,  Murat.),  cnm  dispuUt  adver- 
sus  eos  qui,  dum  se  cibo  abstinebant,  nec  alios 
solebant  osculo  excipere,  non  ait,  nisi  die  PaschXy 
quo  communis  et  quasi  publica  jejunii  religio  est, 
jure  osculum  cseteris  negari  debero  ;  quodostendit 
profecto  TertuUianum  tum  ex  illa  societate  sacra 
fuisse,  quae  nullum  diem  publica  et  communi  abs- 
tinentia  a  cibo  celebrat  prffiter  eum,  quo  ChristuH 
mortuus  erat;  nam  Dies  Paschx  est  is  qui  erat 
memoriffi  Jesu  interempti  consecratus  (31).  Enim- 
vero  Christiani  veteres  Tertulliani  tempore  non 
nisi  hunc  diem  communiter  inedia  celebrabant 
propterea,  quod  tum  aiebant  sponsum  fuisse  abla- 
tum  ;  et  tamen  Tertullianus  in  libro  de  Jejuniis, 
c.  2,qui  est  haud  dubie  e  numero  Montanisticorum 
suorum,  multum  vituperat  hano  consuetudinem, 
unum  huno  diem  communi  jejuniorum  religione 
celebrandi ;  estque  satis  clarum  Montanistas  plu- 
res  alios  dies  prffiter  diem  Ghristi  emortualem  ce- 
lebrasse.  Uode  elicitur  illud  :  Tertullianum  cum 
hunc  de  Oratione  Hbrum  componeret,  nondum  in 
partes  Montanistarum  secessisse.  Quod  novo  po- 
testargumento  ductoex  utroque  libello  confirmari, 
quorum  si  quis  loca  alio  potest  modo  in  concor- 
diam  redigere,  quam  eo,  quo  diximus,  ducto  a 
diversa  Tertulliani  disciplina  tempore  utriusque 
consoripti  libelH,  eum  audiemus.  Nam  cum  in  eo 
de  Oratione  o.  25,  descendiseet  ad  disputationem 
de  tempore  precum  Deo  offerendarum,  bonum  id 
quidem  esse  inquit,  quasdam  certas  et  Hxas  quasi 
horas  precibusdestinarijtertiam  scilicet,  et  sextam 
et  nonam  ab  apostolis  quoque  observatam  ;  sed  id 
quidem  fieri,  adjicit,  sine  ullius  observationis  prx- 
cepto,  neque  lege  preceptas  esse  alias  pr»ter  legi- 
timas  orationes,  h.  e.  eas  quffi  sub  ortum  lucis  no- 
ctisque  pronuntiantur.  Et  c.  23  extr. :  De  tempO' 
ribus,  inquit,  orationis  nihil  omnino  pnescripium 
esty  nisi  ptane  omni  in  tempore  et  loco  orare.  Scd 
et  in  libello  de  Jejuniis  peracerbe  exagitat  ortho- 
doxae  Ecclesia  addictos  (c.  2)  147  propter  eam 
causam,  quod  abstinendum  esse  dicerent  a  cibo 
ex  arbitriOf  non  ex  imperio  novx  disciplinx  pro 
temporibus  et  causis  uniuscujusque,  et  orationes 
etiam  fere  hora  nona  eoncluderent  de  Petri  exem- 
|?/o ;  additque  diserte  c.  10,  salva  plane  indiffe- 
rentia  semper  et  ubique  et  omni  tempore  orandi, 

Anecdotis  Latinis,  tom.  III,  p.  9  seqq. 

(3i)  Vide,  ezempU  cauea,  Adversue  Judaos,  lib., 
0.  10. 


191 


DISSERTATIO  DE  YERA  iETATE 


192 


tamen  tres  istas  horas  solemniores  fuisse  in  oratio-  A  bujusmodi  SeptimianiB  scriptiB  dederis,  idem  est. 


nihm  divinis ;  ei  cap.  13,  ad  ipsam  provocat  le^ 
gem  a  Paracleto  datam,  qua  hanc  Montanistarum 
consuetudinem  conQrmasset.  Quibns  omnibus 
evincitur  baud  dubie,  aiiam  prorsus  TertuUiani 
sententiam  fuisse,  cum  de  Oratione  librum  com- 
poneret.  Denique,  ut  alia  omittam  multa,  id  mibi 
videtur  magno  argumento  esse  ad  asserendam  libro 
nostro  op6o8o£{av,  quod  nuilam  in  boo  libro,  cum 
de  Jejuniis  ac  stationibus  crebrius  disserat^injiciat 
mentionem  xeropbagiarum,qua8tanto  cum  fervore 
in  libro  de  Jejuniis,  cap.  2,  5  seqq.,  defendit ;  cu- 
jus  omissionis  dubito  an  ulla  alia  ratio  reddi  possit, 
quam  ea,  quod  tempore  scripti  libelli  nostri  isti 
EcolesifiB  addictus  fuerit,  qusB   xeropbagias  (ut  ait 


Nobis,  quibus  ex  eo  nulla  se  vel  levis  suspicio  er- 
rorum  Montanistarum  obtulit,  optimum  videtur, 
eum  in  primis  bujus  generis  coUocare. 

§  3.  —  Liber  de  Baptismo  a  Tertutliano  catholico 
exarattts.  Confuiantur  argumenta  dissentientium. 

At  dicere  quenam  dootrina  asBerenda  Bi%  libro 
de  BaptismOy  majori  est  oum  difficultate  conjun- 
ctum.  Equidem  non  ignoro  omnes  sic  sentire, 
quasi  sit  hujus  libri  6p(po$o(ia  extra  omnem  du« 
bitationem  posita,  leviter,  ut  in  csteris,  repu- 
gnante  Hoffmanno ;  sed  in  ea  re  miranda  venit 
multorum  doctorum  hominum  levitaa,  qui  libros 
aiios,  quorum  argumentum  certam  habet  puritatis 


inlibrod*  Jejmiis  c.   2)  noi;um  "  dicebat  afl«d«- 3  ^.^^.^^^^5^^^^^^^^^^^.^^^  ^^^^^^.,4^  ^^^^^ 


ti  of/icii  nomen  esse  et  proximum  ethnicas  supersti' 
tionis,  Hflec  omnia  mihi  multo  videntur  magis 
audienda,  quam  qus  HofTmannus  ad  vindicandum 
opinionem  Buam  profert,  quibus  aiia  non  nuUius 
auctoritatis  nos  etiam  ipsi  possemus,  si  necesse 
esset,  atidere.  Simillima  scilicet  esse  ait,ea  quae  hic, 
c.  22,de  virginibus  velandis  prscipiat,  eorum  que 
ab  eo  in  libro  hujus  argumenti  defenduntur:quod 
longe  secus  est.  Nam  tametsi  in  utroque  libro 
velit  ut  virgines  obtegantur  velo,  non  ipse  tamen 
iste  consensus  iibrorum,  ex  eadem  disciplina  pro- 
diisse  utrumque  demonstrat;  sed,  si  quis  utrius- 
que  )oca  accurate  contulerit,  magnus  erit  a  se 
Tertulliani  dissensus,  qui   nostram   multo  magis 


et  huno  tuto  exemerint  e  numero  horum  librorum, 
cujuB  tamen  looi,  si  vel  praBcipuos  MontaniBtanim 
in  eo  vel  orthodoxorum  sententias  requisiveriSy 
tam  Bunt  obscuri,  ut,  inquisitis  omnibus,  vix  quo 
se  vertat  animus  videat.  Sed  ut,  quantum  fieri 
possit,  dicamuB  tamen  quaenam  in  libro  nostro 
doctrina  vel  ad  has  vel  ad  illas  magis  inclinata 
regnet,  primum  placet  examinare  iocos  qui  huio 
libro  suspicionem  Montanismi  conficiunt,  deinde 
eos  qui  sunt  in  contrariam  parlem,  rarius  licet, 
propositi.  Atque,  ut  omittamus  ea  quas  sabdubi- 
tauB  objecit  Baronius,  satis  ille  ab  Allixio  confu- 
tatus  (in  Vit.  Tert.  p.  29  seqq.),  Hoifmannus  ia 
illam  superiorem  partem   excitat  argumenta.  Pri- 


quam  HofTmanni   sententiam   confirmat.  In  libro      ^^^  ^^^^  j^  y^Yivo  de  Baptismo  Tertullianus  dictis 
de  Virg.  velandis  vebementer  et  ex  ipsa  imprimis  ^  ^^^^^^  simillibus  eorum  quaB  in  eo  de  PudiciHa 


Virg, 
lege  Montanistarum  hanc  consuetudinem  defendit, 
sed  in  nostro  de  Orat,  libello,  c.  22,  p*  43,  non 
tenendam  jubet  bano  consuetudinem,  legemque 
adeo  virginibus  quoqus  injicientem  velamentum  ait 
excusari  posse ;  atque  in  principiis  illius  disputa- 
tionis,  c.  21,  quasi  incertum  retractandum  esse 
illud^  quod  promiscue  observetur  per  Ecclesias^  veta^ 
rine  debeant  virgines  an  non  ?  Leve  igitur  est  istud 
viri  docti  argumentum,  potuissetque  iile  rectius 
ad  testimonium  sententis  sue  citare  cap.  6,  ubi 
cum  rogationem  quartam  orationis  Dominics  non 
proprie,  sed  tropice  de  sacra  coena  esse  intelli- 
gendam  dixerat,  5^i  et  quia,  adjicit,  carnaliter 
admittitur  ista  vox,  non  sine  religione  potest  fieri 


defenderat,  ita  nt  exagitet  eoi  qui  sibi  sumebant 
potestatem  dandi  veniam  delictorum  quaa  uni  ta- 
men  Deo  competeret.Gujus  rei,  ni  failor,  significa- 
tionem  in  illis  verbis  reperit :  Neque  peccatum  di- 
mittity  neque  spiritum  indulgetf  nisi  Deus  setus; 
quaB  quomodo  nounisi  a  scriptore  disciplinie  Mon- 
tani  dedito  pronuntiari  potuerint,  non  perspicio. 
Nam  neque  illud  sodales  orthodoxas  EcclesiaB  ne- 
gabant,  neque  de  ea  re  erat  eos  inter  et  Monta- 
nistas  disputatio ;  sed  illi  orthodoxi,  quamvis 
nonnisi  Deo  potostatem  remittendorum  peooatoram 
assignarent,  negandam  tamen  pacem  iis  qui  pro- 
pter  peccata  fuerant  e  societate  sacra  ejecti,  non 
putabant,  siquidem  illi  se  vitam  emendaturos  pol- 
et  spiriialis  disciplinse^  ubi  spiritalis  disciplina  ali-  D  iicerentur.  Postea  bunc  librum  vir  doctus  ail  ad 


quam  dat  Montanistici  scriptoris  suspicionem,  qui 
spiritales  se,  csteros  Psychicos  appellant.  Sed 
potuit  Tertullianus  sub  spiritalibus  etiam  quosvis 
probos  homines  et  GhristianoB  intelligere,quod  mihi 
magis  placet,proptereaquod  hos  non  ita  multo  post 
interpretatur  per  fideles,  eosque  non  orthodoxis 
V.  Psycbicis  opponit,  sed  nationibas,  hoc  est^  non 
credentibus  in  Jesum  ;  neque  usquam  reperi  Ter- 
tullianum  vel  in  ipsis  Montanisticis  t4S  libris 
ortbodoxis  nomen  fid^lium  negasse.  Jam  cum  hunc 
lihrum  ex  iis  esse  oonstet,  qui  oastigatiorem  do- 
ctrinam  continent,  quemcumque    iili  locum  in 


calamitatum  Ghristianis  a  deorum  cultoribus  im- 
missarum  plcna  tempora  pertinere  ;  quse  est  levis 
profecto  conjectura.  Nam  c.  16  libri  nostri,  quem 
locum  ille  antestatur :  est  nobis  etiam  secundum 
tavacrum,  sanguinis  sciticeif  nullo  modo  tum 
prsBsens  periculum  ostendit.  Quod  si  eomme- 
moratum  etiam  a  TertuUiano  fuisset,  non  pro- 
pterea  hio  liber  ad  scripta  Montani  erroribus 
refert  abjici  posset;  sunt  enim  multa  Ter- 
tulliani  scripta  (ut  diss.  1,  docebamus),  asqua- 
lia  bis  calamitatibuB,  ante  Tertulliani  defe- 
ctionem    composita.  Bed    neque    ipse    ille    di- 


-r» 


r. 


193 


AG  DOCTmNA  SCRIPTORnM  TERTULLIANI 


fM. 


'.    -»j 


B 


cendi  modos,  quo  Tertullianus  oruoiatus  aliquem  A. 

149  veloti  baptismum  appellat,statim  Montanistam 

prodit,  niai  velimus   dicere   Originem   quoque  et 

alios,  quorum  loca  habet  Dodwellus  {Dissert.  Cy- 

prian.  XIII,  qua  est  de  secundo  martyrii  baptismo 

imjirimU  §  2),  qui  nunquam  accusati  Montanismi 

fuere,  propter  eam  rem  Montanistarum  addictos 

societati  haberi  debere  (32).  Denique  quod  non 

obscure  Tertullianum  eodem  in  loco  signiOcare 

HolTmaonns  dicit  injuria  Montanistas  fuisse  e  so- 

cietate  communis  Ecclesise  proscriptos,   cum  iis 

csterisque  christianis  unus  Deus^unum  baplisma, 

nna  denique  in  ccelis  Ecclesia,  cum  caeteris  autem 

haereticis  nnlla  societas  sit  (c.  15)»  iilud  certe  ar- 

gumentum  opinioni  ejus  nihil  firmamenti  alTert. 

Kam  Tertullianus  de  consensu  Montanistarum  cum 

orthodoxis  in  ista  doctrina  ne  verbum  quidem  ha- 

bet,  sed  illam  christianorum  fidem  opponit  Gaia- 

norum  baeresi,  hosque  spurios  esse  christianos  ez 

eo  docet,  quod  adempta  ipsis  cum   cffiteris  chri- 

stianis  communio  fuerit.  Ac  si,  quee  ille  putat,vera 

esseDt,  tam    150  se  non  defenderet  Tertull.  ab 

i^jaria  Montanistis  illata,  ut  potius  se  Montani- 

stasque  hsreticos  esse  fuisset  eonfessus.Nam  in  illo 

ipso  capite  16,  hxreticot  ait  extraneos  (h.  e.  non 

Cbrjstianos)  testari  ipsam  ademptionem  communi' 

cationis.  Igitur  si  TertuUianus  signiflcasset  in  hoo 

loco,  orthodoxoe  ez  Ecdesia  projecisse  Montani- 

stas,  se  eerte  snosque  bffiretioos  dixisset,  quod 

prorsus  abhorret.  Atque  hio  alii  occuramus  ne- 

cesse  est  difficultati  propositaa  ab  Allixios  adversos 

receptam  de  doctrina  in  hoc  libro  regnante  sen-  G 

(32)  At  dicere  quis  posset  illos,  q^ui  post  Ter- 

tuilianum  vixerint,    cnristianos   scriptores,  oum 

summa  existimatio  eorum  orta  esset,  qui  vel  morte 

vel  cruciatibus  suscentis  Ghristum   confessi  pu- 

blice  erant,   ut  alia  plura,  hano  quoque  dicendi 

coQsnetudiaem  a  Montanismi  sumpsisse ;  neque 

ergo  horam  loca  esse  idonea  ad  liberandum  hunc 

sermonem    a  Montanismi  suspicione,   praesertim 

cnm  is  primus  in  Tertuliiano  aliorumque  Monta- 

nistarom  soriptis,  veluti  in  Actis  Pfirpetum  et  ¥e- 

licilaiis  §  22),  ap]^areat.  Quam  forte  suspicionem 

peilam  alia  sospicione^  si  ostendero  ipsum  jam 

Marcionem  eamaem  dicendi  consuetudmem   ha- 

buisse.  Nempe  Bpiphanius,  hsres.  42,  g  3,  edit. 

Colon.»  p.  304,  tres  ait  bapttsmos  defensos  a  Mar- 

oione  fuisee  (o6    {jl^vov  nap'  adz^  iv  XouTpov  8($o- 

xai,  iXXa  xac  ha^  xpicov  XouTpu>v).  In  quo  narrando 

etai  damus  yera  essefalsis  ab  Bpiphanio  permista,  ^ 

tanquam  cum  dicat:  Marcionem  triplicem  baptis-  ^ 

mQm  excogitasse»  ut  se  a  flagttio  cum  virgine  com- 

misso  purgaret  (quod  est,  ut  multi   ostenderunt, 

mera  calumnia) ;  etiam  cnm  dicat  dedisse  Marcio- 

uem  tripiicem  baptismum,  quod  cum  argumento 

ad  hunc  baptismum  triplicem  confirmandum,  ut 

postea  patebit,  nullo  modo  coosentit ;  neque  tamen 

hocEpipbaniitestimonium  universe  contemnendum 

arbitror.  Erit  igitur  operae  pretium,  ut  quisnam  is 

faerit  triplex  Maroionis  baptismus,  breviter  osten- 

daD\.  1«  Multa  sunt  in  disciplina  Marcionis  similia 

discipliaas  Manichsae,  quem  Manetem  constat  suos 

in  Audiiores  et  Electos  distinxisse ;  quare  haud  scio 

an  Marcionitis  non  possit  eadem  distributio  assi- 

gnari,   cnm  Tertull.  advers.  Marc.,  lib.  v,  c.  7, 

videatur  indioare^  non  nisi  sanotioribus  ex  suis 


tentiam  (Diss.  de  Tertulliani  vita  et  seriptis,  c.  4, 
p.  33),  qui  suspicari  nos  posse  dicit,  TertuIIiani 
mentem  jam  tum  ad  montani  disciplinam  inclina- 
tam  fuisse,  quod  et  Gbristiani  pisciculi  et  Chri- 
stus  PisGis  ClxP'^^)  dictus  ab  eo  fuerit,  qus  no- 
mina  essent  hausta  e  libris  Sibyllinis,  ab  aliquo 
Montanista  vel  ipso  etiam  Montano  exaratis ;  et 
c.  20  aliquam  charismatum  mentionem  injecerit, 
quod  Montanismum  redolere  videretur,  imprimis 
oum  conferuntur  ea  cum  iis  qns  sunt  c.  29  libri 
de  Spectaculis  tradita.  8ed  bene  iile  fecit,  quod 
hanc  ipsam  suspicionem  non  nimis  subtilem  et 
acutam  putaverit.  Nam  etsi  dederimus  esse  etiam 
eos  libros,  qui  nuno  sub  nomine  Sibyllinorum  ja- 
ctantur,  vel  a  Montano  vel  ab  aliquo  ejus  disoipulo 
conBctos,  quos  tamen  magis  vellem  Gnostico  cui- 
dam  asserere,  Tertuliianum  etiam  inde  hoc  no- 
men  Piscis  Ghristo  datum  hausisse ;  tamen  ex  eo 
argumento  non  migis  suspectus  Montanismi  Ter- 
tuUianus  haberi  posset,  cum  hunc  composuisset 
librum,  quam  Justinus  martyr,  Glemens  Alexan- 
drlnus,0rigene8,aliique,qui  sspius  libros  quosdam 
Sibyllinos  ad  testimonium  citant.  Atque  si  isti 
libri  generatim  exstiterunt  ipso  hoc  tempore,  quis 
est  qui  possit  prsstare  non  fuisse  eos  postea  adul- 
teratos,  ut  eam,  quam  nunc  habent,  formam 
receperint  ?  Quod  est  verendum  imprimis  in  acros- 
tichide  libri  octavi :  Itjvouc  Xp{(rcoc,  deou  rl6<  £&>- 
TT)p,  unde  ipsum  hoo  lxB'^o<;  cognomen  sumptum 
vuigus  existimat.  Neque  enim  illi  prius  est  a  quo- 
quam  yeterum  proposita,  quam  a  Gonstantino  M. 
(in  Orat.  act  sanctorum  ccetum.  c.  18),  cui  vel  ex 

Marcionem  nuptiarum  licentiam  negasse,  his  ver- 
bis :  Marcion  totum  concubitum  aufert  /idelibus, 
viderint  enim  cateckumeni  ejus ;  in  quibus  potuit 
eatechumenos  appeliare  minus  perfectos  modo  eo, 
quo  Epiphanius  aliique  hoc  nomen  etiam  adbibent 
de  auditoribus  Manichsorum  ;  neque  credibile  est 
Marcionem  in  universum  omnes  nuptias  sustulisse 
apud  suos,cum  quemadmodum  constat,nuptiarum 
auctorem  non  Deum  malum^  sed  medium  illum 
putarit,  quem  justum  nuncupabat.  Ex  quo  2^  non 
inepte  potest  cum  Bellosobno  conjici  (Histoire  du 
manicMisme,  t.  II^  p.  122)  unum  Marcionis  bapti- 
smum  in  omnes  collatum,  altero  initiatos  fuisse 
interioris  admissionis  Marcionitas :  imprimis  quia 
Epiphanius  diserte  adjicit :  S^eari  $i86vai  (scilic. 
XooTpDv  Trap*  auToT?  Tif»  pouXoLiiv(|>,  quod  pugnaret 
cum  omnibus  super  ea  re  locis  TertuIHani,  qui 
nuptiis  se  abdicare  rebuisse  cunctos  ait,  qui  tingi 
sacro  lavacro  a  Marcionitis  voluissent  (lib.  v,  adv. 
Marc.  c.  11 ;  lib.  i,  c.  29,  etc.)  nisi  duplicem  hunc 
baptismum  admitteremus.  At  nunc  3«  restat  di- 
cere,  qualem  baptismum  tertium  Marcion  credi- 
derit,  in  qua  re  nostra  proprie  causa  versatur ; 
quem  quomodo  oporteat  intelligi,  clarissime  docet 
argumentum,  quo  Marcionem  Epiphanius  ait  tri- 
plicem  baptismum  confirmasse,  ductum  e  loco  illo 
apud  Lucam  (c.  XII,  50),  ubi  haud  dubie  de  sup- 
plicio  suo  dequealiquo  sibi  adhuc  imminente  bap- 
tismo  Ghristus  loquitur ;  quod  allatum  quoque  a  cs- 
teris  ad  defendendum  alterum  martyrii  baptismum 
videmus.  Qna  re  rootus  sine  ulla  dubitatione  sio 
statuo,  eum  suppliciis  Ghristianorum  ad  exemplum 
Jesu  Ghristi  suscipiendis  etiam  nomen  baptismi 
c^jusdam  indidisse. 


T:^ 


«Jt 


••M 


iV 


#;i 


■■■:l 


•.V' 


,♦>• 


■n 


■  ■^ 

7  ' 


■'U 


K  V  \* 


195 


DISSERTATIO  DE  VERA  iETATB 


196 


eo  quod  Virgillam  cecinisse  de  Jesu  Chrieti  na-  A.  ^^ll^  ^^  ^uo  magnam  Tertnlliantis  aitesse  utilita- 

\>em  abstinentias  a  cibis  ad  evitandas  peccati  solii- 
citationes;  quod  videri  pojset  consentieni  cum 
laudibus  inediae  iis  quas  decantavit  in  libro  de 
Jejuniis.  Magis  etiam  illud  est  suspectum,  cum 
cap.  8  extr.  dicat :  Igni  desUnatur  homo  qui  posl 
haplismum  delicta  restauraL  159  At  neque  hoc 
utruraque  decretum  abhorruit  a  disciplina  recte 
senlientium  sic,  utpropriumessetMontanistarum. 
Nam  in  illo  quidem  superiori,  quod  admitti  non 
potuerit  nihil  est,  etiamsi  aliis  in  locis  Tertullia- 
nus  nimium  huic  abstinentias  tribuat,  et  hoc  vel 
ab  ipsis  quibusdam  orthodoxflB  Ecclesias  addictis 
quamvis  inepto  sensu  defensum  est,  ut  postea  do- 
cebitur,  vel  dici  coromode  potuit  de  iis,  qui  post 
baptismum  ad  vitam  impiam  delati,  de  ea  em«n- 


tivitate  dicat  (o.  19  seqq.),  patet,  quam  nullo 
negotio  verba  dari  ab  hominibus  religionem  fin- 
gentibus  potuerint  (33).  Atque  151  ut  omnia 
qu»  velit  susceperim,  ne  ipsa  quidem  haec,  quaa 
sunt  in  hoc  viri  docti  argumento  collecta,  consi- 
stere  et  secum  consentire  possunt.  Antiquissimi 
soriptorum  christianorum,  quod  Guillelmus  Beve- 
regiuB  (m  Codice  canonum  Ecciesueprimitivae^  lib.  i, 
cap.  14,  §  4  seqq.)  et  Guiil.  Whisthonus  (34)  muitis 
docent,  hos,  quos  appellant,  libros  Sihyllinos  an- 
tiquissimos  confitentur ;  ex  quo  necessaria  conse- 
cutione  etticitur,  mullum  eos  diversos  fuisse  ab 
his  qui  horum  nomen  noatro  tempore  mentiuntur, 
qui  ipsi  adversario  videntur  saeculo  P.  C.  N.  se- 

cundo  compositi.  Quid?  idem  ille  de  quo  quaeri-        _^ 

mus,  Tertullianus,  cum  tempore  eo  quo  proxime  ^  danda  non  cogitant. 

aberat  a  defectione  sua,  in  lib.  ad  NationeSy  c.  12, 

antiquissima  dicit  Sibyll»  effata ;  potuitne  igitur 

ille  libros  Sibyliinos  a  Montano  vel  aliquo  gregia 

istiuB  profectos  putare?  Neque   vero  quidquam 

probat  alterum  illud,  quod  de  charismate  Allizius 

Bubjicit,   cujus  me  iateor  non  satis   dilucidam 

citato  c.  20  memoriam  invenire ;  ac  si  inveniatur, 

tam  profecto  non  sequeretur  librum  de  Baptismo 

ex  officinaTertuiliani  Montanistaefuisseegressum, 

quam  illud  dici  de  iibro  super  Spectaculis  non  po- 

tesl,  qui  est  baud  dubie,  ut  alibi  ostendebam,  ante 

ejus  defectionem  exaratus.Ac  ne  quid  praetereamua 

siientio,  quo  posset  quis  aliquo   modo  huic  opi- 

nioni  adversae  libro  nostro  de  Baptismo  veritatem 


§  4.  —  Pamelius  et  Dupinus  castigantar,   Puritas 
libri  a  montanismo  demonstratur, 

Sed  age  audiamus  etiam  eos  longe  plures  qui  de 

Baptismo  librum   scriptum  ante  Tertulliani  secee- 

sionem  uno  ore  confitentur.  In  quibus  ineptus  est 

error  eorum,   tanquam   Pamelii,   qui,   preeunte 

quodam  modo  Bpiphanio  (hter.  42,  n.  1,  2).  Quin- 

tillam  eam,  qus  hujus  libri  conscribendi  occasio- 

nem  dedit,  ex  disciplina  Montanistarum  putant 

fuisse,  cui  feminaecum  seetiam  contumeliis  oppo- 

sueritTertulIianuSfSequeretureum  tum,  cumhunc 

librum  perscriberet,   adhuc  a  partibus  Ecclesiae 

purioris  stetisse.  Quod  argumentum  omnem  ccrte 

_  rem  conficeret,  nisi  levissimus  in  exponendis  h«- 

conoili7ro7fortas8e  possit  excitare  c.  20  hujus  li-  C  reticorum  opinionibus  homo  Bpiphanius  etiam  hio 

Kunstvorstellungen  der  aUen  Christen.  m  Thiersch. 
f33)  Mirum  fortasse  videbitur  doctissimum  Auc- 

torem  nostrum  acveteris  disciplinae  scientissimum, 

haerere  quasi  anxium  in  propalata  via,  incertumque 

dubitare  christianisne  an  Montanistit  peculiarior 

esset  notissima  tessera  IXers,   quin  et  asseverare 

a  veterum  nemine,    Magnum  ante    Conftantinum 

eamdem  symbolieam  acrostichidem  fuisse  proposiiam, 

Multa  ex  adverso  occurrunt  dicenda,  quae,  usque 

dum  ad  iibrum  d«JBap^umodeventum  fuerit,  satius 

est  opportuno  loco  dissercndam  differre.  Nunc  non- 

nulla  tantum  captim  et  accinctus  praelibare  lubet. 
Bnimvero  ad  primum  satis  Buperque  innumera 

respondent  monumenta,  sufficientis  prorsus  et  in- 

dubiaa  vetustatis,  ac  vere   cbristiana   manu  data 

dedicataque  I  in   quibus  emicat  quidem  praefata 

tessera,  sive  scalpro  incisa,   sive  aere  fusa  aut 

expressa,  carminibusve  adornata,  caoteris,  ut  pie- 


Jahres-Berichte  der  Kfeniglich  Bayerschen  Akademie 
der  Wissen-chaften.f  Munchen.  1829.) 

Constantino  autein  Magno  longe  antiquiorem  es8e 
Sibyllini  acroslichii  usum,  nec  pauciora  nec  suble- 
stae  fidei  faciunt  scripta,  sculptave  testimonia. Imo 
mirare  quanta  ab  aetate  apostolica  ad  usque  tem- 
pora  nostra  assurgat  ea  ae  re  testium  turba,  qui 
quasimanumdantnonnuilisprimaehominumntatJB 
traditionibus,  undequaque  diffusis,  ac  in  medio 
tcmporum,  ortajam  Eccle8ia,in  ipsius  gremio,  re- 
novatis  ac  reviviscentibus  ;  donec,  pace  per  orbem 
composita,  piscis  ac  columba,  caeteraque  quotquot 
floruerint  in  abdito  signa  vei  sigliasymbolica  palam 
in  lucem  prodierint.  Nunc  ergo  de  iX6T0£  acro- 
stichide  ad  quosdam  sit  tantumdem  saiis  referre 
Patres,  nempe  Clementem  Alexandr.  in  qoatuor 

.^1,..«.«,  «- -  .  -       locis,  tom.  I,  p.  260,  312 ;  p.  289,  (p.  787) ;  Potter 

rumque  fit,  immista  si^nis  siglisque,  unde  puram  D  Nostrummet    Tertuttianum^  de  Bapiismo,    de  Re- 

Eutam  fidei  sanioris   mtegritatem   indigitoveris :      surreclione,  de    SuectacutiSy  ut    infra    fusius    erit 
inc  piscis  saepe  saepius  cum   columba  depictus      occasio  dicendi.  Nec  etiam  addere  pigeat  ex  mar- 


(Aringhi.  t.  T,  580;  t.  II.  258),  aut  anchorse  con- 
nexuB  Christive  monogrammati,  quod  ut  quisque 
novit,  diu  ante  Constantinianum  labarum  vulgari 
usu  fuit  acceptum  (Boldett.  370.  366  453 ;  Arin- 
gbi,  I,  520  ;  II  327,  620  ;  Bottari,  III,  19) ;  nunc 
nemum  ad  orantium  penes,  nunc  ad  latera  Boni 
Pastoris  appositus  (Bold.,  573.  Bolt,  pl.  xxxv.  Vi- 
desis  et  cl.  Gostadoni  dissertazione  sopra  il  pesce 
come  simbolo  de*  primi  cristiani;  Baccoita  dopu- 
scoli  scienti^ci  da  Calogera,  tom.  XLI,  1749.  — 
Luni  dissert.  ad  Severae  Epitaphium,  Pamormi, 
1734,  p.  103,  p.  103,  136,  145,  153,  165.  185.  — 
Fabretti,  inscnpt.  aniiq.^  lib.  viii,  p.  569.  n.  124- 
126 ;  p.  590,  n.  407,  -*  Manter,  Sinnbilder  und 


rooreis  vetustis  duas  reoenter  offossas  inscriptio- 
nes  publicique  juris  factas,  unam  nempe  cura 
D.  Raoul  Rocheite,  Mimoires  de  Cacad^ie  royale 
des  inscripl.^  tom.  XIII,  p.  98,  et  D.  Thiersch^ 
loco  citato  ;  alteram  e  vetastisBimo  prope  urbem 
^Eduensem  coemeterio  Sancti  Peiri  a  via  strata 
erutam,  ac  tvpis  mandatam  in  opers  cui  tituluB : 
Annales  de  pnilosophie  chrHienne,  tom.  XIX.  Prse  • 
terea  cf  Costadoni,  §  23,  x  27,  30,  33 ;  Seecbi» 
Epigramma  greco  cristiano  de  primi  secoli  trwato 
presso  Vaniica  Augustodano,Roma  1840.  —  Franz,  Chri- 
siliches  Denkmalivon  Autun  erkit,  Berlin,  1841.  Eod. 
(34)  In  libro  suorum  facile  optimo :  A  vindica- 
tion  of  ihe  Sibylline  oracles^  Propoa.  10,  p.  36  seq. 


i97 


AG  DOCTRINA  SGRIPTORUM  TBRTULLIANI 


196 


•  V 


^  j  r*! 


moresaoerrori  se  dedisset.  Nam   et  Gaianoruin  A 

sect»  hanc   moHerem  addictam   fuisse  ait  ipse 

TertuIIianuSy  c.  i,  quorum   et  dccreta  et  mores 

muliam  discrepant  a  Montanistarum  disciplina,  et 

nnoqaam  repudiatum  baptismum  a  Montanistis  le- 

gimus,  sed  defensnm  etiam  a  Tertulliano  monta- 

nisia  multa  in   locis,  ut  de  Pudicitia,  c.  19.  Sed 

santaliaduoargumenta  apud  Dupinium  {Nouvelle 

Mbliolkique  des  auteurs  ecclesiasiiqueStiomA^p.  91), 

quibus  hunc  iibrum  in  indicem  scriptorum  emen- 

daiioris  doctrinaB  infert ;  alterum  quod  nuili  sint 

huic  libro  errores  Montanistarum  aspersi,  alterum 

qaod  dicat  potestatem  conferendi   baptismi   non 

nisi  episcoporum  esae,  nefas  etiam  esse,  si  quis 

illam  mulieribus  concedat ;  quae  verba  TertuUiani 

illi  videntur  contraria  Montanistarum  disciplinse.  r. 

At  illad    superius  eludere  quivis  facile  potest  eo, 

qaod  dicat  non  esse  hunc  librum  oppositum  or- 

thodox»  Ecclesiffi  doctrinis,  unde  nec  admiratio- 

nem  haberet  hoc,  quod  Tertullianns  hie  nuUum 

&b  iila  Ecclesia  dissensum  profiteatur,  quod  nec 

io  aliis  fecit,  in  quibus  sibi  non  pugnandum  oum 

Psychis  esae  videbat,   velutis  in  libro   de  Pallio 

aliisque  supra  pertractatis.  Sed  in  altero  Dupinii 

argamento    falsa  veris  sunt  mista.  Itaque,  quae 

recte  ex  eo  pro  integra  hujus  librl  doctrina  de- 

promi  possint,  postea  disputabimus,  et  unum  hic 

aoimadvertemus  viri  docti  errorem.Videlicet  Mon- 

tanistas  suspicatur  feminis  potestatem  publice  do- 

cendi  dedisse,  quam  cum  iis  adimat   iicentiam 

Tertul.    in   nostro  libello,  bunc  putat  e  numero 

montanisticorum  non  esse.  In  quo    haud    dubie  C 

errat,  et  contra  niteremur  hoc  loco  ex  ipsis  Ter- 

tulliaoi  scriptis  montanismo  infectis»  c.  e.  e  libro 

de  Yetundis  virginibus^  c.  9,  nisi  eam  disputatio- 

nem  occupasset  Gl.V.Theophilus  WernsdorBus  (In 

1S8    Commentat.    de   Montanistis  sxc,    2    vulgo 

creditis  kxretids,  Gedaui,  1751,  §  19).   Quam  ob 

rem  expooamns  oportei  ilIud,quod  nos  commoveat 

ui  de  libro  nostro  magis  in  honestiorem,  quam  pe- 

jorem  partem  pronuntiandum  esse  putemus.HuJus 

judicii  duplex  est  causa.  Primum  cum    qusstio- 

oem  tractat  de  iis,  quibus  jussit  baptismi  confe- 

reodi  (c.  17),  illam  potestatem  summum  habere  ait 

sacerdolemf  qui  est  episcopaSf  dehinc  presbyteros  et 

diaconos,   non  tamen  sine  episcopi  auctoritate  pro* 

pter  Ecctesix  honorem.  Mioquin  etiam,  pergit,  /ai-  ]) 

cis  jus  estf  —  sed  eum  ea  majoribus  competant,  ne 

nbi  assumant  dicatum  episcopis  offidum  episcopa^ 

ius.  Unde  hmc  consequuntur.  Tertullianum  librum 

oostrum  scripsisse  tum,  cum  versaretur  in  aliquo 

ecetu  sacrOy  qui  et  episcopos  summos  esse  putabat 

rerum  sacrarum  moderatores ,  et  laicis  nonnisi 

samma  in  necessitate  versantibus  jus  concedebat 

aliquem  sacro  lavacro  abluendi.  Sed  in  Montani- 

starum  convioulis  longe  alia  videtur  consuetudo 

obtinisse.  Nam  et  si  non  negem,  iis  etiam  suos  et 


presbyteros  fulsse  et  diaconos,  tamen  alium  in  eo- 
rum  doctoribus  collocandia  ordinem  observatum 
fuisse,  testis  est  Hieronymus  (Epistola  ad  Marcel^ 
/am,  qu3B  esi  27  edit.  Jo.  Martianaei,  tom.  IV,  part: 
n,  p.  65)  :  qui  apud  nos,  inquit,  aivslolorum  tocum 
episcopi  tenent,  apud  eos  episcopus  tertius  est,  Ha- 
bent  enim  primot  de  Pepu%a  patriarchas,  secundos 
quos  appeltant  Canenas,  atque  ita  in  teriium,  t.  e., 
pene  ultimum  'Jocum  episeopi  devolmmtur,  Quam  si 
quis  dicere  velit  consuetudinem  Montanistarum  ab 
Hieronymo  fictam  esse  vel  Tertulliani  sevo  reoen- 
tiorem,  neque  quid  movere  Hieronymum  potuisset 
video,  ut  talia  fingeret,  qus  magno  crimini  dari 
Montanistis  non  poterat,  neque  abhorret  aliquo 
modo,  qui  ipsi  se  suis  vel  docirinis  vel  institutis  a 
communi  Ecclesia  sejunxerant,  eos  etiam  ordinem 
sacerdotum  diversum  acommuniconsuetudinecon- 
stituisse,preesertimcumjamipseMontanusPepuzem 
PhrygisB  oppidum  Hierosolymam  appellasset  (F. 
Euseb.  Hist.  Ecctes,  lib.  v,  c.  18).  Atque  ecce  mihi 
quantum  in  nostro  libello  honorem  episcopis  asserat, 
cum  omnem  tingendi  aqua  sacra  potestatem  ab  iis 
deducat,  et  ipsius  Ecciesia)honorem  cum  horum  di- 
gnitate  co^junctisaimum  tradat.Sed  in  libro  de  Pu^ 
dicitia,  tam  vehementi  illo  in  consuetudinem  or- 
thodoxse  Ecclesi»,  quam  salse,  obsecro,per8tringit 
{c.i): Pontificem  sdlicet  maximum  episcopumque  epi- 
scoporum^ejusque  edictum  peremptorium!  qu&m  nihil 
dat  tanto  viro,  ut  ait  hic,  a  quo  dignitas  Ecclesiae 
pendebat!  Ac  si  quis  putat,  quod  ego  non  difQteor. 
TertulUanum  in  illo  libro  magnam  animi  permo* 
tionem  ad  causam  attulisse,  alium  dabo  e  libro 
de  Exhortatione  castifaliSf  haud  dubie  Montanistico 
locum,  qui  longe  migorem,  ut  mihi  videtur,  laicis 
tribuit  baptismi  conferendi  licentiam,  quam  eam, 
qualem  nostro  in  libro  defenderat,  ut  jam  video 
magnum  virum,  quem  honoris  causa  nuncupo,  ju- 
stum  Henningium  BGemerum  acute  monuisse  (Diss. 
jx  Jur,  ecctesiast.  antiq  §  5).  Ubi  cum  neque  sa- 
cerdotibus.  V.  T.  neque  Ghristiaene  ^54  Ecclesias 
sacerdotibus  redetitas  permissas  esse  nuptias  Ter- 
tullianus  dixisset,  neque  illas  ait  suscipi  a  laicis 
debere,quooiam  et  ipsi  sacerdotes  a  Christo  consti- 
tuti  fui88ent,quare  ilti  etiam  offerendi  tingendique ha- 
berent  potextatem  et  sacerdotes  sibi  soli  essent,  Quod 
tametsi  non  dicat  fieri  debere,  nisi  ubi  non  sit  ec- 
ciesiaslici  ordinis  cansessus^  tamen  neque  mentio- 
nem  auctoritatis  episcopornm  vel  caeterorum  do- 
ctorum  publicorum  injecit,  ut  iit  in  nostro  libro, 
neque  hanc  laicorum  potestatem  ex  officiorum  ju- 
risque  vicissitudine,  ut  bic  (35)  deducit,  sed  plano 
ex  mysticoomnium  christianorum  saccedotio;  unde 
magna,  ni  fallor,  duci  suspicio  potest,  aliam  plane 
disciplinam  TertuIIiani,  scribentis  hos  erroribus 
Montani  infectos  iibros  fuisse,  quam  ejus  cum  ani- 
mura  ad  nostrum  soribendum  adjungeret.  Atqua 
ut  illud  magis  confirmem,  proponam  hic  aliquam 


>■:-- 


>^ 


■■ii 


» •» 


« •" 


I'  j  .»'' 


"C 


*■  -f 


V Wl 


,-« 


•/, 


(35)  Ita  enim  de  baptismo,  c.  16  \  «  Laicis  etiam  jus  est  baptismum  dandi ;  quod  enim  ex  squo  acci- 
pitur,  ex  eequo  dari  potest. 


-Vi 


199 


DISSERTATIO  DE  VERA  iETATE 


200 


coDJectnram  meam,  non  quasi  ipae  me  putarem  A  ^.^^  fraudis  in  ea  re  convictuB  de  loco  fuerit,  h.  c. 


erraro  in  ea  non  posee,  sed  ut  ofiferam  iis  quorum 

hao  de  re  potest  esse  judicium,  quod  videant,  va- 

leatne  quidquam   ad  caueam  noetram  viris  doctis 

probandam.  Tempe  c.  17  libri  noetri  confutat  Ter- 

tullianus  argumentum  iliud,  quod,  quibuscum  pu- 

gnabatfbomines  solebantexactis  quibusdam  Pauli 

sumere,  utfeminis  potestatempublioedocendivin- 

dicarent.  Hasc  ego  Pauli  Acta  si,   qusBnam   fuerint 

quemque   auctorem  habuerint,  ostendere  potuero, 

tum  mihi  quidem  Tertullianus  vix  viderefur  ea  sper. 

nere  poluisse,  si  hunc  de  baptismo  librum  jam  di- 

Bciplinfis  Montanistarum  deditus  scripsisset.  Atque 

hasc  ego  Acta  ea  fuisse  suspicor,  qusB  apud  veteres 

8ub  nomine  Actorum  PatUi  et  Theclse  exstitisse  no« 

vimus,   non   quidem   ea  babitu  ac  forma,  qualem  ti  Jam  eoce  mihi  qusBso,  quid  de 

habent  illa  a  J.  Ernesto  Grabio  (tn  Spicilegio  55.      lastrius  ?  Baptismo,  inquit,  not 

Patrum  et  hsereticorum^  tom.  I,  sec.  1,  p.  95  seq., 

sunt  enim  haBC  haud  dubie  temporibus  prodeunti- 

bus  adulterata:sed  sunt  in  illis  tamen  Grabianisquae- 

dam  quasi  vensB  aut  fragmenta  eorum  Theclffi  Acto* 

rum.quae  veteribus  celebrata  fuerunt,  veluti  p.  115 

is  loGus,ubi  Paulus  Thecle  potestatem  imponit  do- 

crinam  Christi  aliis  publice  tradendi.  Qus  ipsa  res, 

opinor,  ostendit  Tertuilianum  in  loco  excitato  hflBO 

Acta  Theclx  habuisse  ob  oculos   posita  propterea, 

quod  mentionem  injicit  scripti  cujusdam  commen* 

titii  quod  Pauli  apostoli   nomen   mentiebatur»  in 

quo  concessa  erat  feminis  hsec  docendi  licentia; 

id  quod  magis  postea  confirmabimus.Sed  si  quasra- 

tur  quis  fuerit  is  qui  sub  Pauii  apostoli  nomine  fin- 


de  munere  sacro  dejeotus.  Gui  si  quis  addiderit 
Hieronjmum  (in  catal,  scriptorum  eccles.f  c.  7.  p. 
104),  qui  diserle  ait,  Tertullianum  dixisse  hunc 
presbyterum  apud  Joannem  convictom  etremotum 
a  munere  publico  fuisse  propter  fraudem  com- 
missam ;  profecto  videbit  scriptorem  Actorum 
Pauli  et  Theclfle  auctoritati  Joannis  apostoli  fuisse 
subjectum,  quod  dici  de  Leucio,  ut  moda  ostendi, 
optime  potest.  Denique  mihi  peropportnne  cecidit 
ut  ejus  rei  etiam  in  Philastrio  De  hssresitmSf  c.  55, 
edit.  Fabricii  p.  112)  aliquam  significationem  re- 
perirem  in  loco  eo,ubi  de  Seleuco  haBretico  ejusque 
doctrina  disserit.  Nempe  confitentur  omnes  Seleu- 
cum  hffireticum  et  Leucium  nostrum  eumdem  esse. 

Seleuco  suisque  Phi- 
non  utuntur  propier  ver^ 
bum  hoc,  quod  dixit  Joan,  BapUsta  :  Ipse  vos  bapti- 
zabit  in  spiritu  ei  igne.  Nihil  similius  hoc  esse  po- 
test  illorum  errorum,qnoB  TertuIIianus  in  libro  de 
Baptismo  confutat.Negabant  heBretici.adversusquos 
ibi  disputatjsacro  lavacro  tingendos  Ghristianos  esse 
atque  is  ipse  dicta  Joannis  de  baptismo  per  spiri- 
tum  et  ignem  suas  senteotis  conciliat ;  quare,  quid 
est  probabilius  quam  adversarios  Tertulliani  a  sen« 
tentia  Leucii  stelisse,  qui,  teste  PhilaBtrio,  idem 
prorsus  dixerat.  Nemo  mihi  occurrat  :  Seleucum 
v.Leucium,de  quo  Philastrius  loquitur,Manichoum 
fuisse  atque  diversum  a  Leucio  Joan.apostoli  disci- 
pulo;Phila8trium  etiam  hominemnulliuspretiieBse, 
unde  exsisteret,  quod  fidei  hujus  male  ambulanti 


xerit  Acta  spuria,  tum  ego  nullus  dubito  Leucium  ^  credere  non  oporteat.  Naroque  istud  discrimen  fic- 


haBreticum,  quem  vulgo  ManichflBum  non  recte  pu- 
tant,  horum  Actorum^quas  Tertullianus  afrert,Bcri« 
ptorem  exstisse.  Gur  ita  oenseam  breviter  expo- 
nendum  videatur.  Primum  negari  non  potest  Leu- 
cium  ut  aliorum  apostolorum,sic  etiam  Pauii  quae- 
pam  Acta  finxisse,  quod  Photius  testatur  (in  Bi- 
bliotheca,  sect.  114,  p.  m.  157),  qui  talia  ssBpius 
trunctaverat.  Deinde  Leucium  non  Manichaeorum, 
sed  Docetarum  vel  Eucratitarum  discipliufle  155 
deditum  fuis8e,prfleclare  probavit  vir  egregie  doctus 
maximequelimatusl8aacusfiellosobrius(Beau8obre, 
Histoire  critique  de  Manich^e  et  du  Manich^isme, 
lib.  11,  c.  2,  §  2  5«(/.),quorum  capitalis  error  conti- 
nebatur  in  contemnendis  nuptiis;  et  Actorum  uni- 


tum  esse,  ac  nullum,  satis  adversus  Fabricium 
Bellosobrius,  loc.  cit.  §  3,  defendit,  et  Philastrium 
non  quidem  ignoro  nugatorem  esse  in  plerisque, 
etiam  in  enarrandis  ipsis  Seleuci  erroribus,  qui 
certe  Leucio  Joan.  discipulo  tribui  non  omnes  pos- 
sunt ;  sed  in  nugis  illis  Philastrianis  qui  nulla  di- 
cere  audest  veritatis  semina  latere?  Sit  igitur  hoo 
constitutum,  TertuUianum  in  libro  nostro,  cum 
Acta  Pauli  rejiceret,  scriptum  aliquod  repudiasse, 
quod  fictum  erat  a  Leucio,  qui  justitiam  vitas  sine 
nuptiis  transactaB  omni  modo  defendebat.  Jam 
placet  provocare  ad  Pacianum  episcopum  Barcino- 
nensem  156  sflec.  iv,  qui  Epist,  1,  ad  Sympronia- 
num  Novatianumfedita  in  Bibtioth,maxima  PP,  Lug- 


versorum  Pauli   et  TheclaB   hic   finis,   ut  vitam  D  dunensi,  tom.  IV,  p.  305  G)  :  Prhyges^hoo  est^Mon- 


sine  nuptiis  summis  laudibus  eiTerant ;  multa  item 
Bunt  alia  sub  apostolorum  nomine  a  Leucio  ad  11- 
lum  errorem  per  ipsam  Apostolorum  doctrinam  et 
usum  confirmandum  conficta.  Porro  multis  argu- 
mentis  Bellosobrus,  l.c,  docuit,  Leucium  jam  sasc. 
11  exstilisse,  et  Epipbanius  (hfleres.  5i,  ,6,  p.  427), 
Deucium  clarissime  appellat  Joannis  apostoli  disci- 
pulum.  Itaque  et  tempore  Tertulliani  exstiterunt 
haBC  Acta  Pauli,  quas  Leucium  auotorem  habuisse 
diximus,  et  est  admodum  verisimile,  Tertullianum 
non  alia  nisi  Leucii  Acta  indicare  voluisse ;  nam 
horum  Aotorum  scriptorem  ait  fulsse  presbyterumi 


tanistae,  inquit,  se  animatos  a  Leucio  mentiuntur. 
Neque  illud  testimonium  videtur  a  vero  aberrarCj 
propterea  quod  certum  est  Montanistas  eodem 
modo  atque  Eucratitas,  e  quorum  disciplina  Leu- 
cius  erat,  nimium  tribuisse  iis  qui  abhorrebant  a 
nuptiis.Unde  hoc  efQci  posse  oredo:TertuIIianum, 
siquidem  librum  nostrum  inter  Montani  discipulos 
constitutus  scripsisset,cautius  fuisse  locuturum  de 
libro  tali,  qui  Leucium  auctorem  habebat,  nequo 
illum  fraudis  accusaturum,  cum  in  ipse  cum  Mon- 
nastis  sentiret.  Quod  si  quis  contradicat,  elabi 
nobis  illam  causam,  propterea  quod  non  satiB 


101 


AC  DOCTRINA  SCRIPTORUM  TBRTULLIANl. 


203 


coDBtat,  ignoraveritne  Tertullianus  horum  Acto-  A 
rum  parentem  (quod  vix  credibile  est  in  tam  cu- 
riodo  uoiTer889  antiquitatis  exploratore),dabo  iliud, 
si  ita  placet;  hoo  tamen  mihi  quieque  vicissim  de- 
derit,  nisi  quia  contrariam  sententiam  docuerit, 
satis  hanc  suspicionem  impedire  debere,  quo  mi- 
DU8  hQoo  Tertulliani  librum  ad  genus  eorum 
librorQm  adjiciamns,  quos  post  secessionem  ab  or* 
thodoxis  factam  composuit. 

§5.  —  Libri  11  ad  Vxorem  anle  lapsum  TeriuUiuni 

exarati, 

Venionunc  ad  libros  quos  Uxori  suse  Tertullia- 

DDS  inscripsit,  qui  qnod  sintconjunctim  editi,  du- 

bitari  non  patitur  libri  posterioris  priocipium  (36). 

lo  quibos  libris  tametsi  sint  quae  videantur  erro-  .. 

ribus  Moatanistarum  consentanea,  tamen  ego  hos 

ausim  potius  in  numero  eornm  collocare  quos  ante 

baoc  defectionem  perscripsit.  Quod  mibi  primum 

videtar  confirmarieo,quod  nusquam  suum  Paracle- 

tQm  Tertuilianus  jactat  in  rebus  iis  in  quibus  mul- 

tum  auctoritas   hujus   effata   habitura    fuissent. 

Namque,  ut  hoc  utar,  cap.  1,  lib.  i  extrem.,  ubi 

Batius  esse  disputat  fugere  seoundas  nuptias,  nul- 

lum  excitat  Paracletum,quem  lccum  nunquam  pra- 

termittit  in  libris  qui  e  Montanistarum  disciplina 

prodiere ;  sed  unam  adbibet  auctoritalem  disci- 

plins  Ecclesi»  et  Apostoli  legem,  qua  qui  bts  (37) 

157  matrimonium  contraxerant,ait  ab  officio  pu- 

blicosejungi;  qu»  verbahaud scioan nonsint minus 

accommodata  soriptorillontanistoquam  ei  qui  do- 

ctrfaas  Ecclesiad   rectius    sentientis  sequebatur.  C 

Oeinde  in  eadem  sectione  uxorem,  si  denuo  socie- 

tatem  coigugalem  inierit,  non  ait  male  facere,adji- 

citque  e  mente  Pauli  apostoli  nen  quidem  non  ho- 

oeelas  esse  secundas  nuptias,  sed  tamen  eas  solli- 

citudinem  non   levem    calamilatesque    induoere. 

Neqnelib.  ii,  c,  1>  abstinentiam  a  novo  matrimo- 

(36)  Proxime  Ubi»  .  .  quid  feminse  sanctx  secian' 
dum  sii  prosecutus  sum. 

(37)  Perspicue,  nisi  fallor,  hio  locus,  et  alter  ilie 
e  libro  de  Exhort,  castU.,  c.  7,  excitatus,  ut  alia 
malta  non  tangam,  docet,antiquam  Ghristianorum 
ficclesiam  verba  Pauli  I  Tim.  iii,  de  Episcopo  (Ji.iac 
Yjvaixo^  ovSpi  sic  cepisse,  ut  Paulus  de  secundis 
doctorum  nuptiis  dixerit.  Nam  in  illo  Tertulliani 
loco,  cum  interdictaa  has  sacerdotibus  V.  T.  dixis- 
Bet :  Christo,  inquit,  servahatur  sicut  in  esstertSyita 
in  itto  quoque^  legis  pienitudo.  indt  igitur  apud  nos  D 
plenius  atque  instructius  prxscrihiXur,  unius  matri- 
numii  esse  opertere,qui  allegunlur  in  ordinem  sacer- 
dotalem.  Vsque  adeo  quosdam  memini  digamos  loco 
dejeeios.  Ubi  neque  vult  illis  de  sacerdotibus  intel- 
^^f  QOi  prster  uxnrem  etinm  roeretrice  quadam 
utebantor,  ut  videbatur  Heumanno  in  Erkt«rung 
des  N.  T.  part.  ix,  p.  179,  ne(}ue  more   Montani- 
starum  loquitur.  Nam  contra  illam  Heumanni  in- 
terpretattonem  pugnat  universum  TertulMani  con- 
Biliom,  qui  clare  dicit  de  casirata   licentia  sxpius 
nubendi ;  et  c.  6,  de  duplici  Dei  disposiiione,   una 
illa  :  Crescite  et  multiplicamini,  altera  :  Temp>us 
fam  in  colledo  est,  etc,  qua  Deus  abolefecerit  prio- 
rem.  Neque  commemorat  sententiam  Montanistis 
propriam.    sed  illis  atque  Catholicis  oommunem. 
Xam  primam  ia  locis  Bimilibus  iibri  de  Monogamia 

PATaOL.   I. 


nio  aliunde  commendat,  nisi  ex  eo  quod  ea  m8^'o- 

rem  ofiferat  utilitatem.  Quod  est  nimis  lenitatisin 

scriptore  Montanistioo,  cujus  disciplina  omnes  se- 

cundas  nuptias  in  loco  summorum  vitiorum  habe- 

bat.  Denique  libro  ii  uxori  sue  permittit  novam  post 

obitum  suum  conjunctionem  ineundam,  neque  il- 

lud  alia  severiori  lege,  nisi  ut  nubat  christiano, 

dicitque  c.i  difficilium  rerum  facilem  esse  veniam. 

Sed  Montanists  quo  modo  excipiebant  eos  qui  ad 

nuptias  redierant  ?  Digamos,  inquit  Tertullianus, 

de  Pudidt.  c.   1    extrem.,  foris  sistimus,  eumdem 

Umitem  nuBchis  quoque  et  fomicatoribus  figimusy  — 

non  amptius  ab  Ecclesia  publicationem  dedecoris  re- 

laturis.  Scilicet  hoc  est  faciiem  veniam  dare.  Jam 

haud  difficiie  est  ad  judicandum  num  possintista 

tam  clara,  que  causam  a  nobis  propositam  adju- 

vant,Ioca  convelli  aiiqua  tali  simiiitudine  dictorum 

quorumdam,  quas  sunt  in  istis  libris,  cum  iis  qus 

severior  Montani  diciplina  in  aliis  Tertuliiano  per- 

suasit.  Illud  Tero  unum,  quod  habet  noffmannus, 

1.  0.  §  12,  argumentum,  quod  libri  seripti  sint 

oum  qussLio  de  Fuga  in  periculo  propter  religio- 

nemagitatafuisset.eaquesalutem  petere  quemquam 

debere  Tertuliianus  cum  Montanistis  negasset;boo 

illud  unum  adeo  nos  non  movet,  ut  eamus  in   ejus 

sententiam,  ut  ab  ea  magis  retrahat.Nam  ille  ipse 

locus,  quem  promit  e  lib.  i,  c.  3  ;  eiiam  in  perse- 

cutionibus  metius  est  ex  permissu  fugere  de  oppido, 

quam  deprehensum  et  distortum  negare  ;  ille  satis 

docet  TertuIIianum  non  omnem  fugam  in  tali  tem- 

pestate  non  legitimamexistimasse;  eum  igitur  con- 

flrmat  tempore  eo  quo  hos  composuit  iibros,  cum 

Montanistis  minus,  quam  ceteris  sensisse. 

ARTICUEUS  V. 

Quarta  classis  librorum,  quorum  non  nisi  Montanis* 

mus  patet. 

§  1.  —  Liber  de  Patientia,  an.  200,  vel  20i, scriptus. 

Quam  ob  rem  etiam  hos  eximamus  e  librorum 

c.  ll,convincit  adversarios  iniquitatis  repetitarum 
nuptiarum  sic,  ut  eos  tale  matrimonium  postulare 
dicat  ab  iu  quibus  non  liceat  tale  habere,  ab  epi- 
seopn  monogamo,  a  presbyteris  et  diaconis  ejusdem 
sacramenti,  a  viauis  etiam,  et  iaids,  et  ab  Apostolo 
interdictas  argumentatur  nuptias,  propterea  quod 
totum   ordinem   Ecctesix,    h,    e.,    sacerdotes  de 
monogamis  disponat.  Quas  omnia  ostendunt  Catho- 
licos  secundas  sacerdotum  ouptias  repudiasse,cum 
ex  eorum  senteotiis  colligat,  nec  laicis  hujusmodi 
nuptias  concedi  posse.  Ac  c.  12,  planissime  sic  ait 
catholicos  argumentatas  :  Soios  qui  sunt  in  clero 
monogamix  jugo  astrinxit;  ergo  id  non  omnibusprX' 
scribit.  Deinde  hanc  constitutionem,  qua  sublatffi 
sint  secundae  nupti»,  non  Paracleto,  sed  Christo 
tribuit,  et  adbibet  Apostoli  verba,  qui  plenius  nt- 
queinsiructius(c(xx^m\ii  V.  Test.)  prsescripserit  : 
unius  matrimonii  esse  oportere,  qui  aiiegantur  in 
ordinem  sacerdotalem.   Tum  statim   addit :  usque 
adeo  memini  digamos  locoi  dejectos.  Quod  de  catho- 
)ici?  oportet  intelligi,  nara  Monlanistae  ne  laicum 
quidem  secundarum  nuptiarum  reum  tulissent.  In 
nostro  vero  looo  sio  loquitur  :  Quantum  detrahant 
fidei,  anantum  obstrepant  sanctitaii  nuptiae  secundse^ 
dinciplina  Ecclesise  et  prxscriptio  Aposioli  declarat, 
cum  dtgamos  non  sinit  prsBsideret  cum  viduam  ad- 
legi  tfi  ordinem,  misit  univiram,  non  concedit. 


S03 


DISSERTATTO  DB  YBRA  iETATB 


904 


158  Montanistioopum  numero,  et  qui  eo  rectius  A  earum  BuoSevero  Aug.,quotemporeetipBedtfFtt^a 


referri  debeant,  videamus.  In  quibus  non  dubito 
aureum  dtfPattwhalibrumprimolocoponere.  Nam 
etsi  Tillemonlius  (Mdmoires  pour  servir  h,  VUisloire 
Eccldsiastique,  iom.  III,  p.262)  hunc  velit  iisadjun- 
gere,  qui  superiores  aunt  defectione  Tertulliani  ad 
Montanistas,  propterea,  quod  et  fugam  in  publicis 
Christianorumpropterreligionemcalamltatibusnon 

spernit,  et  magnam  modestiam  adhibet;  tamen  illa 
nequaquam  idonea  ad  hano  rem  confirmandam  ar- 
bitror.  Nam  de  modeetia  ea  non  video  quare  uti 
TertullianuB  non  etiam  post  susceptam  in  ortho- 
doxos  inimicitiampotuisset^neque  enim  ea  propria 
est  virtus  recte  sentientium  ;  et  illi  alteri  ne  sua 
quidem  veritas  constat.  Etenim  in  eo  loco  e  quo 
potestatem  fugiendi  a  Tertulliano  concessam  ex-      ^^.^  .jj^  significatioVevelationum,  quibus,  ut  ait 


in  persecutione  placidus  ille  non  minus  et  159 
mitigatus  commentarius  prodiit,  id  nemo  facile 
dixcrit :  quare  ad  alium  transeamus. 

§  2.  —  Liber  de  velandis   Virginibus  qui  est  facile 
librorum  Montanisticorum  primus. 

Est  is  de  velandis  Virginibtu  liber,  quem  ad  pri- 
mos  errorum  Montani  plenos  pertinere  non  admo- 
dum  dubito.  Nam  de  illo  nos  hesitare  non  sinit 
creberrima  Paracleti  novaeque  ejus  disciplin»  com- 
memoratio,  ut  ne  necesse  quidem  sit  vcllibriistius 
similitudinem  oum  iis  de  Cultu  feminaruxn^  qui 
sunt  e  Montanistarum  disciplina,  vel  obscuriorem 
unius  conjugii  (c.  3)  defensionem  referre.  Quid 


citare  conatur  (o.l3),fuga  illa  nullo  modo  concedi 
tur,  sed  ipsam  patientiam  afflrmatur  human»im- 
becilitatis  praestare,  ignem  etiam  et  crucem  et  be- 
Btias  et  gladium  ipsa  constantia  vinoi.  Atqui  sunt 
etiam  in  hoo  quamvis  praeclaro  libello  plura,  qusB 
animum  TertuUiani  Montanistarum  erroribus  non 
leviler  tinctum  ostendunt,  suntque  ibi  oranes  fere 
Montanistarum  errores  propositi.  Ac  significatio 
illa  quidem  Peracleti  subobscura  est,  non  nulla 
tamen  in  hoc  loco,  o.  1,  ad  capienda  et  prsestanda 
ea,  sola  gratia  divinse  inspirationis  operatur.  Porro 
praestantia  nuptiarum  non  repetiturum  ita  fere 
poponitur,  c.  13  :  Patientia  sanctitati  quoque  pro- 
curat  continentiam  camis ;  kxCf  et  viduam  tenet,  et 


iiie  c  17,  Dominus  velaminis  spatia  metatus 
est  7  Quid  novitas  correctionis,  quam  lege  fidei  (m 
Bymbolo  apostolico  comprehensa)  manente,caBtera 
dlscipiina)  et  convcrsationis,  operante  et  proficiente 
usque  in  finem  gratia  Dei,  admittant  (c.  i)  ?  Quid 
ilie  Paraolelus,  quem  miserit  Dominus,ut  paulatim 
dirigetur  et  ad  perfectum  perduceretur  disciplina 
{ibid.)^  Quid  enarratio  aetatum  disciplinae  ohrlstianaR, 
in  quibus  Justitia  demum  per  Paracletum  oompo- 
nenda  sit  in  maturitatem  ?  Quid,inquam,  hasc  om- 
nia  aliud,  quam  Tertuilianum  Montani  discipulum 
testantur  ?  Sed  neque  iliud  magis  obscurum  est, 
primum  hunc  fere  faetum  esse  quem  conjunctus 
cum  Montanistis  ediderit.Namque,ut  ab  boc  ordiar. 


virginem  assignat.etvoluntariumspadonemadregna     ^^^^^^  ^^^^  estinteromnesejuaMontanisticosIiber, 
ccBli  levat.  Secundas  item  nuptiasadulterii  nomme  C  Jq  ^^^  majorem  vimadhibeat  ad  defendendara  dis- 


traducit  o.  12  ;  inedias  ex  arbitrio  susoepta  maxima 
laus  ex  h.  1.  cernitur  c.  13 :  Afflictatio  carnis  hostia 
Domino  placatoria  per  humiliationis  sacrificium, 
cum  sordes  cum  angustia  victus  Domino  libat  con^ 
tenta  simptici  pabuto  puroque  aqux  potu^  cum  jejU' 
nia  conjungit^  cum  cineri  et  sacco  inoleseit.  De  fuga 
jam  dixi.Negatadenique  semotisa  societate  sacra- 
peccatoribns  venia  nonne  est  in  his  verbis  c.  12, 
ubi  omnem  peccatorum  spem  non  in  via  ab  EcclesiaB 
sodalibus  obtinenda  ponit,  sed  in  salute  ea,  quam 
Christiani  horum  emendationem  exspectantes  vel 
exoptarent  vel  exorareot  ;  propter  quod  a  oollego 
sacro  Montanistarum  exspectantum  nihil  erat 
(Vide  de  Pudicitia,  I  extr.).  Qui  Montanistarum  er- 


ciplinam  Montanistarum  a  culpa  novitatis,  quam 
is  de  quo  quseritur,  iraprimis  sect.  1,2;  quod 
certedat  locumsuspicandi  non  inepte  Tertuliianum 
hunc,  quam  primum  se  Montanistis  adjunxerat^ 
oomposuisse,ut  crimen  ase  novarum  rerum  remo- 
veret.  Neo  iu  uHo  alio  magis  videtor  Paracletum 
ejusque  discipIinaB  divinam  originem  defendere, 
nisi  in  hoc  ipso;  quam  non  modo  agnitionem  Para- 
oleti,  sed  defensionem  cum  alibi  {adv.  Pra- 
xeam,  c.  1.)  dicat  se  disjunxisse  a  Psychicis,  facile 
est  intellectu,  nostrum  librum,  in  quo  vehementer 
eum  quidem  defendit,  inter  primordiatemporisab 
ipso  apud  Montanistas  acti  exaratum  fuisse.  Atque 
illud  confirmari  multis  argumentis  non  probabili- 


rore8,quamvis  non  possint  nisi  per  quaedam  veluti  D  tate  destitutis  potest.   Prtmo  sub   isto    tempore 


involuord  in  hoc  libro  perspici  ;  tamen  ex  eo  nihil 
efficitur,  nisi  quod  hic  libellus  sit  ex  eo  tempore, 

quo  illa  Tertulliani  contentio  in  defendendis  Mon- 
tanistarum  scitis  vel  nondum  exarserat,  vel  re- 
stincta  aliquo  modo  erat.  Mlnn  igitus  hujus  libelli 
non  satiscertaest.Quod  imminentejamChristianis 
periouio  scriptus  sit,  non  admodum  dubitem, 
etenim  aliqua  hujus  sententiaB  non  inepta  ratio  in 
ipsolibriargumentoquaerenda.  At  veroscripseritoe 
illum  Tertallianus  inter  metus  ScapulaB  adversus 
Christianos,  imperante  Garacallo,  excitatos,  quod 
Allixio  placuit,  an  sub  initium  calamitatum  publi- 


scripti  sunt  libri  de  CuUu  feminarum,  ut  alio  loco 
disputabamus,  isti  vero  ejusdem  prope  sunt  cum 
nostro  argumenti.  Deinde,  cum  haberet  occasio- 
nem  satis  opportunam  invehendi  severius  in  ortho- 
doxae  EccIesiaB  addictorum,  nonnullorum  saltem, 
in  velandis  virgioibua  consuetudinem  contrariam 
suae,  tamen  hic  multo  modestius  disputat,  quam 
in  aliis  qui  sunt  orthodoxis  oppositi,  quod,  nisi 
quod  vellemus  admittatur,  conceptu  ditficile  esse 
quisque  dicet,  qui  vehementissiroam  Tertultiani  in 
defendendo  Montanismo  animi  commotionem 
aliunde  intellexit,  Deniquef  tametsi  multum  pro- 


ttS 


AG  DOGTRINA  SCRIPTORDM  TERTULLIANI. 


S06 


fuisset  eaus®,  cojus  ia  libro  nostro  derenBiODem  D 
suBceparat,  si  calamitatum  publicatum  et  perioulo- 
rum  IGOquibus  cbristiani  a  deorum  cultoribus 
objiciebantur,  mentionem  injecisset,  ipse  etiam 
TertuUiaauB,  qui  nlbil  solet  omittere  caus»  suae 
proiicaum,  cum  illud  argumentum  in  libriS  de 
CuUufeminarum  nosin  similibus  adhibuerit,  tamen 
hic  ne  uno  quidem  verbo  eas  ait  exstitisse.  Qua  ex 
re  colligi  potest,  eum  scriptum  esse  tum,cum  tali- 
bus  malis  non  essent  christiani  oppressi.  Atqui 
cum  f)um  dixerimus  compositum  esse  postquam 
Terlullianns  se  Montanistis  adjunxerat,  apparet 
Dostrum  librum  non  posse  antiquiorem  esse  an- 
no  GG,  quoniam  TertuUianum  alibi  docebamus  eo 
anao  ad  Montanistas  Iransiisse ;  neque  multo  pos- 
teriorem  etiam,  eum  anno  CCII,  oalamites  a  Severo  n 
excitat«  jam  ceperint  initium.Sed  eum  librum  no- 
loimus  inter  iilos  referre,  quorum  etas  certissi- 
me  constaret  propterea,  quod  conjectando  magis 
quam  adbibitis  certi8simiBargumentis,ejus  potue- 
ruat  natales  constitui. 

§  3.  —  Liber  de  Exhorlatione  castUatiSf  anno  201 

exaratm. 

Neque  vero  ita  multo  post  soripti  videntur  libri 
ii,  quibus  domesticas  Montanistarum  dootrinas  a 
cootempta  et  impetu   contraria   partis  vindioare 
fltudoit,  qaales  sunt  de  Exhortatione  coititatis,  de 
Monogamiay  de  Jejuniis,  deque  Pudieitia  commen- 
tationes.  Quas  esseomnesplenaserrorum  Montani, 
nemo  est  qui  dubitet;  et  eas  hoo  fere  tempore  h.e.  p 
subinitiis  Montanismi  Septimii    prodiisse,   dubi- 
tari  vix  magis  potest.   Quod   utrumque,   singulos 
hos  libros   percurrendo,   i>reviter  docebimus,  ne 
faeo  nostraa  scriptionis  pars.quamvis  ab  aliis  etiam 
tractata,    desiderari  videatur.  Sunt  vero  isti,   si 
qoid  videOy  eodem  ordine  editi,  quo  eos  enarravi- 
mus  ;  ita  ut  horum  primus  videri  possit  is,qui  est 
de  Exhortalione  eastitatut,  Qui  quidem  non  refertur 
ab  HieroDymo  (Gatal.  soriptor.  Eccl.  c.  53)  in  nu- 
mero  librorum  quos  ad  defendenda  Montani   soita 
Tertullianus  composuerit ;  sunt  etiam  in  hoc  libro 
qus  rem  non  satis  excutienti  persuadere  possent, 
nondum  tum  de  illa  disciplina    eum  fuisse  :   sed 
ea  quidem  sunt  leviora.  Nam  quod  Hieronymus  in 
iadice  horum  librorum  nostrum  non  habeat,hujus 
rei  potest    haeo   ratio  esse,  quod  non  voluerit  enu-  *^ 
merare  nisi  iibros  eos  quos  opponendi   orthodoxis 
consilium  TertuIIiano  fuit  ;  is  vero  de  Bxhortatione 
castitatis  liber  non  iis  oppositus  est,  sed   scriptns 
ad  doceadum  fratrem  nesoio  quem,quem  non  tam 
confutare  de  nuptiis  repetendis  cogitantem  voluit, 
quam  ad  omittendas  istas  adhortari.  Prstereanon 
equidem  inficior,  satis  hic  modestia  et   plus  esee 
quam  in  caeleris,  qui  doctrinam  aiiquam  Montani- 
starum  disputant^ipBUm  etiam  Tertullianum  in  hoc 
libro  suadere  magis  et  utile  honestumque  dicere 
nnum  conjugiam,  qoam  perfeotam  intermittenda- 
rum  secandarum  nuptiarum  Deoessitatem  defeu- 


dere ;  unde  colligere  quis  posset,  cum  incliaasse 
forte,  sed  nec  tum  te  applicasse  ad  partes  Monta- 
ni8tarum,quemadmodumetilIud  inlibris  ad  Uxorem 
BUperiusdixlmus.Atista  modestial61  facilitasque 
ejus  apparet  etiam  in  aliis  librishaud  dubie  tem- 
pore  eo  scrriptis,  quo  jam  se  discipIinsB  Montani 
dediderat,et  adtnirandanon  nimis  est  in  libro  tali, 
qui  est  inslar  epistol»  suasori»,  in  qua  solemus 
uti  summissiori  plaoidaque  dictione,  ac  scriptus 
videtur  non  ad  aliquem  Montanistarum,  qui  seve- 
riore  disciplina  delectabalur,  sed  ad  quemdam  de 
Ecclesia  orthodoxorum  hominem.  Cujus  rei  non 
obscuraest  in  principiis  libri  signincatio,  ubifra- 
trem  ilium  ait  sine  dubio  de  exitu  singularitatis 
(h.  e  de  restaurandis  nuptiis)  cogitare ;  quod  haud 
scio  an  non  cadat  in  eum  qui  cum  Montanistis 
non  legitimas  putabat  secundas  nuptias.  Neque 
ego  ignoro  scrupulum  Tillemontii  (I.  c,  p.  202), 
qui  et  magnam  sibifingit  inter  hunc  tide  Monoga- 
mia  oommentarium  dissimilitudinem,  qua)  nulla 
fera  est  recte  attendenti,  et  prseteritatam  silentio 
Montani  memoriam  miratur.At  ne  appeliam  illum 
locum,quem  non  expressuminlibrisnostris  Rigal. 
tius  (io  not.  ad  h.  1.  p,  ^114)  restituit,  in  quo  sum* 
mae  Priscillfle  vatis  Montanisticfle,  laudes  continen- 
tur,  non  fuisse  prudentifle  ei  laudare  Montanum, 
qui  repudiare  ejus  disciplinam  videbatur.  Sed  si 
qua  estetiamaIiadubitatio,omni  illi  opponipotest, 
non  solum  summa,  etiam  ad  verba  similitudo  cum 
iibro  de  Monogomia  \  quem  fere  libri  nostri  posscB 
dicere  izfxpif^patji^ ;  sed  quoque  id,  quod  est  o.  6  : 
Deus  in  primordio  sementem  generis  emisit  indultis 
conjugiorum  habenis,  donec  mundus  repleretur^ 
donec  novx  disciplina  materia  proficeret ;  nunc  vero 
sub  extremitatibus  temporum  compressit  quod  mi- 
serat,  et  revocavit  quod  indutserat,  Neque  vero  et 
a  veritate  magis  alienarum,  librum  nostrum  fere 
primum  dicerOieorum  quorum  ipsum  argumentum 
versatur  in  defendendis  Montanistarum  erroribus, 
Nam  de  Monogamia  iibrum  non  possumus  eodem, 
oum  nostro^  tempore  Bcriptum  exsistimare  pro- 
pterea  quod,  uti  dicebamus,est  prorsus  ejusdom 
argumenti.  Deinde  nostrum  videtur  TertuIIianus 
prius  scripsisse,quam  iilum  qui,Bi  jam  exstitisset, 
cum  se  ad  nostrum  scribendnm  accingeret,  nostri 
Bcribendi  nuUa  necessitas  fuisset,  sed  fratrem 
illum  potuisset  ad  commentarium  de  Monogamia 
tanquam  ad  publice  editam  disputationem  remit- 
tere.  Sed  nostrum  si  prius  scriptum  esae  arbitre- 
mur,  non  poterat  is  commendari  Psychicis  :  siqui- 
dem  non  publice  erat,  sed  privato  alicui  proposi- 
tus.  Oenique  ostendemus  postea,  librum  de  MonO' 
gamia  esse  fere  sub  initium  caiamitatum  ab  ipso 
Severo  ann.  CGII  excitatarum  scriptum,caelerosque 
Psyohicis  consulto  oppositos  posteriores  esse  eo 
de  Monogamia  ;  itaque  necesse  est  oredere,nostrum 
de  Exhortatione  castitalis  Hbrum  illos  setate  fere 
Buperare. 


ao7 


DISSERTATIO  DE  VERA  iETATB 


308 


§  4.  —  Libri  de  Monogamia^    Jejuniis  ei  Pudicita.  A  xit,  qufl9  non  admodam  peoonliorem  huno  librum 


ann,  203  scrpitit 

Devolvitur  ergo  oratio  nostra  ad  illam  de  Mono- 
gamia  librum;  in  quo  cum  ubivis  Psyohicos  redar- 
guaty  Paraoletum  auctorem  suum  (o.  4  init.  cap.i4 
caet.)  cum  nova  prophetia  decantet,  suoeque  crepet 
8pirituale8,163  ita  propter  agnitionem  cbarisma- 
tum  appellatos^  denique  in  impugnandis  seoundis 
nupliisconsumat  universum,non  necesse  estmultis 
hunc  librum  asserere  Montanisticis.Sed  paulum  Ju- 
vat  in  tempus  soriptihu^jus  commentarii  inquirere. 
Gum  illum  locum  Pauli  quo  abstinentiam  anuptiis 
Buadet  propter  i^juria  in  illius  temporis^  quo  sub- 
jecti  christiani  eraot  periculorum  perpetuitati,Ter- 
tullianus  ad  causam  suam  contorsisset^ma^ts  nunc. 


calamitatibus  a  Severo  Ghristianomm  familias  infli- 
ctis,  annum  igitur  natalem  hujuslibri  fere  GGIV. 
aut  sequentem,  ostendunt, 

§  5.  —  Libri  adversus  Praxdoim^  Eermogenem^  ei  de 
Anima,  anno  204,  vel  205  ediii, 

Hos  nondum  fere  libroscontra  Ecclesiam  orthodo- 
zam  16S  confecerat,  cum  alii  se  generi  disputatio- 
num  adversus  haereticos  dederet.  Namque  horom 
doctrinas  libris  statim  sibi  subjectis  Tertullianum 
exagitasse,  non  abhorretavero,quoniam  ipsihi  libri 
eamdem  fere  aetatem  magna  sub  Severo  calamitate 
Gbristianorum  paolo  posteriorem  produnt ;  et  si 
quis  conjectur»  dandus  est  locus,  non  inepte  quis 


B^ddii,  tempus  incolUcto  e«/(o.3),neque  his  ipsisver-  B  Tertullianum  concentum  cum  vera  Bcclesia  suum 


bis  obscure  signiflcatmagnamtempestatem  calami- 
tatum  tum,  oum  de  monogamia  scriberet,  in  chri- 
stianoB  irruisse.  Quod  etiamsi  quis  diceret  etiam 
dici  a  Tertulliano  potuisse  nulla  adhoc  calamitate 
publica  in  ohristianos  ezsistentejllud  tamen  multo 
est,  probabiliusproptereaquodadmodum  crediblle 
est.  Tertullianum  statim  sub  initium  susoepti 
Montanismi  animum  adhujusdisciplinffidoctrinam 
defendendam  appulisse.  Id  si  verum  sit,  inoidit 
profecto  hic  iiber  in  ea  tempora  quibus  jam  ignis 
calamitatum  publiearum  inter  christianosezarserat, 
Hoo  igltur  looo  dum  requiraturqualis  vezatioGbri- 
stianorum  intelligenda  sit,  demonstrari  ista  nullo 
negotio  potest.  Nam  post  Tertulliani  ad  Montani- 


in  rebus  ad  fidem  pertinentibus  ipsis  his  doctrinis 
adversus  hsreticos  defendendisconlirmare  voluisse 
diceret.  Ac  in  his  libris  nulia  videtur  antiquior 
disputatio  illa  qusB  est  adYorsus  Praxeam;  quam  et 
videtur  pauio  ante  librum  contra  Valentinianos 
oonscripta;  nosquam  enim  in  hoc  ii»<tpraxea,qnam 
vis  sspenumero  Valentinianos  commemoret,  ad 
librum  Valentinianis  oppositum  provocat,  quem 
morem  alias,  id  [quod  omnibus  ipsum  legontibuB 
constat,  tenere  solet  TertuIIianus  ;  et  quod  videtur 
ad  ea  qu»  dizimus,  oonfirmanda  aooommodatius. 
Prazeas  is  erat  hffiretious,  quem  Montanistae  sibi 
longe  molestissimum  putare  debebant,  quoniam  is 
ipse,  prsterquam  quod  errorem  doctrin»  deTriade 


stas  secessionem  ea  repente  ezstilit  rerum  pertur-  n  sanctissima  adversum  disseminaverat,  persuaserat 

«  t  *  r^  h  M  V  *        a  *  a  ^^  1.  *  V  k  t.  *  ^       *      W\  **4  fl*  ■*  •! 


batio,quam  SeverusAugustusedictosuo  concitave- 
rat.Atque  haccum  coepta  ann.GGII,fere  postannum 
GGIV  desierity  scriptique  sint  post  librum  nostrum 
libri  de  Jejuniis  deque  Pudicitia,  non  librum 
nostrum  abhorret  (in  annum  fere  GGIII  coi\jicere 
Neque  vero  vereor  huic  subjungere  illum  de 
Jejuniis  librum,  quem  posteciorem  esse  libro  de 
Monogomia  et  alteram  veluti  disputationis  adversus 
Psychicospartem,  initium  istiuslibri  satis  ostendit, 
ipsumqueillud  dooet  nun  itamulta  post  illum  edi- 
tum  a  Tertulliano  fuisse.  Est  igitnr  is  quoque  in 
publica  quadam  vezatione  ezpositus,  quam  signi- 
ficare  hinc  inde,  veluti  in  ezlrema  libri  parte,vide- 
tur ;  nec  potest  vindicari  a  Montanismi  suspioione, 
non  modo  propter  illam  libri  eetatem,  sed   propter 


etiam  Pontiflci  Romano,quem  viri  docti  satiSibene 
Victorem  fuisse  ezistimani,  ut  jam  paratam  Mon- 
tanistis  pacem  refringeret  (vid.  c.  1).  Neque  ergo 
difGcile  est  oredere^initium  disputationum  suarum 
TertuIIianum  a  velitatione  cum  Prazea  fecisse. 
Quam  nemo  negabita7er^u//ianoMontanista  fuisse 
susceptam;  ipsum  enim  .nomen  Psyckicorum  (c.l), 
ipse  Paracletu3,in  quo  ae  melius  de  veritate  mysterii 
desumma  mazimaTriadeedoctum  profitetur(c.2.o, 
8,  etc),  ipsa  denique  professio  agnitionem  Para- 
cleti  et  defensionem  sejunzissese  aPy«c^i(;t5,ponunt 
illudsupraomnemdubitationem.Sedde  ipsa  hujus 
libri  setate  nos  non  audemus  asseveranter  pronnn- 
tiare,  quamvis,  si  ista  adversus  Prazeam  disputa- 
tio  prima  est  inter  consertationes  cum   hsreticis. 


j,__^ ,  —   ^__^ —      _.^  ^ ^, 

Paracleti  etiam  defensionem,  c,  10,  c.  11,  c.  13,  et  ^  atque  hse  secutassunt  statim  libros  ortbodozas  Eo- 


bellum  Psychis  publicein  hoc  libro  indictum.  Post 
huno  una  restat  commentatio  Psychicis  studio 
opposita,  ea  videiicet,  qus  est  de  Pudiciia  in9ti- 
tuta.  Quam  esse  contra  adversarios  Montanistarum 
soriptam  nemo  unquam  dubitavit,  nec  dubitare 
quis  putest,  proptereaquod  ipse  illud  Tertullianus 
seque  alienum  a  societate  Pysohicorum  profitetur 
c.  1,0.6,  c.10,0.16  et  carr.).  Santque  multa  vellibro 
ipsi  impressa  (c.  22)  vel  aliunde  certa  signa,  qualia 
Orsius  (in  Diss.  de  pace  et  absolut,  capitalium  crimi- 
num,  a  catholica  Ecclesia  tribus  prioribus  saeculis 
non  denegcUa,   c.  4,  tdigrees.  3,  p.  120  seg)  produ- 


clesis  oppositos,  anno  fere  GGIV,  aut  V,assignari 
non  male  possit.  Hanc  ezcepisse  librum  adversus 
Hermogenem  non  dubitarim  dicere  ;  est  enim  iste 
antiquior  libro  de  Anima  et  illo  adversus  Valenti^ 
niamos^  ut  posteadocebitor,qui  cum  compositi  sint 
fere  transactis  furoribus  SeverianiSy  eidem  cum 
Aniipraxea  annotribuendus  videtur  noster  libellus, 
quem  a  Montanista  Tertulliano  profectum  esse  per- 
acerba  in  repetitas  ab  Hermogene  nuptias  ora- 
tione  (c.  l)non  obscure  deoIarat.Huio  veluti  appen- 
dicem  abjecit,  quod  initium  libri  et  multa  alia  locat 
docent,  librum  de  Anima  refertum  aomniis  innu- 


209 


AC  DOGTRINA  SCRIPTORDM  TERTDLLIANI. 


210 


merabilibuB^  qui  habet  haud  dubias  MontaniBmi 

Dotas  (38) ;  sed  fueritne  eodem  fere  cum  libro 

ad?ersu8  Hermogenem  anno,  anpost  annum  demum 

GCVIII  scriptuSy  illud  vero  cadere  in  dieceptatio- 

nem  potest.  Nam  c.  2 :  Inesse,  ait,  nobis  xo  aike^' 

ouaMv  naturaliter  jam  et  Mardoni  ostendimus ;  qu» 

disputatio  in  iibro,  164  qui  exstat,  adversus  Mar^ 

cumem  aecundo,  c.  6,  occurrit ;  sed  poteat  etiam 

aTertulliano  unus  librorum^cmlra  Jfardonemdeper- 

ditorum  intelligi.  Si  illud  statueris,  erit  de  Anima 

scriptio  posterior  anno  GGVIII  ;sin  hoc,pote8tetiam 

ante  iUum  annum  collocari.  Quarum  eententiarum 

mihi  magis  posterior  probatur :  nam  ut  appendices 

libroram,  qualis  est  noster  libellus,  magis  moris 

est  statim,  non  longo  post  tempore,  iis  subjicere, 

flic  et  eodem  modo  in  Scorpiace  amissos  jam  libros 

adversus  Marcionem  ezcitat,  et  erit  ordo  librorum 

Tertulliani,   si  ista  admittatur  sententia,   multo 

eoncinnior.  Etenim  in  ista  Scorpiace  quam  pro- 

bavimus  anno  CGiV  scriptam   fuisse,  hsreticoSy 

Gnosticos  et  Yalentinianos  queritur  impugnare 

supplicia  sponte  a  Christianis  propter  religionem 

suscepta  (c.   1,  c.  4,  3).  Sed  in  libro  de  Anima^ 

c.  55,  multa  disputat  de  gtoria  martyrum,  et  huic 

libro,  ut  postea  apparebit,  statim  subjecit  adversus 

Yalentinianos  librum,  in  quo,  c.  30  init.,  impu- 

gnatam  aii  a  Valentinianis  martyrii  necessitatem. 

Itaque  satis  videtur  veritati  consentaneum,  no- 

Btrum  de  Anima  et  Adversus  Valentinianos  librum 

non  molto  post  Scorpiacen  anno  fere  GGV  fuisse 

conscriptum. 

§  6  —  Libri  adversus  Valentinianos  etde  PrseseripHO' 
nibus  Came  Christi  et  Resurrectione^  post  ann.  203 
scripti. 

Ordo  igitur  librorum  postulat,  ut  nunc  de  hac 
Valentinianorum  reprehensione  dicamus.Et  vero  illa 
defeetione  Tertulliani  ad  Montanistds  inferior: 
qnod  quidem  dicta  huic  disputationi  aspersa  non 
planissime  docent ;  nihil  est  enim  in  hoc  iibello 
doctrinarum,  quod  non  potuisset  etiam  ab  ortho- 
dozo  proficisci ;  sed  tamen  id  apparet  dupliciter, 
Primum  quod  Jam  se  dicat,  c.  16  extrem.,  cum 
Hermogene  de  eodem  atque  eum  Valentinianis  ar- 
gumento  congressum  fuisse,  qus  Antithermogeniana 
diaputatio  est  a  nobis  modo  Montanistico  scriptori 
asserta  ;  deinde  quod  vehementer  optat,  c.  5  extr., 
nt  sibi  daretor  assequi  Proculum  in  omni  opere, 
quem  et  virginis  senecix  et  Christianx  eloquentise 
dignilatem  appellat.  Hunc  Proculum  ego  non  du- 
bito  Proculum  illum  Montanistam  fuisse,  cujus 
ezstat  apud  Eusebium,  lib.  vi^  H.  E.,  c.  20,  me- 
moria,  cum  propter  laudem  virginitatis  ejus,quam 
tanquam  praeclaram  in  eo  virtutem  Terlullianus 
coUaudat,  tum  propterea,  quod  ipsum  nostrum 
nuncupat^  distinctum  hoc  nomine  ab  iis  quos  modo 
laodaverat,  Jdstino  martyre,  Miltiade  (Ecclesiarum 
sophesta,  ut  ait  forte  incensus  odio  hujus  viri,  qui 


A  [ut  refert  Eusebius,  1.  c.  lib.  v,  17]  etiam  se  Mon- 
tanistis  opposuerat),  atque  JrenxOy  scriptoribus 
orthodoxffi  Ecclesis.  Sed  ipsam  hujus  libri  sBta- 
tem  si  quis  subtilius  percunctatur,  satis  videtur 
consentaneum  dicere,  eum  esse  non  ita  multo  post 
sopitam  quodam  modocrudelitatem  in  christianos 
exaratum.  Namet  confessionem  veritatis  christianffi 
sub  potestatibus  istius  s«eculi  et  apud  tribunalia 
prcsidum  (quam  urget  c.  30)  defendere  non  ad- 
modum  necesse  erat,  nisi  tum  vei  ipsum  illud  ca- 
lamitosum  tempuSj  vel  165  ejus  viva  memoria 
exstitisset,  et  est,  ut  modo  dicebamus,  hic  liber 
eodem  fere  cum  Scorpiace  tempore  scriptus  post- 
quam  furor  Severi  restinctus  fuerat,  ut  historia 
higus  temporis  docet.  Itaque  placet  ad  librum  de 

D  PrsBscriptionibus  hxreticorum  progredi^  quem  huio 
subjicere  non  dubitamus  ;  quidquid  etiam  in  con- 
trariam  partem  Tillemontius  (i.  c.  part.  in,  p.  203, 
et  not.  6,  in  tertullian.  p.  656)  et  Whistonus  (in 
scripto :  The  true  origin  of  the  Sabellian  and  Atha- 
nasian  Doctrines  of  the  Trinity,  p.  3  seq.)  disputa- 
verint.Nam  libro  i  Adversus  Marcionem,  cap.  1,  se 
aliquando  exaratnrum  promittit,  disputationem  de 
Prxscripdone  adversus  haereticos,  e  quo  hoc  neces- 
saria  conclusione  elicitur,  demum  post  annum 
Gcyill  nostrum  librum  luci  fuisse  expositum. 
Atque  illud  ipsum,  neque  tempore  eo,  quo  librum 
nostrum  perscriberet,  vacuum  a  Montanistarum 
erroribus  fuisse  animum  TertuUiani  clarissime 
ostendit,  ut  non  dicam  horum  errorum  vestigia 
non  ebscura  esse  in  hoc  libro,  veluti  c.  40,  ubi, 

C  cum  ddceat,  etiam  malignum  genium  emulari  in- 
stitutiones  divinas :  Quid  guod,  inquit,  et  summum 
ponti/icem  in  unis  nuptiis  statuitf  habet  et  virgines, 
habet  et  continentes ;  et  quse  sunt  generis  ejusdem. 
Sed  age  aperiarous  ea  capita,  unde  omnis  ad  hanc 
causam  disputatio  ab  iis  qui  contra  sentiunt  dici- 
tur.  Ac  primum  aiunt,  locum  a  nobis  e  iibro  ad- 
versus  Marcionem  excitatum  signiOcaro  etiam  posse 
librum  Jam  scriptum ;  Wisthonus  etiam  aliud 
exemplum  ponit  hujus  loquendi  modi,  neo  neces- 
sarium  in  re  omnibus  nota,  nec  ullo  modo  aptum, 
e  lib.  V,  c.  19.  Sed  illud  defendi  non  satis  potest. 
Nam  quotiescunque  Tertullianus  aliquem  librum 
Jam  a  se  compositum  profert,  nunquam  futurum 
adhibet  loquendi  genus,  sed  ubivis  prsteritum, 

n  atque  eodem,  opinor,  modo  prsteriti  temporis 
flexionem  usurpaturas  fuisset  TertQllianus,ut  feoit 
de  hoc  libro  alibi  (in  libro  de  Came  Christi^  c.  2), 
si  illum  Jam  a  se  compositum  voluisset  dicere.Ne- 
que  vero  illud  minus  e&t  contortum,  cum  locum 
ex  Antimarcione  Tiliemontius  putat  remanere  po- 
tuisse  e  libris  iis,  quos  ante  hoc,  quod  exstat, 
opus  adversus  Marcionem  jam  contra  cum  scripse- 
rat.  Nam  et  illud  mera  conjectura  est  nullo  modo 
probabilis  propterea,  quod  Tertullianus,  cum  se  ad 
scribendos  nostros  adversv4  Uarcionem  libros  ac- 


(38)  E.  c.  cum  c.  55  et  58.  Paracleti  monita  et      Spiritalia  charismata  aqnoscere^  ac  post  Joannem 
tastimonium  excitat,  ibidemque  et  o.  9  dioit  suos     quoque  prophetiam  meruusc  consequi. 


»1 


DI8SERTATI0  DE  VERA  iETATE 


212 


cingerety  unatn  illi  oppositam  disputationem  re-  A  ^d  Phrygas,  quoi  antea  destruxerat,  Ubinam  tan- 


scissam,  alteram  amissam  conOrmat  ;  et  istud 
argumentum  Tilleraoniii  in  se  etiam  ineptam  est. 
Quod  vero  dicit  librum  de  Carne  Christi  esse  prio- 
rem  libris  nostris  adversus  Marcionem  bunc  vero 
posteriorcm  libro  de  hxreticorum  prxscriplione^  ca 
non  conor  attingere  ;  est  enim  eade  re  satis  supra 
disputatum,  unde  intelligatur  primum  nostrum 
librum  AntimarcioniSf  de  quo  hic  qnasrimus,  non 
esse  cum  cffiteris  editum,  noc  ullo  modo  illo  de 
Carne  Christi  posteriorem.  Sed  in  fine  libri  de  Pras- 
scriptione  TertuUianus :  Nunc  quidem  generaliter, 
inquit,  adum  est  a  nobis  adversus  hsereses  omnes^ 
certis  et  justis  et  necessariis  prsescriptionibus  repel- 
lendas  a  collationeScripturarum.  De  reliquo,,.  etiam 


dem  ?  Nusquam,  ait  Wisthonus,  tam  ample  quam 
in  hac  appendice.  Certe  audiam,  unde  hsc  Wis- 
thodus  didicerit.  Hieronymus  adversus  Lucilerianos 
ex  (loc,  de  quo  quaerimus,  libello,  multa,  tanquam 
ex  anliquo  scripto  sumit,  itemque  Epiphanius.  Sit 
ita  sane,  descripserint  igitur  multa.  Ergo  hic  libeJ- 
lus  magnam  habet  antiquitatem.  Hat>et  profeoto, 
etiam  Tertuliiano  forte  aequalem  ;  an  eum  etiam 
parentem  habeat,  id  nondum  video  a  Whistono 
planum  his  testimoniis  factum.  Deinde  abborrere 
arbitrantur  quod  Tertullianus  separatus  a  com- 
muni  Ecclesia  scripserit  librum  tam  beilum,  tam 
fortem  ad  exagitandos  omnes,  qui  se  erroribus  ab 
Ecclefcia  separassent .  ac,  etiamsi  tanta  vis  insit 


specialiter  quibusdam  respondebimus,    166  Audio.  n  veritati,  ut  etiam  invitis  se  conspiciendam  defen- 


Quid  ergo  est?  omnes  sunt  7^ru//iafit  adversus 
hareticos  libri  posteriores  eo  qui  est  de  Prxscri- 
ptionefki  istum  locum  TilJemontius,  utmihi  vide- 
tur,  non  recte  cepit.  Nam  in  eo  loco  non  generatim 
in  hoc  libro  Tertullianus  ait  re  hereticos  confu- 
tasse,  sed  addit  se  id  fecisse  universe  certis  et 
justis  et  necessariis  praescriptionibus.  Itaque  in  aliis 
libria  non  se  pollicetur  separatim  confutaturum 
hnreticorum  singulorum  doctrinam,  sed  ostensn- 
rum  ae,  singulos  etiam  hsBreticos  eorumque  scita, 
ffitate  doctrinis  recte  sentientiumcredere.  Atdenuo 
Whistonus,  1.  c.  p.  4 :  Antiquior  est  is  de  Prxscri- 
ptione  Gommentarius  Apjlogetico  Tertulliani.  Quam- 
obrem,  obsecro?  Expedite^  inqntt  in  Apolog,  c.  47, 
prsescribimus  adulieris  nostriSj  iiiam  esse  regulam 


dendamque  prsbeat,  ipse  quoqae  Tertullianus  ssb- 
pius  in  libris  haud  dubie  in  Montanismo  conscri- 
ptis  praescriptioni  adversus  bfiereticos  insistat,  167 
tamen  tanto  cumconsilioet  amplitudine  nusquam 
hoc  telo  eum  fuisse  usum.  animadvertere  jubent. 
Quas  disputatio  est  magis,  quam  decet,  argula.Nam 
Montanistas,  ipse  etiam  Tertullianus,  id  quod  con- 
fltat  (V.  de  Jejun,  o.  i  \^  de  Virg.  vel,  o.  2),  nun- 
quam  se  alieoos  in  doctrinis  ad  fidem  pertiuenti- 
bus  ab  orthodoxis  professi  sunt,nequeTertullianu8 
usquam  Psychicos  ponit  in  numero  haereticorum, 
sed  ad  iis  planissime  dislinguit  (e.  g.  in  lib.  de 
Monog.  sub  init.).  Modo  emendatam  aiebant  et  per- 
ductam  ad  perfectionem  discipiinam  suam,  neque 
in  rebus,  qu.D  sub  fidem  cadunt»  de  quibus  dis- 


veriiatis,  quae  veniat  a  Christo^  transmissa  per  comU  ^  sensio  unice  hcreticos  coostituit,  se  disorepantes 


tes  ipsius,  quibus  aliquando  posteriores  diversi  isli 
commentatores  probabuntur.  Acutum  vero  homi- 
nem,  qui  oum  de  praBscriptione  audit,etiam  librum 
super  ea  re  scriptum  videt !  Et  ea  quidem  oppu- 
gnatio  ad  aetatem  hujus  libri  magis  pertinebat ; 
c«tera,quibus  se  adactos  eo  dicunt,  ut  hunc  librum 
e  numero  Montanisticorum  proscriberent,  h«c 
sunt :  Primum  fFhistonus  adjectum  libro  nostro 
libellum,  qui  hasroticos  ortos  in  familia  Christia- 
norum  recenset,  objicit,  in  quo  planissime  ol  xaTob 
f  pu^ac  heeretici  condemnantur  ;  quod  esset  argu- 
mentum  nullo  modo  eludendum,  si,  quod  proban- 
dum  Buscipit  Whistonus^  hic  libellus  vindicari 
Tertulliano  posset.  Sed  quid  pro  sententia  hodie  a 


a  doctrina  Ghristi  el  apostolorum  confirmabant. 
Itaque  nihil  mirari  attinet,  quod  ez  aetate  recen- 
tiori  doctrinarum  ab  hasreticis  defensarum  argu- 
mentum  adeos  impugnandos  duzerit.  Alterum  vero 
illud  Tillemontii  nibil  est.  Etenim  etsi  suscipiam 
quod  hic  consilio,  sed  in  cseteris  libris  obiter,  de 
hac  regula  doctrinarum  JudicandarumTertuUianaa 
disputaverit,  tamen  illam  non  obscuro,  sed  plane 
satis,  proponit  in  libris  adversus  haereticos,  et  ad 
illamremrexinstitutodisputaodamlibrumnostrum 
destinaverat,  alioque  modo  oonfutat  in  caeteris 
hfiereticorumineptias.Atque  haec  ipsa  possunl  etiam 
opponi  alii  cuidam  adversariorum  argumento,  non 

■ 

levi  illi  quidem,  sed  ila  forli,  ut  pene  nos  videri 


viris  doctis  prorsus  profligata  disputet,  audiamus  1)  posset  pertrahere  in  adversarias  partes  posse,  sed 


tamen.  Idem  est,  ait,  in  hoc,  quod  in  scriptis  Ter- 
tuliiani,  dicendi  genus.  Quomudo  tandem  ?  Graeca 
saepius  verba  libelius  Latinis  miscet ;  loquitur  eo 
modo,  quo  Africani  solent,  horrido  illo  et  pene 
barbaro,  acuti  persequitur  haereticos  conclusiun- 
culis  ;  multa  etiam  ex  Irenaso  sumit ;  dcnique  hae- 
reticos  narrat  a  Tertulliano  commemoratos,  etiam 
eos,  quos  unus  ille  habet,  veluti  Ebionem  et  Pra- 
xeam.  At  si,  qui  hunc  libellum  scripsit,  Afer  ge- 
nere  fuit,  vel  TertuIIianum  descripsit?  Nihil  ad 
haeo  Whistonus.  Progrediamur  ergo.  Glarissime 
Augustinus,  de  Hseres,  ii.  86 :  Tertullianus  trdnstU 


a  Tiiiemontio,  quod  miror,  non  satis  illustrato. 
Videlioet  summum  in  doctrinis  apostolicarum  Ec- 
olesiarum  cum  suis  consensum,  sed  vehementem 
ab  haereticis  dissensum  proponit,  cap.  36;  etquod 
longe  majus  est,  vebementer,  cap.  21,  exagitat 
hiereticos,  propterea  quod  consueverant  dicere, 
non  omnia  apostolos  scisse,  quod  ipse  iilis  videba- 
tur  Jesus  Christus  dixisse  apud  Joannem  verbia 
his :  Mulia  vobis  a  me  dicenda  resiant,  sed  suscipere 
ea  nondum  potesiis.  Hos  postea  retundit  verbis 
Cfaristi  iis,  quae  Buperioribus  subjecerat :  Cum  ve^ 
nerit  ille  Spiritus,  is  vos  ad  omne  id  quod  verum  est^ 


213 


AC  DOCTRINA  SCftlPTORDM  TERTDLLIANI. 


214 


ccgnoscendum  perdwei  \    unde  effici   posse  putat  A  fuerant,  etiam  in  libris^  quos  tanquam  Montanista 


omnia  fuisset  edoctos  apostolos ;  nam  ipsos  illos 

Spiritum  a  Ghristo  postea  omnino  accepisse  ait  ex 

Actis  apostolorum  bauddubie  constare.  Atqui  haBo 

cogitanti  cuidam,  et  apud  se  reputanti  scita  Mon- 

tanietarum,  qui  fere  ad  eumdemillum  locum  Joan- 

nis  posteriorem  provocantes,  Paracleti  disciplinam 

perfectiorem  quoque  disciplina  Gbristi  et  aposto- 

loram  defendebant,  videreturne  igitur  illi  Tertul- 

lianus  tam  clare  adversusipsosMontanistas  senten* 

tiam  dicere,  ut  dubitari  de   6p0o$o^(q^  hujus  libri 

non  posset  ?  Non  equidem  puto  Nam,et8i  bic  locus 

magnam  habeat  rationem,  potuit  tamen  proferri 
etiam  ab  eo  qui  stabat  a  Montanistarum  partibus. 
Etenim,  ut  diximus,  nusquam  Tertullianus  ullum 
admittit  inter  Montanistas  et  orthodoxos  apostolo-  n 
rom  sectatores  dissensum  de  iis  esse,  qu®  fide 
aocipienda  sunt ;  et  quod  nullius  veras  doctrina 
expertes  fuisse  apostolos  defendit,  illud  dari  a 
quovis  Montanistarum  poteret.  Sed  emendatiorem 
demum  per  Paracletum  disciplinam,  doctrinas 
etiam  non  novas,  IBSsed  magis  confirmatas  vete- 
res  christianorum  propugnabant;  imo  ipsos  ritus, 
qoas  recentius  inductos  apud  Montani  sectatores 
rectius  sentientes  olamabant,  ut  probet  e  sacris 
litteriSy  ipsorum  etiam  Apostolorum  vel  consuetu. 
dine  vel  praeceptis,  multis  in  iocis  Tertullianus 
laborat.  Sed  ii  faaBretici  adversus  quo  TertuIIiani 
instituta  est  in  libro  de  Prxscripiione  disputatio, 
multarum  Ghristi  doctrinarum  vel  rudes  apostolos 

dictitabant  fuisse,  vel  Christum  non  omnia  omni-      ,  ^ ^__  ^ 

bus  tradidisse,  ut  Noster  ait  in   ipso  hoc,  quem  ^  loqui,  oportet  paululum  postremo  loco  excutere. 


exaravit,  ut  in  lib.  de  Came  Christi  c.  2  extr.,lau- 
dare.  Neque  vera  mirari  quis  debet  Tertullianum 
tam  se  adjunxisse  defensioni  doctrinarum  in  Chri- 
stianorum  £cc[esiis  susceptarum  in  iibro  quem 
tempore  defectionis  susb  ab  his  Ecclesiis  scripse- 
rat ;  tum  enim  jam  ipso  tempore  restinotus  aliquo 
modo  erat  ille  Tertulliani  in  secus  sentientes  or- 
thodoxas  ficclesiaB  sccios  furor,  seque,  placato  pau- 
lisper  animo,  in  haBreticos  converterat,  undeTnajor 
oum  recte  seatientibus  consensus  et  mitior  de  iis 
sententia  exstitit  (29). 

ARTIGULU8  VI. 

Quinia  classis  librorum  quorum  nec  aias  nec  docirina 

certa  esi. 

§  1.  —  Liber  d$  Pceniteniia. 

Jam  de  libris,  qui  sunt  de  Carne  Ckrislij  deque 
camis  Resurrectione,  non  est  quod  multa  dicamus, 
oum  huno  eo  posteriorem  esse  illius  libri  in  hoo 
excitato  satis  169  doceat  (o.  2),  ac  ille  demum 
post  librum  de  hssricorum  Prxscripiume  compo- 
situs,  quod  eodem  modo  apparet  (Vid.  art.  4, 
§  6) ;  at  certus  horum  librorum  annus  non  con- 
Btat.  Restant  igitur  ii  libri,  quorum  nulla,  ut  mihi 
videtur,  ratio  vel  aBtatis  vel  doctrinie  tradi  potest 
(is  enim  erat  tertius  nostrte  scriptionis  loous)»  de 
quibus  cum  alii,  qui  eam  rem  a  se  perfeotum  pu- 
tarunt,  decrevisse  sibi  visi  sint  cum  aliqua  certl- 
tudine,  quseounque  in  istam  rem  disputarunt,  ea 
nos,  quibus  magis  placet  in  hac  oausa  vereoundius 


tractamns,  looo.  Quam  ob  rem  cum  locus  is,  de 
qao  disputamus,  a  Montanista  non  minus  potuerit 
adhiberiy  quam  a  socio  Ecclesiffi  rect»  sentientis ; 
hoc  qusBritury  utra  sit  sententia  vel  interpretatio 
ad  veritatem  propensior?  ubi  ergo  non  multum  du- 
bito  quin  ipsum  hunc  librum  dicam  a  TertuIIiano 
HontaniBta  proflcisci,  Nam  primum,  sunt  libri 
Septimiani  e  disciplina  Montanistarum  ducti,  in 
quibue  illi  instat  prsscriptioni  in  causa  hfieretico- 
rum,  nec  uilo  modo,  quod  usu  ipsi  venit  de  libris 
omoibua  suis,  ad  quos  remittere  lectores  poterat, 
suum  de  Prasscripiione  hssreticomm  opus  antesta- 
tur,  veluti  in  libro  adversus  Praxeam,  o.  2 ;  adver^ 
sus  Eermogenem^  c.  ^l.  Deinde,  si  is  esset  loci  su- 


Est  hi\jus  generis  liber  de  Pamiieniia,  quem  Ter- 
tulliani  esse  adeo  negabat  Erasmus,  probatus  in 
hao  re  a  DallaBo  aliquando,  etiam  ab  HofTmannOf 
maxime  propter  styli  dissimilitudinem  in  hoo  oas- 
terisque  Tertulliani  libriB ;  quam  ego,  fateor, 
deprehendere  non  satis  queo,  etiamsi  hio  non  tam 
appareat  impeditum  iilud  et  ooncisum  dicendi 
genus,  quod  regnat  in  oaeteris.  Neque  enim  tanta 
est,  quanta  putatur,  haeo  dissimilitudo,  sed  eadem 
fracta  et  interrupta  dictio  hio  exstat,  quas  est  in 
aliis  mitigatas  paulisper  dictionis  libris  veluti  in 
iis,  qui  sunt  de  Patientiat  deque  Fuga  in  persecu- 
tione,  Sit  igitur  his  liber  Septimi  nostri,  sed  eum 
cum  soriberet^  oujusnam  sect®  fuerit,  dicere  non 


perius  tractati  et  libro  nostro  sensus  qualem  Tille-  Q  audco.  At  hic  intercedunt  fere  omnes,   certissi- 


montius  flngit,  non  admodum  credibile  et  Tertul- 
lianum  potuisse  post  scriptum  huno  librum  ad 
Montanistas  delabi,  qui  tam  dilucide  sententiam 
adversuB  Montani  scholam  dixerat,vel  huno  librum, 
in  qno   Montani  molitiones  tanto  impetu  damnati 

(39)  Ardua  saoe,  si  qua  fuerit^  ac  angustiis  in- 
tricata  videtur  hsc  de  praescriptionum  tempore 
coDtroversia  :  cjuam  rursus  in  hujus  operis  decursu 
in  promptu  eritaliquatenus  exagitare,nostramque, 
etsi  nobis  non  licet  tanta^  componere  iites,  sen- 
tentiam  qualemcumque  explicare.  Nunc  autem  id 
obiter  tantum  dicere  juvat,  neo  jam  videlioet  bia 
piiooisBe  quam  0vU>OAoratur.  Tiliemontius  opinio- 


mumque  esse  aiunt,  cum  orthodoxis  tum  Ter~ 
tullianum  sensisse,  namque  et  cum  ccetui  sacro 
potestatem  concedere  delicta  condonandi  iis  qui 
gravius  peccassent,  quam  prorsus  destruxisset  in 
libro  de  Pudieitia,  et  in  iilo  libro  ipsum  illum  pro- 

nem,  ^ua  librum  huno,  equidem  ante  Tertulliani 
defectionem,  cum  adhuo  sana  fide  floreret,  ac  for- 
san  dum  Romae  agens  traditiones  apostolicas  peni* 
tus  introspiceret,  oonceptum  fuisse  ao  inoeptum, 
nec  tamen  nisi  post  libros  in  Marcionem,  haerente 
Jam  auctore  in  Montanismi  fasce,  in  lucem  editum 
arbitraremur.  £bd. 


215 


DISSERTATIO  DE  VERA  ufiTATE 


216 


flteri,  86  nunc  oonfutare  velle  librum  quem  olim,  A  ^e^  doctrinam  bio  liber  (referendue  sit,  cum  alisB 


bsBresi  oommunis  Ecelesiae  addictus  pro  bac  pote- 
Btate  scripsieset.  In  qua  universa  disputatione 
multo  sapientior  mibi  videtur  Hoifmannus,  quam 
in  osBteris.  Namque  1.  c.  §  13  pulchre  monetis, 
longe  diversam  esse  qu8Bstionem  in  libro  de  Pceni' 
tentia  propositam  ab  ea,  quam  Tertullianus  in 
commentario  super  Pudicitia  posuit,  atque  etiam 
Montanistas  omne  illud  potuisse  defendere  qood 
est  in  libro  de  Posnitentia  propositum.  Yidelicet 
non  Buper  ea  re  erat  ortbodoxos  inter  et  Monta- 
nistas  qusBStio  :  possentne  ii,  qui  ad  impuritatem 
pristinam  gravioribus  delictis  rediissent,  interpo- 
sita  poBnitentia,  veniam  malefactorum  a  Deo  im- 
petrare,  quod  neutri,  ne  Montanista  quidemi  ne- 


rei  dirimend®  in  boc  libro  signifitiones  non  ex- 
stent,  me  quidem  prorsus  nescire  Profiteor. 

§  2.  —  Liber  aduenus  Judxos. 

Atque  etiam  illud  non  me  fateripudet  de  libro 
quem  adversus  Judssos  consoripsit,  in  quo  nibil  est, 
quod  Montani  ineptias  saperet  :  sed  neque  illud 
admirationem  babet ;  nulla  enim  fere  exstitit  Ter- 
tulliano  in  boc  libro  tallum  commemorandarum 
opportunitaB.  Quare  illud  est  videndum,  utrumne 
ibi  aliqua  reperiatur  temporis  signiiicatio.  Et  ea 
est  quid^m  subobscura  in  duobus  locis  :  Prima, 
c.  7,  in  quo  Britannorum  inaccessa  Romanis  loca 
commemoratf  et  paulo  pOBt  eos  Oceani  sui  ambitu 


gabant,  quos  potius  constot  ipsam  i^ofxoX^YTjdtv  a  g  canclusos.  Qu»  res  quidem  Baronium  {Annal.  ecde- 


reis  postulasse,  sed  eam  quidem  non  ita,  ut  impe- 
traret,  qui  pecoaverat,  veniam  ab  EccUsia  et  oon- 
junctionis  cum  illa  restitutionem,  sed  ut  inoita- 
rentur  probi  ad  supplicandum  Deo,ut  buic  peccatori 
tandem  aliquando  veniam  concederet ;  sed  illud 
quflBrebatur  potius,  liceretne  Ecclesiam  usurpare 
potestatem,  qua  se  non  destitutam  etiam  ipsa  sen- 
tirent,  recipiendi  sejunctos  a  societate  sua  peooa- 
tores  in  amicitiam  veterem  et  communionem  sa- 
crorum ;  quod  Montanistie  ita  negabant  fleri  debere, 
sed  ortbodoxi  ita  posse  fieri  aiebant.  Hanc  igitur 
licentiam  uBurpatam  ab  ortbodoxis  Tertullianus, 
in  libro  eo  qui  est  de  Pudicitia^  vehementer  salee- 
que  exagitat,  sed  in  libro  de  Pamitentia  neque 


siast.f  ad  an.  212),  Ailixium,  aliosque  deduxit  in 
eam  opinionem,  ut  crederent  poBt  victorias  Severi 
a  Britannis  reportatas  scriptum  bunc  libnim  esse, 
etita  anno  fere  GGIX  ;quod  ego  non  dixerim  ;  nam 
quomodo  tum  tandem  loca  Britannorum  dici  inac- 
oessa  potuisBont,  quorum  sibi  aditum  Romani  fe- 
cerant ;  et  qui  potuissent  TertuUianus  dicere  :  Trans 
islas  genles  Romanos  porrigere  regni  sui  vires  non 
posse,  cum  illud  ipsum  inter  Britannos  feciBsent. 
Nimis  profecto  clare  confirmat  Herodianus  (Bist.f 
lib.  m,  c.  14,  p.  o:.  170),  Severum  non  modo  6e- 
tam  in  iis  Britannorum  regionibus  reliquisse,  qus 
imperio  Romanorum  subjeotffi  erant,  sed  Severum 


quoque,  pergit,  latius  se  profudiBse.  Neque  vero 
oonfirmat,nequo  impugnatetiam,8eddeilla  venia  muroi  aSevero  in  Britannia  exstructua,  qui  Ba- 
loquitur,  ad  quam  etiam  iis  iqui  immersi  110  es-  ^  ronium  caBterosque  decepit,  is  est,  quo  Tertullia- 
sent  gravissimis  flagitiis,  apud  Deum,  si  ab  bonam      nus   significat  conolusos  finibus   suis  Britannos 


mentem  rediissent,  aditus  non  esset  impeditus.  Ex 
quo  etiam  illud  efficitur,  non  revocare  Tertullia- 
num  in  libro  de  Pudicitia  id,  quod  in  singulari 
libello  ortbodoxorum  oiim  sententis  addictus  scri- 
p8isset,sed  nibil  nunc  fatetur,  nisi  se  aliter  sentire 
de  ista  venia  a  coqIu  sacro  concedenda,  quam  olim 
inter  ortbodoxos  oon  quidem  scripsisset,  sed  sen- 
siBset  tamen.  Quid  ergo  est  ?  Tertullianumne  pu- 
taremus  buno  librum  in  montanismo  soripsisse  ? 
Neque  hoc  audeo  dioere.  Nam  etsi  peccatoribus  ad 
pristinam  eamque  perversam  vitam  redeuntibus 
non  nisi  unam  eamque  ultimam  spem  venia  apud 
Deum  impetrandffi  polliceri  videatur  c.  8,  tamen  et 


fuisse,  neque  enim  muro,  sed  iidra  Oceani  ambi» 
tum  conclusos  Britannos  171  planissime  dicit.  Sed 
ista  demum,  qu»  de  Britannis  cffiteri  scriptores 
tradiderunt,  sunt  in  expeditione  Severi  adversuB 
eoB  facta,  quam  censtat  fuisse  anno  GGVII  sus- 
ceptam.  Prior  igitur  bic  TertuIIiani  liber  exstitit, 
et  multo  prior  quidem,  si  quid  viduo,  reoteque 
TertuIIianus  altero  in  loco  disputavit.qui  est  c.  13. 
Neque  enim  tempore  scripti  bujus  libri  cuiquam 
Judffiorum  permissus  erat  aditus  ad  Betblebemum 
aut  agrum  circumjacentem,  aut  Hierosolymam. 
Enimvero  constat  Severum  multas  rogaspe  Judaeis 
amicas  leges,  quas  in  compendio  recitavit  Jacobus 


in  ea  re  nibil  docet,  quod  proprium  fuisse  lega-  D  Ba«nagiuB  {Hist.  des  Juifs,  t.  VHI,  p.  49  seq.),  ao 


mus  Montanistarum,  sed  quod  etiam  ab  aliis  or- 
tbodoxorum  vebementer  propugnatum  esse  inve- 
niamus  (Vide  Uerm»  Pastorem,  mandato  4  in 
Fabricii  Apocryphis  N.  T.  tom.  III,  p.  845  seq.,  et 
loca  ibi  a  Fabricio  citata),  nuUam  spem  esse  salutis 
iis  qui  post  susoeptum  baptismum  iterum  gravius 
et  ad  jacturam  verffi  pietatis  peccassent,  quod  pes- 
simam  baptismi  diflerendi  consuetudinem  in  Ec- 
clesiam  postea  intulit ;.  et  quffi  durius  looutus  esse 
videri  poterat,  ipse  bis  verbis  subjeclis  mitigat : 
Verum  non  statim  succidendus  ac  subruendus  est 
animus  desperaiione.  Quare  ad  quam  vel  ntatem 


ista  jura  Bpartianus  (in  Vita  Severi,  c.  16)  ait  fun- 
data  ipsis  esse  tum,  cum  Severus,  capta  Gresi- 
phonte,  in  ^Egyptum  proficisceretur,  h.  e.  an  fere 
GGII.  Itaque  non  est  credibile,  cum  multa  ipsis 
jura  concesserit,  amplius  quemquam  probibuisse 
ab  aditu  vel  Hierosolymorum  vel  cujusquam  alius 
in  Palffistina  laci,  nec  dici  potest  exsilium  Judffio- 
rum  vel  Tertulliani  adversus  Judssos  librum  demum 
post  ilum  anoum  exstitisse,  sed  antea  magis.  In 
qua  sententia  confirmari  videor  loco  aliquo  Ter- 
tulliani  ex  Apologettco,  o.  21,  ubi  prffiter  alia  Ju- 
dffiis  narrat  ne  advenarum  Quidem  Jure  concedi. 


217 


AC  DOCTRINA  SCHIPTOHUM  TERTDLLIANL 


218 


ut  terram  patriam  saltem  vestigio  salutarect.Qaod 
etiarasi  falsum  sit  de  universo  Palaestinse  tractu, 
e  quo  non  videntur  Judaei  ne  per  Adrianum  qui- 
dem  ejecti,  quod  multis  locis  scriplorum  veterum 
imprimis  docuit  Jo.  ^Massonus  (in  Collect  histor. 
ai  op,  Aristidis  ed.  a  Sam.  Jebbio,  ^§  6,  n.  8) ; 
tamea  Tertullianum  ita  oportuit  existimasse  in 
Apologetico.  Unde  csteris,  qu®  diximus,  assum- 
ptis,  [ejusdem  fere  statis  esse  librum  adversus 
Judxos  coiligi  quodam  modo  potest.  Sed  cum 
neqae  annus  hujus  Hbri  accurate  possit  deliniri, 
neque  perspicuum  sit,  senseritne  jam  tum  Ter- 
tulliar^us  |cum  Montanistis,  placuit,  etihm  hunc 
librum  iis  adjungerOy  quorum  neo  eetas  nec  doctrina 
appareat ;  et  coilectis  omnibus  iis  quas  hactenus 
proposita  (sunt,  ita  fere  ordinem  librorum  Tertul- 
llaoi  constituere. 


Ante  tuscept. 

MontaniMm. 
De  Oratione. 
Ad  Martyres. 
De  Spectacolis. 
De  iJolatria. 
Apologeticum. 
DeTeftim  anim». 
Lib.  u  ad  Natio- 

oes. 
De  Baptismo. 
Lib.  u  ad  axorem 
(adversosJadseoe) 


Tn  Montanismo. 
Oe  CoroDa. 
De  Virg.  velaadie. 
De  Cuitu  femiaar. 
De  Paga  in  perse- 

Cttt. 

Oe  Exhort   casti- 

tatis. 
De  JMoaoicamia. 
De  JejuDiis. 
De  Pudicitia. 
Advers.  Praxeam* 
AdT.  Hermog. 
De  Aaima. 


Scorpiaceo. 
Adv.  Valentin. 
Adv.  Marcioa.  Li. 
De  Proescript.  hs* 

retic. 
u,  III,  IV,  advers. 

Morc. 
De  Carne  Christi. 
De  Resurrectione. 
Lib.  V,  ad?.  Marc. 
De  Pallio. 
(Da  Patieotia.) 
Ad  Scapulam. 
(De  Poeaitentia ) 


§  3.  —  De  actis  Perpetuae  et  Pelicitaiis^  harumque 

montanismo. 

Atqae  hic  possemus  finem  facere  disputationis 

Dostrae :  neque  enim  cffitera  Tertulliania  scripta, 

qaas  vel   perperam  sunt  ipsi   ascripta,  ^vel  non 

ezstant,    excutere  nobie  est  propositum.  8ed  in 

aaimum  venit  quedam  de  Actis  illis  SS.  Perpetuae 

et  Pelioitatis  dicere,  que  sunt,  qui  etiam  Tertul- 

liaootribuerint.In  quibus  unum  iiium  Whistonum 

impugnare   placet,   qui  omnem  operam  dedit  ut 

h(ec  Acta  TerluIIiano  assereret  172  (in  The  sacred 

Hislory  of  ilie  Jewish  and  Christian  church,  part.  ii, 

vol.  VI,  pag.  4T7-78).  Atque  is  88.  illas  martyrea 

Don  quidem  arbitrature  disciplina  Montanistarum 

fuisse,  quod   quibusdam   placuit,  veluti  Samueli 

Baanagio   {Annalib.   Polit.   Eccles.,   tom.   II,  pag. 

224  seqq.)  ;   eed  haec  qui  collegit ,   eum   plane 

patat  non  montanistam  modo,8ed  et  Tertullianum 

faisse.  Qaa  de  re  nobis  sedet  contraria  sententia. 

Nam  primum  multa  sunt  in  ipsis,  quos  Perpetua 

reliqnit,  commentarii8,qui  haud  dubie  eam  osten- 

dant  e  Montanistarum  familia  fuisse.  Idque  jam 

oecupavit  fiasnagius,  sed  nactus  est,  qpi  contra- 

diceret,    Josephum    Auguslinum    Orsium,    qui, 

quanvisQum^  qui  acta  ista  collegit,  Montanistam 

(40)  Acta  Perpet.  et  Felicit.,  in  Rutnari  Actis 
martyrum  sinceris.  Ed.  Amst.,  p  93,  §  3.  In  ipso 
spalio  paucorum  dierum  baptizati  sumus.  Mihi  au' 
iem  spiritus  dictavit  :  nihil  atiud  petendum  in  aqua, 
nisi  sufferentium  carnis. 

(41)  Ibid.,  p.  94,  §  4  :  Dixit  mihi  fraler  meus  : 
Dcmina  toror,  jam  in  magna  dignitate  es,  et  tantap 


A  existimet,  tamen  strenuo  in  defendenda  harum 
martyrum  fide  iahorat  (in  diss.  Apoioget.  pro  SS. 
Perpeiuss^  Felicitatis  et  sociorum  martyrum  ortho- 
doxia,  adversus  Sam.  Basnagium,  Florent.,  1728, 
in-4");cujus  argumenta  memini  mihi  olim  legcndi 
rem  istam  non  persuadere,  sed  plurima  continere 
ab  hao  disputatione  prorsus  aliena.  Sed  nunc  qui- 
dem  non  est  ad  manus  ;  itaque  unum  Wbistonum 
persequamur.  Ille  ne  litteram  quidem  quse  mon- 
tanismum  sapiat  ait  esae  in  his  Perpetus  et  Saturi 
commentariis  e  quibus  pene  ista  Acta  composita 
sunt;  quod  quam  a  veritate  iibborreat  postea  do- 
cebimus ;  deinde  hoc  unum  sufficere  ad  omnem 
litem  componendam  putat,  quod  TertuIIianus  pri- 
mus  fuerit  qui  errores  Montanistarum  in  Africam 

l^  tempore  fere  eo,  quo  supplicia  ab  his  martyribus 
sumpta  8unt,induceret :  quare  cum  vis  in  Africam 
haec  sciia  fuissent  delata  eo  tempore,  non  posse 
dici  homines  litterarum  rudes  longe  remotos  a 
Carthagine,  quales  isti  fuerunt,  jam  istam  discipli- 
nam  suscepisse.  In  quo  sermone  non  unus  error 
reperitur.  Primum  hoc  sumit  sibi  baud  dubie, 
quod  isti  martyres  mortem  subierint  Tuburbii, 
cujus  urbis  scio  mentionem  iojectamesseinspuriiB 
horum  Actorum  exemplis,  et  est  quoque  ejus  no- 
men  a  Whistono  expressum,  sed  et  per  meliora 
dTc^Ypacpa  et  argumentis  Valesii  ac  Ruinartii  (in 
not.  ad  Acta  martyr.,  pag.  90,  91,  ed.  Amstel.) 
satis  expIosum.Quare  si  eos,  ut  illi  viri  docuerunt, 
Garthagine  interemptos  cradamus,  facile  accipere 
hi  notitiam  errorum  Montanistarum  potuissent, 

C  cum  Tertullianum  CarthaginflQ  vixisse  omnes  no- 
rint.  Unde  vero  Whistonus  docebit  Tertullianum 
primum  fuisse,  qui  in  Africa  hos  errores  et  tem- 
pore  fere  suppliciorum  ab  his  martjribus  sum- 
ptorum  sparserit?  Et  si  haec  etiam  dederim,  quid, 
obsecro,  incredibjle  est  errores  a  TerluIIiano  in 
Africa  disseminatos,  quos  ante  annum  CGV  jam 
scriptis  defenderat  (huic  enim  anno  mortem  SS, 
Martyrum  Whistonus  adjunxit),  perceptos  ab  his 
martyribus  fuis8e,imprimiB  cum  plurimi  ad  socie- 
tatem  Montani  accedentes  ,  expertes  litterarum 
fuerint,  et  ita  horum  martyrum  similes.  Ac  multo 
magis  abhorret  id,  quod  nihii  sit  somniorum  Mon- 
tani  commentariis  ipsius  Perpetuse  et  Saturi  asper- 
sum.  Nam  primum   magna   est  suspicio   humani 

j)  sensus  in  Jpsis  speciebus  his  hominibus  objectis. 
Etenim  Perpetua  non  modostatim  fSfS  cum  ba« 
ptismo  se  profitetur  dotem  futurorem  prffinuntian- 
dorum  accepisse  (40) ;  sed  ita  etiam  fidenter  de  ea 
dote  loquitur,  ut  pro  arbitrio  futura  praBsagire  et 
vel  ab  ipsis  inferni  suppliciis  mortuos  liberare 
posset  (41).  Quam   postremam   arrogantiam  non 

ut  postules  visianem,  et  ostendatur  tibi^  an  passio 
sit,  an  rommeatus?  i.  e.  an  futurum  sit,  ut  mortis 
periculum  effugias  ?  V.  Holstenii  not.  ad  h  1.  ibid., 
p.  106,  qui  bene  observat  locum  TertuIIiani,  in 
quo  sorores  a  Domino  commemorat  dignationem  i. 
e.  gratiam  sin^ularem,  quotiescunque  desideretii, 
consequi.  Pergit  illa  :  Et  ego^  qux  me  sciebam  la' 


219 


DISSERTATIO  DE  YERA  iETATE 


2i0 


exoutiam  nunc  quldem,  sed  vehementer  tamen 
dubito,  an  temporibus  iis,  in  quae  aetas  Perpetuas 
incidit,  h.  e.  saaculo  P.  N.  C.  secundo  labenti,  illa 
miraculoruQ\  facuitas  et  quasi  immanens  virtus, 
qu8B  apostolis  Ecclesiaeque  apostoiicae  data  erat, 
recte  tribui  debeat.  Gujus  sententiee,  ut  brevitati 
locus  detur,  duas  proponam  rationes.  Una  haec 
est,  quod  doceri  nuiio  modo  possit,  quemquam, 
si  ab  apostolis  discesseris,  vel  accepisse  talem  fa- 
cultatem,  nisi  manibus  eorum  sibi  impositis,  vel 
illam  coromunicare  iterum  cum  aiiis  potuisse : 
contra,qui  in  conlrariam  partem  disputari  possint, 
plures  sunt  et  satis  iiiustres  loci.  Petrum  et  Joan- 
nem  apostoios,  ut  hoo  utar,  quare  tandem  a  C8b- 
teris  missos  esse  Samariam  (Ad.  viii,  14  seq.)« 
quare  manibus  impositis  virtulem  effioiendorum 
miraculorum  distribuisse  novis  christianis  dicas, 
cum  ipsejam  Philippus  evengelista  multismiracu- 
lis  Saraariae  celebritatem  esset  consecutns?  quare 
Ghristiani  Ephesini  (Acl,  zix,  2  seq.)  ad  quos  pri- 
mus  nunc  Pauius  apostolus  accesserat,  neque  ac- 
cepisse  se  Spiritus  sanctum,  neque  ^etiam  scire 
quid  hoc  rei  esset  potuissent  dicere,  nisi  ita, 
quemadmodum  dicebamus,ruisset?Quod  si  ita  est, 
neminem  afOrmare  audeo  sub  finem  ssec.  ii  fuisse 
Ghristianorumquihujusmodi  facuitate  splendesce- 
ret;  neque  enim  tum,  qui  ab  apostolis  eam  po- 
tuissent  accipere  in  vivis  versabantur.  Aitera  ratio 
iu  loso  Gph.  IV,  7  seq.,  continetur.  £tenim  cum 
Paulus  multa  superius  disputasset.quibus  iis  etiam 
qui  adhuc  fuerant  cultum  deorum  secuti,  eamdem 
cum  Judffiispartem.vindicaret  gratiamquedivinam, 
ut  dissentientes  inter  Christianos  judseos  ac  gen- 
tiies  in  concordiam  redigeret;  postea  animadver- 
tens,  facultates  ad  miracula  muitum  ad  aiendam 
utrorumque  discordiam  facere,  et  quod  ipsae  hse 
pro  arbitrio  Ghristi  sapientissime  sint  distributae, 
et  quem  flnem  habeant,  et  quod  non  exstiturae  sint 
nisi  ad  certum  tempus,  perspicue  confirmat.  Quo 
in  loco  quin  intelligendae  sint  non  communee  om- 
nibua  christianis  caeque  spirituales  facultates,  sed 
quorumdam  174  christianorum  ad  propria  mira- 
cula  producenda  idoneae,  nemo,  opinor,  dubitabit, 
qui  vel  h»c  cum  iis  contulerit,  quse  eunt  ab  Apo- 
stolo  Kom.  xii^  3,  8,  et  ad  I  Gor.  xii,  13  8eq.,dispu- 

bulari  cum  Domino,  cujus  henefieia  tanta  experta 
eram,  fidenter  repromisi  ei  dicens  :  Crastina  die  tibi 
renuntiabo,,,  Deinde  p.  96,  §  7,  profecta  esi  ipsi 
vox  et  nominavit  Dinocratem^halrem ^nm  mortuuro, 
et  cognovit  se  statim  dignam  esse  et  pro  eo  petere 

debere continuo  ipsa  nocte  ostensum  est  ei  in  ora- 

matej  periclitari  mortuum  Dinacratem.  Sed  §  8, 
crebras  posi  preces  inteltexit  translatum  esse  de 
pofna.  Tautam  vim  ne  prcces  quidem  apostolorum 
aut  cujusviB  magni  legati  Dei  unquam  iegimus  ha- 
buisse. 

(42)  Istam  infaustam  sane,  tantisque  martyribuB 
ingratam,  Valesti  et  Basnagii  8entententiam,quam 
male  refricat  hic  autor  noster,  strenne  fusam  iu- 
gatamque  habes  in  perempioria  Jos.  Aug.  Orsi 
postea  8.  R.  E.  cardanaiis  Disserlione  apologetica 
pro  SS.  Perp4tu»,  FelicUates  et  SS,  MM*  orthodoxta. 


A  tata.  Atque  illas  addit  Paulus^  ad  Ephes.  iv, 
13,    14,    datas   esse    it-ixp^  xaTavtYjo-cojjLtv  ol  TtavTec 

EtC  TT^V    io<5T7)Ta     T^^     TcijTewC,     Xal     T7i<     iTZlf^d^Vttti^ 

Tou  rlou  Tou  6sou,  eU  av8pa  TeXeiov,  tl^  (liTpov 
i?)Xix(ac  Tou  irXrjpcafJLaTOC  tou  XpiTcou,  x.  t.  X. ; 
unde  efficitur  eo  tempore  exstinctas  has  facultates 
fuisse,  quo  cum  ii,  qui  e  Judaeis^  tum  qui  e  genti- 
libus  christiani  facti  erant  [o\  icdvTec),  in  iisdem 
rebus  oredendis  agnoscendoque  uno  illo  Filio  Dei 
consensissent,  et  universa  ex  utrisque  collecta  so- 
cietas  christianorum  (qu»  hic,  ducta  atabernaculo 
Mosaico,repleto  illo  divino  splendore,  similitudine, 
irXTipoDfxa  Tou  XpuTou  col).  c.  1,  22,  23,  dicitur], 
ad  virilem  quasi  «etatem  perducta,  non  se  jactan- 
dam  amplius  fraudibus  doctorum  tou8ai(<SvTb>v  per- 

P  mitteret.  Sed  istud  tempus  non  ita  multo  post 
apostolorum  omnium  obitnm,autsub  mediam  fere 
saec.ii  partem  exstitisse  suspicor.Etenim  ut  Adria- 
nu8  Judaeis  Hierosolyma  cuitumque  ibi  pablice 
celebrandum  interdixerat,  Ghristianos,  quorum 
animi  adhuo  ad  Judeeorum  religionem  fuerant  in- 
clinati,  paucis  exceptis,  Sulpitius  Severus  )Histor. 
sacra^  lib.  ii,  o.  31),  et  hunc  errorem  abjecisse,  et 
Marcum  e  gentilibus  episcopum  Hierosolymitanum 
creasse,  quorum  haud  dubie  exemplum  caeteri 
ejusdem  generis  imitati  fuere ;  neque  enim  post 
hsc  disruptam  Ghristianorum  societatem  pristinis 
de  observanda  lege  Mosaica  dissidiiB  unquam  de- 
prehendimus.  Nam  etei  quis  obverteril  Gerinthia- 
norum,  Ebionitarum,  Nazaraeorum  et  Elcesaitarum 
familias,  tamen  qui  his,  transacta  priori   ssec.    ii 

C  parte,  se  adjungerent,  .paucissimi  fuere ,  neque 
exstitere  ullo  tempore  tanta  Ghristianorum,  con- 
cordia  postea,ut  nulli  suntprorsus,qui  discensum 
a  caiteris  profiteantur  (42). 

§  4.  —  De  Montanistis  Artotyritis. 

Est  porro,  quae  magnam  moverat  suspicionem 
montanismi  Perpetuse  visio  ea,  e  qua  se  illa  fatetur 
instantem  sibi  violentam  mortem  intellexisse 
(sect.  4).  Nempe  illi  in  visione  offertur  a  quodam 
pastore  bucella  casei ;  edit  illa,  et  qui  astant 
universi  Amen  dicunt.  Quid  hoo  est?  Nempe  signi- 
flcatio  necis  violentae.  Quomodo  hoc  sequitur  : 
casei  particula,  et  195  Amen,  et  violentum  mor- 

Flor.  1728,in  qua  haec  imprimis  statuuntur:l<>  coq- 
D  stare  ex  gravissimis  testimoniis  cultum  fuisse  SS. 
martyribus  nostris  ab  omnisevo  in  ecclesia  praesti- 
tum;2^  etiamsi  e  fontibusMontanistarum  dismana- 
rint  acta  SS.  martyrum,  nihil  inde  in  ipsis  prseju- 
dicii  suboriri ;  3°  nihil  reapse  in  ipsismet  actis  oc- 
curre  quod  Montani  oflicinam  redoloat,  aut  quod 
cum  genuinis  cffiterorum  martyrum  actis  non  ap  - 
prime  consonet ;  4o  eas  demum  esse  martyrum 
nostrorum  virtutes,  eos  visionum  fructus,  vatici- 
morum  eventus,  miraculorum,  doctrinse,  totiusque 
considerationis  caractares,  ut  pateat  illoB  fuisse 
Spiritu  divino  afflotosetaMontanistarum  institutis 
a  toto  coelo  alienos ;  quae  videre  est  inf^  in  III 
tom.  hujusce  Bibliotn.  ubi  de  SS.  Perpetu»  et  SS. 
Actas  cum  variorum  veterum  et  recentiorum  noiia 
loco  Btto  odenBis.  Edo. 


m 


AC  DOCTUINA  SGRIPTOHUM  TERTDLLIANI. 


222 


tis  genns?  Mihiy  si  quid  video,  non  videntur  ea  A  tyrum  ei  revelationum  adjecisset  seque  (sect.  26), 


conJQDcla  aliquo  modo,  nisi  hanc  e  Montanistarum 
familia  virginem  fuisse  dicam ;  quippe  quos,  aii- 
quo8  eerte,  Epiphanius  (haeres.  49,  §  2)  aliique  di- 
eunt  in  sacra  ccena  (in  agapis  furte  volebant  diccre 
bomines  non  nimis  accurati)  caseum  adhibuisse. 
Jam  vero  usu  venerat  inter  Ghristianos,  ut  qui 
adessent  ex  multitudine  Amen  adderent  in  sacro 
epulo,  id  quod  e  Justino  Martyre  (m  Apolog.  mag. 
c.  85  et  87,  ed.  Grabii,  p.  125,  131,  132),  et  dis- 
tribai  solebat  etiam  illud  in  carcere  iis  qui  morti 
erant  destinati.  Omnia  igitur  perspicua  sunt,  si 
ista  virgo  e  Montani  disciplina  fuisse  putatur ;  si 
negatar,  explicari  nullo  modo,  ut  mihi  videtur, 
possunt  (43). 

176  §  5.  —  Whisiani  argumenta  pro  TertuUiano 
auctore  horum  Aciorum  expenduntur. 

Sed  ad  alterum  veniamus,  quod  est  in  eo  posi- 
tum  :  fueritne  is,  qai  hasc  Aota  collegit,  vel  scriptbr 
e  Ifontanistarum  secta,  vel  idem  ipse  Tertullianus 
quou  Qtrumque  Whistono  placet;  recte  quidem,  si 
deiilo  qaaeritur;  si  de  ipso  Tertulliano,  longe  se- 
CQS.  lUod  igitur  superius  plane  Whistono  assentior 
propterea,  quod  et  ille  scriptor  (in  Prsfatione) 
prophetias  ait  se  et  visiones  nooas  agnoscere  et  ko- 
norare,  unde  se  et  fatetur  nova  hsec  documenta  mor. 

(43)  Sunt,  qus  ez  hac  Perpetusa  fabula  occur- 
runt  non  sine  magna  ratione  adversus  ea  qusa  dixi 
disputanda,  et  adhibita  etiam  muUo  cum  ingenio 
a  laudatissimo  bistorias  Montanistarum  soriptore. 


quoniam  permiserit  et  permiUendo  volueriL  Spiritus 
Sanctus  ordinem  iuius  muneris  (h.  e.  pugpam  marty- 
rum  cum  bestiis  in  theatro  (conscribi^  haBC  compo- 
suisse  jactitat;  quod  haud  scio  an  nou  alium  quam 
muQtanisticum  scriptorem  prodat,  hanc  prscipue  ob 
causam,  quod  orLhodoxi  non  solebant  magni  »sti- 
mare  Montanistarum  martyres,  et  ita  muito  minus, 
ut  supplicia  ipsorum  atque  constantiam,  etiam  cum 
visiouibus,  quas  contemnebant  profecto,  in  iitteras 
referrcnt.  At  quod  est  caput  hujus  disputationis, 
TertuIIianum  eum  ipsum  scriplorem  fuisse,  non 
dabo  Whistoni  argumentis,  qus  sunt  ab  eo  latius 
proposita  hoc  modo  :  Primum  haec  Acta  sunt,  ut 
prsfatio  docet,  non  ita  multo  post  ipsum  hoc  fa- 
ctum  composita;  deinde,  exarata  Latine,  tum,  ab 
homine  Alricano,  cujus  rei  est  non  ieve  in  horrido 
Afroium  dicendi  genere  hio  adhibitodocumentum  : 
itemque  multaadsunt  verba  familiaria  iUaquidem 
TerLuUiano  (quod  pluribus  exemplis  probant  Hol- 
sLenianffi  ad  htec  Acta  notas);  postremo,  scriptor 
fuit  haud  dubie  e  schola  Monlani,  quam  primuB 
hoc  fere,  quo  isti  martyres  interempti  sunt,  lem- 
pore  Tertullianus  in  Africa   propagavit;  necesse 
est  igitur  TertuUiani  etlam  hec  Acta  esse.  Quas 
omnia  nihii,  si  quid  video,  docent,  nisi  Tertullia- 
num  esse  posse  eum,  cui  coUecti  hi  commentarii 

in  laudibus  Perpetuae  totus  est,  aiioque  modo  tra- 
dilam  illi  casei  buceUam  interpretatur,  eum  vero 
quis  hanc  rem  tamen  laudasse  mirabitur?  8ed  al- 
terum  gravius  est;  Augustinus  illam  casei  huccel- 


Tbeoph.  Wernsdorfifo,  §  18,  quibus  breviter  placet  r  lam  signum  putat  fuisse  dulcedinis  felicitatis  Per- 


et  modeste  respondere.  Atque  mihi  non  contem- 
nenda  omnino  videntur,  qus  veterum  nonnuUi  de 
adhibito  a  Montanistis  in  sacris  epulis  caseo  tra- 
dont,  nnde  nomen  Artotyritarum  traxerunt.  Nam 
etiamsi  illud  inepte  de  modo  saoras  Gcenffi  apud  eos 
dicatur,  longeque  iUud  praeclarius  etiam  a  viro 
docto  ad  agapas  Montanistarum  et  oblationes  refe- 
ratur,  nostra  tamen  causa  nihii  postulat  magis. 
n^si  ut  Q8U8  casei  his  eorum  agapis  vindicetur, 
Quod  fieri  facile  potest  non  modo  propterea,  quod 
nulla  alia  reddi  ratio  potest  originis  tam  ridiculs 
culpae  atque  cognomini»  sed  quod  etiam  cunstat, 
IfoDtaaistas  zerophagiarum  studiosissimos  fuisse, 
oode  nec  lauta  fuisse  eorum  sacra  convivia  faciie 
intelligitur ;  eoque  cibo  tenui,  quaiis  oaseus  erat^ 
Perpetuam  quoque  csBterosaue  martyres  in  carcere 
etiam,  cum  veluti  agapas  naberent,  usos  fuisse, 
noQ  ma^s  dubitabit  qui,  quam  miserabUis  sors 
eorum  m  vinculis  fuerit,  ex  Actis  iUia  didicerit. 


petuae,  istamque  interpretationem  persuasit  viro 
cl.,  qui  omnem  illam  significationenK  mortis  vio- 
lentae  qussrere  videtur  in  scala  iUa  spinis,  gladiis, 
aliisque  munita,  per  quam  ascendendum  PerpetuH) 
erat;  caseus  vero  cur  adhibitus  sit  ad  sempiter- 
nam  felicitatem  adumbrandam,  rationem  dicit  in 
lege  persequendae  metaphor»,  ductae  ab  imagine 
Paatoris,  fuisse.  At  ego,  si  nuUa  alia,  nisi  haeo, 
fuisset  sumptionia  casei  significatio ,  quaererem 
quid  esset,  quod  Perpetuae  caseus  a  Pastore  mul- 
gente  fuisset  oblatus,  non  aliquid  potius  lactis, 
quod  esset  ad  felicitatem  CGelestis  Gbanaan.  melle 
quasi  et  lacte  fluentis,  adumbrandam  malto  ac- 
commodatius?  Deinde  dicat  mihi  quis,  quare  Per- 
petua  hoc  commemorct  objectum  menti  suae,  quod 
istam  casei  bucellam  acc^perit  junctis  manibus  (ex 
more  in  coena  sacra  apud  veteres  christianos  re- 
cepto)  et  universi  circumstantes  Amen  dixerint^  cujus 
an  ullam  rationem  daro  possit  quisquam  dubito, 


Sed  quod  iUam  rem  adhibnerimus  ad  efnciendum  D  nisi  quis  causae  nostree  faveat.  Deniquesi  ista  casei 

V>M^.— ..    __j.-. —      : : i_    T» i «« A i  '.'      f fj     i_ i__i.i    ♦^ i ^..^^ 


horam  martyrum,  imprimis  Perpetuae,  Montani- 
smum,  conveUi  videtur  iis,  que  vir  doctiss.  I.  c. 
attulit;  primum  August.ui  ac  Tertulliani  auctori- 
tate,  auorum  alter  illam  Perpetuaevisionem  lauda- 
vit,  alter  non  commemaravit  in  Ub.  de  Anima. 
Qooram  neutrum,  opinor,  admirationera  habet. 
TertuUianus  enim,  dubitari  potest,  num  hano 
ipsam,  de  qua  quaeritur,  visionem  signiflcaverit  : 
cum  a  Perpetua  non  nisi  martyres  in  paradiso  vi- 
808  fuisse  dicat,  cujus  rei  quis  forte  mentionem  in 
nostra  visione  desiderablt;  neque  is  ad  causam 
aaam,  qun  unice  in  asserenda  solis  martyribns  ante 
oltimam  judicii  diem  perfecta  feUcitate  versatur, 
apte  congruenterque  a  Perpetua  sumptum  caseum 
commemoratarus  foisset.  Attgustinum  vero,  qui 


sumplio  aliquid  in  regno  ccelesti  Perpeluae  even- 
turum  signincat,  et  coenam  forte  adumbrat  Agni, 
descriptam  in  Apocalypsi  Joannis,  ex  qua  fere  om- 
nes  sunl  istae  visiones  in  Actis  laudatis  desumptes, 
Montanistam  si  dixeris  Perpetuam,  multo  facilio. 
rem  habet  cogitationem,  quam  ob  rem  ad  hoc  si- 
gniflcandum  casei  buccella  tradita  illi  fuerit,  cum 
caseo,  uti  diximu»,  Montanistae  in  Agapis  uteren- 
tur;  at  si  illum  caseum  non  aliquid  ccelesto  dicis 
respicere ,  sed  conjunctum  (^uidvis  alind  cum 
morte  violenta  Perpetuas,  explicari  istud  visum  e 
ccena  libera  potest,  quam  Acta  illa  (sect.  8)  refe- 
runt  martyres,  pridie  quam  supplicia  sustinerent, 
tanquam  agapen  sumpsisse. 


223 


DISSERTATIO  DE  SCRIPTIS  TERTDLLIANL 


m 


debeantur,  at  eum  istos  etiam  condidibse,  illud  A  ^uam  in  pervagatis  aliie,  quamvis  em  quidem  ma- 


Whistonus  uon  est  istis  argumentis  assecutus.  Et 
Bunt  profecto  in  bis  qu(e,  cum  ficta  sint  ad  libidi- 
nem,  vel  plus  efTiciant  quam  velit,  nibil  efficiant. 
Num  et  illud  commentitium  est,  uti  diximus,  Ter- 
tullianum  primum  Montanismi  in  Afrioa  dissemi- 
nati  fuisse  auctorem;  et  verba  TertuIIiani  cum  his 
Actis  communia,  non  sunt  cx  ejus  quidem  propria 
dicendi  genere,  sed  ex  Africano.  Etenim  si  plura 
verba  quae  sunt  in  Tertuiliani  consuetudine  loquen- 
di  ostenderent,  ipsum  TertuUianum  tale  Ecriptum 
composuisse,  certe  necesse  esset,  etiam  ipsius 
Perpetuas  Saturique  commentarios  non  ab  ipsis, 
sed  a  TertuIIiano  fuisse  compositos;  multa  enim 
sunt,  ut  HolstenianflQ  observationes  docent,  voca- 


gis  videantur  ad  usum  commanem  accomodats; 
cum  in  his  parum  vei  nihil  sit  quod  efTugerit  mal- 
torum  diligentiam,  in  illis  semper  sitquod  dispu- 
tari  ampiius  possit.  In  rebus  vero  iis  que  non 
certffi  sunt,  sed  probabiliter  constituendffi,  loDge 
major  est  ad  impetrandam  intelligendi  scribendi- 
que  facultatem  usus,  quam  in  oertis  et  quasi  ne- 
cessariis,  propterea,  quod  ille  multas  babent  veluti 
formas,  et  cogitari  ac  disputari  in  otramque  par- 
tem  possunt,  quod  magnam  habere  vim  ad  impe* 
trandam  ipsam  inteliigendi  subtiiitatem  dudum  est 
rectissimeque  a  veteribus  traditum.  Sed  quid  ego 
universa  conquiram,  cum  et  operam  dederim,  ut 
ipsi  causffi,  quantum  fieri  poterat,  aliena,  nec  ta- 


bula  in  illis  ipsis  commentariis  que  in  Tertulliaoi  „  men  a  proposito  nimis   sejuncta,  interponerem, 

^*i :^n :^-    *x :  ^*: —  «.,-«:       quibus  aliquantum  satietati  similium  rerum  mede- 

rer,  etiuti  liceat  exemplis,  quibus  declaretur,  ca 
quffi  didimus,  quanquam  leviora  forte,  tamen  esse 
necessaria,  si  quis  majoris  momenti  locos  velit  ex 
historia  sacra  excutere.  In  quibus  ponendis  non  is 
ego  sum,  qui  velim  viros  doctos  reprebendere,  sed 
pauca,  quffi  non  multum  quffirenti  occurrunt,  affe- 
ram,  ut  usus  tamen  hujus  disputationis  quodam 
modo  intelligatur.  Disputant,  118  ut  ab  hoc  or- 
diar,  viri  docti  quid  causiB  fuerit  ut  »e  Montanistis 
TertuUianis  adjungeret,  in  quibus  multi  audien- 
dum  Hieronymum  putant,  qui  odio  doctorum  Ec- 
clesiffi  Romanae  ait  incensum  eum  valedixisse 
communi  Ecclesiffi;  quod,  ut  alia  pr«teream,  vix 
est  credibile,  propterea,  quod  magnis  laudibus 


etiam  scriptis  reperias,  Atque  occurri  etiam  suspi- 
cionibus  Whistonianis  potest  argumentis  contra- 
riis.  Nam  in  libro  de  Anima,  c.  55,  TertuUianus 
quamdam  Perpetuffi  visionem  in  his  Actis  narra- 
tam  commemorat,  affertque  ad  comprobandam  ali- 
quam  doctrinam;  177  sed  ne  verbum  est  quidem 
ibi,quo  se  scriptorem  horum  Actorum  significaret, 
quod  aut  dubito  quin,  uti  solet,  facturus  esset, 
si  ipse  scriptor  hujus  historiffi  exstitisset.  Deinde 
nihil,  ut  mihi  videtur,  quemquam  oportet  scripta 
Tertulliani  modumque  dicendi  cognovisse,  qui  di- 
cere  ausit,  genus  dioendi  illud,  quod  est  in  flne 
borum  commentariorum,  simul  esse  ejus,  quod 
aliis  in  scriptis  TertuIIiani  deprehenditur.  Itaque 
eximenda  sunt  ista  Acta  e  libris  Tertulliani,  nec 


necesse  est  igitur  de  ipsa  eorum  «tate  dispu-  C  Homanam  Ecclesiam  in  libro  de  Praescriptf  Monta- 

nistico  illo,  uli  diximus,  persequitur  (c.  36);  nec 
in  eo  adversus  Praaxam,  o.  i,  ubi  vebementer  cum, 
adullerantem  illam  Ecclesiam  erroribus,  insectatur, 
quidquam  contumeliarum  in  ipsam  hanc  Ecclesiam 
ejusve  episcopum  projicit.  In  historia  deinde  Mon- 
tanistarum  quot  evitari  peocata,  quot  aagumenta 
emendaripotuissent,  si  qui  ante  defectionem  Ter- 
tulliani,  quique  postea  libri  scripti  fuerint,  accu- 
ratius  fuisset  constitutum?  sunt,  ut  hoc  utar,  qui 
in  fiagitiis  Montani  ridioulum  et  muliebre  ocalos, 
capillos  aliaque  ornandi  studium  posuere,  ducti 
rebus  iia  quas  Apollonius  apud  Euseb.,  H.  B.  v. 
18,  memoriffi  prodidit;  cujus  verba.  si  quid  video, 
hano  rem  nullo  modo  confirmant,  estque  ab  omni- 


tare. 

§  6.  —  Usus  universx  hujus  disputationis  exemplis 
ex  historia  Christiana  ductis  demonstratur. 

Atque,  dum  nos  finem  scribendi  facimus,  non 
dnbitamus  fore,  quibus  omnis  hffio  opera,  dispu- 
tandiu  his  rebus  impensa,  levis  maleque  collocata 
videatur.  Sunt  enim  qui  vel  contemnendam  putent 
omnem  disputationem  quffi  versatur  iti  rebus  parum 
certis  et  exsanguibus  quodam  modo,  vel  eas  res 
quarum  usus  se  non  prima  quasi  fronte  offert,  sed 
perreconditus  est,  omni  utilitate  destitutas  pro- 
nuntient.  Quibus  occurrere  possemus  magnorum 
virorum  exemplis,  quibus  in  hoc  genere  disputa- 
tionum  vesari  turpe  non  fuit  visum,  et  prfficlaris 


vcner.  Ernestii  verbis,  qui  profecto,si  quis  alius,  D  bus  in  eo  peccatum,  quod  prophetam  ibi  comme 


8cit  quantum  sit  pretium  cuivis  disciplinffi  sta- 
tuendum,  atque  (in  Prolus  de  usu  chalcographiss, 
p.  5}  de  singulis  arlibus  ita  judicandum  censet, 
ut  earum  dignilatem  et  prxstantiam,  non  tam  utiii- 
litaiis  magnitudine  et  necessitate^  quam  inveniettdi 
exercendique  difficultaie  metiamur,  neque  quintum 
quxque  prosit,  sed  quanti  quxque  sit^  pondere- 
mus;  nisi  vero  quia  magis  et  necessarium  est  et 
utite  panes  pinsi,  quam  tabulas  pingi,  propterea 
pistorum  opi/icium  arti  pictorise  prxferendum  pute^ 
mus.  Atque  ego  in  enucleandis  rebus  subobscuris 
multo  rectius  industriam  ponendam  esse  arbitror, 


moratum  Montanum  esge  crediderint,  cum  Apollo- 
nii  verba  de  vitiis  universe  intelligenda  sint,  qu« 
a  vatibus,  quorum  multos  Montanistffi  jactabant, 
abesse  deberent.  8ed  potest  illa  calumnia  etiam 
retundi  severioribus  illis  Tertulliani,  in  libris  de 
Virg.  veL  Cultuque  femin.,  dictis  adversus  nimium 
muliebris  elegantiffi  studium.  Porro  Epiphanius, 
haec.  49,  sect.  14,  Montanistas  dicit  inter  orandum 
manuni  ori  admovisse,  unde  Tuscodrugorum  no- 
men  meruissent;  quam  culpam  WernsdorfGus, 
vir  clarissimuB,  I.  c,  §  21,  confutare  vult  loco 
quodam  TertuUiani  e  libro  de  Qrat.^  c.  13,  ubi 


m 


PARADOXA  TBRTDLLIANI 


226 


DOD  esse  molestia  ait  manus  inter  preces  subli-  A 
mius  efferre  :  qui  locus  e  libro,  a  Terlulliano  re- 
cte  adhnc  sentiente  conscripto,  nullam  vim  ad 
depellendam  culpam  habet,  ut  non  dicam  Epi- 
phaDiam  hoc  nonnisi  de  quihusdam  Montanislis 
referre.  Pasterea  disputationes  Tillemontiii  alio- 
nimqae  de  calamitatibus  Ghristianorum  sub  Se- 
vero,  qnam  confuss  sunt  e»,  omnesque  earum 
loci  quam  perturbate  ac  prffipostero  ordine  positi, 
haoc  nnam  ob  causam,  quod  qui  ilagrante  priore, 
iroperante  Severo,  vexatione,  cum  eadem  cum  or- 
thodoiis  sentiret  Tertullianus,  quique  sub  poste- 
riore,  cum  ab  iis  se  sejunzisset,  scripti  sint,  li- 
bros  non  recte  distinxerit.  Denique  nihil  est 
dispalatione  nostra  efBcacius  ad  convelleada  Whi- 
stoni  somnia  quas  in  libro  superius  citato  {The 
irue  origin  ofthe  SabelUan  and  Athanasian  docin^  ^ 
net  of  ih^   Triniiy,  Lond.  1720,  in-8«)  proposuit. 


in  quo  Sabellianorum  et,ut  eos  vocat,Athanasiano- 
rum  de  sanctissima  Triadescitainventa  per  Simo- 
nem  Magum  ac  per  Montanistas  resuscitata  fingit, 
atque  propterea  Tertulliani  ea  in  re  sententiam 
triplicem  fuisse  conatur  docere  e  triplici  librorum 
gcoere  qui  essent  ab  eo  exarati,  cum  vel  recte 
seneisset,  vei  inclinasset  ad  Montani  errores,  vel 
imbutus  omnino  fuisset.  Ubi  in  quovis  librorum 
genere  tales  libros  refert  qui  plane  alii  librorum 
generi  a  nobis  asserti  fuere,  quo  ipso  omnis  Whi- 
stoniana  disputatio  ad  nihilum  redigitur.179  Sed 
est  tandem  aliquando  desinendum,  ne  nimii  in  his 
rebus  videamur ;  et  committendus  nostor  libellus 
dootorum  hominum  judicio,  quod  tanto  magis 
equum  rogamus  nobis,  quo  magis  vel  ipsa  rerum 
ISO  disputatarum  natura,  vel  quibus  oppressi  in 
iis  proponendis  fuimus,  labores  alii,  elfecerunt  ut 
non  potuerimus  accuratoria  tradere. 


3aB 


PARADOXA   TERTLLLIANr, 

CUM  ANTIDOTO 

JACOBl  PAMELIl. 


§  1. 1^  angelis  desertoribus  qui  duxerunt  fHias  ho-  (J 
minum^  tom.  II,  lib.  de  Idotoi.y  c.  9.  n.  47 ;  de 
Babitu  mulieb,^  cap.  1,  num.  17;  lib.  de  Cultu 
femin.^  c.  40,  num.  56 ;  et  1.  de  Velandis  vir- 
gin,^  0.  7,  nnm.  32 ;  item  tom.  III,  lib.  v  adv. 
Marc.,  eap.  18,  num.  291.  (Juxta  edit.  Pamelii, 
Antverp.,  1579;  Paris.,  1583.) 

Hujus  Paradoxi  Tertullianus  primus  auctor  non 
cst,  neqne  postremus  ;  sed^  sicuti  partim  adnota- 
vimus  ad  lib.  de  Habitu  virg.y  ubi  maxime  ex  pro- 
posito  illud  tractat,  ante  eum  Joseph.  AntiquitAib, 
i:S.  JustinusMart.  Apolog,  utraque ;  Atenag.  in 
Apoiog.  Cleroens  Alexand.,  lib.  iii  et  v  Stromat., 
post  eum  Lactant.  lib.  ii  Insiiitd,  divin,  oap.  15 ; 
S.  Cyprian.  lib.  De  Dise.  ei  Hab.  virg,  num.  54  ; 
£oBei}.  lib.  V  Evang.  Praepar*,  et  Method.  serm. 
de  Resurreci,  Gausam  erroris  dedit,  quod  LXX  D 
editio  Graeca  vetus,  quam  illi  secuti  sunt,  post 
Phiionem  legeret  :  01  Srf(iko\.  toO  6tou,  et  Latina 
Ilalica,  vel  SS.  Ambros.  August.  Procopio  testibus, 
Angeii  Dei^  pro  eo  quod  postea  lectum  invenitur 
ol  u\ol  Toii  8eoi>,  et  Latine,  filii  Dei,  quam  utram- 
qoe  agnoverunt  suo  tempore  S.Augustinus  et  Pro- 
copius.  Vere  pulchre  eam  sententiam  per  absur- 
ditatem  refutat  S.  Ghrysost.  hom.  22  in  Genesin, 
asserens  nusquam  alibi  in  Scripturis  (nempe  juxta 
edilionem  lXX  quam  solam  noverat)  vocari  ange- 
lo8  niios  Dei,  item  8.  Ambros.  lib.  de  Noe  el  Arca, 
cap.  4,  S.  Aogust.  qu.  3  m  Gen,  et  latius  lib.  xv 


DeCivit.  Oet,  cap.  15;  8.  Epiphan.  Epit.  divin. 
dogmai.,  et  Procopius  in  Gomment.  quorum  Ghry- 
sost.  etAugust.  etiam  suctoritatem  libri  Enoch, 
quo  niti  videtur  Tertullianus,  impugnant.Qui  om- 
nes  et  angelos  et  filios  Oei,  posteros  Seth,  utpote 
Dei  cultcres,  interpretantur,  sicuti  etiam  B.  Hie- 
ron.  lib.  de  Tradit.  Hebr.  in  Genesim;  denique 
Ven.  Beda,  Rhabanus  noster  et  Haymo  Gom.  in 
Gen.,  scribentes  et  in  Scripturis  sacris  frequenter 
angeiorum  nomine  viros  fidelefl  et  justos  appellari. 
Quid,  quod  Philastrius  lib.  de  Hxres.,  cap.  'lOS, 
inter  hsreses  recenset  eos  qui  asserunt  angelos 
miscuisse  se  cum  femiois  ante  diluvium,  et  inde 
natos  esse  gigantes  ? 

§  2.  D^  angelorum  apparilionibus  in  vera  humana 
camey  tom.  III,  lib.  iu  ad,  Marc.,  cap.  9,  num. 
61,  ac  cap.  11,  num.  73. 

Videntur  quidem  tale  quid  sonare  verba  illa 
Tertulliani  ;  «  Dehinc  scito,  nec  iilud  concedi  tibi, 
quod  potativp  fuerit  angelis  caro,8ed  ver»  et  soli* 
dffi  su!»stanti»  humanfle.  »  Sedinaliis  libriseodem 
conscriptis  teropore  ita  seipsum  explicat  sicuti  ad- 
notavimus  ad  lib.  de  Came  Christi,  cap.  6,  num 
60,  ut  nihil  certi  ea  de  re  voluerit  asserere,  alio- 
qui  enim  sibi  videbitur  contrarius.  «  Gonstat,  in- 
qui  ibi,  angelos  carnem  propriam  non  gestasse, 
utpote  natura  substantis  spiritalis,  et  si  corporis 
alicujuB,  sui  tamen  generis,  in  carnem  autem  hu- 


»7 


PARADOXA  TERTULLIANI 


»8 


B 


manam  traneflgiirabiHs  ad  tempns,  ut  videri  et  f^ 
congredi  cum  hominlbus  possint.  »  Et  apertius  lib. 
de  Resurrect,  cams,  c.  62  :  «  Quia  et  angeli,  in- 
quit,  aliquando  tanquam  bomines  fuerunt.edendo, 
bibendo  et  pedes  lavacro  porrigendo  ;  humHnam 
enim  superficiem  induerant,  salva  intus  substan- 
tia  propria.  »  Hocsufncere  ubique  visum  est  Au- 
ctori,  quod  dogmati  Apellis  non  consentiret,  qui 
ex  aera  substantia  angelos  creatos  dicebat,  ut  ne 
videretur  iiii  et  in  hoc  conseatire,  quod  Ghristi 
corpus  ex  sBtherea  materia  originem  haberet 
suam.  Atqui  qualia  corpora,  et  unde  assumpta  ab 
angelis  fuerint,  etiam  hodie  controversum  est 
apud  Magistrum  Bententiarum,  lib.ii.  dist.  8,  §  4  ; 
nos  loco  jam  citato  cum  S.  Bernardo  de  hoo  sen- 
tentiam  nostram  suspenderemaluimus  quam  certi 
quid  definire.  An  autem  senserit  Auctor,  quod  illi 
quidam  impingunt,  corporeos  esse  angelos  et  dxmo- 
nas,  non  immerito  dubitare  licet.Maxime  cum  Au- 
ctor.  etsi  videatur  hic  suis  generis  corpus  angelis 
tribuere,  tamen  faciat  eos  substantix  spiritualis, 
sicuti  etiam  non  semel  in  Apologeiieo,  et  nomina- 
tim  0.  22,  spiritales  vires  et  angelis  et  dsmonibus 
attribuit,  et  spiritus  vocat.  Magis  tamen  recepta 
est,  mihique  placet  eorum  sententia,  qui  incorpo- 
reos  faciunt,  inter  quos  veniunt  commemorandi 
SS.  Dionys.  Areop.  o.  2  Coslest,  Hierarch,  ;  Atha- 
nas.  de  Commun,  Essentia  Patris  et  Filii  et  Spiri- 
tus  sancti;  Chrysost.  homil.  22  in  Gen,;  Cyrill.  lib. 
IV.  in  Joan.  capite. 

§  3.  De  anima  primi  hominis  ex  materia  Dei,  tom, 
in,  lib.  IV  advers,  Marc,  c.  38,  num   611.         C 

Huo  quidem  pertinere  videntar  illa  Auctoris 
verba  explicantis  illud  Luc.  XX  :  Reddiie  qu3S 
sunt  D^t  O^o.u  Hominem  igitur  reddijubetCreatori^ 
In  cujus  imagine  et  similitudine  et  nomine  et  ma- 
teria  expres8usest.»Qni  locus  fortassisincausa  fuit 
nti  sic  scribat  de  illo  IHl  Genn.II.  Wh.de  Dogmat, 
Eccles,\  Nihii  ex  Trinitatis  essentia  ad  creaturarum 
naturam  credamus  deductum,  ut  Plato  et  Tertul- 
lianus.  Verum  cum  S.  August.  qui  toties  deducit 
animam  non  posae  partem  Dei  dici,  nihil  tale 
illi  attribuat,  ego  etiam  a  tam  absurda  haeresi 
ipsum  purgandum  existimo,  Atque  adeo  nihil  il- 
lum  aliud  voluise  dicere  quam  quod  ex  afflatu  Dei 
sit  animae  origo,  juxta  illud  Gen,  ii  :  Et  flavit  Deus 
flatum  vitsB  in  faciem  hominis,  et  facius  est  homo  in  D 
animamvivamf  sicuti  frequentissime  ipse  incul- 
cat,  maximevero  de  Anima  o.  H.  Quo  loco,  sicuti 
etiam  lib.  de  Bapt,,  o.  5,  num.  43,  eam  interpreta- 
tionem  consentire  ostendimus  cum  SS.  Iren., 
Prudentio,  Chrysost.,  Augusl.  et  Theodoreto. 
Quorum  iste  :  Nomine  flatus,  inquit,  non  intelli- 
gimus  partem  aliquam  essentias  divin«B  secundum 
Gerdonis  et  Marcioois  rabiem,  sed  animae  naturam 
per  id  denotari,  quod  anima  spiritus  sit  rationalis 
et  intellectualis.  Quse  verba  mibi  etiam  aliam  con- 
jecturam  faciunt,  loqui  Auctore  non  ex  sua,  sed 
ex  Marcionis  8ententia,prffisertim  cnm  ex  fragmen- 


tis  lib.  de  Censu  anima?  adv.  Hermog.,  conatet, 
sensisse  illum  animam  longe  Deo  inferiorem,  ut- 
pote  passibiJem  etsi  immortalem.  Et  vero  etiam 
repetendom,  quod  utrobique  adnotavimus  recte 
oensuisse  8.  Aug.  libro  de  Hseres,^  quod  Philastrius 
multas  haeres  recensuerit  qus  basreses  non  sunt, 
qualis  est  non  haeresis,  sed  Catholica  Patrum 
sententia,  Flatumf  seu  spiraculum  vitae  de  anima 
rationali  interpretatur. 

g  4.  De  Animabus  posterotum  Adse  ex  traduce,  tom. 
III,  lib.  de  Anima.  cap.  9  num.  123,  cap.  19, 
num.  256,  cap.  22,  num.  294,  et  integris  capiti- 
bus  27  et  36. 

Paradoxon  isiud  Tertulliano  ascribunt  Rufinus 
Apolog.  pro  Origene,  et  S.  Hieron.  libro  u  et  iii, 
Apolog,  adv.  eumdem,  quorum  ille  nihil  definien- 
dum  putat,  hio  satis  dubie  loquitur,  quamqnam 
magis  sentire  videatur  esse  damnatam  sententiam 
Nam  tom  maxime  Apolog,  ad  Pam(uh,,  adversaa 
Brrores  Joann.  Hieros.  disertis  verbis  dicit,  eccle- 
siasticam  esse  sententiam  Deam  novas  quotidie 
amimas  corporibus  jam  conceptis  infundere,  al- 
legans  ad  id  Soripturas  Joan.  v.  ;  Zacb.,  xii  ;  Psal. 
XXXII,  quaaquam  interim  epi8t.99,quae  est  ad  Mar- 
cellinum  et  Anapsychiam,  mitius  loquar,  et  iilud 
quidem  sibi  videri  scribat,  sed  ad  S.  Augustinum 
remittat  utpote  nihil  volens  certi  deOnire,  quod 
illum  legissetdubiamadhuosuBpenderesententiam 
alludens  ad  epist.  illius  ad  se  scriptas,  et  157  ad 
Optatum  de  origine  animarumf  in  qua  TertuU 
lianum  non  tam  damnat  quod  ex  traduce,  quam 
quod  corporeas  animas  faceret,  de  quo  Paradoxo 
paulo  post  latius.  Nam  et  illi,  inquit,  aaimas 
ex  ilia  una  propagari  asserunt,  quam  Deus  primo 
homini  dedit,  atque  ita  eas  ex  parentibus  trahi 
dicunt,  si  Tertulliani  opinionem  sequantur,  pro- 
fecto  eas  non  8piritus,sed  corpora  esse  contendunt 
et  corpnlentis  seminibus  exoriri.  Quo  perversua 
qdid  dici  polest?  Neque  hoo  Tertuliianum  som- 
niasse  mirandum  est,  IM  qui  etiam  ipsum  crea- 
torem  Deum,  noa  esse  nisi  corpus  opinatur.  Sed 
de  illo  quoque  Paradoxo  infra  ex  eodem  Augu- 
stino  latius.  Gennadius  aut  lib.  Eccles,  Dogmai, 
[quem  vel  hinc  patet  S.  August.  non  esse],  enar- 
rata  Origenis  sententia,  et  jam  dicta,  ul  dicit, 
Luciferianorum  Gyrilli,  et  aliquorum  Latinorum 
(inter  quos  haud  dubi  TertuIIianus),  definit,  for- 
mato  Jam  corpore  animam  a  Deo  creari  et  infundi. 
Ncc  aliter  auctor  dialogi  de  animarum  origine  inter 
SS.  Hieron.  et  August.  Nos  tamen  nihil  tanquam 
fidei  docere  malnimus,  quandoquidem  et  Ecclesia 
tot  jam  inde  celebratis  conciliis  nihil  expresse, 
quod  quidem  sciam,  deflnitum  reliquerit.  Sufflciet 
atem  qusedam  in  Adnotationibus  adjeccisse,quibu8 
tum  S.  Hieron,  sententiam  nihil  magis  probari 
Bignificavimus,  tum  ad  argumenta  Tertulliani  ab- 
surda,  qui  sentit  ex  corpulentis  seminibus  ani- 
mam  exoriri,  ex  S.  August.  et  Lactantio  paucis 
respondimus. 


229 


CUM  ANTIDOTO  PAMELII. 


230 


§5.  De  animss  sexu,  Ibid.^  oap.  36. 


Hoc  quidem  colligit  Tertull.  ex  praBdicto  para- 
dozo.  Si  enim  anima  Bimul  seminatur  cum  cor- 
pore,  videtur  itlud  coneeqtti ;  sed  dissertis  verbis 
coDtrariam  definiunt  sententiam  8.  Cyrill.  Hieros. 
Catech.  IV,  et  S  August.  lib.  i,  de  Anim,  et  ejus 
origine  ad  Vincentium  cap.  8.  Hujus  vcrba  quae- 
dam  adduximus  in  annotat.  nostris,  quo  lectorem 
remiltimus.  Ule  sic  babet  :  Omnes  animse  tam  vi- 
roram  quam  mulierum  pulchrsB  et  similes  sunt, 
sed  membra  tantum  corporis  discrimen  faciunt. 

§  6.  Animam  peccatricem  potius  quam  carnem, 
tom.  III,  lib.  I,  de  Anima  integro,  cap.  40,  et  c. 
58,  num.  650  ;  et  lib.  v,  adv,  Marc.  o.  40, 
num.  165. 


A  Bcoe  quibus  auribus  et  quibus  oculis  debuit  aa- 
dire  et  vivere  Deum  popuius,  quibus  anima  in 
somnis  fungitur,  cum  si  ipsum  TertuUianum 
quisquam  videret  in  somnis,  nunquam  se  diceret 
ab  eo  visum,  et  cum  eo  locutum,  quem  vicissim 
ipse  non  vidisset.  Postremo  si  anima  seipsam  videt 
in  somnis,  cum  jacentibus  utique  uno  in  loco 
membris  corporis  sui,  ipsa  per  varias  imagines 
evagatur,  quas  videt,  quis  eam  vidit  aliquando  in 
Bomnis  aerei  coloris  ac  lucidi^  nisi  forte  ut  cstera, 
quae  simiiiter  falso  videt  ?  Nam  et  hoc  potest  videre, 
sed  absit,  ut  eam  talem,  cum  evigilaverit,  credat ; 
alioquin  quando  se  aliter  viderit,  quod  magis 
crebrum  est,  aut  immutata  erit  anima  ejus,  aut  neo 


tunc  animas  videtur  substantia,  sed   imago   cor- 
Ad  islud  paradoxum    in    h«o  verba  alludit,   et  g  poris  inoorporea,   qu»  miro  modo  sicut  in   cogi- 


talione  forroatur.  Quis   enim  iEthiops  non    pene 

semper  se  nigrum  videt  in  somnis;  aut  si  iu  alio 

colore  se  vidit,  non  magis  roiratus  est,  si  tuit  cum 

illo  memoria ;  aereo  tamen  colore  ac  tucido  nescio 

utrum  se  unquam  vidisset,  nunquam  istura    le- 

gisHct  vel  audisset.  Quid  quod  ducuntur  homines 

talibus  visis,  et   de  Scripturis  nobis  volunt  pre- 

scribere  tale  aliquid  esse  non  animam,  sed  ipsum 

Deum,     qualis    figuraliter    Sanctorum     spiritus 

demonstratus  est,  qualis  etiam  in  sermone  aliego- 

rico  ponitur.  Similia  quippe  sunt  illa  visa  talibus 

dictis,  sic  erraiit,  constiluentes  in  corde  suo  si- 

mulacra  vanffi  opinionis,  nec  intelligentes  ita  san- 

ctusdesui^visistalibus  judicasse,qualiterjudicant, 

«-   -,        .  X        T    i     »  £o  si  talia  divinitus  in  figuris  dicta  legerent  vel  au- 

§7.  De  anima  corporea.  tom.  I,  Apolog,  o.  48,  num.  p  ^.  .     .       ^  •        *        x       l.  » 

608.  ac  609,  et  tom.  III,  lib.  de  Anima,  inlegris  ^  «^^^^^^  «»^"t  8«P^«°°  «P^^«»^^  «^P*®'"  ^^^®'''  «^P^^°° 
capitibus  5,  6,  8,  9,  22,  36,  37  ;  libro  de  Came      anni  sunt,  sicut  linteum  quatuor  lineis  aliigatum. 


eadem  opera  oonfulat  Petrus  Lombardus,  verbis 
etiam  a  nobis  illic  citatis  lib.  ii  Sentenl,  oap.  3i . 
Pataverunty  inquit,  quidam  secundum  animam 
trahi  originale  peooatum,  non  solum  secundum 
ctriiem,  quia  non  solum  carnem,  sed  et  animam 
ex  traduce  arbitrati  sunt.  Ideoque  siout  de  cor- 
rupta  came  caro  seminatur,  ita  etiam  de  anima 
peccatrice  animam  peooatrioem  corruptione  ori- 
ginali  infectam  a  gignentibus  trahi.  Hoo  autem, 
inquit,  fides  catholica  respuit,  et  tanquam  veritat^ 
adversnm  damnat,  quffi  non  animas,  sed  carnem 
Boiam  ex  traduce  esse  admittit.  Allegavimus  ibidcm 
nam.  756,  pro  contraria  sententia  SS.  Ambros.  et 
Aogust.  locas  ab  eodem  Lombardo  citatos. 


Cfiristi^  cap.  11,  num.  98;  de  Rpsurr,  camis, 
0.  17,  num.  131,  cap.  45.  num.  320,  et  o.  53, 
num.  484  ;  lib.  v,  adv.  Marc.  o.  iO,  num.  158, 
etc.  15,  num.  248.  Qiiod  proinde  proprie  spiri- 
tus  non  sit,  ibid.  Wh.de  Anim  cap.ll.  et  tom.IV, 
in  Fragmentis  lib.  de  Censu  animae,  adversus  Her'- 
mogenem. 

Paradoxon  istud  Auctori  impingunt  8S.  August. 
1M  libro  X,  de  Gen.  ad  lilt.  duobus  ultimis  oa- 
pilibus,  et  libro  de  Haeres.,  et  Fufgent.  libro  ii, 
de  fide  ad  Petrum.  Sed  non  tam  quod  corpoream 
fnciat  (quod  aliquo  sensu  commode  in  Hilari^, 
Casciano,  el  Hieronjmo  ascripto  Commentario  in 
Job,  quidam  interpretantur)  atque  quod  effigiatam' 


velut  discus  plenus  variis  animalibus,  orbis  ter- 
rarumest  cum  omnibus  gentibus;  sic  etiam  Cffltera, 
et  muUo  magis  quffi  do  rcbus  incorporeis,  corpo- 
raiibus  significentur,  non  rebus,  sed  Imaginibus. 
Et  item  sequenti  capite :  Noluit  tamen  TertuIIianus 
animam  crescere  snbstantia  siout  corpus ;  asserens 
etiam  timoris  sui  causam,  «  ne  etiam  decrescere 
substantia  dicatur,  inquit,  atque  ita  et  defectura 
credatur ;  »  et  tamen  quia  per  corpus  eam  localiter 
tendit,  non  invenit  exitum  incrementorum  IM 
ejus,  quam  vult  de  semine  exiguo  ffiquari  corporis 
quantitati,  et  ait  :  ■  Sed  vis  ejus,  in  qua  naturalia 
peculia  consita  retinentur,  salvo  substantiae  mo- 
et  foloro/am  dicat,ille  arguit.Sic  enim  loco  priori:  Q  dulo,  quo  a  primurdio  inflata  est,  paulatim  cum 


Denique  Tertullianus,  inquit,  quia  corpus  esse 
aniroam  credidit,  non  ob  aliud  fecit,  nisi  quod  eam 
iocorpoream  cogitare  non  potuit,  et  ideo  timuitne 
nibil  esset,  si  corpus  non  esset.  Qui  sane,  quan- 
qaam  acutus  est,  interdum  contra  opinioncm  suam 
▼isa  veritate  superatur.  Gum  etiam  animffi  colorem 
dan^t  aereum  ae  tucidum,  ventuin  est  ad  sensus 
qnibus  eam  membratim  quasi  corpus  instituere 
coaatus  est,  et  ait  :  «  Hic  erit  homo  interior, 
alius  exterior,  dupliciter  unus,  habeos  et  ille  oculos 
et  aures  suas,  quibus  populus  Oeum  videre  et  au- 
dire  debuorat,  habens  et  cffiteros  artus,  per  quos 
iQ  cogitationibus  utitur,  et  in  somnis  fungitur.  » 


carno  producitur  in  membris.  »  Hoo  forte  non 
inteiligeremus,  nisi  adhibita  similitudine  eorum 
quffi  videmus,  planum  faceret  quod  dioebat :  u  Gon- 
stitue,  inquit,  certum  pondus  auri,  vel  argenti 
rudem  adhuc  massam,  collectus  habitus  est  iili, 
et  futuro  interim  minor,  tamen  continens  intra 
iineam  moduli  totum,  quod  natura  est  auri  vei 
argenti ;  dehinc  quam  in  laminam  massa  laxatur^ 
mojorefnciturinitio  suo,  per  dilatationem  ponderis 
certi,nonperadjectionem,dum  extenditus,non  dum 
augetur.  Etsi  sic  quoque  augetur,  dum  extenditur; 
licet  enim  habitu  augeri,  cum  statu  non  licet.Tuno 
et  splendor  ipse  provehitur  auri  vei  argenti,  qai 


231 


PARADOXA  TERTDLLIANI 


232 


prius  fuerat  qnidem   et  in  massR,  sed  obscurior  J^ 
non  tamen  nullus.  Tunc  et  alii  atqoe  habitus  ac- 
cedunt  pro  facilitate  materi®,  qua  duxerit  eam  qui 
agit,  nihil  conferens  modulo  nisi  efBgiem.  Ita   et 
anims  crementa  reputanda,  non  substantiva,  sed 
provocativa.  •  Quis  hunc  crederet  cum  isto  corde 
tum  disertum  esse  potuisse?  sed  tremenda  ista 
8unt,  non  ridenda ;  ad  boc  enim  nunquam  cogere. 
tur,  si  aliquid  cogitare  posset  quod  et  sit,  et  cor- 
pus  non  sit.  Quid  autem  absurdius  quam  putare 
massam  cujuspiam  metalli  ex  aliqua  parte  cre- 
scero  poBse  dum  tunditur,  niri  decrescat  ex  altera. 
vel  augeri  latitudine,  nisi  crassitudine  minuatur  ? 
Aut  uUum  esse  corpus  manente  natureB  suae  quan- 
titate,  quod  undique  crescat  nisi  rarescat?  Quo- 
modo  igitur  implebit  anima  ex  illa  stilla  seminis  n 
magnitudinem  corporis  quod  animat,  si   et  ipsa 
corpus  est,  cujus  substantia  nullo  accessu  crescat? 
Quomodo,  inquam,  implebit carnem  quam  vivificat, 
nisi  tanto  rarior  fuerit,  quanto  gravius  quod  ani- 
maverit?  Timuit  videlicet,  ne  deficeret  etiam  mi- 
nuendo  si  cresceret,  et  non  timuit  ut  deficeret  ra- 
rescendo,  cum  non  cresceret.  Sed  quid  ampiius 
immorer,  quando  et  sermo  pergit  in  prolixiorem 
modum,  quam  patitur  terminandi  necessitas,   et 
sententia  mea  jam  satis  sit  nota  vel  quid  certum 
teneam,  vel  unde  adhuc  dubitem,et  quaredubitem. 
Loco  item  posteriori  :  Animam  dicit  immortalem 
quidem,  sed  eam  effigiatum  corpus  esse  contendit. 
HaotenusS.  Augustinus.  Nos  etiam  adnotalionibus 
nostris  in  cap.  6,  et  ex  S.  Gregorio  et  Nysseno   et 
Nazianzeno,  ac  Gaudiano  de  Statu  animx,  argu-  ^ 
roenta  Platonicorum  de  anima  incorporea  confirma- 
vimus ;  et  ia  cap.  7,  ac  partim  8,  argumenta  ipsius 
auctoris,  vel  ex  Scripturis  quadam.non  concludere, 
ex  SS.  Justino  Mart.  Gregorio  Nysseno,  August. 
Epiphanio,  et  dicto  Claudiano  ostendimus,  et  c.  9, 
N.  409  et  110,  citavimus  contra  anim»  effigiem,  et 
Piatonem,   et   Glementem  Alexandrinum.  Deinde 
0.  lly  allegavimus  iocum  Auctoris  lib.  de  Pxnitenty 
c.  3,  n.  12,  ubi  contrarium  antea  senserat,antmam 
vocans  spiritum,  Dei  afflatu  consummatum,  Neque 
vero  ex  Scripturis  Isaim  xui,  et  lvii,  quas  ibi  pro- 
se  citat,  concludi  potest  animam,  spiritum  tn  aliis 
Scripturis  non  vocari.  Caeterum  quo  sensu  corpus 
possitlSS  dici  anima,sese  expliceatlibro  adversus 
Eermogenemy  cap.  35,  num.  124,  in  bflec  verba  :  D 
a  Ut  concedam,  inquit  aiiquid  esse  inoorporale 
de    substantiis   duntaxat,    cum    ipsa   eubstantia 
corpuB  sit  rei  cujusque.   »  Videtur  itaque  ad  id 
absurditatis  de  anima  aerei  et  tucidi  coloris  fuisse 
seductU8,perfalsa8  quasdam  revelationes  cujusdam 
montanistioae   feminae,  non  quidem  Priscillas  aut 
MaximiliflB  [uti  aliquando  existimavimus],qu2B  jam- 
dudum  antea  suspendio  perierant,  sed  cujusdam 
earum   discipulee,  sicuti  patel  et  dicto   libro  de 
Anima,  cap.  9,num.  111.  Idipsum  Paradoxon attri- 
buit  alicubi  Origeni  S.  Hieron.  atque  adeo  etiam 
ad  iilius  opera  hoo  Antidotum  usui  esse  poterit. 


§  8.  Animam  nihit  patt  poste  sine  corpore^  tom.  I 
Apolog*  c.  48  ;  lib.  de  Testim.anim.^  cap.,  4,  num 
14. 

Magdeburgenses  Genturiatores  non  inter  para- 

doxa,  sed  inter  dogmata  fidei  illud  collocant,  et 

ex  Tertuliiani  Jam  dicto  ioco  confirmant,  eed  frus- 

tra.  Ipse  enim  Auctor,  qua^i  retractans  qupd  initio 

fidei  non  satis   oaute  pronuntiaverat,  postea  de 

fide  catbolica  melius  institutus,  libro  de  Anima, 

integro  cap.  ult.,  late  et  pulchre  deducit  animas 

pati  interim  apud  inferos,  id  est  usque  ad  judicium 

extremum,  ubi  inter  cffitera  :  «  Quid  ergo  fiei  in 

tempore  isto?  Dormiemus?  At  enim  anim»  nec 

in  viventibus  dormiunt.  Jam  vero  quam  iniquissi- 

mum  etiam  apud  inferos,  si  et  nocentibus  adbuo 

illis  bene  est?  Nonne  et  de  suo  sufficit  sibi  ad  ti- 

tulum   passionisT  quoties  illasso  corpore  anima 

sola  torquetur  bile,  ira  laedio  plerumque  nec  sibi 

no.to?  Adeo  novit  et  apud  inferos  anima  doiere 

sine  carne,  quia  et  in  carne  iiiasa,  si  voiet,  dolet. 

Huo  si  ex  arbitrio  suo  in  vita,  quanto  magis  ex 

Judicio  Oei   post  mortem  ?  Nam  solos  cogitatufl 

et  nudas  voluntates  censura  divina  persequitur, 

Ergo  propter  hoc  congruentissimum  est,  animum, 

licet  nou  expectata  carne»  puniri,  quod  non  sociata 

carne  commisit.  In  summa,  cum  oarcerem  illum, 

quod  Evangeiium  demonstrat  [MaUh.  v)  inferos 

intelligimus,  et  novissimum  quadrantem  modicum 

quodque  delictum  illic  luendum   interpretamur  ; 

nemo  dubitabit  animam  aliquid  pensare  apud  in- 

feros.  »  Id  ipsum  etiam  inculcat  libro  de  ResurrC' 

ctione  carnis^  oap.  19,  num.  133  ao  134.  Ad  quod 

caput  etiam  adduximus  similia  testimonia  Auotoris 

qusst.  et  respons.   inter  opera  S.  Justini  Mart., 

Lactantii  et  S.  Augustini,  et  indicavimus  eam  esse 

conformem  Patrum  sententiam. 

§  9.  Animam  sanctorum  in  tinu  Abrahss,  seu  para- 
diso,  sive  sub  altari,  seu  taco  non  coetesti,  sed 
tamen  inferis  superiori^  foveri  et  gaudere,  ad 
diem  usque  judidi  Domini,  tom.  I  Apolog,,  cap. 
47,  num.  601 ;  tom.  III,  lib.  de  Anim,  cap.  7, 
num.  94,95,  96,97;  cap.  9,  n.  124;  cap.  55, 
n.  66,  58,  610,  611  ;  cap.  56,  n.  622,  ao  cap. 
ult.  n.  644 ;  lib,  de  Resurrectione  cam,^  cap.  17, 
num.  132,  134 ;  lib.  iii,  adverj  Marc.  cap.  34. 
num.  148,  549,  550,  551  ;  et  Scorp.  adv.  GnosL 
cap.  12,  num.  95;  tom.  IV,  lib.  de  186  Judie. 
Domini^  cap.  11,  num.  15;  et  in  Fragment.  libro 
de  Parad.  Denique  tom.  V  Novatiani  lib.  de 
Trinit.,  cap.  1,  nuro.  10. 

Huic  Paradoxo  non  solum  apud  Tertull.  et  Nova- 

tianum,  sed  etiam  apud  alioa  voteres  occasionem 

dederunt,  tum  Lazari  sive  historia  sive  psrabola, 

(Luc.  xvi)  quem  vidit  dives  in  sinu  AbrabiB,  tum 

visio.  S.  Joan.  Apostoli  Apoc.  vi^  qua  vidit  animas 

martyrum  sub  altari  indutas  stolis  albis,  quibus 

dictum  est  ut  requiescerent,  donec  impleretur  nu- 

merus  conservorum  suorum,  tum  denique  illud 

Christi  ad  latronem  [Luc.  xxiv) :  «  Hodie  mecum  eris 

in  paradiso.  »  Hinc  enim,  cum  viderent  distiguen- 

dum  esse  tautum  animarum  sine  corpore  nsque  ad 

futurum  Judicium,  a  statu  perfectiori  animarum 


133 


GUM  ANTIDOTO  PAHELII. 


334 


oam  oorporibus  post  reBorreotionem  universalem,  A 
dictis  sinus  Abrakx^  quietis  placida!  sub  altari^  et 
paradisi   appellatioDibun    nuncoparant    quemad- 
modum   statum  illum  seoandum,  contrario,  ccrU- 
stem  sinum^  altare  superius,  et  cjilestem  portum. 
NoQ  vero,  quod  sentirent  animas  sanctorum  tan- 
tisper  carere  divini  intuitus  gloria,  sicuti  hodie 
Anabaptietae  et  Gornelius  Atrgripa  eorum  assecla, 
otpote  qoi  legissent  apud  Apostolum  (Philipp.  \)  : 
Desiderium  habeo  dissolui,  et  e^se  cum  Christo,  Item 
iilud  (II  Cor,  v) :  Banam  voluntatem  habemus  pere' 
grinari  a  corporef  et  praesentes  esse  ad  Dominum, 
Et  illud   de  ipsa  Dei  visione  :  Nunc  videmus  per 
speculum  in  xnigmatef  iunc  autem  facie  ad  fadem. 
Certe  ipse  auctor  suam  sententiam  indicare  vide- 
tur  in  hasc  verba  dict.  lib.  de  Anima,  cap.  56,  num.  „ 
622  :    Usquequo  perfectum  iltud  repromittitur  ad 
angelicx    plenitudinis    mensuram    temperatum.  Si 
quis  interim  apud  euro  sit  locus,  aut  alios  Patres, 
qui  hanc  commodam  interpositationem  non   reci- 
piat,   meminerit  iector,  huno  errorem  non  officere 
eraditiooi  et  pietati  tam  illustrium  8Criptorum,cum 
Ecclesia  illorum  temporibus  nihil  adbuo  certi  de 
hoc  articalo  credendum  statuisset.Sed  circa  syno- 
dam  oecumenicam  Florentinam,  quse  post  primam 
damnationem  factam  Epist.  Decretalibus  Innocen- 
tii  III  et  Benedicti  XII  id  definivit,   aliter   sentire 
noQ  licet.  Illius  adversus  errores  Armenorum  baeo 
Bunt  verba  :  Deflnimus  illorum   animas  qui   post 
baptisma  susceptum  nullam  omnino  peccati  macu- 
lam  incurrerunt,  illas  etiam,  quse  post  contractam 
peccati  maculam  vel  in  suis  corporibus,veI  eisdem  ^ 
exute  corporibus,  prout  superius  dictum  est,  sunt 
pargatSy  in  ccBlum  mox  recipi,   et  intueri   clare 
ipsam  Dominuro    trinum  et  uuum,  sicuti  est,  pro 
meritorum  tamen  diversitate  alium  alio  perfectius: 
illorum  autem  animas,  qui  in  actuali  mortali  pec- 
cato,  vel   8oIo   originali  decedunt,   pcenis  tamen 
disparibuB,  puniendas.  Quid?  quod  dicta  Scriptu- 
rarum  loca  pro  alia  non  faciant  sententia,  si  dili- 
gentins  inspiciantur.  Primum  enim  etsi  Lazarum 
et  alioa  Patres  Veteris  Testamenti  in  sino  AbrahaB, 
et  latronem  ibidem,  sive  in   paradiso  aliquandiu 
fnisse,  satis  in   confesso  sit  :  tamen  inde  per 
Cbristoni  in  ooelum  sunt  deducti,  juxta  illud  Psal. 
Lxvii,  et  Ephes.  iv  :  Ascendens  lft7    Christus  in 
altum  eaptivam  duxit  captivitatem,  id  est,  vel  ipso  D 
Apostolo  interprete,  super  omnes  coelos.   Deinde 
loco  illo   citato  {Apoc,  vi)  S.  Augustinus  stolas 
interpretatur  albas,  serm.  4,  de   Solem   Sanct., 
mercedem   baptismi,  prsmium  martyrii,  et  gau* 
diam  coBlestis  patrie  :  ailegans  ad  hoo  verba  se- 
qaentia   {Apoc,  vii) :  Stabunt  ante  thronum  in  con- 
spectu  Agni,  amidi  stoiis  albis,  et  palmse  in  manibus 
eorum;  unde  concludit  :  Stant  in  conspectu   Agni 
ante  tbronnm  Dei  coronati,    nulla  illic  ratione  a 
conteroplanda  ejus  gloria  separandi.  Nob  itaque 
locos  aimiles  et  Gypriani  et  ejusdem  S.  Augustini, 
ac  SS.  Ambrosii  et  Ghrysost.  (apud   quos  etiam 

Patiol.  XXXIY. 


looa  qnasdam  obsoura  reperiontnr)  citavimos  in 
Adnotat.  nostris  ad  epist.  S.  Gypriani  16,  num.19. 
Adnotavit  etiam  aliquot  pro  nobis  looa  Feu-arden- 
tius  in  S.  Irenso,  contra  quam  atii  sentiunt,  lib.  i, 
cap.  2.  nuro,  3,  et  alibi.  Si  quis  plura  desideret^ 
vidoat  Sixt.  Senens.  Bibl,  sanctx  libpo  vi,  adnot. 
264  et  345.  Ilinc  interim  addemua,  quod  Auctor, 
ubi  lib.  de  Anim,  cap.  55  :  solis  martyribus  patere 
paradisum  dicit,  quum  alibi  omnium  sanctorum 
commune  receptacutum  vocet :  sit  explicet  B.Cypria- 
nus  ejus  discipulus,  epist.  32a(f  Antonin,  :  Aliud 
est  ad  veniam  stare,  aliud  ad  gloriam  perve- 
nire,  aliud  missum  in  carcerem  non  exire  inde 
donec  solvat  novissimum  quadrantem ,  aiiud. 
statim  fidei  et  virtutis  accipere  mercedem ;  aliud 
pro  peccatis  longo  dolore  cruciatum  emun- 
dari  et  purgari  diu  igne,  aliud  peccata  passione 
purgasse ;  aliud  denique  pendere  in  die  judi- 
cii  ad  sententiam  Domini,  aliud  statim  a  Do- 
mino  coronari.  Quod  ipsum  facere  ad  confirman- 
dam  traditionem  EccIesiaB  de  purgatorio,  ibidem 
adnotavimus  num.  59,  et  ad  Tertullianilib.de 
Anima^  cap.  55,  num.  611.  Csterum  Auctori,  qui 
omnes  animas  etiam  fidelium  priorum  sequestrari 
vult  usque  ad  diem  judicii,  prorsus  contraria  est 
illa  B.  August.  afOrmatio,  lib.  xx,  de  Civit.  Dei  : 
Jam  inde  quo  sanguis  Cbristi  antiquos  sanctos  ex 
inferis  eruit,  deinceps  boni  fideles,  efTuso  illo 
pretio  redempti  prorsus  ioferos  nesciunt. 

g  10.  Animarum  mortuorum  omnem  exhibitionem 
incorporalem  prxstigias  esse,  tom.  III,  lib.  de 
Anim.  cap.  57,  num.  643. 

Prim»  quidem  facie  vidctur  istud  Paradoxon, 
sed  agit  Tertullian.  ex  instituto  contra  Stmonis 
Magi  discipulo  hssreticoSf  qui  etiam  prophetarum 
animas  ab  inferis  movere  se  spoiidebant^  quod  non 
nisi  mendacio  in  anima  Samuelis  Pythonico  spiritui 
licuisse  (/  Beg.  xviii)  ipae  sentit ;  sed  tranfigura- 
tum  Satanam  in  angelum  lucvi,  de  quo  etiam  alios 
Patres  quosdam  dubitasse  ibidem  adnotavimus 
num.  688.  Deinde  seipsum  explicat  adjiciens  nulli 
animae  inferos  patere,  idque  approbans  ex  dictis 
Abraba  ad  divitem  [Duc.  xvi).  Cum  interim  fatea- 
tur  qua.^dam  animas  in  corpora  Dei  virtute  posse 
revocari,  quidni  et  ex  peculiari  Dei  privilegio  extra 
corpus  etiam  exhiberi  ?  maxime  quam  (de  quo 
etiam  ibi,  num.  643)  exemplum  babeamus  in 
Libris  MacbBbaeorum  de  apparitione  Oniffi  188 
sacerdotis  et  Jeremiffi  prophetffi.  Ut  ut  sit,  S. 
Augustinus  pulchre  hac  de  re  sic  scripsit  libro  de 
Gura  pro  mort.,  c.  10,  11,  15  ac  16  :  Narrantur 
visa  quedam,  feruntur  mortui  nonnulli  vel  in 
somnis,  velalioquocumquemodoapparuisseviven- 
tibus,  atque  ubi  eorum  corpora  jacerant  inhumata 
nescientibus,  locis  demonstrntis  admonuisse  ut 
sibi  sepultura,  qus  defuerat,  prffibcretur.  Hsc  si 
falsa  esse  responderimuscontraquorumdaroscripta 
fidelium  (ulpote ,  exempli  gratia,  S.  Ambrosii 
Serm.   de  Inventione  corporum  SS.   Gervasii  et 

8 


S35 


PARADOXA  TERTULLIANI 


336 


Pretasli ;  et  S.  Luoiani,  de  InTentione  oorporis 
sancti  Stephani  Protomartyris,  et  aiiorum)  et  con- 
tra  eorum  sensus  qui  talia  sibi  accedisse  conOr- 
manty  impudenter  venire  videbimur.  Angeiicis  igi- 
tur  operationibus  fieri,  inquit,  crediderim,  sive 
permitatur  desuper,  sive  jubeatur.  Id  autem  aii- 
quando  utiliter  fit,  sive  ad  vivorum  qualecumque 
solatium,  sive  ut  his  admonitionibus  generi  huma- 
no  sepulturffi  oommendetur  humanitas.  Deinde 
post  multis  in  utramque  partem  productis  argu- 
mentis,  sic  concludit  :  Mitti  quoque  ad  vivos  aii- 
quos  ex  mortuis,  sicut  e  contrario  Paulus  ez  vivis 
in  paradisum  raptus  est,divina  Scriptura  testatur. 
Nam  Samuel  propheta  defunctus  vivo  Sauli  regi 
futura  prsBdixit  (quamvis  nonnulli,  inter  quos,  uti 
jam  dixi,  Auctor  noster,  non  ipsum  fuisse^qui  po- 
tuisset  magicis  artibus  evocari,  sed  aliquem  spiri- 
tum  malis  operibus  congruentem,ilIiu8  existiment 
similitudinem  flgura8se),quum  liberEcclesiastiouSy 
quem  Jesus  filius  Sirach  scripsisse  traditur,  et 
propter  eloqai  nonnullamsimilitudinem  Salomonis 
(etiam  ab  ipso  TertuIIiano  alicubi)  pronuntiatury 
contineat  in  laude  Patrum  (o.  464)  quod  Samuei 
etiam  mortuus  prophelaverit.  Sed  si  huic  lib.  ex 
HebrsBOrum,  quia  in  eo  non  est,  oanone  oontradi- 
citur,  quid  de  Mose  dicturi  sumus,  qui  certo  et  in 
Deuteronomio  mortuus,et  in  Evangelio  cum  Helia, 
qui  mortuus  non  est  {Matth,  xvii),  legitur  appa- 
ruisse  viventibus  ?  Hinc  et  illa  solvitur  qusstio 
quonam  modo  martyresyipsis  beneficiis  qus  dan- 
tur  orantibus  indicant  se  interesse  rebus  humanis, 
81  nesoiunt  mortui  qui  agant  vivi.  Non  enim  soiis 
beneflciorum  efTectis,  verum  etiam  ipsis  homi- 
num  aspectibus,  confossorem  apparuisse  Felicem 
(quod  ipsum  etiam  8.  Paulinus  adtestatur  Garmine 
in  Felioem),  cum  a  Darbaris  Nola  oppugnaretur, 
audivimus,  non  incertis  rumoribus,  sed  testibus 
certis.  Verum  ista  divinitus  exhibentur,  longe  ali- 
ter  quam  sese  habet  usilatus  ordo,  singulis  crea- 
turarum  gcneribus  attributus.  Quanquam  ista 
qunstio,  inquit,  vires  intelligentisB  meas  vincat, 
quemadmodum  opitulentar  martyres  his  quos  per 
eos  certum  est  adjuvari.  Res  hffic  altior  est  quam 
ut  a  me  possit  attingi,  et  abstrusior  quam  ut  a  me 
valeat  perscrutari ;  et  ideo  quid  horum  duorum 
sit,  an  vero  fortassis  utrumque,  ut  aliquando  ista 
flant  per  ipsam  prssentiam  martyrum,  aliquando 
per  angelos  suscipientes  personam  martyrum,defl- 
nire  non  audeo  :  niallem  a  scientibus  ista  perqui- 
rere,  qus  ipsa  in  compendium  contraxit  auctor 
libri  de  ,Spiritu  et  anima,  cap.  26^  exstantis  inter 
opera  D.  Augustiui. 

189  §  11.  Anifnoi  hominum  pessimospost  mort&m 
in  dxmonos  verti^  S.  August.,  lib.  de  hxres.^  ad 
QuodvuUdeum, 

Istud  paradoxon  non  tam  TertuUiano  tribuen- 
dum  quam  Tertuliianistis,  supra  adnotavimus  ad 
finem  Vit»  Auctoris,quod  illis  id  nominatim  attri- 
quaat  B.  Isidorus,  Honorius,  Rhabanus  et  Gratia- 


A  nus,  in  hsreticoram  Catalogis.  Quo  flt  ol  etiam 
apud  B.  Augustin.censeamus  iegi  debere  dieunt  et 
paulo  post  credunt,  pro  dicU  et  credit :  maxime 
cum  nihil  tale  reperire  sitin  scriptis  Tertulliani, 
neque  illi  uspiam,  sed  Origeni  ascribat  Beati  Hie- 
ronymi  epist.  59,  ad  Avitum,  et  iib.  ii,  ad  Ru/in. 
Ea  vero  tam  absurda  est,  ut  non  aiia  confutatione 
opus  habeat,  quam  quod  haeresis  nomine  damnata 
sit,  tum  a  scriptoribus  jam  diotis,  tum  a  sexta  sy- 
nodo,  etsi  paulo  obscurius,  in  Origene  et  ejua 
oomplicibus,  act.  11,  epist.  Sophron.  patriarche 
Bierosolym.  Orta  quippe  ex  Platonis  schola,  qui 
vel  Auctore  teste,  lib.  de  anima,  capit.  23,  24,  et 
28,  aiebat  animas  hinc  in  coelos  abire  unde  vene- 
rant,  et  rursus  huo  redire.  Gui  nimirum  quid  tri- 

n  buebant  Origenes  et  haeretici  reliqui,  ut  veris- 
simum  sit  quod  non  semel  Auctor  repetit,  patriar^' 
chas  lismticorum  esse  phiiosophos.  Imo  quod  eadem 
ratione  eequeretur  bonos  homines  in  angelos  con- 
verti,  expresse  negat  ipse.  Sic  enim  iib.  adv.  Va- 
tent.  cap.  32,  num.  262  :  «  Et  tamen  illuc  habeo 
devertere,  ubi  post  exoessum  omnino  non  nubitur, 
ubi  superindui  potius  quam  despoliari,  ubi  etai 
despolior  sexui  meo,  deputor  angelis,  non  angelus 
aut  angela.  »  Denique  lib.  de  Anima,  cap.  56,  num. 
622,  non  angelorum  substantiam  hominibus  polli' 
cetur,  eed  perfectum  Utud  ad  angeiicss  plenitudinit 
mensuram  temperatum.  Deinde  lib.  de  Resurr.  cam, 
0.  62,  num.  428  :  «  Denique,  inquit,  non  dixit, 
Erunt  angeii,  ne  homines  nogaretySed  tanquam  an^ 
geli^  ut  homines  denegaret.  Non  abstulit  substan- 

G  tiam  cui  similitudinem  attribuit.  »  Quare  satis 
mirari  neqaeo  (sicuti  etiam  adnotavi  ad  Mh.m^adv. 
Marc.  cap.  0,  num.  68).  Guidonem  Carmelitam  iib . 
de  Hasres.  cap.  36,  Tertulliano  utramque  hano  hae- 
resim  aacribere,  quas  rectius  Philastrius  iib.  de 
Hssres.y  oap.  36,  inter  innominatas  sineauctore 
certo  collocat. 

§  12.  De  bapti%andis  hasreticist  eo  ^uod  apud  illos 
omnia  veritati  extranea  et  contrana,  tom.  III,  lib. 
de  praescript.  adv.  hxret.  c.  12.  num.  78  ac  80, 
et  lib.  de  Baptism.  c.  15,  n.  406;  tom.  IV,  inter 
fragmenta  de  Baptis  .  Grxc. ;  tom.  V,  lib.  de 
Pudic.,  cap.  19,  num.  162. 

De  hoo  Agrippini  Garthaginiensis,  aliorumque 
ooepiscoporum,  et  Tertulliani,  ac  postmodum  S. 
Cypriani,aliorumque  Africffi  et  Gappadocis  episco- 
D  porum  Paradoxo,  ne  hic  sim  prolixior,  videat  ie- 
otor  Adnotat.  nostras  in  epist.  S.  Gypriani  70  ad 
Januarium,  71  ad  Quintam,  72  ad  Stephanum,  73 
ad  Jubaianumf  74  ad  Pompeium,  et  76  ad  Magnum, 
item  concilium  GarthaginieQse  sub  ipso  celebratum; 
et  Vitam  ejusdem  ad  annos  Domini  252  ao  256,  item 
Firmiliani  ad  Cvpr.epistolam  interl^OeJusOpera 
75 ;  denique  Adnotat.  nostras  in  Tertull.  ad  Frag- 
menta  lib.  de  Baptism.  et  in  Vita  ejusdem  etiana 
nostraad  annum  Domini  201.  Quibus  adjicio  non 
mirum  cuipiam  debere  videri,  si  Agrippinus  cum 
suis  coepiscopis  tale  deoretum  de  baptizandia  iia 
qui  ex  hseresi  ad  oathoiicam^revertebantur^  edidci- 


»7 


CDM  ANTIDOTO  PAMBLII. 


338 


rit»  et  Tertull.  scripto  Gr»oe  jam  dioto  libro  ap-  A 
probayerit.  Nam  pleriqoe  osque  ad  id  temporis 
heretici,  aut  non  eomdem  Ghristum  coofitebantur 
atqoe  adeo  in  Regula  fideiabapo8tolistradita(quam 
posteriores  Patree  ad  huno  ueque  diem  Symbolum 
fidei  vooant)  non  conveniebant,  cum  tamen  so- 
iemne  semper  foerit,  o^n^nare  (uti  loquitur  Auctor) 
fidem  in  PcUrCt  et  Fxlio^  ei  Spiritu  sancto,  adjeda 
neeessario  Ecclesix  mentione^  sicuti  latius  videre 
est,  Adnot.  noetris  ad  lib.  de  Baptism,^  num.  2, 
iDter  Baptismi  caBremonius ;  et  cap.  6,  n.  45,  46  ac 
47.  Gerte  eodem  modo  interpretatur  Garolus  Bo- 
vius,  Apost.  oanonem  47  et  5  ;  Ciement.  Romani 
ConstU.  Apost.  lib.  vi,  cap.  15.  Hino  et  synodus 
Nicasna  i,can.  19,  et  ejusdem  «tatis  syood.  Laodi- 
cena,  c.  8  ;  et  Gonc.   Areiat.  ii,  can.  17,  Paulia- 
nistas  et  Gataphrygae  baptizari  debere  definit,  qui-  " 
bu9  addit  synod.  ii  Gonstantinopolitana,  can.  7, 
EuDomianos,  Sabeliianos  et  Galatas  hsreticos ;  sy- 
nodus  denique  vi,  in  Trullo  celebrata,  ManichflBOS, 
YalentiQianos,  Marcionitas  et  similes.  Atqui  tem- 
poreTertulliani  potissimum  florebantHermogeoiani 
(quoe  eadem  cum    Praxeanistis    sensisse  tradit 
S.  Aagust.   iib.   de  Hseres.t   cap.  41,  44  et  45), 
Praxeani,  Gataphryges.Valentiniani,  Marcionit»,  et 
ejos  asseclo  Apelletiani,  denique  et  Quintiliiani- 
BtflB,  contra  quos  ex  professo  Latinum  librum,  ex 
qno  fragnienta  libri  Graeci  desompta  sunt,  qufle  de 
Bapiis.  anctor  conscripsit.  De  illis  verum  est  illud 
Auctoria  lib.  de  Praesc,  adv.  hserei,  :  «  Apud  illos 
omnia  extranea  et  contraria  nostrfle  veritati ;  »  et 
illud  lib.  de  Baptism.  :  «  Non  idem  Oeus  est  nobis  ^ 
et  illis,  nec  idem   Ghristus,  ideo  nec  baptismus, 
qaia  noa  idem.  »  Quod  satis  constat  de  Hermoge- 
niani8,Praxeanis,Gataphrygibus  et  Quintillianistis, 
qoi  aut  unicam  8gno8cebantinDeitatepersonam,aut 
Patripasaiani  faerunt.  De  Miircioniti8,VaIentinianis 
et  Apelletianis,  vel  ipse  August.  dubitat.  lib.  iii, 
de  Baptism.  cap.  15,  an  verbis  evangelicis  in  nomine 
Patris,  et  Pilii,  et  Spiritus  sancti  baptizaverini,  eo 
qaod  et  de  Deo  et  deGbristo  male  eenserint.  Quare 
et  nobia  (sicuti  de  Paulianistis  scribit  B.  August.) 
credere  licet  eos  regulam  baptismatis  non  tenuisse, 
et  (juxta  quod  loquuntur  2  et  6  synodis}  in  unam 
duntaxat  mersionem  baptizasse.Qnanquam  interim 
S.  Augustinus,  iib.  vi,  de  Baptism.  cap.  25,  etiam 
illam  pro  vero  baptismo  agnoscat,  cujus  precibus  D 
quaedam  inseruntur  contra  ratholicam  fidem,dum- 
modo  verbis  evangelicis  consecretur.  Atque  adeo 
ad  siroilia  8.  Gypriani  verba,  qualia  auctoris,  eo 
qaod  in  genere  ea  allegavit  contra  haereticos  omnes, 
antidotum  afferre  solet  libris  septem  de  Baptismo 
eonira  DonalistaSf  qui  omnium  hflereticorum  bapti- 
8ma  impugnabant.Imprimis  ad  id  quod  dictum  est : 
Baptismum  unum  esse^et  h^reticorum  baptismum  ve- 
ritatis  non  esse,  quod  habet  lib.  de  Pudic.  101  lib. 
11,  c  3,  respondet  et  S.  Augus.,  lib.  v,  c.  21  et  29 ; 
lib.  iri,  cap.  8,  9,  12,  13 ;  ad  illud  :  «  Nemo  inde 
astroi  potest  unde  destraitur  :  nemo  ab  eo  illumi- 
natnr,  a  quo  contenebratur,  »  lib.  iv,  cap.  11,  i2, 


13, 14,  45,  16,  17;  sicuti  etiam  ad  illa  supradicta  : 

«  NoD  idem  Deus  est  nobis  et  illis,  nec  idem  Ghri- 

stus,  »  ibid.  et  lib.  v,  cap.  26.  Ad   illud  :  «  Apud 

haereticos  extranea  aut  adversaria  veritati  omnia  » 

lib.  VI,  cap.  40.  Ad  illud  denique  :  «  Baptismum, 

quum  rite  non  habeant,nec  possunt  accipere,  quia 

non  habent,  »  lib.  vii.  cap.  29,  33,  35  et  47.  Caete- 

rum  hoc  unum  hic  repetendum,  quod  fateaturnon 

semel  Augustinus,  neque  Agrippinum,  neque  Gy- 

prianum  cum  suis  emissuros  fuisse  Decretum  tam 

generale  adversus  hflereticorum  baptismum^si  ali- 

quid  aliquo  concilio  plenario  detinitum  fuisset,  si- 

outi  postea,exceptis  solis  Paulianistis,a  Nicfleno  ge« 

neralim,  uti  jam  dictum  est. 

§  13.  De  Christo  Dei  Spiritu,  tom.  I  Apolog.^  cap. 
21,  num.  314;  tom.  II,lib.  de  Orat.  cap.  l,num. 
2 ;  tom.  III,  advers.  Marc.  lib.  i,  cap.  19,  num. 
127,  lib.  III,  cap.  6,  num.  38,  39,  ac  cap.  16,  lib. 
IV,  cap.  21,  num.  314,  et  lib.  advers.  Prav.,  cap. 
26,  num.  1^5. 

De  hac  phrasi  veterum,  verba  S.  Hieron.  adno- 

tavimus  in  cap.  iv  Epist.  ad  Galat.  et  Epist.  ad 

Pammach.  et  Ocean.  de  erroribus  Origenis,  in  li- 

brum  S.  Gypriani  de  Idol.  vanitaie,  num.71 :  Multi, 

inquit,  per  imperitiam  Scripturarum  (quod  et  Fir- 

mianus  in  octavo  ad  Demet.  Epistolaruro  libro  fa- 

cit),   asserunt  Spiritum   sanctum   saepe  Patrem, 

Sflepe  Filium  nominari.  Quod   usque  adeo  verum 

est,  ut  prflBter  Lactantium   eamdem   sit  reperire 

apud  auctores  librorum  de  Montib.  Sina  et  Sion,  et 

adv.  Jud.  qui  insecuti  sunt  Ghristum  in  operibus  B. 

Cyp.  nostris.  Eodem  haud  dubie  pertinet,  quod 

toties  Chrisium  Dei  Spiritum  appellet  TertuII.  id- 

que  eodem  scdsu  quo  Deus  Spiritus  vocatur  Joan. 

iii,  et  I  Joan.  iv.  Alioqui  distinctas  ab  eo,  sicuti 

ab  aliis  etiam  veteribus,  tres  in  divinitate  personas^ 

Patrem,  Filium,  et  bpiritum  sanctum,  constat  ez 

eodem  lib.  adv.  Prax.  cap.  2,  num.  24,cap.4,  num* 

40,  c.  8,  n.  90  ;  c.  9,  n.  61  ;  c.  13,  n.  75  ac  78 ;  et 

illo  ipso  c.  26,  n.  158 ;  c.  30,  n.  J83  ;  denique  c. 

30,  n.  182.  Quibus  locis  illud  longe  apertissimum, 

cum  Spiritum  sancium  vocat,  lertium  numen  divini^ 

taiis,  et  teriium  nomen  majestatis. 

§14.  De  Chrisio  revelaio  per  prxdicationem  anno 
Tiberii  Cassaru  12,  passo  anno  ejusdem  15,  tom. 
I,  lib.  affv.  Jud.  c.  8,  o.  82;  et  tom.  III,  lib.  i, 
a4v.  Marc.  c.  15,  n.  102. 

Quanquam  varientinpriori  loco  exemplariaTer- 

tulliaoi,  tamen  eam  ejus  fuisse  sententiam  asserit 

Euseb.,  in  Chronic,  ei  ex  posteriori  loco  patel ; 

imo  et  ex  priori,  eodem  c,  n.  92,  ubi  Passionem 

Domini  collocat  coss.  Rubeilio  Gemino  et  Rufio  seu 

Fufio  Gmtfto,quorum  consulatus  incidit  in  annum 

15  Tiberii.In  quo  iilum  sunt  imitati  Jui.  African. 

lib.   de  Tempor.   apud   S.    Hier.  Comm.   in   Da- 

nielem  ;  Lact.,  I.  iv,  c.  10  ;  Paul.  Oros.,  I.  vii, 

c.  iO.  Atqui  cum  id  sit   contra  expressa   Bvan- 

gelii   verba  Luc.  iii.  ubi  anno  15  imperii  Tiberii 

Gsesaris   baptizatus   legitur,   fateri   102   oportet 

bumanitus  hic  aiiquid  Auctori  illisque  contigisse, 

Quare  rectius  Glem.  Alexandr.,  sub  flnem  lib.  i 

S^rom.,Eus6b.io  Chron,,  Jornand.  in  Annal.  Honor.^ 


339 


PARADOXA  TERTULLIANI 


243 


Beda,  Nlcephor,  in  Chron.,  anno  Tiberii  18,  pas-  A  desipuisse^ut  etiamDei  natoram  passibilem  crede- 


sum  Christum  soribunt,8Ptati8  nempe  suae  33,  jam 
incepto,  De  consulatu  quo  passio  Chrisli  contigit, 
non  ita  conveniunt  omnes.  S.  Aug.  lib.  xviii,  de 
Civit.  Deif  c.  ult.,  et  Sevcrus  Sulpitius,  Hist,  sacrss 
lib.  11,  fortassis  auctoritate  ducti  Tertulliani,  non 
examinatis  Pastis  consularibus,  sub  duobus  Gemi- 
nis  collocant,  sicuti  eliam  suprascripti  loco  priori 
auctores.  Recentiores  aliquot,  qoi  Dominum  anno 
aetatis  34  passum  scribunt,consule8  assigoant  Gal- 
bam  et  Syllam,  qui  anno  Tiberii  19  consulatum 
gesserunt.  Verum  Evangelio  magia  conformis  est 
eorum  sententia,  et  nominatim  Cassidiori  castiga- 
tioris,qui  annum  PassionisassignantconsulibusCh. 
Domilio.  h.  F.  L.  Ahenobardo  et  A.  VitcUio  P.  F.  Q. 


ret,ut  Jam  Christus  non  in  carne  tantum,  neque  in 
carne  et  anima,  sed  in  ipso  Verbo,  per  quod  facta 
sunt  omnia,  passibilis  et  commutabilis  esse  creda- 
tur,  quod  absit  a  corde  christiano.  Et  rursum  ibi- 
dem  verbis  etiam  supra  citatis  :  Sed  tremenda  sunt 
ista,non  ridenda.  Ad  hsc  enim  nuaquam  cogere- 
tur,  si  aliquid  cogitare  posset,  quod  et  sit,  et  cor- 
pus  noD  sit,  Rursum  lib.  de  hfleres.ad  Quodvultd., 
hsr.  86,  ipsum  etiam  Deum  corporeum  esse  dicit, 
iioet  non  efligiatum  (ubi  alludere  videtor  ad  lib.  ii 
adv,  Marc,),  Nec  tamen  hinc  hsreticus  creditur 
factus.  Posset  enim  quoquo  modo  putari,  ipsam 
naturam  substantiamque  divinam  corpus  vooare, 
non  tale  corpus  cujus  partes,  alic  majores  aliae 


cumquibusconsentiuntadeoomnessupranominati,  g  minores,  valeant  vel  debeant  cogitari,  qoalia  sont 


qui  anno  Tiberii  18  passum  Christum  scribunt. 
Qui  plura  desiderat,  videat  Paulum  Middelburgen- 
sem,  episcopum  Forosempronianum  libris  33,  de 
anno  et  die  Passionis  Domini,  Doc  unum  adjiciam, 
quod  habetS.  Aug.  I.  ii.  de  Doclrina  Christ.  Igno- 
rantia  consulatus  quo  natus  est  Dominus,  vel  quo 
passus  est,  nonnullos  coegit  errare,  ut  putarent 
quadraginta  eex  annorum  aetate  passum  Dominnm, 
quia  per  tot  annos  sedificatum  est  templum,  quod 
imaginem  Dorainici  corporis  habeat.  Ubi  fortassis 
tacite  signiQcatS.  IrenflBum,  lib.  ii,  cap.  39  et  40, 
qui  nititur  probare  passum  Christum  anno  fcre 
quinquagesimo.et  saltem  post  quadragesimumaBta- 
tis  annum,ex  illo  Joan.  VIII  :  Quinquaginta  annos 
nondum  habes.  Et  vero  ignorantiam  illam  consu- 


omnia,  quc  proprie  dicimus  corpora  (quamvis  de 
anima  tale  aliquid  sentiat),  sed  potuit,  ut  dixi, 
propterea  putari  corpus  Deum  dicere,  quia  non  est 
nihil,  non  est  inanitas,  non  est  corporis  vel  antmie 
qualitas,  sed  ubique  talis,  et  per  locorum  spatia 
nulla  partitos,in  sua  tamen  natura  atque  subslan- 
tia  immutabiliter  permanet.Certe  ipse  Auctor  satis 
80  explicat.  Sic  1.  adv.  EermoQ,  :  «  Ut  con- 
cedam  esse  aliquid  incorporale,  de  substantiis 
duntaxat ;  cum  ipsa  subBtantia  corpus  sit  rei  cu- 
jusque.  »  Et  lib.  de  Anima^  cap.  7,  n.  96  :  «  Nihil 
enim,  si  non  corpus.  »  Item  lib.  de  Carne  Christi  : 
f(  Cum  autem  sit,  habeat  necesse  est  aliquid,  per 
quod  est.  Si  habet  aliquid  per  quod  est,  hoc 
.erit  corpuB  ejas.  Omne  quod  est,  corpus  est  aui 


iatus  contigisse  verisimileest  variisFastorum  con- C  generis  :    nihil  est   inoorporale,    nisi    quod   non 


Bularium  exemplaribus.  Quorum  quosdam  oitans, 
prorsQS  alioB  quam  hodie  exstant,  Epiphan.,  heer. 
51,  Salvatorem  passum  scribit  Vinniclo  Cassioque 
coss.,  quorum  consulatusincidit  duntaxat  in  13  an- 
num  Tiberii  juxta  castigatiores  Fastos.  Pacit  pro 
eodem  liber  ille  consulatuom  ms.in  quo  adnotavit 
Cuspinian.  in  Cassiod.  consules  collocari  duos  Ge- 
minos  anno  18  Tiberii. 

§  15.  De  Deo  corporeOf  quod  nihil  incorporale  sit^ 
tom.  II,  lib.  de  Pienit.  c.  3,  n.  12 ;  tom.  III,  lib. 
adv.  Hermog,  cap.  35,  num.  124  ;  lib.  de  carne 
Christi.,  cap.  2,  num.  97  ac  98 ;  iib.  ii,  adv. 
Marc.  cap.  16,  num,  180,  et  apertisslme  lib.  adv. 
Praxean^  cap.  7,  num.  54. 

Huno  errorem  Tertulliano  ascripserunt  jam  olim  D 
S.  August.  locis  mox  oitandis,  8.  Fulgent.  lib.  ii, 
dje  fid.  ad  Petr.,  et  Gennad.  lib.  de  Dogmat,  EccL 
Verum  S.  August.  eum  excusat  his  verbis  lib.  x 
de  Gen.  ad  litt.  cap.  ult.  :  Timens  ne  nihil  esset, 
si  corpus  non  esset,  nec  de  Deo  valuit  aliter  &a- 
pere.  Qui  sane  quauquam  (sic  eoim  lego,  pro  : 
quoniam)  acutus  est,  interdum  contra  opinionem 
Buam  visa  veritato  superatur.  Quid  enim  verius 
dicere  potuit  quam  id  quod  ait  quodam  in  loco 
(ncmpe  l  de  Anima,  rap.  7,  98)  :  «  Omne  corpo- 
rale  passibile  e8t?»Debuit  ergo  mutare  sententiam 
qua  alibi  dixerat  (nempu  19S  lib.  ad  Prox. )  etiam 
Deum  corpus  esse»  Neque  enim  arbitror  eum  ita 


est.  »  Denique  lib.  ii  adv.  Marcionem  :  «  Nam  et 
dextram,  inquit,  et  oculos  et  pedes  Dei  legimus, 
nec  ideo  tamen  homanis  oomparabontur,  quia  de 
appellatione  sociantur.  Quanta  erit  diversitas  di- 
vini  corporis  et  humani  sub  eisdem  nominibus 
membrorum,  »  etc.  Csterum  Deum  incorporcum 
docent  oasteri  Patres  omneSy  et  inter  hflereses  col- 
locant  contrarium  affirmare,  sicuti  patet  ex  Phi* 
lastrio,  8.  August.,  Epiphan.,  Theodoreto,  Damas- 
ceno,  Isidoro,  Rhabano  in  Catalogis  heretic.  cum 
Audianorum  sive  Anthropomorphitarum  faciont 
mentionem. 

§  16.  De  Dei  ira,  tom.  I,  lib.  de  Testim.  Anim. 
cap.  2,  num.  7 ;  tom.  IIF,  lib,  de  Anim.^  cap.  16, 
num.  211 ;  Advers.  Marc.  lib.  i;  cap.  26,  n.  181  ; 
lib.  II,  cap.  10,  num.  94;  lib.  iv,  cap.  15,  n.  195, 
et  cap.  31,  num.  507. 

Prima  quidem  facie  videtur  TertuIIianus  Deo 
attribuere  iram  dictis  locis,  sed  ubique  fere  vin- 
diciamf  seu  ultionem  Dei  interpretatur.  Kt  vero  id 
inculcare  eum  oportuit  toties,  non  solum  contra 
gentcs,  sicuti  primo  loco,  sed  roaxime  adv.  Mar- 
cion.,  qui  Deum  aspcrebat  bonum  duntaxat,  non 
vero  vindirem  aut  judicem,  Quo  iit  ut  latisaime 
adversus  illum  diHputet,  et  contrarium  ex  Scripto- 
ris  ostendat,  illis  usua  subinde,  qu«  irrn  Dei^  atque 
adeo  vindici^e  mentionem  faoiunt,  maxime  \\h.adv„ 
Marc,  c.  25,  26,  27  et  28;  lib.  ii,  c.   11,  12,  13, 


241 


GUM  ANTIDOTO  PAMELII 


243 


14,  15  et  16.  Bst  quidem  locus  unus,  ubi  104  A 
molus  animi  in  Deo  videtur  agnosccre ;  sed  prapter 
qaam  quod  ibidem,  aemulari  irasci,  interpretatur, 
damnare  vexare,  postremo  omnium  loco  se  magis 
explicaty  cum  movcri  Deum^  et  molus  in  Deo,  pro 
iraaccepit.  Denique  prorsusseipsum  explicat  dicto 
c.  16,  iib.  II,  in  hiBc  verba  :  «  Sive  ira,  sive  nmu- 
latio,  sive  sffivitia,  debita  baBC  omnia  sunt  severi- 
tati,  sieat  severitas  debitum  est  justiti».  »  Deinde 
cum  objeoisset  verba  Marcionis  :  «  8i  Deus  irasci- 
tur  ct  «emulantur,  et  extoliitur,  et  exacerbatur, 
ergo  et  oorrumpetur,  ergo  et  morietur;  »  scite 
admodum  respondet :  u  Stultissimi  qui  de  humanis 
divioa  praedicant,  ut  quoniam  in  homine  corru- 
ptoris  conditionis  habentor  bujusmodi  passiones, 
idcirco  et  in  Deo  ejusdem  status  existimentur.  Dis-  n 
cemesubstantias  et  suos  eis  distribue  sensus,  tam 
diversos,  quam  aubstantias  exigunt,  licet  vocabu- 
Jis  communicare  videantur.  Nam  et  dexteram,  et 
ooolos  et  pedes  Dei  Jegimus ;  nec  ideo  tamen  bu- 
matiis  comparabuntur,  quia  de  appellatione  so- 
ciaotur.  'i 

§  17.  Ecclesiam  esse  in  tribus,  etiam  laicis,  tom.  V, 
lib.  de  Exhortat.  castiX,  cap.  7,  num.  40,  et  lib. 
du  Pudic.  cap.  21^  num.  191. 

Non  male  TertuU.  lib.  de  Pcenitent,  c.  40,  n.  60, 
dixerat,  utpote  ante  omnem  hsresim  :  In  uno  et 
altero  Eeclesia  est^  utpote  qui  ibi  alluderet  ad  illud 
(Matth.  xviii) :  Ubi  sunt  duo  vel  tres  congregati  in 
nomine  meo,  ibi  sum  in  medio  eorum ;  cum  prs- 
misisset  paulo  prins ;  Dic  Ecclesim,  Quod  tamen  de  ^ 
prsfectis  EcclesisB  episcopis,  non  vero  de  laicis 
interpretantur  veteres  omnes,  ipse  quoque  eodem 
loco  loquens  de  sacerdotibus,  quibus  fiebat  exomo- 
logesis.  Prorsus  etiam  cathoiicum  estillud  lib.  de 
^yiim.  cap.  9,  num.  47  :  •  Ubi  tres,  id  est,  Pa- 
ter,  et  Pilius  et  Spiritus  sanctus,  ibi  Ecclesia, 
qoia  trium  corpus  est.  »  Verum  ad  haeresim  perti- 
net,  sicut  etiam  in  Vita  ejus  adaotavimus,  illudlib. 
de  Exhnrt.  castit,  :  -«  Sed  et  ubi  tres,  Ecclesia  est, 
iicet  laici*  Unusquisque  enim  de  fide  vivit.  »  Ma- 
xime  cum  iisdem  fere  verbis  idipsum  repetat  lib. 
de  Pudicit. ;  ex  quo  loco  colligitur  eo  venisse  eum 
dementin,  uti  existimaverit  Ecclesiam  fuisse  in  tri- 
ttu,  nempe  Montano,  Prisca  et  Maximilla  :  quo 
pertiaet  quod  ibi  prseterea  negat^  Ecclesiam  esi^e 
numerum  episcoporum,  Verura  iate  contrarium  de-  D 
doiimus  adnot.  nostris  in  locum  priorem,  vel  ex 
ipso  Tertolliano  adhuc  catholico,  ut  etiam  adver- 
80S  Magdeburgenses,  qui  inde  colligebant  Eccle- 
Biam  esse  in  paucis.  8i  quis  plura  desideret,  per- 
legat  libros,  quotquot  scnpsit  S.  August.  contra 
DoDatistas,  qui  Scripturaris  tum  Veteris,  tum  Nov 
Tectamenti  undequaque  congessit,  quibus  constet 
non  in  uno  soio  terrarum  loco,  utpote  Africa,  Ec- 
clesiam  esse,  sed  toto  orbe  terrarum  dispersam, 
jaxta  ei  vatioinia  prophetarum  et  apostolorum 
testimonia  dariora  :  quo  leetorem  remittimus,  ne 
Uc  prolixiQn»  limua.  Boc   unum   addemus,  ad 


eadem  ejus  hsresim  pertinere,  quod  ait  tom.  II. 
lib.  de  Coron,  milU,,  cap.  4,  num.  47  :  «  An  non 
pulas  omni  fideli  licere  concipere  et  constituere, 
duntaxat  quod  Deo  congruat  ? 

195  §.  18.  De  extasi  sivc  amentia,  sive  sviritu  pro- 
pketicOy  Montani  et  insanorum  vatum  PriscillaB  et 
Maximill3Sy  et  similium,  tom.  II,  lib.  de  Virgin. 
veland,  cap.  1,  n.  12 ;  tom.  III,  \ib.  de  Anima» 
cap.  9,  n.  111,  cap.  lib.  de  Resurrect,  cam. 
cap.  11,  n.  98,  ac  cap.  45,  n.  488,  cap.  47,  n.534, 
ult.  n.  436  ;  /idv.  Marc.  lib,  iv.  cap.  22,  n.  325  ; 
et  lib.  V,  cap.  8,  n.  135  ao  136 ;  Jib.  ad  Prax., 
cap.  4,  n.  7,  8  ac  10 ;  et  cap.  45,  n.  93,  ao  cap. 
30,  n.  183 ;  denique  in  Fragmentis  librorum  se^ 
ptem  De  exstasi, 

Istam  haeresim  Tertuliiano  jam  olim  impegerunt 
8.  Pacianus,  S.  Hieron.  et  Nicephorus  locis  citatis 
ad  Fragmenta  librorum  ejus  de  Exstasi^  tom.  IV^ 
ubi  ex  eodem  Hieron.  et  Bpiphan,  ostendimus  Ex- 
stasin  in  Adamo  (Gen.  ii),  fuisse  profundum  sopo- 
rem,  non  menlis  evictionem,  et  exstasin  in  apostolts 
{Matth,  xxiii,  ao  Luc,  ix)  Petro  Joanne,  ac  JacobOg 
neque  amentiam  fuisse,  sed  admirationis  extasin' 
neque  etiam  cum  prophetia  aliqua  conjunctam. 
Deinde  ex  Apostolo  {/  Cor.  xiv),  quantumvis  con- 
trarium  Auctor  eliciat,  addita  perperam  olausula  : 
in  extasi  constare  spiritum  prophetarum  prophe- 
tis  subjectum  esse,  utpote  oum  (juxta  Hieron. 
verba  ibi  citata,  et  Origen,  hom.  6  in  Bzechielem) 
prophelia  visio  vocetur,  quam  adeo  intelligebant 
prophelffi,  propterea  Videntes  appeliati,  non  vero 
ut  amentes  inviti  loquebantur,  aut  sine  roente  bo- 
num  dabant.  Unde  colligere  est  revera  amenttam 
fuisse,  non  prophetiam,  in  Montano  et  cyus  pseu- 
doprophetissis,  atque  adeo  Deo  disponente  faotum 
esse,  ut  vel  hac  appellatione  sibi  ipsi  contradice- 
ret  Auctor.  Idipsum  pulchre  ante  iiios  adversus 
Montinum  deduxit  ApoUonarius  Uierapolitanus 
episcopus  apud  Euseb.  lib.  v,  cap.  15,  scribens 
iilos  spiritu  quodam  maligno  abreptos,  derepente 
furore  et  mentis  insaoia  (quam  exstasin  vocabant) 
exagitatos,  peregrinas  quasdam  voces  fundere^  et 
contraquam  Ecclesiae  consuetudo,  cum  traditione, 
tum  successione  antiquis  ab  apostolorum  tempo- 
ribus  eo  usque  derivata  postulabat,prophetare  sci- 
licet  coepisse.  Gitat  ille  (apud  Eoseb.  o.  seqq.)  et 
Miliadis  librum  adversus  eumdem,  in  quo  osten- 
dit,  minime  credi  oportere,  quemquam  prophetam 
furore  percitum  prophetare  solere.  Neque  enim 
(uli  ex  illo  citat)  quemquam  Veteris  aut  Novi  Tes- 
tamenti  prophetam  allegare  poterunt,  qui  insano 
spiritu  (per  extasin)  ad  hunc  modum  fuerint  ali- 
quando  exagitati.  Neque  de  Agabo,  neque  de  Juda, 
neque  de  Sila,  neque  de  Philippi  filiabus  (Act,  xi, 
15,  21),  neque  de  Ammia  ex  Philadelphia,  neque 
de  Quadrato  (cujus  meminit  Hier.  Catal,  script. 
Eccles.)y  neque  de  aliis  quibuavis  prnterea,  quod 
vesano  ipsorum  more  illa  ex  parte  aliquando  pro- 
phetaverint,  omnino  gloriari  poterunt.  Quorum 
domina  propterea  sese  recensuisae  postmodum 
indicat,  quod  jaotitarent,  mulieres  illaB  Montani 


1 


S43 


PARADOXA  TERTULLIANI 


244 


illiB  omnibus  in  propheti®  munu»  proxime  eucces-  A  iHie  Chrisli,  Joan.  VIII :  Abraham  exsuUam  ut  vi- 


sisse,  non  aliter  stque  (teste  Hieron.  loco  jam 
oitato)  in  libris  septem  de  Exstasij  quorum  septi- 
mum  scripsit  adversusApolionium  Tertullianus,in 
confirmatione  ejusdem  illarum  pseudoprophetise 
Bcripsit,  106  Meliionem  suorum  prophetam  puta- 
tum,  ut  ita  tacite  successionem  quamdam  prophetifle 
tanquam  vers  insinuaret.  Denique  Apoiionius  libro 
suo  adversus  Cataphrygas  (uti  legitur  apud  Euseb. 
ejusdem  1.  c.  17)  testatur  Zoticum  episcopum  Co- 
manae,  cum  Pepuzam  adventasset,  ibi  Maxizimilla 
prophetare  se  simulante,  insanum  in  illa  spiritum 
deprehendisse.  Similiter  8erapion  (ibidem  c.  18), 
antiochenus  episcopus,  beatum  8otam  in  Ancbia- 
lo  voluisse  PrisciilaB  da9monum  ejioere,  sed  vete- 


derei  diem  meum,  vtdit  et  gavisus  est.  Quanquam 
interim  8.  August.  lib.  ]ii,  advers.  Maxim.,  cap. 
26 ;  et  lib.  ii  de  Trinit.  cap.  10,  11, 12,  13,  44,  15, 
16  ac  17,  maluerit  assere  Deum  Patrem  et  totam 
Trinitatem  visum  dictis  locis  per  subjectas  creatu- 
ras,  ut  ne  consentiret  Maximino  Arriano,  cut  non 
suffecit  dictas  apparitiones  107  de  Ghrislo  in- 
terpretari,  sed  inde  colligere  nitebatur  Christum 
per  divinitalis  sua  substantiam  visibus  humanis 
apparuisse,  a  qua  hcresi  procul  certe  abfuit  Auctor, 
quantumlibet  eam  quidem  illi  impingant.  At  illud 
paradoxum  est,etTertulliano  peculiare  quod  aliquot 
locis  dicat,  visum  Christum  in  came  vera,  et  solida, 
etsinon  nata,  idque  zelo  non  secundum  scientiamy 


ralorios  illos  hypocritas   neutiquam   permisisse.  ii  uti  tanto  magis    probaret,  adversus  Marcionem, 


Cffiterum  nihil  pro  Auctore  facit,  quod  lib.  v  adv, 
Marc.  prophelandi  jus  etiam  mulieres  habere  con- 
tendat,  ex  eo  quod  I  Cor.  xi,  Apostolus  Mulieri 
etiam  prophetanU  velamen  imponat ;  quia  non  ve- 
ram  prophetiamy  sed  mentis  amentiam  fuisse  in 
insanis  illis  vatibus  Priscilla  et  Maximilla  jam  pro- 
batum  est  :  ut  taceam  quod  illa  impugnet  ipse 
adhuc  catholicus,  lib.  de  Prasscr.  adv.  hssret.  xu, 
in  basc  verba :  «  Ips»  mulieres  hsrelicie  quam  pro- 
caces  :  que  audeant  docere,  coutendere,  exorcis- 
mos  agere,  curationes  repromittere,  forsitan  et 
iinguere  :  »  sicut  latius  ibi  deduximus.  num.  260, 
261,  262  ac  263,  ad  lib.  de  Bapt.  adv.  Quibtillam, 
etiam  Montanic»  factionibus  feminam,  num.  2. 


aliosque  ejus  asseclas,  camem  Chisti,  quam  postea 
ex  virgine  accepii,  non  phantasticam  fuisse,  sed 
veram  ac  solidam,  si  jam  olim  ante  in  carne  vera 
visus  diceretur.  Alioqui  certe  lib.  contra  Praxean , 
S.  Justini  Mart.  sententiam  secutus,  qui  eas  ap- 
paritiones  flguratas  fuisse  affirmat,  seipsum  ez- 
plicat :  «  Oicimus  enim  (inquit  priori  loco;  et  Fi- 
lium  suo  nomine  eatenus  tnvisibilero  (quod  tamen 
negabat  Maximus)  qua  Sermo ;  visibilem  autem 
fuisse  ante  carnem  eo  modo  quo  dicit  ad  Aaron  et 
Mariam  (Nom.  xii)  :  Et  si  fuerit  prophetes  tn  vobis, 
in  visione  cognoscar  illi,  et  in  somnio  loquar  illi.  a 
Et  post  allegata  Terba  iila  Exod.  iii  :  Os  ad  os  lO' 
quar  illi  in  specie,  subjungit  :  «  Igitur  cum  Moyei 


„,„_.,.       wv  .  y..   . .  .  .   .  servat  conspectum  suum  et  colloquium  facie  ad 

§  19.  Filtum  Det  Christum  semper  visum  ab  homi^  r  /.«:««,  :«  f.,f.,.,„r«  r^^rr.  i,««  •,«.♦!•  «^{r««Uf..r« 
nibus,  in  vera,  etsi  non  nata  carne,  tom.  I,  lib.  ^  ^**^»^"*  »°  fulurum  (nam  hoc  postea  adimpletum 
adv.  Jud.  cap.  9,  n.  114,  145  ;  tom.  III,  lib.   de     et  in  montis  secessu,  sicut  legimus  in  Evangelio, 

Luc  IX,  visum  cum  illo  Moysen  coiloquentem) 
apparet  retro  semper  in  speculo  et  snigmate,  et 
visione  et  somno  Deum,  id  est  Fiiium  Dei,  visum 
tam  propbetis  et  patriarchis,  quam  et  ipsi  adhuc- 
Moysi.  Nec  absimiliter  loco  posteriori  :  «  Ipse  enim 
et  ad  humana  semper  ooUoquia  desoendit,  ab 
Adam  usque  ad  patriarchas  et  prophetas,  in  visio- 
ne,  in  somno,  in  speculo,  in  Sdnigmate.  »  Ccterum 
S.  Augustino  locis  jam  citatis  magis  placet  ut 
dictis  visionibus  Christus  quidem  fuerit  figurataa» 
sed  per  angelos  figura  duntaxat  Deum  apparuisse, 
id  probans  ex  Scripturis ;  Osee  xii,  ubi  angelum 
fuisse  dicitur,  qui  cum  Jacob  colluctatus  est,   at 


Came  Christi,  cap.  6,  n.  58 ;  adv.  Mare.  lib.  ii, 
cap.  27,  n.  187 ;  lib.  lil,  cap.  5,  n.  39,  cap.  9, 
n.  65  ;  lib.  t,  cap  19,  n.  296  ;  lib.  adv.  Prax., 
cap.  14,  n.  86,  87,  cap.  16,  n.  96,  98,  100,  101  ; 
et  tom.  IV,  lib.  v,  adv,  Marc.  carm»  cap. 
5,  n.  8. 

Non  illud  paradoxum  videtur,  quod  scribit  Ter- 
tuUianus,  Pilium  Dei,  non  Patrem,  quoties  id  in 
Scripturis  legitur,  visum  vet  a\iditum  ab  hominibus, 
nempe  cum  apparuit  Adamo,  Gen.  iii ;  Noe,  Gen. 
IX ;  Abraham^  Gen.  xii,  x  ii,  xviii ;  Loth,  Gen. 
zix ;  Agar,  Gen.  xxii ;  Jacob,  Gen.  xxix,  xxxiu 
XXXV,  et  Moysi,  Exod.  iii  et  seqq.,  xxxii  ac  xxviii, 
cum  id  desumpserit  ad  verbum   fere  ex  S.  Justino 


Mart.  Dialogo  adv.   Tryphonem,  ti  partim  ex  8.  D  Heb.  xiii,  oum  dicuntur  quidam  nescientes  ange- 


Iren.  lib.  iii,  cap.  6,  ac  lib.  iv,  cap.  23,  et  eos 
sequantur  Novalianus  lib.  de  Irinit.,  cap.  15,  26, 
27;  B.  Cyprian.  lib.  ii  Testim.  adv.  Jud.  cap.  5 
et  6,  ex  iis  locis  comprobantes,  Christum  non  ho* 
minem  solum  aut  angelum,  sed  et  Deum  fuisse 
appellalum  :  nec  aliter  S.  Ambr.  Prsefat.  in  Lu* 
cam;  S.  Epiph.  in  Ancoratu;  Prudentius,  adv. 
Anthropomorphitas,  et  Arnob.  in  Psal.  av.  Quo 
videntur  adducti  tum  verbis  illis  Deum  Palrem 
(sicut  legit  Auctor)  nemo  videbit  unquam,  et  vivet, 
Exod.  xxxiii ;  ac  similibus,  Joan.  vi  :  non  quia 
Patrem  quis  vidit,  nisi  qui  a  Deo  est :  et  e  contrario 


los  recepisse  hospitio.  Quibus  adjicere  licet,  qaod 
Deum,  quem  sibi  in  rubo  et  et  Sina  apparuieee 
Moses  dixit,  hunc  ipsum  S.  Stephanus,  Act.  yxi 
angelum  fuissse  testatur. 

§  20.  De  Fuga  in  persecuticne  non  lidfa,  tom.  II» 
)ib.  1,  ad  Uxor  cap.  3,  n.  47,  lib.  de  Cor.  milit. 
cap.  1,  n.  18,  et  tom.  Y,  libro  iniegra  ejus  arga^ 
m^ti. 

Hunc  TertuIIiani  errorem,  quem  late  deducit 
lib.  de  Fuga  in  perseeutione,  conscripto  jaxta 
8.  Hieron.,  Sophron.  et  Nicephor.  adv.  Ecclesiam, 
tam  late  confutavimus  QOstriB  in  iUam  Adnota 


345 


CUM  ANTIDOTO  PAMELII 


S46 


tionibas,  nt  non  mnltis  bic  sit  opus.  Vide  ibidem, 
quod  ad  calccm  argumenti  9ubjecimu8,  antidotum 
ex  ipso  auctore  adhuc  catbolico,  tom.  II,  lib.  de 
PalienL  cap.  13,  nnm.  88;  S.  Dypriani  locis  ali- 
quot;  S.  Athanasii  ApoJegia  pro  sua  faga,  et 
8.  August.  epist.  180  ad  Honoratum  :  e  quibus 
etiam  ad  singnlapeneargumentacontrariarespon- 
dimus  :  maxime  oap.  4,  num.  35 ;  cap.5,  num.39; 
cap.  6,  num.  43,  47  ao  49 ;  cap.  7,  num.  54 ;  cap. 
8,  n.  55,  57  ac  58  ;  cap.  9,  num.  60  ;  et  cap.  18, 
nnm  75.  Verba  Auctoris  citata  sunt  istu  :  «  CSar- 
nis  patientia  in  persecutionibus  prffiliatur.  Si  fuga 
nrgeat,  198  incommoda  fugae  caro  militat ;  si  et 
carcer  pneveniat,  est  in  illa  paupertate  lucis,  pa- 
tientia  mundi.  »  Quid,  quod  ex  dicti  libri  cap.  11, 
viderur  potissimum  fugam  improbare  PrseposHo^ 
rum  EcelesisRj  utpote  quibus  (etiam  Juxta  S.  Atha- 
nas.  eqist.  ad  Dracordiumj  et  locum  oitatum  S.Au- 
gnst.)  fugere  non  licet,  nisi  grege  fugienie,  aui 
prxposiium  wm  desiderante^  id  est,  non  indigente 
ejus  opera ;  cum  personalis  est,  ut  sic  loquamur, 
episcoporum  aut  pastorum  persecutio  ?  Quo  casu 
etiam  illis  fugere  licere,  et  multorum  rtxemplis 
et  ex  Scripturis  late  deducit  S.  Athanas,  dicta  sua 
Apoiog.  ad  quam  lectorem,  ne  hic  prolixiores  si- 
musy  remittimus.  Neque  quidquam  pro  Auctore 
facit,  qaod  invitet  Christus  ad  passionem  contrariam 
fugx  :  Qui  me  confusus  fueril^  et  ego  confundar  eum 
{Mare,  vi),  quantumvia  Scorpm  advers.  Qnoslicos 
inde  colligere  videatur  martyria  prxcepta  esse  ; 
quia  sque  prxcepium  esse  Tertullianus  agnoscit 
illnd  :  Cum  creperint  persequi  vos^  fugite  de  civitate 
m  civikUem  :  quia  neutrum  prsceptum  videtur, 
nisi  pecundum  personas,  tempora  et  oausas,  hoc 
qoidem  tempore  persecutionis  ob  fidem  Ghristi, 
iis  quibus  per  animarum  cura  abesse  licet :  illud 
Tero,  si  apprehensi  fuerimus,  vel  in  ipsa  fuga« 
Prcterquam  etiam  quod  utrumque  apud  Matth.. 
eodem  f^apite  contineatur,  oportet  sanam  accipiat 
iaterpretationem,  ne  sibi  evangelista  contrarius 
videatur. 

^Zi.  De  Joby  quodfiliis  ei  non  restitutis,  volunta- 
riam  orbitatem  sit  passus^  tom.  11,  lib.  de  Pa- 
tient.t  cap.  14,  n.  98. 

In  exemplaribus  libri  Job,que9  viderat  TertuUia- 
nns,  desideratum  fuisse  videtur,  quod  de  filiis 
septem  et  flliabus  tribus  ei  restitutis  legitur  in 
nebreis,  Ghaldeifl,  GrsBcis  et  Latinis  exemplari- 
bus :  atque  hinc  factum  opinior,uti  peculiare  islud, 
quod  apud  neminem  teterum  reperire  potui,para- 
doxon  eit  secutus.  Gerte  pluribus  id  improbare 
BDperflaum  foret,  cum  ejusdem  fere  statis  Ori- 
genes»  homil.  6  in  Ezechiet.  illud  legisse  se  signi- 
ficet,  ei  poBt  eum  Patres  omnes^tam  veteres.quam 
media  fletatis,  et  recentiores.  Quibus  Auotor  con- 
sentiret,  si  dnntaxat  dixisset,  Job  reliqua  quse  ami- 
terai,  reduplicata  possedisse^  excepHs  filiis^  utpote 
quos  eeptem  duntaxat  recepit,  atque  adeo  totidem 
quot  antea.  Id  propierea  interpretantur  Philippus 


A  presbyter,  S.  Gregorius  papa,  Beda,  et  Rupertus 
Gomment.  in  Job,  quod  septem  priores  fllii  adhuc 
vivere  censerentur  apud  Deum. 

§  22.  De  Maria  Virgine,  quod  communi  lege  pate- 
facti  corporis  Chrisium  peperii,  tom.  III,  lib.  de 
Came  Christi,  cap.  4,  n.  31 ;  cap.  20,n.  155 ;  cap. 
23,  n.  174  ac  175;  Advers.  Marc.  lib.  iii,  c.  11, 
n.  78  ;  I.  b.  iv,  cap.  21,  n.  311 :  et  lib.  v,  cap.l9, 
n.  304. 

Tale  quid  Tertuliianum  scripsisse  satis  manife- 
slum  est,  sicut  etiam  Origenem,  hom.  14  in  Lucam 
et  S.  Ambros,  ineumdem.Verumpossunt  intelligi, 
juxtaquod  interpretatur  S.  Tbomas  Aquinas  ali- 
oubi,  de  tali  100  patefactione  uteri,  qu»  claustra 
virginitatis  non  violaverit,  sicuti  etiam  nos  adno- 
tavimus  ad  illud  Luc.ii,pro  se  citatum  ab  Auctore  : 

B  Omne  masculinum  adaperiens  vulvam^  ad  dict.  iib. 
de  Came  Chrisii  num.  ilb,  adductis  ad  hoo  testi- 
moniis  Grsci  cujusdam  interpretis,  et  S.  Hieron., 
qui  agnoscunt  Ghristum  nondum  apertam  vulvam 
virginalem  aperuisse  supernuturaliter.etciausulam 
naturaliter  servasse,  juxta  Ezechielis  vaticinium, 
de  porta  Orientali  clausa,  per  quam  solus  Pontifex 
egreditur,  que  nihilominus  semper  clausa  perma- 
net.  Quo  pertinet  etiam  8.  Ambros,  comparatio» 
epist.  81,  ubi  scribit,  Ghristum  sic  exisse  de  utero 
Virgtnis^  sicut  aqus  fluxerunt  de  petra,  denique 
illud  Auctoris  loco  secundo  citato  dicti  libri  : 
c  Quid  fuerit  novitatis  in  Ghristo  ex  Virgine  na- 
Bcenti  palam  est,  scilicet  hoo  solummodo  quod  ex 
Yirgine;  »  signiflcans  ibidem,  et  aliis   locis  hic 

p  citatis,  se  illud  usque  adeo  ursisse,  ut  verum  pro- 
baret  partum  Christi  ex  Virgine^  contra  Mafcionem, 
qui  phantastioum  dicebat.  Postmodum  interim, 
ubi  satis  fuit  ea  haeresis  confutata,  maluerunt  Pa- 
tres  deflnire,  Virginem  Oeiparam  clauso  utero  in- 
corruptibiliter  peperisse. 

§  23.  De  Maria  Virgine  semei  nuptura  post  partum, 
tom.  II,  lib.  de  Veland.  virg.^  c.  6,  n.  48 ;  tom. 
III,  lib.  de  Came  Christi;  o.  23,  n.  174 ;  et  tom. 
V,  lib.  de  Monog,,  cap.  8,  n.  55. 

Satis  quidem  obscurein  hanc  haeresim  impingere 
videtur  Auctor,  ita  ut  aliquo  modo  sanum  sensum 
possint  ejus  verba  recipere ;  verum  quandoquidem 
8.  Hieronym.,  cum  illum  pro  se  citasset  hnreticua 
Helvidius,  non  neget  illum  tale  quid  scripsisse, 
neque  ego  ab  ea  ipsum  excnsandum  putavi.  Res- 
D  pondere  sufllceret  id,  quod  B.  Hieron.  de  Tertal- 
liano  :  Non  aliud  dico,  quam  hominem  Ecclesis 
non  fuisse.Verum  quia  seductum  fuisse  verisimile 
est  iisdem,quibus  Helvidium,  evangelistarum  ver- 
bis,  Matth.  xii,  Luc.  viii,^Jo8n.  vii,  dc  fratribus 
Domtiti,quos  vere  fratres,  uti  et  vere  matrem  fuisse 
Christif  Jam  dict.  lib.  de  Came  Christij  cap.  7, 
n.  67,  asserit,  uti  carnis  Ghristi  veritatem  tanto 
probaret  magis,  aliquid  de  ejus  phrasis  intellectu 
adjiciendum  est.  Origenes,  Hilarius,  Eutbymius, 
et  Theophyl.  in  Matthffium,  Euseb.  iib.  u  Hist. 
ecel.f  c.  1  ;  8.  Epiphan.,  lib.  iii  Panarii  adversus 
Antidicomarianitas ;  S.Ambros.et  QScum.  in  Gomm. 


247 


PARADOXA  TERTULLIANI 


248 


0.  II  ad  Galat.,  fratres  Domini  putant  appellari  A  S.Hier.asseritjuxtaJadfiorttmSrjttpcitffetcoireum- 


iilios  Joseph  ex  Maria  Gleopbae  fratris  sui  vidua,ex 
qua  liberos  sex  8ustuIerit,utpote  Jacobum.  Josepb, 
Simonem,  Judam  et  fratres  ejus.  Idque  (vel  teste 
Origene)  juxta  Evangelium  quod  Petri  aut  Jacobi 
titulum  babebat.  Verum  rectius  S.  Hieron.,  in 
Comm.  Quidam  fratres  Domini  de  ai«a  uxore  Jo- 
sepb  iiiiossuspicantur,sequentesdeiiramenta  apo- 
crypborum,  et  a  quadam  Escba  muliercula  con- 
fingentes.  Nos  autem,  inquit,  sicut  in  libro,  quem 
adversus  Helvidium  scrip8imus,continelur,  fratres 
Dominif  non  filios  Josepb,  sed  consobrinos  Salva- 
torisy  intelligimus.  Mari»  liberos  matertcrae  Do- 
mini,  que  esse  dicitur  MO  mater  Jacobi  Minoris, 
et  Josepb,  et  Juds,quo8  in  Evangelio  fratres  Domini 


cisionis  injuriam,instaurationem  templi,  taurorum 
et  arietum  victimas,  otium  Sabbati,  et  cunctarum 
gentium  servitutem,  atque  adeo  beila,  exeroitue, 
triumpbos,  superatorum  neces^  mortemque  cente- 
narii  peccatoris.  Porro  cum  omnibus  iis  imposne- 
rit  iliud  Apocalypseos  S.  Joannis  apostoii  (nam 
illi  adsoribunt  omnea  iili)  c.  20:  Hoc  est  resurreciio 
prima ;  beatus  et  sanctus,qui  habet  partem  in  resur- 
recUone  prima^  in  his  erunt  sacerdotes  Domini  ci 
Christi,  et  regnabunt  cum  iilo  mille  annis,  de  ejus 
loci  intellectu  aliquid  bic  adjiciendum  est.  B.  flier. 
Pr«f.  in  lib.  xviii  Isa.,  Apocalypsin,  noo  juxta  lit- 
teram,  sicuti  a  Judaizantibus,  sed  spiritaliter,  at 
scripta  est,edisserendam  dicit,  quod  ipsum  disertis 


legimus  appellatos  ;  fratres  enim  consobrinos  dici,  n  verbis  facit  Gomm.  201  ms.  Yictorini  in  Apoc.  a 
omnis  Scriptura  demonstrat.  Ubi  alludit  tum  ad      se  emendato,  Dionysium,  opinor,  Aiexandrinum 


Scripturas  de  Lotb  fratre  Abrabae,  Gen.  xiii,  tum 
ad  Mattb.  c.  xvii,  ubi  juxta  crucem  adstltisse  dici- 
tur  Maria  Jacobi,  et  Jose  seu  Josepb  mater  :  quod 
de  Matre  Domini  non  posse  intelligi  recte  adnota- 
vit  Eutbymius.  Gfiterum  vide  definitionem  eccle- 
siaeticam  hac  de  re  apud  8.  Fulgentium^  lib.  de 
Fide  ad  Petrum,  inter  opera  B.  Augustini. 

§24.  De  mille  annis  post  resurrectionem  corporum, 
iib.  de  Resurr.  cam.,  cap.  25, n.  203  ;  adv.  Marc  , 
lib.  I  cap.  29«  n.  203;  lib.  iii,  cap.  24,  n.  191 
et  seq. ;  lib.  iv,  cap.  29,  n.  471 ;  et  tom.  iv,  in 
Fragment,  iibri  de  Spe  (idelium, 

Quid  Tertullianus  boc  de  re  senserit,  satis  arbi- 


secutus,  dictis  advers.  Nepotem  libris  S.  August. 
apertius  de  Civit.  Dei  lib.  ii,  c.  7,  8,  9,  primam 
resurreclionem  interpretatur  animarum  resurre- 
otionem,  etiam  in  Soripturis  agnitamy  secundam 
corporum,  et  mille  annos,  aut  tempus  gratie,  qu» 
remanebit  ad  ssBCulillnem^eo  loquendi  genere,quo 
pars  signilicatur  a  toto,  aut  pro  annis  omnibus 
bujus  s»culi,ut  perfecto  numero  notetur  ipsa  tem- 
pori»  plenitudo.  Quem  sequuntur  Ambrosio  ascri- 
ptus  Commentarius,  Primasius,  Andreas  ac  Beda 
Gomm.  in  Apocalypsin.Neque  etiani  pro  illis  facit 
quod  iegitur  Apoc.  xxi  de  civitate  Jerusatem  des- 
cendente  in  terram   novam.  Quia  ipse  ApofltoIuB 


tror  deduxisse  me  t.  IV.  ad  Fragmenta  lib.  de  Spe  n  J<«""'«''  ''«^'f ».  •«'"I"' .«'«  Jernsaleiii  non  ter- 
fidelium,  ex  ipBis  ejos  verbis,  nempe.  .,  in  terra  ^  wna.cum  addidit:  Ettemplumnon  vidi  m  ca(quod 

tamen  aliqui  ipsorum,  uti  supradictum  est,  eiiam 
restitutum  iri  sentiebant)  :  Dominus  enim  Deos 
omnipotens  templum  illius  est  et  agnus.  Proinde  de 
Ecclesia  rectius  Patres  alii  interpretantur,  et  mili- 
tante  in  boc  saculo,  cujus  fundamenta  duodecim 
Apostoli,  et  in  CGslis  postmodum  regnante.  Sicuti 
etiam  illud  Gal.  iv,  de  Jerusalem  libera,  quse  est 
mater  nostra;  ubi  repugnantia  est  in  ipso  a^jecto : 
qux  sursum  est^  quae  etiam  est  in  illo  Pbilipp-  "^» 
iroXfTcufxa  nostrum  in  caslis  est,  proinde  non  in  ter- 
ris,  ut  mirum  sit  bsec  pro  dicta  sententia  ab  au- 
ctore  nostro  citari.  Magis  videbantor  pro  illo  miii- 
tare  qusB  babentur  Isa.  lxv  et  lxvi  ;  ac  Jerem.  xvi 
ao  XXXI ;  denique  Ezecbiel.  xx,  xxvii,  xxvui,  de 


quidem  regnum  Gbristi  nobis  repromissum  aote 
ccelum  post  primam  resurrectionem,sed  tamen  ila, 
ut  in  eo  reficiantur  sancti  omnium  spiritalium  bo- 
norum  copia.  »  Quam  etsi  erroneam,  utcunque 
tolerabilem  tamen  fatetur  B.  Augost.,  lib.  xx  de 
Civit.  Dei,  quantum  opinor,  quod  eam  etiam  sit 
reperire  apud  S.  Irensum,  lib.  v  de  Haeres.y  c.  32, 
33,  34,  35,  ac  S.  Justinummartyrem,  Dialogo  adv. 
Trypbonem  et  Melitonem,  qui  in  boc  sunt  imitati, 
vel  S.  Uier.  auctore,  Papiam.  Quibus  assentiuntur 
etiam  Apollinarius,  qui  frustra  libros  Dionysii 
Alexandrini  contra Nepotem  nisus  luit  impugnare, 
Lactant.  iib.  ii,  a.  13  ac  lib.  vii,  c.  24 ;  Victorinus 
in  Apocalypsin,  antequam  a  S.  Hieron.  emendare- 


tur ;  et,  eodem  teste,  Severus  in  Gallo,  Dialogo  de  ^  restitutione  Judsex  (ad  quiB  bis  tantum  verbis  Auc- 

tor  alludit),  quee  nominatim  citantur,  partim  a 
sancto  Irenaeo,  partim  a  sancto  Justino  martyre ; 
verum  pulcbre  in  Gommentariis  suis  Hieronymus 
allegorico  de  Ecclesia  Gbrietum  confitente,  cuusque 
mysteriis  ilia  omnia  interpretatur,  ubique  Irridens 
mille  annorum  illas  fabuIas,quo  lectorem  compen- 
dii  gratia  remittimus.  Facilior  est  responsio  ad 
Scripturas  Gen.  xiii  ac  xv,  quas  (Irensum  ifliita- 
tus)  pro  se  citat  Auctor,  de  prima  et  secunda  pro* 
missione  Abrahx  semini  factaypriuB  in  multitudinefn 
arenx,  deinda  ad  instar  quoque  stellarumf  quasi 
terrenx  et  cxtesHs  disposUumis  mupicia^  quia  pri- 


Vita  S.  Martini.  Quanquam  etiam  illis  imputet  (uti 
et  TertuUiano,  sed,  quantum  apparet,  non  recte) 
Gennad.  lib.  d^  Dogmat.  Eccles.,  potus  et  cibi  de- 
liciis  fruituros  sanclos.  Alioqui  cerle,  longe  divcr- 
sam  patet  fuisse  Gerintbi,  Marci  ac  Nepotis  baere- 
sim,  de  quibus  ipse  ibidcm,  et  Euscb.,  lib.  iii, 
c.  22;  ac  1.  vii,  c,  20.  post  eum  ;  et  Nicepborus 
alicubi,  aliorumque  Gbiliastarum  seu  Milliariorum, 
adversum  quos  agit  S.  Epiph.,  bsres.  76.  Utpote 
qui  (sicuti  et  bodierni  quidam  anabaptist®)  in  illo 
eliam  nuptiarum  copulam,  imo  Gerintbus  et  Mar- 
cu9  omuia  libidinum  genera  exspectabant,  et  uti 


219 


GUM  ANDIDOTO  PAMBUL 


250 


mam  promisBiooem  impletam  eoDBtat  multiplica-  ^ 
tione  filiorum  Israel  in  terra  CbanaDaeorum,  sive 
Pai»stiDa  :8ccundam  vero  interpretatur  Apostolus 
Paulas  de  gentium  Ecclesia,  Rom.  ix,  et  Galat.  iii, 
qDomodo  etiam  utramque  banc  promissionem  dis- 
tinxit  Rhabanus  noster  Gomment.  in  Gen. ;  nec 
miouB  facilis  ad  ilind  Gen.  xxvii,  ubi  ad  Jacob, 
cnJQS  fignram  Christianos  ex  gentibus  gestare  no- 
vimas»»  primapromissioestcoelestis  roris,secuDda 
terras  opimitatis,  »  quta  iliam  benedictionem  tan- 
quam  terrenam  interpretatur  vel  ipse  Jacob  verbis 
BDis  ad  Esau  postmodum  prolatis,  ubi  dixit  :  FrU" 
mento,  tt  vino,  et  oleo,  stabilivi  eum  :  ei,  si  allego- 
rieos  velimus  accipere,  Procopius  in  Gomment. 
de  ccelesti  rore  interpretatur,  qui  instiilatur  pio- 
rom  animi8,et  de  terr»  pinguedinibus,qua8  habet  p 
accipiens  semen,  idque  contupliciter  reddens.  De- 
Dique  facillima  ad  illud  Luc.  xii  :  Quasrite  primum 
regnum  Dei,  et  reliqua  adjicientur  vobis  :  902  quia 
loqui  Cbristum  de  hac  vita,  non  illa  futura  post 
re8orrectionem,initium  ejus  Christi  sermonis  ma* 
nlfesiam  faoit :  Ideo  dico  vobis  :  Nolite  euram  agere 
animx  de  victu  et  corporide  vestitu.Qmitvxxm  partim 
ex  Piatone  Diatog.  de  Rep,  et  in  Phsedro,  desump- 
tom  hunc  Millenariorum  errorem,  adnotavimus 
ad  ]ib.  de  Anima,  c.  30,  n.  376,  ubi  cum  pro  fabu- 
lis  habeat  Auctor,  mirum  est  quod  postea  in  eum- 
dem  impegerit:  sed^siouti  satis  deducit  8.  Hieron., 
Papiam,  Melitonem,  et  alios  supradictos  auctores, 
et  maxime  S.  Irensum  secutus  est. 

§  25.  De  Nuptiis  setmndis  damnatis  tanquam  stU"  Q 
prxSy  tom.  IT,  lib.  i,  ad  Uxor.  eap.  4,  n.  4^,  et 
lib.  de  Veland.  Virgin,,  cap.  10,  n.  84  ;  ac  cap. 
11,  n.  98;  tom.  lll,  lib.  adu.  Hermog.,  cap.  11, 
n.  7  ;  lib.  de  Resur.  cam.y  cap.  8,  n.  82 ;  ac  lib. 
ado.  Marc,  cap.  15,  n.  245  ;  denique  tom.  V, 
iDtegris  libris  de  Exhorl.  castit,  et  de  Monogamia, 
ac  lib.  de  Pudic.,  cap.  1,  n.  45. 

lo  hanc  hseresim  Montanisticam  paulatim  delap- 
aos  est  Tertullianus.  Primum,  castitatis  amore, 
librum  Bcripsit  ad  Uxorem  de  unis  nupiiis,  in  quo 
quidem  ab  illis  dehortatur,  sed  tanquam  stupra 
non  improbat :  imo  cum  lib.  ii,  ad  Vxor.y  si  nu- 
bere  velint,  sattem  in  Domiuo  nubere  debere^  id  est, 
Ckristiano,  late  deducit  ;  non  omnino  tunc  da* 
moasse  videtur  secundas  nuptias.  Quanquam  in- 
terim  omni  errore  non  careant  hi  libri  duo.  Im- 
primis  cum  Itb.  i,  c.  1,  n.  11,  secundas  nuptias  " 
confusionem  ;  et  cap.  4,  n.  23,  contumetiam  ;  et  c. 
5,  u.  34,  detestabiles ;  et  alibi  quoque  spurcas^  et 
dedecus  voluptuoium  appellat,  quales  sunt  etiam 
loci  illi  jam  citati  lib.  de  Veland.  Virgin.  De  secun- 
dis  enim  noptiis»  his  loois  locutum  fuisse,  non 
de  primiSyVel  hsc  8.  August.  lib.  i,  de  Bono  Ftiut- 
iatis  convincunt,  qu»  etiam  antidoti  loco  hic  af- 
ferunt.  Non  quia,  inquit,  innuptarum  bonum  ho- 
nestum  dixit  ApostoIuSfidGO  putare  debemusturpe 
esse  vinettlum  ooiyugale,  alioquin  etiam  primas 
auptiae  condemnabimo8,qua8  nec  Gataphryges  nec 
Novatiani,  neo  disertiBsimus  eorum  astipulator 


TertuIIianns,  turpes  ausus  est  dicere.  Deinceps 
lib.  adv.  Hermog.  errorem  suum  magis  aperit  his 
verbis  :  c<  Legem  Dei  in  libidinem  defendi,»  ac,c(  to- 
tus  adulter,  et  praedicationis  et  carnis  ;  nubentium 
contagio  foBtet.  »  Denique  libris  de  Exhortatione 
castit.  et  de  Monog.  Montanum  secutus,  non  solum 
stupra  et  adulteria  et  mcRchiam  appellat  secundas 
nuptiaSf  sed  etiam  varils  argumentis  id  probare 
nititur  ;  sed  frustra,  sicuti  ex  antidoto  Adnotatio- 
num  nostrarum  in  utruraque,  lectori  perspicuum 
esse  poterit,  quo,  ne  hic  prolixiores  8imus,Iectorem 
remittimus.  Uhi  subinde  pro  catholica  de  nuptiis 
secundis  non  prohtbilis  sententia,  citavimus  B.  Hier. 
epist.  de  Monogam.  ad  Ageruchiam,  vulg.  Geron- 
tiam,(2«  Viduiiaiedid  Silvinum  acad  Pammachium  ; 
B,  Aug.  lib.  de  bono  Viduitatis,  ac  lib.  ii,  Contra 
adv.  legis  et  prophetarum ;  S.  Epiphan.  Adv.  Mon- 
tanum  bseres.  59,  et  adv,  Cataros,  et  Gommen- 
tarios  veterum  super  Epistolas  Pauli  Rom.  vii,  I 
Gor.  VII,  et  I  Gor.  v,  quibus  908  licebit  addere 
et  illud  B.  Hieron.  54,  epist.  ad  Marcel.  (qui  alioqui 
videtur  subinde  iis  iniquior),  pro  secundis  nuptiis  : 
Nos  secundas  nuptias  non  tam  appetimus  quam 
concedimus,PauloJubente,  ut  vidus  adolescentulas 
nubant,  illi  (nempe  Montani  sectalores)  in  tantum 
putant  scelerata  conjugia  iterata,  ut  quicumque 
hoc  feoerit  adulter  habeatur.  Item  illud  in  Epist. 
ad  Titum  etiam  a  nobis  alibi  citatum  :  Scripsit  et 
Tertullianus  librum  de  Monogamia  haQreticum, 
quem  Apostolo  contraire,  nemo  qui  Apostolum 
legerit,  ignorabit.  Item  illud  S.  August.  hsr.  126, 
lib.  dd  Hieres.  :  Ideo  Tertullianus  factus  haereticus, 
quia  transiens  ad  Catapbrygas,  quos  ante  destruxe- 
ratjCcepitetiam  5^^n(/umnup/m<  contra  apostolicam 
doctrinam  tanqvum  stupra  damnare. 

§  26.  de  Paracieta  Montano^  tom.  II,  lib.  de  Veland. 

Virg.  cap.  1,  n.  6 ;  tom.   III,  lib.  de  Anima^  cap. 

51,  n.  613,  ac  58,  n.  652  ;  lib.  de  Resurr.  cam.^ 

oap.  11,  n.  98 ;  et  cap.  ult.  n.  ult. ;  adv.  Marc, 

lib.  I,  cap.  29,  n.  203;  ac  iib.   v,  cap.  2,  n. 

247 ;  et  lib.  adv.  Prax.  cap.  1,  n.  11  ;  cap.  15,  n. 

22  ;  cap.  8,  n.  59,  cap.  13,  n.  78;  tom.  V,  lib. 

de  Monogamia^  cap.  2  integro,  et  non  semel  in 

aliis  libris  seq.  de  Fuga  in  persecutione,  de  Jeju" 

niu  et  Pudicitia. 

Adversus  hanc  hsresim  longe  absurdisBimam 
sufflcere  possunt  ipsa  Tertulliani  verba  ante  hsBre- 
sim,  lib.  de  Prsescript.  adv.  haeret.  cap.  52,  hareB. 
21,  n.  327,  ubi  blasphemiam  appellat,  «  eorum 
qui  Gataphryges  dicebantur,  hflereticorum,  quia 
in  apostolis  quidem  dicebant  Spiritum  sanctom 
fuiase,  Paracletum  non  fui&so,  et  quia  dicebant 
Paracletum  in  Montano  plura  dixisse,  quam  Chri- 
stum  in  Evangelium  protulisse  ;»  et  tamen  miser, 
forte  ab  illis  seductus,  quod  seouodas  nuptias  de- 
testarentur,  tot  locis  jam  citatis  Paractetum  vocat 
Montanumf  et  subinde  verba  iliiuB  Paracteti  titulo 
citat.  Imo  detorquet  ad  soam  hanc  hieresim  illud 
Joan.  XVI :  Adhuc  multa  habeo  loqui  vobis ;  sed  non 
potestis  portare  modo.  Cum  venerit  ilte  Spiritus  ve- 
ritatiSf  docebit  vos  omnem  veritatemf  et  qux  ven* 


.Ar 


:s> 


-A, 


!^'. 


l,.  . 


•    V 


<         • 


k' ' 


,>*f 


'v 

:**-» 


Ti-    , 


;<» 


251 


PARADOXA  TERTDLLIANI 


252 


twra  $uni  annuntiabil  vohU.  Quod  ipsum  tamen  ca- 
tholice  interpretatur  dicto  lib.  de  Pr^escripL  adv. 
hxret,  c.  8,n.  62,  de  apostolis  loquens  :  «  Consecu- 
turi  mox  Spiritum  sanctum  Paracletum,  qui  illos 
deducturus  esset  in  omoem  veritatem,»  et  rursum  : 
Nationibus  destinati  apostoli,  ipsi  quoque  docto- 
rem  consecuturi  erant  Paracletum.  •  Ubi  pro 
eisdem  habet,  Spiritum  sanctum^  et  Paracletum, 
cum  perperam  illi  distinguerent  (uti  vel  ex  ipso 
Tertulliano  dictum  est)  Spiritum  sancium,  et  Para- 
cletum  :  et  illud  ipse  conteztus  evangelislsB  convin- 
cat,  atque  adeo  sic  locum  illum  interpretantur  ve- 
teres  omnes,  ex  professo  vero  adv.  hanc  haeresim 
S.  Aug.  tractatibus  tribus  in  Evangelium  Joannis: 
quo  lectorem  compendii  gratia  remittimus. 


1* 

^21,  De  Pcenitentia  mcechis  neganda^  tom.  V,  inte- 

gro  libro  de  Pudicitia. 


Sicut  in  Vita  Auctoris  adnotavimus,  cum  om- 
nino  204  poanitentiam  omnem  tollerent  Montanus 
et  ejus  sectatores  Gataphryges  (vel  B.  Hieronymo 
teste  Epist.  nod  semel  citata  ad  Marcellam,  et  S. 
Paciano  Tract.  adversus  Novatianos),  in  hoc  ab 
iia  dissentit  Tertuliianus,  quod  solis  mcechis  eam 
negandam  senserit,  fortassis  primum  seductus  ab 
illis  SU8B  aetatis  Episcopis,  qui,  8.  Cypriano  teste 
lib.  de  LapsiSt  daodam  moechis  pcenitentiam  non 
putarunt.  Verum  pr(eterquam  quod  ex  Scripturis 
ille  ibidem  contrariam  sententiam  comprobet,  de 
omnium  peccatorum  venise  potestato  in  Ecclesia, 
auctor  adbuc  calholicus  tom.  ii,  lib.  de  Pcenitentia 
quem  ibidem  ille  imitatur  disertis  verbis,  posni- 
tentiam  de  omnibus  delictis  necessariam  deducit. 
Atque  hoo  est,  quod  dicit  libro  de  Pudicit,  cap.  {, 
num.  9,  «  Adversus  meae  quoque  sententi®  retro 
penes  illos  societatem  ;  »  el  haud  absimiliter  verbis 
etiam  alibi  non  semel  citatis  S.  Pacianus  ad  Nova- 
tianos  verba  faciens  :  TertuUianus  post  hearesim 
vester  est,  nam  multa  inde  sumpsistis.  Ipsum  epi- 
otola  sua,  et  ea  quam   catholicus  edidit,  aodies 
conGtentem ,    posse   Ecctesiam   peccata   dimittere, 
Item  et  S.  Hieronymus   dum  dicit  Tertuliianum 
in  libro  quem  de  Pudicitia  adversus  poBnitentiam 
scripsit,  sententiam  veterem  nova  opinione  dis- 
soivisse,  in  hoc  secutum  insanas  et  blasphemas  fe- 
minas  suas.  Quibus  addere  licebit  lectori  scripta 
iila  veterum  omnia  de  PasnHentia,  quorum  a  nobis 
facta  est  mentio  :  Tom.  II,  dict.  libr.  de  Pasnit. 
cap.  1,  et  que  a  nobis  dicta  sunt,  tum  ad  illum 
iibrum,  tum  ad  alterum  illum  de  Pud.,ubi  ad  sin- 
gula  auctoris  in  contrarium  argumentaplerumque 
ex  Paciano  respondimus,  adducta  ad  id  praeterea 
Scripturarum  aliquot  explicatione  sflspe  ex  ipgo  Ter- 
tulliano.  Gitavimus  etiam  ad  cap.  9,num.  72  et73, 
S*  Hieron.y  epist.  ad  Damas.  de  duobus  filiis,  ubi 
ex  professo  contra  auctorem  agit,  et  inter  cctera 
etiam  defendit,  publicanos  fuissey  non  ethnicos, 
quod  ille  volebat,  sed  Judfios,  idque  exemplis, 


A  Matth.  ex  oircumcisione  Apostoli,  publioanorum 
a  Joanne  baptisatorum,  et  publicani  orantis  in 
templo,  Luc.v,  vii  ac  xviii,  qui,  si  ethnici  fuissent, 
cum  illis  Ghristus  non  habuisset  convivium,  ne 
legem  solveret,  neque  hic  in  templum  admissus 
fuisset.  Et  vero  quoties  id  in  Christo  denotabant, 
quod  cum  publicanis  costum  communicaret,  fere 
simul  oonjunguntur  peccatores  et  pubiicaniiatque 
adeo  quod  cum  ethniois  convivareiur,  non  re- 
prehendebatur,  sed  quia  oum  peccatoribus.  Ouo 
pertinet  Pharisaei  murmuratio,  Luc.  vii,  de  pec- 
catrice  femina,  in  qua  pcsnitentiam  agnoscit  et 
veniam  ipse  TertuL  lib.  iv,  adv.  Marc,  cap.  18, 
num.  265,quam  tamen  ethnicam,  nusquam  auctor 
audei  dicere,  quia  ejus  oasteilum  Hierosolymis  vi- 

P  cinum  fuisse  constat,  Joan.  xi.  Neque  pro  auctore 
quidquam  facit  illud  :  ffon  erit  veciigal  pendens  ex 
fitiis  Israet  :  quia.eliamsi  non  deberent  pendere 
vectigal,  antequam,  Deo  sic  disponente,  Romanis 
subjecti  essent ;  quanquam  odiosum  fuisse  publi- 
canorum  exeroitium  satis  constet  et  infame,tamen 
sine  peccato  etiam  potuisse  exerceri,  videtur  ex 
illis  Joannis  Baptist»  ad  illos  verbis  (iMC.  iii)  : 
^t7it7  amplius  SOft  quam  constitulum  est  vobis 
faciatis,  sive  uti  ex  Graeco  veriiiur, exigaiis.  De  ca- 
teris  dictas  Adnotationes  nostras  consulat  studio- 
8U8  lector. 


§  28,  Dtf  Psychicis,  auo  nomine  Calholicis  calum- 
niam  fecit,  tom.  Ill  adv.  Marc,  lib.  iv,  cap.  2^ 
n.  325 ;  advers.  Prax.  cap.  1,  n.  17,  tom.  V,  Hd. 

n      de  Monogam.,  cap.  1,  n.  4  et  5 ;  ac  cap.  U,  n. 

^  86,87,  88;etcap.  16,  n.  120;  lib.  de  Jejun. 
adv.  Psychicos,  iniegro  ;  et  lib.  de  Pwa«^««j 
cap.  1,  n.  8 ;  cap.  6,  n.  47 ;  cap.  40,  n.  83,  et 
cap.  21,  n.  190. 

Psychicos,  animales  inteJligi,  satis  comprobavi- 
mus,  vel  ex  Apost.  I  Gor.  ii,  ad  initium  lib.  de 
Jejur.  advers.  Psychicos,   num.  2;   quod  nomen 
jam  in  haBresim  lapsus,  catholicis  impingit,  suos 
Montanistas  e  oontrario  spiriiales^  quod  spiritum 
Paracletum  Montanum  sequerentur,  nuncupans; 
illis  calumniam  faciens  quasi  prorsus  animales, 
passivitaiem,  id  est,  licentiam  vitae   sequerentur, 
utpote  ad  secundas  nuptias  Iranseuntes,  martyria 
fuga  viUntes.et  jejunia  Montanistica  improbantes. 
Verum  mlser  non  animadvertit,  Montanum  ani- 
^  malem  vitam  gessisse,  utpole  cum  scorta  essent 
Priscilla  el  Maximilia,  quae,  relictis  maritis.  Mon- 
tanum  sequebantur,  et  earum   assectae   martyria 
Christo  negato  evaserint ;  et  si  quid  passi  sint, 
ob  latrooinia  ante  acta  id  toleraverint;  deniqoe 
etsi  tres  Quadragesimas  (de  quo  mox  latius)  cele- 
brarent,  tamen  reliquo  anni  tempore  genio  indul- 
gebant.  Neque  tamen  novum  id  haeretiois,  ut  ca- 
tholicos  Psychicorum  nomine  appellarint,8eque  spi- 
rituaies;  namidipsum  ridetauctopin  Valontinianis 
lib:  contra  Valent.o.  29  et  30,  S.  Irenasum  secutus: 
quod  po8t  ho8  etiam  Bcripsit  B.  Epiphan.  lib.  ds 
Hmres* 


«f 


.1 » 


253 


GDM  ANTIDOTO  PAMELII. 


S54 


§  29.  Zto  Quadragesimis  duibus,    tom.  V,  lib.   de  A 
Jejunio  advers  Psychicas,  in  earum  defeQsionem 
coascriptOy  mazime  cap.  15,  n.  90. 

Cum  Montanistffi  tres  observarent  quotannis 
plenas  septem  septimanarum  Quadragesimas,  in 
boc  ab  iilis  dissensaive  vldetur  Tertuilianus,  cum 
separata  ab  iliis  cospit  habere  conventioula,  quod 
duas  duntaxat,  sic  enim  ille  :  c<  Quantula  est  apud 
DD8  intdrdictio  ciborum  ?  duas  in  anno  bebdoma- 
daa  Xeropbagiarum,  neo  totas,  exceptis  scilicet 
Sabbatis  et  Dominicis,  offerimus  Deo.  »  Neque 
tamen  propterea  illi  hsretici  cessendi  8unt.  Nam 
Amalaribus,  lib.  i  de  Divinis  offic,  cap.  36,  et  lib. 
I?,  cap.  37,  deacribit  piorum  qoorumdam  jejunia, 
qoi  tres.  Quadragesimas  observarent  :  unam  ante 
Pascba,  juzta  traditionem  apostolioam,  alteram  ex  ^ 
devotione  ante  8.  Joannis  aut  potius  post  Pente- 
costen,  tertiam  vero  ante  Nativitatem  Domini ;  nec 
absimiliter  sccundamQuadragesimam  pro  poioiten- 
tibus  recenset  Micrologus  noster  de  Observ,  Eccles. 
cap.35,quaeetiambodiequibusdammonachis  in  usu 
est.  Quo  pertinet  et  illud  S.  Hieron.  Epist.  ab 
Amalario  citatum  :  Utinam  omni  temporejejunare 
podsimus»  qnod  in  Actibus  apostolorum  diebus 
Peotecostes,  et  906  die  Dominico  Paulum  Apo- 
stoiom,  et  cum  eo  crsdentes  fecisse  legimus;  item 
jejunia  illa  etrictissima  priscorum  monachorum, 
tam  ab  illo  quam  a  Theodoreto  et  Nicepboro  late 
descripta.  Verum  hoc  pro  baeresi  in  Montanistis 
dam^atum  est,  quod  necessitatem  observandi  has 
Quadragesimas,  seu  tres  seu  duas,  usque  adoo  ur* 
gerent,  ut  vel  eo  nomine  cathoUcos  Psyciiicorum,  G 
id  est,  sicuti  Jam  dictum  est,  animalium  hominum 
appellatione  calumniarentur,  quod  secum  eas  ob- 
servare  noUent.  Atque  hoo  est  quod  epist  54  ad 
MarcelL  adv.  Montanum  urget  S.  Hieron.  :  t  Nos 
(iaquit)  uDam  Quadragesimam  secundum  Iraditio- 
nem  apostolorum,  tempore  nobis  congruo  jejuna- 
mus^  ilii  tres  in  anno  faciunt  Quadragesimas,  quasi 
tres  passi  sint  Saivatores,  non  quod  et  per  totum 
annum,  ezoepta  Pentecoste,  Jejunare  non  liceat, 
sed  qaod  aiiud  sit  necessitate,  aliud  voluntate 
munns  ofTerre.  »  Hinc  et  Kosebius  (juxta  emenda- 
tiorem  ez  Graeoo  translationem,  antea  corruptam 
a  quibu8dam,uti  in  universum  Jejunia  ecclesiastica 
tanquam  Montanica  damnarent)  lib.  v.  EccL  Hist,, 
cap.  17 ;  Theodor.  Hxret,  FabuL  lib.  iii,  de  Mon-  ]) 
tanistis;  et  Nicepborus  lib.  iv  Eist,  EccL,  c.  22, 
Montannm  novas  jejuniorum  ieges  prater  Ecoleaiie 
eonsuetudinem  introduxisse  et  sanxisse  scribunt. 

S  30.  De  repudio  Christianis  Itdto^  ita  ut  alteram 
ducant,  aaulterii  causa,  tom.  II,  iib.  ii  ad  Uxor.f 
34,  n.  537. 

Videtar  quidem  prima  facie  tale  quid  Tertullia- 
nuB  sentire,  cum  divonium  comparat  excessui 
mariti,  oti  magis  probet  post  hunc  non  licere  alteri 
nabere^  sicutt  non  licet  post  divortium  nisi  adul- 
tcrii  cansa.  Venim  aeae  explioat  tom.  V,  lib.i  de 


Monog.  oap.  0,  num.  70,  et  cap.  11,  num.  89. 
Priori  quidem  loco,  de  repudiaia  uxore  sic  loqui« 
tur  :  «  Ut  in  totum  sivo  per  nuptias,  sive  vulgo, 
alterius  viri  admissio,  adulterium  pronuntietur  a 
Deo  ;  »  et  mox  clarius  :  «  Per  mortem  utique,  non 
per  repudium  facta  solutione,  quia  repudilatis  non 
permitteret  Apostolus  nubere  adversus  pristinum 
prsceptum.  »  Valeant  itaque  Erasmus  et  ejus  as- 
seclae  qui  pro  se  auctorem  perperam  citant.  Certe 
contrarium  Jam  detinitum  est  conciiii  Trident. 
sess.  34,  can.  9. 

§31.  Circa  Trinitatem,  tom.  I,  Apolog.^  cap.  2i, 
n.  316 ;  ct  lib.  advers,  Hermog,  cap.  3,  n.  15;  1. 
advers.  Prax.  cap.  3,  n.  29,  34  ;  cap.  4,  n.  39  ; 
cap.  8,  n.  55,  59  et  60;  cap.  9.  n.  62  ac  63, 
Itemj  tom.  V,  Novatian.  iib.  de  Trinit.  oap.  H, 
n.  56,  c.  22,  n.  98,  cap.  24,  n.  106,  et  cap.  31, 
n.  14. 

De  Trinitatis  fide,  id  est,  trium  Personarum, 
Palris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti^  sed  unius  essen- 
tiffi,  non  dubitasse  Tertullianum,  ex  compluribus 
ejus  locis  manifestius  est  quam  ut  probatione  sit 
opus  maxime  toto  libro  ejus  argumenti,  imo  et 
tituli  juxta  editionem  nostram  adversus  Praxean, 
ubi  adversus  illam  ejusque  sectatores  Montanistas, 
qui  ucundum  Mschinem  dicebantur,  non  modo  pro- 
bat  eumdem  207  non  posse  dici  Palrem  et  Filium^ 
sed  etiam  disertis  verbis  asserlt,  regulam  fidei  quae 
ab  initto  Evangelii  decucurrit  unitatffm  in  Trinita* 
tem  dtsponere  :  Patrem,  Filium^  et  Spirilum  san- 
ctum»  Neo  aliter  Novatianus,  libro  de  Trinitate» 
regulam  ftilei  proponit.  c.  1,3,  ac  29,  qua  credamus 
in  Deum  Patrem  et  Dominum  omnipotentem,  rerum 
omnium  perfectissimum  ereaiorem,  et  in  Filium  Dei 
Jesum  Christum  Dominum  Deum  nostrumf  et  etiam 
in  Spiritum  sanctum.  Verum  dum  illis  Paradoxa 
circa  Trinitatem  ascribimus,  hoo  solum  volumus» 
subinde  ipsos,  utpote  ante  omnem  de  Trinitate 
haeresim,  obscure  ioqui  in  hac  materia  ;  et  ut  ne 
quie  inde  fortassis  occasionem  sui  erroris  aut  he- 
reseos  accipiat,  quomodo  sano  intellectu  tales  loci 
explicari  possint,  adjicimus,  omittentes  Jam  pri- 
mum  Rhenani  calumnias  in  scholasticos  theologos, 
quas  habet  illa  sua  ad  lectorem  admonitione  do 
quibusdam  Tertulliani  dogmatis  :  maxime  quod 
calumniam  faciat  ipsi  quoque  TertuIIiani,  tum  in 
locis  quibusdam  oorruptis  aut  maie  intellectis,  de 
quibus  mox  latius,  tum  in  quod  falso  illi  haere- 
sim  adscribat  putantium  in  Eucharistia  corpus 
Ghristi  tantum  esse  in  figura,  a  qua  illum  vindi- 
camus  Adnot.  noatris  in  lib.  iv  adv.  Marc.y  cap. 
40,  n.  552 ;  tum  quod  inter  dogmata  sive  paradoxa 
ponat,  quae  ille  puloherrime  non  solum  de  poeni- 
tentia  publica,  sed  etiam  de  conressione  secreta, 
▼el  ipso  fatente,  late  deducit  in  libro  de  Pasniten- 
tia,  de  quo  etiam  duhitare  non  est  veritus  an  Ter- 
tulliani  esset,  cum  tamen  S.  Pacianus  ex  illo  multa 
descripserit.  Quo  magis  miror,  non  solum  reten- 
tam  fuisse  in  postrema  anni  1580  edltione  Pari- 
Biensi  dictam  illam  admoaitionem  integram,  sed 


355 


PARADOXA  TERTULUANI. 


S56 


?*-V 


►V"  • 


\f^ 


praeterea  universos  errore»  Rhenani  haeresim  ple- 
rumque  sapientes,Bine  addito  antidoto  :  usque  adeo 
ut  catholicus  lector  mihi  monendna  sit,  non  mi- 
nus  illas  illi  cavendas  adnotationes,  etsi  subinde 
omisso  Rhenani  nomine,  quam  eas  quae  per  Pium 
IV  et  V,  Romanos  pontifices,  interdictee  sunt  in 
editionibus  prioribus,  donec  repurgatee  fuerint. 
Verum  ad  rem  veniamus.  Primum  ubi  aic  loquitur 
TertuUianus  in  Apolog,  et  adv,  Praxean  :  «  Tres 
sunt  non  statu,  sed  gradu,  nec  substantia,  sed 
forma ;  nec  potestate,  sed  species  ;  unius  autem 
substantifiB,  et  unius  potestatis ;  quia  unus  Deus, 
ex  quo  et  gradus  isti  et  formae  et  species ;  »  vocat 
statum^  quod  schclastici,  et  ipse^^quoque  5^6 j^an- 
tiam;  gradum,  quod  illi  notionem  formam^  quod 
illi  proprietates  ;  speciem,  quod  illi  habendi  modum, 
Deinde  illud  lib.  adv,  Hermog.  :  «  Fuit  tempus, 
cum  delictum  et  filius  non  fuit.  »  ex  zelo  secun- 
dum  scientiam  dictum  est  vehementius,  ut  osten- 
deret  materiam  non  esse  aeternam ;  volens  per 
hoc  significare  duntaxat,  quod  habet  S.  Hilarius 
lib.  XII,  de  Trinit,  solum  Patrem  aeternum,  Filium 
autem  illi  cosBternum  esse,  ut  omittam  quod  ibi- 
dem  ad  similia  verba,  qusQ  sibi  ex  persona  Ariani 
proponit  respondeat  :  Hoc  humanum  sensum  et 
intelligentiam  excedere  mundi,  non  hoc  capere 
rationem  humanaB  intelligentiae,  sed  prudentiaa  fi- 
delis  professionem  esse.  Seipsum  autem  explicat 
eodem  sensu  90S  auctor  lib.  adv,  Prax.y  c,  5,  n. 
43  et  seq.  et  totius  cap.  5  ao  7*  Deinceps  his  verbis 
eod.  lib.  adv,  Prax,  :  «  Filio  et  Spiritu  sancto  se- 
cundum  et  tertium  sortis  locum,  tam  consortibus 
Bubstantiffi  Patris ;  »  id  vult  quod  dicunt  scbola- 
stici,  duabus  emanationibus  prcductos  Filium  et 
Spiritum  sanctum  aPatre  improducto;  aut «  Filium 
esse  secundam  personam,  ettertiamSpiritum  san- 
ctum,  «  sicuti  postea  non  semei  loquitur.  Verum 
perperam  illi  impigit  ibidem  Rhenanus,  quasi 
Filium  etSpiritum  sanctum  appellet  membraypriora, 
et  instrumenla,  cum  ea  verba  referantur  ad  ange- 
loSy  atienos  a  subsiantia  Patris^  qui  tamen  monar- 
chiam  Dei  non  evertunt.  Similiter  cum  Spiritum 
sanctum  tertium  gradum  dicit,  gradum  intelligit 
originem.  Quod  rursum  lib.  adv.  Prax.  7rpo6oX7)v 
non  solum  Spiritui  sancto,  sed  etiam  Fiiio  ex 
Patre  attribuit,  malunt  ita  distinguere  SS.  Hilarius 
ac  August.  lib.  de  Trinit,  et  alii  Patres  posteriores, 
ut  generationem  Filio,  processionem  attribuant 
Spiritui  sancto.  Quod  ibidem  eam  interpretatur 
prolatiotiem  rei  alterius  ex  altera,  intelligit  perso- 
nas  realiter  non  essentialiter  disjunctas,  sequitur 
enim  :  «  Quia  prolatum  dicimus  Filium  a  Patre, 
sed  non  separatum.  »  Commode  etiam  sunt  inter- 
pretands  propositiones  illaB  :  «  Omnis  origo  pa- 
rens  est,  et  omne  quod  ex  origine  profertur,  pro- 
genies  est;  »  item  :  Triuitas  per  conneios  et 
consertos  gradus  a  Patre  decurrens.  »  Jam  vero 
ibi  :  «  Pater  est  tota  substantia,  Filius  vero  deri- 
vatio  totius  et  portio  ;  totum  accipit  pro  pieno 
seu  plenitudine,  non  aiiter  atque  soholaatici  docto- 


A.  res,  dum  dicuDt :  Pater  plenitudinem  deitatis  possi- 
det,  in  primo  signo  originis,  quia  a  se  eam  babet : 
Fiiius  in  secondo  signo  originis,  quia  ab  uno  per 
generationem  communicatum  a  Patre  ;  Spiritus 
sanctus  in  tertio  signo,  quia  a  duobus  per  spira- 
tionem  eamdem  numero  essentiam  accipit.  Atque 
hoc  est  quod  aliis  verbis  postea  auctor  extulit  : 
«  Ex  uno  Patre  omnia,  quae  in  Deo  per  substanti» 
unilatem,  et  in  unitateTrioitas  unius  substantiae.» 
Item:«Unitasinsemetipsa  derivans  Trinitatem,non 
destruitur  ab  illa,  sed  administrans  ;  »  ut  tota  sub- 
stantia  sit  idem  quod  una  substantia  indiviea  in 
tribus.  Denique  videtur  Fi/tu«  ab  auctore  appellari 
portio,  quia  nec  Pater,  nec  Spiritus  sanctus  est, 
tametsi,  unus  Deus  sint  tres  personae,  et  non  Fi- 

g  lius,  qui  Pater,  nec  Pater  qui  Spiritus  sanctus. 
Cum  vero  dicit  ibidem  :  Patrem  majorem  esse  Fi- 
lio,  intelligi  debet,  non  quoad  deitatem  qus  sit 
minor  in  eo,  sed  quatenus  (sicuti  indicant  verba 
sequentia)  a  Patre  generato  genitus.  Atqui  quan- 
quam  hic  satis  obscure  dicatur  :  «  Ipsum  quod  Pa- 
ter  et  Filius  dicuntur,nonne  aliud  pro  aliud  est?  » 
pulchre  seipsum  explicat  postea,  ita  ut  cum 
scholasticis  in  eo  consentat,  quod  «  alius  dicatur 
Pater,  alius  Filius,  alius  Spiritus  sanctus,  sed 
non  aliud,  »  eo  quod  non  sint  idem  Pater,  Filius 
et  Spiritus  sanctus,  et  tamen  ejusdem  substanti». 
Si  quae  prfieterea  sunt  alia  dicta  lib.  adv,  Prcixean^ 
quffi  durius  ante  obscurius  dicta  sint,  meminerit 
lector  totum  hunc  librum  caute  legi  et  oommode 
inteliigi  debere.  Ad  Novatiani  redeamus  iibrum  de 

^  Triniiate,  Imprimis  quod  habet  900  c.  11,  divini- 
tate  sermonis  in  ipsa  concrelione  permista,  etsi  quid 
tale  inveniatur  jam  dicto  lib.  adv.  Praxean,  intei- 
ligi  debere  de  per  istione  unionis,  non  vero  per- 
mistione  naturaruin  divina;  et  humanae,  ibi  adno- 
tavinyis  n.  56,  id  comprobantes  ex  aliis  pluribus 
ejus  libri  locis.  Est  Odes  recta  (juxta  Atbanasii 
Symbolum)  ut  credamus  el  confiteamur  quod  unus 
sit  Christus,  non  conversione  divinitatis  in  car- 
nem,  sed  assumptione  humanitatis  in  Deum,  unua 
omnino  non  confusione  substantisB,  sed  unitate 
personae.  Deinde  illud  ibidem  :  Ante  quem  nihit pras- 
ter  Patrem,  eodem  intellectu  accipiendum,  quo  id 
quod  supra  adduximus  ex  Tertul.  Wb, adv,  Hermog., 
juxta  quod  adnotavimus  ad  eomdem  iib.  cap.  31 , 

])  num.  441.  Nec  910  aliter  quam  jam  diximua, 
quod  ibidem  minorem  Patre  dicit  ui  Filium,  Gauto 
etiam  debet  legi  illud,  quodo  videatur  non  aliam 
unitatem  Patris  et  Filii  interpretari  quam  socicta^ 
tis  concordiam,  alTerens  perperam  ad  aeunc  locum 
I  Gor.  III,  pro  sua  sentenlia ;  quia  catholica  fidea 
et  ScriptureB  etiam  veritatem  esseotise  agnoscunt 
in  Patre  et  Filio,  Denique  quod  de  Spiritu  sancto 
non  vidcatur  consentire  catholicae  Patrum  traditiooi 
ex  Scriptus,  factum  putamus,  non  quod  negaret 
Spiritum  sanctum  sequalem  Patri  et  Filio ;  sed 
nondum  re  defmita,  obscurius  solent  loqui  Patres 
veteres  ob  materiae  summam  obscuritatam,  ita  ta- 
men  ut  commodum  aliquem  Bensum  patiantnr. 


-VX/ 


*   "W 


«7 


PROYERBIALES  FORMULiE. 


268 


PROVEHBIALES 

FORMULJE  TOTO  OPERE 

HOC  TEftTULLIANlCO  CONTENTJS,  BREVIBUS  SGHOLIIS  ILLUSTRATiE, 

AUGTORIBUS  BBATO  RHBNANO  BT  ANO.   HOYO  BRU6BNSI. 


I.  Abiitjam,  ei  reverli  debety  tom.  I,  lib.  de  Testim^ 
Animas,  cap.  4,  num.  22. 

ProTerbii  bujus,  quod  Teutonis  Gallisque  etiam 
usitatum,  usum  ipse  Tertul.  fusissime  explicat ; 
at,  abiisse  hominem,  sit,  e  corpore  excessisse  ani- 
mam,  atque  Ita  ioter  vivos  esse  desiisse.  Sic  Graeci 
uti  his  verbis  solent,  Oijjta^aif  xaTOi^eoOai,  duip- 
/cTQai,  &iroY^c96ai,  boc  est  mori  :  qua  omnia 
abitum  excessumque  signiOcant.IndictiunculaJam, 
qus  longom  spatium  innuit,  tota  Proverbii  vis  vi- 
delur  coDsistere.  Tanta  vis  fuit  veritatis  de  resur- 
rectione  etimmortalitateanim8e,ut  ea  exhominum 
aDimis,  ne  in  tantis  quidem  vanarum  opinionum 
teDebris,  a  mflgoribus  veluti  per  manus  tradita, 
poluerit  evelli,  sed  trito  usitatoque  proverbio  sit 
frequentata,  de  iis  qui  jamdudum  essent  defuncti, 
qoasi  prssumerent,  hoc  est  prcBciperent,  et  antici- 
parent  animis ,  corporum  resurrectionem ,  sive 
aDimorum  qui  excesserant,  ad  sua  corpora  redi- 
tom,  dvaoxpo^Tjv,  dvaTcaaiv,  hoo  est,  Revertif 
ii:av2Tcp4(pstv,  l^  dvaSiouv. 

2.  Abruptum  amplissimum  salire,  tom.  III,  lib.  v, 

adv.  Marc,  cap.  14,  num.  231. 

Salire,  pro  iransilire  vel  saltu  transmittere.  Ut 
sit  omnino,aut  verba  saltem  intermediaprastermit- 
tere.  Ab  iis  sumptum  qui  malunt  compendium 
faeere  itineris,  saltu,  quam  dispendium  commo- 
diore  ambulatione.  Bie,»  Maximum  campum  levis- 
simo  saltu  transvolas,  »  Scaliger  ad  Gardanum. 
Explicat  86  mox  TertuUianus  :  <c  Ademisti  tanta 
de  Scripturis,  »  boc  est,  intercidisti,  rejecisti  et 
abrnpisti,  nt  lacune  in  librorum  contextu  perma- 
gD»  exstenl.  Lib.  v,  adv.  eumdem  :  «  Quantas 
foveaft  in  epistola  fecerit,  auferendo  quse  voluit.  » 
Virg.  libro.  iv  ; 

Hia  mediam  dictia  germonem  abrnmpit. 

3.  Acle  figere^  tom.  I,  lib.  de  PalL,  cap.  4,  n.  84. 

Bst  acate,  intentis  et  quasi  deflxis  in  rem  oculis 
iotueri,  drcevU  ^pqp/.  Virgil.  : 

Ocnlos  horrenda  in  virgiDo  fixni. 

Ut  qui  vestibus  a  naturse  moderatione  alienis, 
bominosque  transversos  de  recto  statu  agentibus 
iDduti,  palam  conspiciendos  se,  aut  potius  deri- 
deT)'Jos  praehent,  omnium  oculos  in  se  convertere 
velle  videantur.  Ut  tamen  bujusmodi  inspectio, 
eive  spectatio,  quam  captant,  cum  probro  contu- 


B 


^  meliaque  eorumdem  gestantium,  sit  conjuncta,  ut 
non  laudi,  sed  vitio  vertat.  Huic  subjungitur  : 
Digito  destinare,  Nutu  tradere,  De  quibus  infra. 

4.  Acies  machxras  exserta,  tom.  V,  lib.  de  Pudicit^ 

cap.  14,  n.  115. 

Gum  quasi  plenGe  juri?,  auctoritatis  et  potestatis 
habenae  effunduntur  in  aperta  objurgatione.  Apud 
Virgil. :  Ense  incluso  ibat.  Gui  contrarium  est  illud 
Gic.  I,  in  Catil.  «  At  nos  vigesimum  jam  diem  pa- 
timur  hebesoere  aciem  horum  auctoritatis.  Habe- 
mus  enim  Sen.  Gons.,  verumtamen  ioclusum  in 
tabulis,  tanquam  gladium  in  vagina  reconditum.  b 
Sic  in  Apio  :  Oentes  exserti  ad  vulnera  infligenda 
acuti  et  erumpentes. 

5.  Nihil  ad  Andromacham,  ibid.^  cap.  8,  n.  65. 

Alludere  videtur  ad  veteris  alicujus  tragici  fabu- 
lam,nomine  Andromachss  inscriptam.Et  ex  Tertull. 
colligere  est,nibil  aliud  istboc  proverbio  significari, 
quam  hisce  :  Nibil  ad  versum,  nibil  ad  Baccbum, 
ouSlv  nph^  Snoc,  d7cpoj$(6vu(7a,  hoc  est,  aliena  a 
re.  Nam  bt^ereticos  eum  histrionibus  comparat.  Hi 
allegoricos  gestus  accommodantes  canticis,  alia 
longe  a  prflesenti  et  fabuia  et  scena  exprimunt  (ut 
videaturad  grsca  proverbia  respexisse,  Ixtoc  X°P®^ 
dpxe^ffOai,  veladT^  dirop^eTffOat  911  (extrachorum 
saltare,  et  desaltare) ;  illi,hsretici  scilicet,  easdem 
parabolas  quo  volunt  tribuunt,  non  quo  habent 
aptissime  excludunt. 

6.  Ad  scamma  producere^  tom.  II,  lib.  ad  MartyraSy 

cap.  3,  n.  44. 

BRBNAN08.  Locus  ccrtaminis  in  quo  congrediun- 
tur  athietae  axdi{Xfjia  Grffiois  dicitur,  quod  is  fossa 
cingi  soleret,  icapd  xo  axdnTeiv,  Hinc  proverbia- 
Ifter  dictum  0.  Hieron.  de  scammate  et  looo  oer- 
taminis  egredi;  pro  eo  quod  est  :  A  proposito 
digredi,  sive  lineas  transilire.  Sic  enim  apud  illuo: 
legendum,  scribentem  adversus  errores  Joannia 
Hieros.ad  Pammachium.Cum  ergo  ista  qusrantur, 
inquit,  cur  tti,  omissis  super  quibus  pugna  est,  de 
scammate  et  loco  certaminis  egrediens,  in  peregri- 
nis  et  longe  alienis  disputationibus  immoraris? 
Porro  seipsum  exponit,  cum  addit  :  Et  loco  certa- 
mtntf.  ht,  enim  idem  valet,  quod  Id  est.  Non  oroit- 
lendum  valde  signanter  loqui  Tertull.  Nam  athle- 
ta;  et  gladiatores  produci  dicuntur  in  speotaculis 
ab  ipsis  munerariis  qui  ludos  edunt.  Sic  mox : 


859 


BX  AP0L06ETIC0  TBHTULLIANI 


260 


■  •  * 


'1 1 


.  * 


I 


ff' 


p-^. 

•# 


ff  nt  ad  staditim  tribunalis  bene  ezeroitati  incom- 
modis  omnibus  producamur.  »  Ex  sententia  Ter- 
tull.  est  in  tbeatrum,  arenam,  locum  publicum 
certaminis  adducere,  ostentandi  periclitandique 
artem,  vires,  gratia,  et  prsmium  sive  PpaScTov 
auferendi,  in  arenam  descendere.  Paulus  Leopard. 
]ib.  I  MiscelL,  cap.  22,vocis  significatum  explicat  : 
et  scamma  Erasmi  et  Gaelii  refutat.  B.  Ambros. 
lib.  1  Offic.,  «  Adhuc  athletaB  in  scammate  sunt,  » 
etiam  proverbialiter,  quasi  dicat  :  Ktiamnum  de 
prsmio  certatur,  et  palma  dubia  est. 

7.  Ad  quod  venimus,  hoc  age,  tom.  III,  lib.  iv  ad- 

vers,  Marc.f  cap.  7,  n.  65. 

In  sacris  imperari  solitum  silentiumyhis  verbis : 
Favete  linguis,  et  Grfice,  £1^^  icac  t(ruu>  Xeco<,  et 
eadem  de  causa  clamari  solitum  :  Hoc  age.  Idque 
Plutarchus  in  Numa  dicere  videtur  :  cuv  i^yo^  xt 
(jii^pi  vuv  8taau)2^ovxe<,  6'xav  fitp^cov  itph^  ^pvtatv  ij 
8u(7(a(<  8taxp(S)[),  Pooxriv  dSv  &yg,  Muret.  Variar. 
Lect.  XV  lib.  Proverbium  igitur  erit,  quo  ad  rem 
institutam  attentum  aliquem  esse  jubemus  ut  in 
eam  unam  tota  mente  incumbat,  ut  nec  verbis 
aliud  usurpet,  nec  in  animo  secum  cogitet. 

8.  Ex  asre  collatUtOf  tom.  IIF,  lib.  adv,  Valent., 

cap.  12,  n.  136. 

RHENANUS.Quanquam  hic  symbolae  et  coUationis 
iit  mentio  (nam  TertuII.,  conferunt,  inquit,  in 
medium,  et  mox,  unum  omnes  bonum  canferebant» 
Item  Irenseus  :  Unumquemque,  inquit,  eo  quod 
habebat  in  se  optimum  florentissimumque  confe- 
rentes,  collationem  fecisse.  Rursum  mox  :  Et  se- 
cundi  Ghristi,  quem  Soterem  dicunt,  ex  collatione 
composita  fabricatio),  nihilominus,  quando  vel 
exemplaria  constanter  habent  :  £ere  collatit io, yideo 
non  tam  collatitio  legi  posse,  quod  omnibus  obvium 
est,quam  collocatitio f^ro  sre  mutuatitio  et  nlieno  ; 
quod  in  unum  conferentes  boni  viri,  et  apud 
amicum  negotiationi  intentum  919  collocantes, 
sic  illum  quum  ornant,  tum  adjuvant,  prius  ab  eo 
caventes.  Unde  fortassis  vulgo  Afrorum  usitatum 
id  temporis  proverbium,  ut  3sre  coliocatitio  aliquid 
lieri  disceretur,aut  dives  quispiamessejactaretur, 
qui  propriis  opibus  non  polieret,  sed  commoda- 
titiis  et  alienis.  Sane  apud  ireneeum  alio  loco  de 
hoc  ipso  Sotere  legitur  :  In  eum  disponentibus 
velut  ilorem  suum,  ut  collocatitium^  sit  hic  depo- 
sititium.  Idem  sensus  erit,  si  collatitio  legas,  aut 
certe  non  magnopere  diversus.  Equidem  apud 
veteres  multa  fiebant  stre  collato;  quibus  operi» 
bus  inscribebantur  haa  notcB  :  mrb  gol.  Ad  quem 
morenf  fortassis  hic  respexit  Tertuliianus.  Stips 
collatitia  quae  in  pauperum  usus  erogatur  ;  et 
colliUio  sive  collecta,  quap  et  indictio,  pensitationis 
pecuniarisB  genus  est,  et  jufi^oXov,  collatio  in 
ccRum  apparatum  sive  pecuniaria,  sive  penuaria. 
Unie  Coina  collatitia  sodalium  aut  contubernalium 
accubatio ,  ubi  suaa  quisque  afferuot  epulas, 
Spavoc ;  proverbium  in  eos  conveniet  qui  per  se 
nihil  valent,  sed  toti  alienis  nixi  sunt  opiaus, 


B 


X  qQibuB  BabstractiB  corraant,  et  fide  fortaaaqne 
fiant  expertes.  Divites  in  aere  alieno,  uti  Horatius 
dixit :  Meo  sum  pauper  in  »re. 

9.  ^sopi  graculus,  Ibid.,  cap.  12,  n.  139. 
Rhenanub.  De  hoc  exstat  Apologus  inter  eos  qui 
^sopo  vulgo  tribuuntur.  Unde  Gr«cis  natum  pro- 
verbium  :  Alawirtoc  xoXotd^,  id  est,  /Esopicus  gra- 
culus,  Dicto  solitum  in  eos  qui  aliena  pro  Buis  os- 
tendant.  Horat.  epist.  3  Ub.  1 : 

Quid  mihi  Celsus  agit  ?  monitafl,muItQmqae  monen- 
Privatas  ut  queerat  opes,  et  tangere  vitet      [das 
Scripta,  paUtiuuB  qafiecamque  recepit  Apollo. 
Ne,  81  forte  saas  repetitum  yenerit  olim 
Grex  aviam  plumaB,  moveat  cornicula  riflum 
Fartivis  nudata  coIoribuB. 

Gabriffi   fxu6oX6You  x6  licifjiuOiov    ad  sententiam 
Tertutl.  est  plane  accommodatum. 

'AXXoxpfoic  irxepoTfftv  i^fKcpteatx^voc 
HtSj^eT  xoXoi^c  opvicov  6irep«pipetv 
Ilptoxov  81  Swpov  ii  ^eXt8(Dv  r,p7caxe. 
Me6'  l^v  fiwavxec  elxa'  yujjlv^c  eupio»)- 
'ETTtfJiuOiov  T6  45  ipdtvou  xaXXoc  SiaXiSexai. 

Quod  sic  vertimus  : 

Dam  jactat  alieniB  amicta  plumallB 
PraeBtare  volacreB  cffiteraB  cornlcula ; 
Hirundo  primum  deripit  munus  saam, 
Exinde  reliqusB,  et  nuda  tandem  cernitar. 

40.  De  jEsopi  puteo  Asinus^  tom.  III,  lib.  iv  advers, 

Marc,  cap.  23,  n.  349, 

Ut  subaudiantur  verba  :  Modo  venis,  modo  appa^ 

ruisti.  In  eum  qui  aliunde  incognitus,  nallaque 

celebritate  nominis  prfficlarus,  et  quasi  ex  angulo 

modo  advenit ;  qui  latuit,  sive,  ut  verbo  Horatiano 

Q  utar,fefellit  hactenus,quique  subito  roagnuin  quid 

et  priBcIarum  audeat  jaotare,  imo  auctoritatem  et 

gratiam,cum  fama  sibi  vindicare.  Quam  Apologus 

inter  iEsopicos  hic  non  exstet,  futile  esset  aliquid 

hic  ex  conjectura  afferre,  unde  eorum  sit  prover- 

bium,  quidquid  alii   nugentur  nepl  x^c  xou  ovou 

i7apaxiS({/eti)c. 

918  11.  Agina  media,  seu  aginx  sequilibrio  ferri^ 
tom.  III,  lib.  advers,  Hermog.,  cap.  41,  n.  142; 
et  tom.  V,  lib.  de  Pudi*\,  cap.  9,  n.  73. 

In  lib.  de  Pudicit.  Non  enim  admittetur  exempto^ 

rum  adssquatio,  licet  in  agina  congruentissima^  si 

fuerit  saluti  nocentissima.  Si,  at  ait  Rhenan.  ex 

Festo,  agina  est  foramen  iilud  in  qao  inseritur 

scapus  trutinflB,  hoc  est,  in  quo  agitur  sive  vesti- 

tur  trutina,  et  tum  in   media  agina  consistere 

D  trutina  dioatur,  quoties  accidit  flBquipondium,  ut 

neutra  pars  propendeat:idcm  eritcumansa^quau- 

tum  ad  proverbii  usum),  qus  est  Xa^-i{,  in   quo 

examen  vertitur,  sive  in  cujus  meditullio  lingula 

obversatur,  ethuc  illuc  nutat,  dum  lancibus  BBqua- 

tis  respondeat  summo   puncto,  hoc  est,   neutro 

inclinet,  sed  lequo  momento  discrimen  partiatur. 

Usus  proverbii  esse  poterit  in  eos  qui  neutrarum 

partium  sunt,  sic  ut  neque  hos,  neque  illos  ofifen- 

dant.  In  eos  qui  virtutes  amplectuntur,  que  me- 

diocricates  sunt  quaedam  inter  extrema  vitia  cods- 

titutflB.  In  judices  integros,  et  similia.  Videantur 

Annot.  Pamelii. 


?. 


^ 


Kf 


PROYBRBULBS  FORMULiG. 


I 


12.  Aiexmdro  sublimior ^  iom.  I,  Apolog,  cap.  11.    A  montem  Atbon  iDcoIaat,  v^mnti  carnibas  aliquod 

cerie  argamentum  est  Tcneni  roinus  efGcientis. 


n.  173. 

la  elati  exceUiqae  animi  bominee.  Decantatis- 
sioia  animi  ia  Alexandro  Msgno  altitudo,  quae  in 
diciia  juxta  ac  factis  enituit.  Qui  nibil  sibi  quod 
ipse  perOceret,  a  patre  relinqui,  puer  doluerit ; 
qui  in  Olympiis  stadiam  decurrere,  nisi  cum  an- 
tagODistis  regibasyrecusarit;  qui  asiaticum  regnum 
dispertiri  cam  Dario»  rebus  integris,  noluerit;  qui 
qnum  ab  Anaxagora  innumerabiles  esse  mundos 
audisset,  illacrymarit,  qui  nedum  unius  dominas 
esaet  factus. 

13.  Amazona  audacior^  tom.  III,  lib.  i  advers. 
Marc,  cap.  1»  n.  14. 

AmazoneSy  vel  amazansSy  singulare  omnium  ssb- 


Proverbio  igitur  isto  signiflcabitur  pestilentissimum 
a  minus  malo  ad  nequitiam  edoceri. 

17.  AUadicx  divitiae,  tom.  V,  lib.  de  Jejun.  cap.  15, 

n.  93. 

Si  AUalicx  legatur,  nibil  dif6cultatis ;  notas 
AiUiliy  regis  Pergameni,  cfzmha?,  quas  pop.^Eom. 
ex  bereditate  adierit.  De  quo  Horat.  in  Odis  : 

NoD  opei  neqac  AUali 
IgDotuB  hffirea  regiam  occDpavi. 

Et  AtUiUcis  conditionibus.  Ut  magnificai  et  super- 
vacaneffi  illee  divitiSB  atque  deliciffi,  pani  opponan- 
tur;  hoc  est  simplicissimo  victui.  Sin  AttelUinae 


eolorum  eMmplar.  Inquit  Juatin.  llb.  n.  Quarum  „  Poraonat»  ill»  in  oultu  et  vestibua  I«utiti«  intelli. 
aod.oi«  plus  quam  virilis  plena  faoinora.  bella, "  8«"^'"-  Na«n  AUeUanu  (ex  Atella  Gampania»  op- 
expeditiones  commemorantur.  At  qaoniam  audacia 


io  muliebri  aexa  cum  impudentia  plerumque  est 
conjuncta,  proverbium  in  eos  conveniet,  qui  impu- 
denter  sunt  audaces  et  temerarii.  Yideantur  Adnot. 
Pamelii. 

14.  Aries  in  nos  temperatur,  guo  quassatur  caro^ 
tom.  III,  lib.  de  resurr,  eam,^  cap  5,  n.  43. 

Aries,  trabs  funibas  tensa,  saspensa,  cujus  caput 
ferro  vestitar,  at  durissimam,  arietis  instar,  fron- 
tem  videatur  babere,  et  more  etiam  arietis  retro 
dacitar,  at  miyore  impetu  feriat,  subruatque  mu- 
ros.  Hinc  verbum  temperari^  quod  in  apparata  et 
libralione  in  ictus  destinata,  arte  opus  esset  et 
certa  temperatura.  Subjungit  TertuIIianus  verbum 


pido)  bistrionibus  celeberrimis,  boc  jus  concessum 
erat,  ut  Personam  in  scena  deponere  non  cogeren- 
tur.  Unde  fabulse  personatae  pro  Atteltanis  xst' 
^^^X^^'  Dicetur  in  vestitum  supervacaneum,  et  ad 
luxum  ostentationemque  comparatum. 

18.  A  toga  ad  pallium,  tom.  I,  lib.  de  Pallio^  cap.  5, 
n.  94,  et  cap.  6,  n.  116. 

Rhbnanus.  PaUium  Grfficorum  erat  et  pbiloso- 
pborum.  Hoc  etiam  Romani,  toga  rejecta,  amicie- 
bantur.  Hinc  illud  admirantis  vulgi  dicteriura  de 
potentioribus  ad  christianam  roligionem  transgres- 
sis,  A  ioga  ad  paliium.  Unde  motus  TertuII.  ut 
scriberet  pro  pallio  librum.  Ammian.  Marcell.  de 
Juliano   Aug.  : «  Namque  in   pace,   inquit,   ejus 


,pmtatur.  Yirgil.: «  Pulsabant  ariete  muros,  Labat  C  menBuram  tenuitas  erat  recte  noscentibui  admi- 


ariete  crebro  janua,  Arietat  in  portas. »  Gicero, 
« Aries  murum  percusserit.  »  Proverbialiter  dici 
poterit,  pro  eo  quod  validum  argumentum  nobis 
objicitur,  quod  difflcile  sit  dissolvere.  Aperta  vi 
oppugnamar.  Ut  ari^tes  et  cuniculi  in  argumentis, 
ioter  se  opponantur. 

t14  15.  Aristide  justior,  tora.  I,  Apolog.  cap.  11, 

n.  173. 

Tam  celebris  apud  Grscos,  et  preesertim  Atbe- 

Dienses,  jaatitia  et  cequitas  Aristidis,  ut  xoi3  AixaCou 

cognomentam  meruerit.  Tanta  non  legum  modo, 

sed  cqai  boni  etiam  fuit  in  homine  observantia, 

ut  hoe  8olo  nomine  in  exsilium   ab   improbis  sit 

ejectua,  et  diversis  studiis  cum  Themistocle  Remp. 

administrarit. 

15.  Aspis  a  vipera  venenum  mtuuatur^  tom.  III, 
lib.  III  adv,  Marc^  cap.  8,  n.  53. 

Dt  aspide  sic  Plin.  lib.  viii,  oap.  23  :  GoUa  aspi- 
dum  intumescere  nullo  ictus  remedio  prsterquam 
si  confestim  partes  contactae  amputentur  :  tam 
prssentaneum  scilicet  esb  veuenum.  De  viperaf 
eodem  lib.  cap.  29  :  Serpentum  vipera,  sola  terra 
dicitur  condi,  oaeter»  arborum  aut  saxorum  cavis. 
Sed  Aristot.  lib.  v,  de  Natura  animal.  contra  tradit 
vif*eram  sub  petris  sese  condere,  reliquas  ser- 
pentes  in  terra  abdi,  omnes  secessus  tempora 
veaeno  orba  dormiant.  Lib.  vii,  cap.  2,  ait  qui 


randa,  velut  ad  paUium  mox  reversuri.  » 

19.  Csecus  in  caeco  in  eamdem  deductus  foveam^ 
tom.  III,  lib.  III,  adv,  Marc,  cap.  7,  n.  44. 

Proverbium  vel  ipsi  Servatori  usitatum,  Luc.  xvi, 
quoties  indoctus  indoctum  docere  conatur,  vel  im- 
prudens  imprudenti  dare  consilium,  atque  ita  in 
eosdem  errores,  aut  pravas  opiniones  secum  prse- 
cipitat.  915  Tertullian.  sic  interpretatur,  ab  eodem 
rationem  errorum  et  ducatum  mutuari. 

20.  Cxcus  tfi  peiram  offendit^  tora.  III,  lib.  v,  adv. 

Marc.j  cap.  7,  n.  119. 

Tertullianus  allegorice  de  Marcione,  qui,  erro- 
rum  pravitate  excfficatus,  male  de  Ghristo  (petra 
spiritali)  sentiret.  Non  absimile  :  Impingere  in 
D  scopulum,  lib.  de  Trinitatef  cap.  28  :  Duobus  isiis 
locis^  quibusdam  effossis  tuminibus  orbatus^  totus  in 
doctrinm  sux  Ciecitate  superatus.  Usurpabftur  in 
eum  quem  opinionem  perversitas  ad  absurda  quas- 
priecipitem  agit. 

21.  Cxdere  cominus^  tom.  III,  lib.  ii  adv.  Mare. 
cap.  uU.,  n.  205,  et  lib.  ii,  cap.  5,  n.  14. 

Gominus  csedere^  cominus  dimicare,  9U(rcdi$T)y 
yAy(t9Qoii,  xal  ly^^j^ty»;  cui  contrarium,  tc6^{Sa>0ev, 
$t3t  SopoTcuv  i)  p£Xa>v.  Translatum  a  bello,  in  quo 
nunc  conserti  pugnant  gladiis,  et  conserere,  sive 
oonferre  manus  dicuntur,  nunc  machinis  aut  etiam 
amentis  procul  tela  in  hostem  torquentes.  Utemur 


963 


EX  APOLOGBTIGO  TBRTULLIANI 


264 


eo,  onm  sfgDifloare  yolaerimas  nos  rem  propias  J^     Id  est : 
sea  de  propinquo  velle  expendere,  agitare,  arga- 
menta  ex  rei  ipeius  natura,  non  extrinseoas  ae- 
Bumpta,  ad  inGrmandam  alicujus  scntentiam  af- 
ferre. 

22.  De  ealcaria  ad  carbonariamf  tom.  III,  lib.  de 
Came  Cfiristi,  cap.  6,  n.  52. 

Rhenanus.  Calcaria  taberna  est,  ubi  calx  asser- 

vatur  aut  venditur.  Sic  carbonaria  a  oarbonibus. 

UsuB  erit,  quum  res  sordida  aut  molesta,  seque 

sordida  aut  molesta  mutatur.  Et  elegans  prover- 

bium  esty  quoties  de  impuro  loco  ad  uibilo  purio^ 

rem  nos  recipimus;  cum  ex   uno   malo  in  aliud 

diversum  incidimus.  Postquam  Tertullianus  Mar- 

cionis  respondisset  impurissimflB  beresi,  ad  Apel- 

lis  aeque  impuri  confutationem  sese  accingit.  Non 


Annatabo  tibl  capite,  at  bene  flda  qulescas; 
Hoc  ei  quidem  magnaai  est  dis  cum  immortalibus  a  me 
JuJirium,  Deqae  enim  revocabile  mi,  oequo  fallax, 
Quodquft  tibi  capile  annutabo,  neqae  imperfectam. 
Dicta  BuperciliiB  Satumias  anauit  atris. 

Uade  PliniuSy  lib.  i,  epist.  ad  Oeluvium  Hufum  : 
Vide  in  quo  me  fastigio  collocaris,  quum  mihi 
idem  potestatis,  idemque  regni  dederis,  quod 
Homerus  Jovi. 

llq)  $'  Ixtpov  ulv  i'$(i)xe  TcatiQp,  Sxepov  8'  avsveu9ev. 
Uuum  conceBsit  voto  pater,  abaoit  uaum. 

Nam  ego  quoque  simili  nutu  ac  renutu  respondere 
voto  tuo  possum.  Huc  pertinere  non  teroere  existi- 
mem  :  Censorium  supercilium,  quasi  qni  tuperdlio 
Bolo  vel  damnet,  vel  probct,  quod  alii  tetricam 


absimile  :  E  Scylla  in  Gharybdim ;  e  fumo  in  Ham-  B  severitatem  interpretantur. 


mam.  Nisi  qaod  illo  Proverbio  quaedam  malorum 
diversitas,  quasi  repugnantia  significari  videatur, 
uti  calx  et  carbones,  ratione  contrariorum  colorum 
repugnant.  Sumptumque  est  ab  iis,  quibus  sordes 
odiosde,  neque  faclle  vcstitum  contamiQari  sibi  pa- 
tiuntur,  quod  fuiigo  utrumque  efGcit. 

23.  Campis  suis  diffundere,  tom.  Y,  lib.  de  Trinttatef 

cap.  6,  n.  26. 

Hffie,  inter  se  opponit  Novatianus  :  Intra  hxc 

corporis  nosiri  tineamenta  modum  aui  figuram  di- 

vinx  majestatis  includere ;  ei  suis  illam  interminatse 

magnitudinis  campis  sine  utlo  fine  diffundere,  Nota 

sunt  patientia  aequora  camporum  et  immensitates, 

in  propria  vocis  significatione.  Et  iilud  Virgil. : 

Equites  Messapus  ia  armis,  ( 

£t  eum  fratre  Coras,  latis  diffundite  campis. 

KazoL  TT^v  (xeTatpopQtv  bsec  :  Rhetorum  campi :  In  ali- 
quo  campo  Oratorem  versari  :  Ex  ingenti  quodam 
immensoque  campo  in  exiguum  gyrum  oratorem 
compellere;  et  :  Hsec  latissimum  dicendi  campum 
rhetori  916  solent  aperire.  Ex  quibus  et  hajus  et 
sequentis  proverbii  usus  patet. 

24.  Campus  fusus  et  latus  apcritur,  Ibid.,  cap.  28, 

n.  127. 

Gui  contrariom,  non  habere  satis  magnum  cam- 

pum  in  quo  versetur,  apud  Ciceronem.  Novatiauus 

eliam  alibi  eodem  iibro  :  •  Haec  breviter  sint  nobis 

dicta  et  strictim  posita,  et  non  longa  disputatione 

porrecta.  Latius  enim  potuerunt  porrigi,  et  pro- 

pensiore  disputatione  produci.  » 

25.  Capitis  supercilio  toqui,  tom.  III,  lib.  adv.  Her, 

mog.  cap.  27,  n.  Oi. 

In  supercitiis  notatur  faslus,  qua  parte  aut  ne- 

gamus  aut  anuimus.  Haud   dubie  mutuatus  ab 

Homero  illud  est  TertuII.  Illiad.  a.  Tbetis  ad  Jovem  : 

Nt) fiepT^^  Si{  uot  6it69^eo,  xal  xaTdtveuoov. 
Haud  dabitanaa  mihi  promitte  atque  aaaue. 

Respondet  Jupiter  : 

Et  8'  OL-^t  xot  xeoaX^  xaxaveuaofAai,  o(ppa  7Teico{0i[)<  ; 
TouTO  -^kp  i{  e(ji6ev  ye  fiex'  dSavaToiffi  u.i-^iTzo^ 
TixfjLdip'  bu  •^oLp  ifiov  itaXivaYpstov,  ou8   AiraxijX^v, 
Ou8'  dTeXeuT7)T0v  v*  6'  ti  xev  xecpaXri  xaTavetSffw. 
'H,  xai  xuavirjatv  W  ^tppuat  veu«  KpovJwv. 


26.  Catharticum  dare,  tom.  I,  lib.  de  Pallic^  cap.  5, 

n.  111. 

Ka6apTix6v    'fj    xa6apTijpiov    ^dp  (xaxov  ,    IJ   xdQap- 

(Tic,  medicamentum  ventrifluam,  sive  quod  alvum 

dejicit.  Hinc  6ici{XaTov  dictum  Hippocrati.  Explicat 

se  Tertull. :  Sermone  me  suasisti  tnedicamine  sapien- 

tissimo  :  ex  graco  senario  : 

A6y<{>  fA*  Siretaa;  ^apfjidxqi  vo^ u>TdTC|>. 

Ka8aipouv  est  lustrare  et  expiare,  ad  qaod  alladit 
Horat.  lib.  i,  epist.  1,  loquens  de  vitiis  animi  : 

Sunt  verba  et  voces,  quibus  hune  lenire  dolorem 
Poseis^  et  morbi  maguam  depellere  partem. 

Et: 

suot  eerta  piacula,  quffi  te 

G     Ter  pure  lecto  potueruot  recreare  libello. 

Huo  pertioet,  Elleboro  purgare,  et  similia. 

27.  CaUme  sapientior  et  gravior,  tom.  I  Apolog. 

cap.  11,  n.  173. 

Catum  Sabini  acutum  dixerunt,  unde  Caionum 

nomen.  Hujus  autem  Cafonis,  apud  Tertall.  primi 

et  Censorii,  elogium  babes  apud  PliDium  lib.,  vii, 

cap.  27;  917  et  apud  Giceron.  lib.  de  Atnic,  ubi 

de  Catone  Lselius  :  Aut  enim  nemo,  aut  si  qais- 

quam,  ille  sapiens  fuit.  Et  in  lib.  de  Seneei.  qai 

Catonis  hujus  nomine  inscribitur. 

28.  Caucaso  abruptior,  tom.  I,  lib.  I,  adv.  Marc.<, 

cap.  1,  n.  15. 

Gaucasus,  mons  Scythiae  ▼astissimuSy  cujus,  at 

ait  Plin.  lib.  vi,  cap.  5,  juga  in  colchica  Ponti  re- 

D  gione  ad  Riphaos  montes  torqaeatur,  altero  latere 

in  Euxioum  et  Meotim  devexa,  altero  in  Caapium 

et  Hyrcanium   mare,  variis    nominibua    Virgil. 

jEneid,,  IV  : 

Duris  genuit  te  cautibut  horreni 
CaucQiUi^  Hyrcan»qae,  etc. 

Quibus  verbis  abrupium  explicatur.  In  hominenx 
agrestemf  et  durum,  intractabiiem  et  inhospitalem. 

29.  Cerebrum  vel  cor  non  habere^  tom.  Ifl,  lib.  iv, 
adv.  Marc.y  cap.  10,  n.  118. 

InhomiDise0r^^ro,spiritaamvitaliumreceptaculo, 

suprema  et  quasi  regia  rationis  potestas;  in  corde 

totus  ipse  vitas  fons  et  sapienti»  sedes.  Hino  vecor- 


265 


PROYERBIALBS  PORMDLiE. 


266 


des  et  insipidi,  cerebro  cordeque  vacui  dicuntnr.  A  disse  dioebantur  odpavoitttttc.  Illud  sumptum  vi- 

Atque  adeo  ipsa  corporis  vitia,  ei  vel  cerebro  vel 

conU  sint  aflinita,mentem  quoque  et  actionem  labe- 

factant.  Notos  iEsopi  apologus  de  vulpe  caput  larva 

admiranto,  ^Q  oiot,  xecpaXi^,  xal  ifd^ciko^   oux  l^er 

itpk  TOK  xaxd  Tif^v  4^v>^T)v  iX 0^^0X0 K.  0  qmle  caput  / 

it  eerebrum  nonhabet. 


30.  Cervi  in  prxliOj  tom.   II,  lib.  de  Coron,  milit.^ 

oap.  1,  n.  18. 

RHOfANua.  Proverbialem  figuram  sapit,  natum 
ot  apparet,  ez  illo  Ghabrifle  apopbtegmate,qui  dixit, 
Formidabiliorem  esse  cervorum  ezercitum  duce 
leone,  quam  leonum  duce  cervo.  Meminit  Plut.C^- 
vus  est  simplex  et  not»  limiditatis  animal,  cujus 
omne  in  foga  prssidium,  cum  sit  pornicissimum. 
Hinc  Cervini  viri  dicuntur  cum  fugae  magis  quam  R 
Tirlbas  fiduntt  quippe  formidolosi  sunt.  Quibus 
MavoriyUt  ait  Virgil.  lib.  ii,  ventosa  in  lingua  pedL 
bnsque  fugacibus.  Et  apud  Hom.,  Iliad.  a,  Aobilles 
Agamemnoni  timiditatem  in  congressibus  praelio- 
rom  ezprobrat : 

OlvoSapUy  xuv^c  S(i.fiaT'  ^x^^i  ^^pfl^^^v  x*  iXdLooio  ; 
Ebrie^  cervinum  cor  habens,  oculosque  camnos. 

81.  Chrysipffus,  ad  elleborum,  tom.  III,  lib.  de  Ant* 

ma^  cap.  6,  a.  89. 

GhryiippoSy  Gleanthis  disoipulus,  homo  acerrimo 
ingenio,  de  qao  versioulus, 

E!  (JiiJ^  Y°^P  ^^  Xpuffiincoc,  odx  Sv  ^  £xoa... 
Nisi  fum  Chrystppus,  haudfuat  Stoa. 


deri  potest  a  scenis  tragicis,  in  quibus  fere,  4n6 
x^c  fi7)^avf,«;  Oe(5<:.  Est  enim  machina  supra  scenam 
locus,  unde  ox  improviso  deus  aliquis  apparebat. 

33    De  Cxlo  in  ccenum.   tom.   II,   lib.  de  Spect.j 

cap.  25,  n.  189. 

Tertull.  De  EccLesia  Dei :  <<  In  .diaboli  ecclesiam 
tendere.  »  Et  lib.  de  Coron.  milit.  :  «  De  castris 
in  castra  tenebrarum  nomen  deferre.  »  Eiegantiam 
affectavit  Tertull.  ix  x^<  icapovo[jLaj(a<;  :  ut  sit  luoi 
tenebras,  vitae  mortem  prsferre.  Cum  ab  hone- 
tissimis  actionibus  studiisque,  ad  flagitia,  ad  vanas 
tiirpesque  ezeroitationes  deflectimus. 

34.  Cofna  xstiva  post   assump,    tom.  III,  lib.   de 

Anima,  cap.  32,  n.  387. 

Videtur  innuere  Tertullianus  in  cosnis  mtivispost 
assum,  hoo  est,  carnes  assas,  nihil  praeterea  fercu- 
lorum  importari  solitum,  ita  ut  finis  ccBnfle  fuerit 
Bssum.  Uti  Empedocles  in  ardenti  iGtna  probe 
assus,  in  nullum  aliad  corpus  est  mutatus,  atque 
ideo  finis  fuit  metensomatoseos.  Quid  si  huc  allu- 
dat  ?  Graois,  qui  ova  cum  turdis  et  leporinis  oarni- 
bus  ac  meflitis  placentis  secundas  mensas  dabant, 
mos  iste  fuit,  ut  in  fine  cceno  linguas  igne  torridas 
post  sermones  degustaedas  darent.  Quare,  flnitum 
aliquid  esse,  nihil  esse  reliqui,  proverbio  signioa- 
bitur. 

35.  De  Corio  suo  ludere,  tom.   I,   lib.  de  Pallio, 

oap.  3«  n.  49. 


Refert  Vol.  Max.  lib.  xiii,  cap.  7,  Garneadem  cum         ^  Ghamaeleonte  traotum,  qui  toto  oorpore  reddit 
Chrysippo  disputaturum,  elleboro  se  ante  purgare  ^  ©olorem  quemcunque  proximum  attigerit,  prfleter 


solitum,  ad  exprimendum  ingenium  suum  atten- 
tias,  et  iUius  refellendum  acrius.  Idem  A.  Gel. 
Hb.  xvn^  cap.  15»  Gameadcs  Academicus  scri- 
pturus  adversus  Stoioi  Zenonis  libros,  superiora 
corporii  elleboro  oandido  purgavit.  £t  cap.  ubi 
ellibori  effioientem  et  duplex  genus  explicat.  £t 
Plin.  iib.  xxY,  o.  5,  idem  Garneadi  altribuit,et  eUe- 
beri  naturam  desoribit,  Tertull.  ipsi  Chrysippo  tri- 
boere  videtar  senieniias  %tS  suas  non  intelligendo^ 
valetudinis  corruptelam  stupicari.  Quod  Valerius  de 
Ckrysippo  eodem  capite  scribit  :  Gi:gu8  studium  in 
tractandis  ingenii  sui  monumentis  tantum  operis 
laborisque  sastinuit.ut  ad  ea  quee  scripsit,  penilus 
eognoscenda,  longa  vita  sit  opus.  Et  ut  Gio.  de 
eodem  :  Qufledam,  inquit,  proponebat,  quee  ne  ipse  D 
quidem  potuit  dissolvere.  At  Lucianus  fabulatur 
in  Verar.  Narrat.  lib.  ii  :  Non  liouisse  Chrysippo 
in  beatorum  insulam  immigrare,  nisi  quartum  jam 
inmpto  eileboro.  Alludens  huo,  quod  ter  in  vita 
bibisse  n^emoratur.  Hino  elleborum  bibere,  edere, 
eoque  se  purgare  jubentur,  qui  mentis  capitisque 
▼itia  sibi  levari  velint. 

32.  De  ccelo  supervenit,  tom.  I,  Apolog.,  oap.  10, 

n.  162. 

Videantar  adnotationes  Pamelii.  Explicat  Ter- 
toUianas  in  ignotos,  et  vel  ex  inopinato  apparen- 
tes ;  qui  et  coelites  et  ocelo  delapsi,  vel  e  ooelo  ceoi- 

Patrol.  I. 


rubrum  et  album.  Itaque  adagiura  patet  in  homi- 
nem  versipellem,  instantem  ac  pro  tempore  in 
omnem  habitum  sesevertentem.Cui  simile,  Proteo 
mutabilior. 

36.  Craso  H  Crasso  copiosior,  tom.  I  Apolog.  oap.  11 

n.  173. 

Groesi,  Lydorum  regis,  opulentia  apud  Graecos  in 
proverbium  abiit,  qui  Gyro  Persae  bellum  facere 
ausus.  M.  Crasso  apud  Roman.  Livitis  cognomen- 
tum  919  additum  qui  in  agris  suis  sestertium 
vicies  mille  possedit,  et  neminem  esse  divitem 
nisi  qui  exercitum  alere  possit  suis  fruotibus^  di- 
xisse  memorat  Gicer.  in  Paradox. 

37.  Cubito  pellere,  tom.  III,  lib.  de  Anima,  cap.  55, 

n.605. 

8i  quid  perperam  dictum  aut  improbius  repre- 
hendimus,  in  latus  proximi,  oujus  diota  non  pro- 
bamus,  cubitum  impeilere  solemus,  et  procul  a 
nobis,  quasi  abhorrentes,  detestationis  causa,  ar- 
oere.  Horat.  lib.  I,  epist.  6  : 

Mareemur  servnm,  qui  dictet  nominai  lcevum 
Qai  fodiat  latus. 

Intelligit  servum  a  memoria,  sive  nomenclatorem. 
Ubi  fodere  latus  est  manu  toI  pungere,  vel  tun- 
dere,  quod  fit  monendi,  suggerendi,  et  impeilendi 
gratia.  Erit  igitur  aspernari  et  respuere  homines 
tam  prava  opinione  imbutos. 

0 


267 


EX  TBRTDLLIANI  APOLOGBTIGO 


268 


38.  Cuneo  extrudere,  tum.  111«  Ifb.  i, 

cap.  21,  n.  150. 

Hoe  euneo  veritatis  omnis  extruditar  hsereiis,  Cy^ 
neuSf  ferreum  vel  ligneum  instrumentum  quo,  ut 
ait  VirgiliuB,  soindebatur  ilssile  lignum ;  a  oujus 
forma  cuneus  in  acie  pedltes  conferti,  qui  juncti 
cum  aoie,  primo  angustius,  deinde  latius  proce- 
dunt,  et  adversariorum  ordines  rumpunt,  quia  a 
pluribus  in  unum  locum  tela  mittuntur.  Quibus 
opponitur  ordinario,  quem  forficem  vocant,  qusB 
lectissimis  militibus  confertis,  in  V  littern  for* 
mam  componitur,  et  illnm  cuneum  excipit,  atque 
ex  utraque  parte  concludit.  Quo  facto,  aciem  non 
potest  erumpere.  Ex  priore  significato  sunt  illa  : 
Malo  modo  malus  qucrendus  cuneus  :  a  seotoribus 
roborum,  pro,  Malum  malo  retundere,  et  olavum 
olavo  pellere.  Ad  que  bic  alludere  videtur  Tertull.  " 
la  sequentibus  iudere  videtur  altero  significato. 

89.  Cuneo  oecurrere,  tom.  III,  lib.  de  Resurr.  cam,, 

cap.  2,  n.  'IS. 

Sumptum  a  re  militari.  Virgil.  : 

Agmina  densentar  cuneis Et  onines 

Dant  curewn,  densaque  ad  maroi  mole  ferantur.  Et, 
Qua  globus  ille  viram  densissimaB  urget. 

Britque  valida  confertaque  alicujus  rationibus 
argumcnta  opponere, 

40.  Cuneum  primum  congressUmis  armat^  tom.  III, 
lib.  adv.  Valent.,  cap.  3,  n.  24. 

Gui  sbbjungit  TertuUianus.  <c  Detectorem  con- 

scienti»  illorum  primam  banc  victoriam  auspica- 


adv.  Mare.^  A.  demonstratium  titiliatar.  •  Bst  potentis,  digitis 

denotari  ct  monstrari.  Horat.  Od.  3,  lib.  iv  : 

Qaod  monstror  digito  prfletereantium, 
Romann  fidicen  lyreB. 

Et  lib.  Ep.  Od.  4,  explioat  noetrum  proverbfnm 
ex  TertuII.  sententia. 

Videsne  sacram  metiente  te  viam 
Gom  biB  ter  ulnaram  toga, 
Ut  ora  vertat  et  huc  euntiam 
Liberrima  indignatio  ? 

44.  Dimicare   ad  certum^  tom.  III,  lib.   in  adv. 

Marc.f  cap.  5,  n.  14. 

Solent  gladiatores  et  pugUes  inter  se  congresau- 

ri,  antequam  ad  manus  ictusque  veniant,  quoddam 

quaii  praeiudii  specimen  edere,  et,  ut  B.  Paulus 

ait,  aerem  verberare.  Virgii.  lib.  v  : 

Talis  nrima  Dares  capat  altum  in  prsBlia  tollit, 
Ostenditque  humeros  latos,  alternaque  jactat 
Brachia  protendens,  et  verberat  ictmus  auran. 

Tum  postmodo, 

Immiicentqne  manua  manibus  pugnamque  laceeaunt. 

Et  lib.  xii : 

Ventoaque   laccesait 
Ictibua,  et  aparaa  ad  pugnam  proindit  arena. 

Potest  et  videri  sumptum  a  jaoulatoribus  qui, 
eoopum,  ad  quem  ooiiiment,  sibi  proponunt.  Huc 
pertinet  B.  Pauli  iilud,  I  Gor.  ix  :  Ego  xgitur  tic 
curro,  non  quasi  in  incertum ;  sic  pugno^  :ion  quasi 
aerem  verberans. 

45.  Dimicare  cominus^  Ibid.  Vide  Cedere  commi», 

superius. 


mur.  »  Sio  antecursores,  equites  praBmissi,  solent  ^  46.  Epicitarisma  post  fabulam,  tom.  Ill,   lib.  ado 


detegere  hostiles  copias,  insidias,  et  numerum.  Et 
prima  victoria,qua8i  omen  est  pugns.Omnia  trans- 
lata  a  oonfliotu  martio  prffilii,  ad  disputationem, 
quod  est  certamen  litterarium. 

41.  Demosthene  eiequentior^  tom.  I,  Apolog.  cap. 

2,  n.  173. 

Nihil  Demoslhenis  oratoria  vi    clarius,  inquit 

Valer.  Max,  lib.  iv,  cap.  5,  et  cap.  7,  lib.  viii   : 

Demosthenes,  cujus  9M,  commemorato  nomine, 

maximaB  eloquentisa  consummatio  audientis  animo 

oboritur.   Quinotil.  lib.  ix  ejusdem  commemorat 

elogium. 

42.  Digiti  nutu  loqui,  tom.  III,  lib.  adv.  Eermog.^ 

cap.  27,  n.  91. 

In  Apolog.  Cum  digitarum  supputaloriis  gesttculis. 

Prisois  usitata  supputandi  ratio,  qusB  fiebat  digito-  D 

rum  flexu.  A.  Vener.  Beda  loquela  digitorum,8ive 

per  gestumdigitorum,dioitur.AIexdnd.  ab  Alexand. 

iib.  i,oap.  14 : «  Veteres  gestu  manus,  modo  dextraB, 

modo  sinistrs,  et  digitorum  depressione  aut  cir« 

cumflexione,  sspe  annos  dinumerarunt,  >  etc.  Ad 

quem  morem  alludit  Tertuli.  oum  addit :  •  Nutu 

accommodato;  altius  toliens,et  quasi  retro  jaotans.a 

Usurpatur  in  hominem  pius  nimio  sibi  sumentem, 

et  pro  arbitratu  suo,  quod  iubet,  slatuentem. 

43.  Digito  destinare^  tom.  I,  lib.  de  Pallio^  oap.  2, 

n.  84 

Tertullianus  lib.  ile  Veland.  Virg.  :  «  Dum  digitis 


Valent.f  cap  33,  n.  367. 
RHBifANus.  Gum  fabuIflB  recensebantur  olim  pu- 
blioe,  ad  demulcendos  speotatorum  animos,  qui 
tadi  longffi  narrationis  jam  languebant  in  fine, 
priusquam  dimitterentur,citharadus  aliquis  prodi- 
bat.  Solent  et  ante  et  post  justam  fabulam  qu«dam 
cani  in  odeo  a  realiena,ad  auditorumfastidia  diapel- 
lenda  duntaxat.  994  Dnde  illa  prooBmium,  qaasi 
prffioentio,  itpb  ttI;  ot^fxou  ante  cantum  ordinarium, 
quod  rhetores  per  translationem  su»  orationis  ejsor- 
dium  dixerunt.  In  poesi,  prologus,  et  contra,  epi- 
logus.  In  tibiarum  incentione,  proaulion.  Poterit. 
dici  oorollarium  vani  alicigus  cmpti,  aut  oommen- 
tum  additum. 

47.  Favos  post  fella  gustare,  tom.  II,  lib.  de  Cor. 

mil.  cap.  14,  n.  196. 

Erenanus.  Proverbii  speoiem  habet,  de  eo  vulgo 
dioi  Bolitum  qui,  toleratis  adversis,  Istioribus  taa- 
dem  rebus  potitur.  Huc  faciunt  iila  :  «  Ex  tem- 
pestate  in  portum^  Post  agonem  corona. »  Vulgare : 
«  Ab  atro  pane  ad  candidum  ;  Virtutis  radices  ama- 
rae,  fruotus  suavissimi.  » 

48.  Fibulam   iaxare  seu    relaxare,  tom.   II,   iib. 
de  Cor.  milit.,  cap.  11,  n.  144. 

Rhenanus.  Proverbialiter  dictum,  pro  aperlre 
fenestram,  et  ansam  dare  delictis ;  qu»  et  ipsa  pro- 
verbii  schema  babent.  Huio  opponitur  quod  idem 
lib.  de  Monogamia  dixit  :  Fibulam  imponercp  quod 


PROTBRBIALBS  FORHULiB. 


270 


est  compeseere  ei  cohibere.  Natam  videtur  a  filmla  A 
cingQli,  qaa  yestia  flaza  astringitar,  vel  astricta 
remittitar.  Virgil.  : 

Aarea  parpeream  labaeciii  flbala  Tesiem. 

Sed  qooniam  ad  oarnis  lubricaB  voluptates  ple- 
rQmque  TerinlliannB  refert^  referri  poterit  ad  fibu' 
U  astrigmentom,  qua  olim  adolescentulie  in  ve- 
nerem  prurientibae  proniaque  paries  geaitales 
trajiciebant,  quod  infibulare  vocabant.  Gujua  rei 
ritio  est  apnd  Qovn.  Gelaum,  mentio  apud  Martial. 
Javeaal.nt  in  eos  dicalur  qui^ruptiB  pudoris  repa- 
gulis,  in  libidinem  praecipites  feruntur,  et  disao- 
luti  in  omne  licentiee  genue. 

49.  Fiiium  ienuissimufn  pendente  vestigio  aggredi, 
fortaBsiSy  ingredi^  tom.  V,  lib.  de  PudicU.j  o.  10, 
D.83.  B 

Tertullianus  aeee  explicat,  et  a  funambulis  hoo 
locutionis  genug  translatum  aignificat,  dum  prs- 
mittit :  Funambulx  pudicUim.  Funambuli,  veupoSo^- 
Tsi,  et  r^oiyo&kxai,,  per  extentum  funem  incede- 
bant,  cajQsmodi  incesaaa  in  imperitis  periculo  la- 
psQS  non  carebat ;  et  hino  vesligio  pendente  (nam 
in  aere  pendere  videntur)  opponit  :  /n  gradu  totum 
euif  in  solido  esse.  In  eos  ergo  competet,  qui  rem 
perienlo  plenam  aggrediuntur.  Ovid.,  de  casunm 
bQmanorum-varietate  : 

Omnia  sont  homiaam  teaoi  pendentia  fllo. 

50.  Fossam  determinare,  tom.  III,  lib.  de  Prmseripi. 
adv.  hseret.^  cap.  10,  n.  68. 

Rhbnanus.  Ultra  qnam  transilire  non  liceat:me- 

taphorica  locatio.  Vallum   castrorum  oonsuevit,  q 

vel  ex  cespite  aggesta  humo^  vel  duota  ingenti 

fossa,  quam  cum  manitionibns  nemo  transcende- 

ret,  commaniri,  intra  quam  milites  oontinebaniar» 

vel  hac  pertinet,  quod  supra  de  Scammate  dictum 

e8t.Erit  igitur,  oertas  alicui  leges  esse  prcBStitutas» 

qaibus  nefas  sit  reoedere.Oreecis  non  absimile,6iclp 

xa.  I^xafifjiiva  mfi^^  ultra  fossam  salire. 

nt  51.  Fluctus  utrumque  te  involvmt^  iom.  III, 
lib.  I  adv.  Marc.f  oap.  7,  num,  50. 

A  tempestate  maris,  et  deoumanis  fluctibus ;  ad 

aTgomenta  utrinque  adversarium  capientia ;  nam 

et  dilemmate  utitur  Tertailian.  Quasi  dicat :  Non 

est  eiTagio  loous,  utrinque  sive  ex  utraque  argn* 

meoti  parte  constrictus  et  irretitus  tenerie.  Potest 

et  asurpari  in  eum  qui  geminis  et  ancipitibus  ma-  |v 

lis  circamcluditur.  Yirgil.  : 

Vario  curaram  flactaat  ttsia. 

52.  Frenarty  tom.  V,  lib.  i  de  Pudieit.,  cap.  16, 
^  n.  136. 

Tertailianas,    c  Tenebitur  frenandis  continen- 

tia  coDJogiis.  »  Usitatissima  ab  equis  metaphora. 

Virgil.  ; 

Joatiiiaqiie  dedit  gentes  frenere  superbas. 

Horat.  : 
Hone  (anioiam)  frenis,  hunc  ta  compeiee  cateniB: 

Hoc  eaty  coeroe  et  comprime  animi  perturbatio- 
nes.  Cui  opponere  ex  Tertull.  w  Pibulam  laxare 


vel  relaxare  oarni.  »  Gioero,  «  Alicui  frenos  fbrios 
injicere  et  alicujus  fiirorem  frenare.  » 

53.  Frenaios  relaxare,  vel  laofare^  tom.  V,  lib.  de 
Pudicit.,  c.  2,  n.  22,  et  Frenos  restringere^  ibid. 

Gontrsria  sunt.  Virgil.  lib.  :  Mneid.  : 

Qui  ffledere  certo 
Et  premere  et  lazas  sciret  dare  jaeBui  habenas. 

Gicero  :  »  Alter  frenis  eget,  alter  calcaribus.  » 
Tertull.  ad  disciplinam  transtulit^  ut  signiflcet,  vel 
nimia  indulgentia,  vel  immodioa  severitate,  in  di- 
sciplin»  observatione  uti. 

54.  Fronte  sua  proponi^  tom.  V,  lib.  de  Monog.f 

cap.  12,  n.  100. 

Rhbnanus.  Quod  libere  et  aperte  debeat  proponi, 
non  coacte  et  recte.  Vera  fronte  apud  Gic.  pro  G. 
Babir.  ex  animo  et  oitra  fucnm  facere  qnid  vel  di- 
oere,  et  contra  :  mendaoi  fronte  et  vultu,  per  si- 
mulationem.  Hino  illud  :  Fronti  nulla  fldes.  Frons 
enim  et  ocuii  declarant  maxime  affeotum  animi. 
Et  apud  Terentium  :  Vultum  flngere,  est  oompo- 
nere  ad  simulandum  vei  dissimulandum  aliquid. 
Opinor  tamen  verisimilius  ad  hoc  respexisse  pro- 
verbii  auctores.  Gum  in  fronte  pudori  sit  sedes 
(unde  perfriota  frontis  hominem),oum  qnidab  ho- 
neetate  non  discrepans,quodque  non  temere  vertat 
pudori,  vei  facimus  vel  dicimus  :  nostra  fronte  id 
nos  facere  vel  dicere,  possumus  nsurpare.  Gum  si 
quid  contra  vel  turpe  vel  indecorum  faciendum  sit, 
aliena  fronte fSive  per  suboroato8,id  faciamus  dica- 
musque,  et  noetro  paroamus  pudori. 

55.  Qui  fugiebaif  rursas  prxliabUur^  tom.    V.  de 

Fuga  in  persecutione^  cap.  10,  n.  72. 

Rhenapojs.  Demosthenes  olim  fugiens  ex  praelio 
Ghffironensi,  in  quo  succubuerunt  Athenienses 
adversus  Philippum  Macedonum  regem  pugnantes, 
fcedam  eam  fugam,  ob  abjectum  clypeum  expro- 
brantibus  soiitus  est  hoo  versiculo  respondere  : 
'Avif^p  6  tpci^cov  %%^  icdX(v  (juc^i]ffCTat,  hoo  est  : 
Yir  qui  fugii,  rursum  capesset  prmlia.  TertuUianus 
paulo  ante  hsec  opponit :  «  Btare  immobiles  prs- 
cipit  utique  neo  fugam  ;  mobileB,et  accinctos  in  fu« 
gem,an  in  oocursum  Evangelii  ?»  Hastam  abjicere, 
et  Gnecis  (SC^^aorcic  ou  dl9ici$aico6Xi^c»  ^ico  xou  (3t- 
irceiv  xai  dnoSdXxsiv  x^v  diTicC8a :  proverb;  pro 
difiidere  eaus»,  vel  oauss  defensionem  deserere. 
TertuII.  Proverbio  (quod  a  Grscis  profectum) 
moneri  possumus,  non  protinus  despondere  ani- 
mum,  si  quid  infelicius  successerit,  et  cum  hac 
non  sucoeseit,  ut  ait  Gomicus,  alia  aggredi  yia. 

56.  Funem  conteniionis  ducere,  tom.  III,  lib.  iv, 

adv.  Marc.f  cap.  4,  n.  28. 

Frequens  est  apud  bonos  auctores,I>ticertf  funem^ 
quod  sumptum  ftexacpopixa)^  a  comica  saltatione, 
quam  x(Sp8axa  et  xop$axi9{i^v  appellant.  Terent. 
Adelph.  :  Tu  inter  eos  restim  dictitans  saltitabis ; 
et  apud  Aristoph.  vecpiXai^  o68l  x6p$axi  c^Xxuvev, 
In  quibus  choreis  qui  praesultor  est,et  moderator, 
funem  ducU^  quem  alii,  apprehenso  fune,  prceun- 
tom  sequuntur.  Hinc  apud  Gic.  famiiiam  ducere 


m 


EX  TERTULLIANI  APOLOGETICO 


272 


est  esse  prinoipem  et  auotorem  alioujus  seot»  ;  et  A  nem  Satanag  non  solum  in  omne  ^enus  malorum, 


Horat.  de  Pecunia,  epist.  i 

Totom  digna  sequi  potius,  quam  duccre  funem. 

Sed  quid  heeo  ad  contentionem  et  certamen? 
ad  pertinacem  opinionum  defensionem?  illudere 
igitur  videlur  ad  aliud  lusue  genus,  in  quo  forte 
funem  medium  utraque  pars  in  diversa  obnitens 
ac  se  pertrahere  nitebatur,  et  alteris  extorquere. 
Qua  in  re  propositum  erat  viotoriaB  priemiuni  : 
quod  non  paucis  locis  a  pueris  observatur  hodie, 
quem  funem  oontentionis  vel  contentiosum  a  par- 
tium  contentione  (ut  Kyfbal  Flandri)  in  lusu  pilaa 
palmariflB,  cum  luditur  datatim  appellat  Tertull., 
qui  addit:  Pari  hinc  inde  nisu  fluctuante  ;(ovi^s3e : 
fluctuantem  sub  funem. 

57.  Fune  contentioso  diem  ad  vesperam  ducere,  iom. 
I,  lib.  adv.  Jud,,  cap.  1,  n.  1 ;  et  tom.  III,  lib.  de 
Resurr.  camis,  cap.  34,  n.  254. 
Vel  in  vesperam  trahere.  Gui  addit  Tertull.  alter- 
nis  vicibus,  ut  supra  :  Pari  hinc  inde  nisu.  Gic. 
epist.  2,  lib.  i  famil.  :  Hac  controversia  usque 
ad  nootem  ducta ;  et  epist.  2,  iib.  iv,  ad  Attic.  : 
Cum  ad  Ciodium  ventum  est,  cupit  diem]  consu- 
mere.  Plinius  :  Actionem  meam,  ut  preelia  nox 
dirimit;  et :  Dixit  in  noctem,  atque  etiam  illatis 
lucernis.  Apud  Roman.  cum  quid  dilTerri,  vel  in 
diem  diffindi  vellent  intercessores,  dicendo  diem 
ducebant,  ne  quid  eo  die  ipso  a  senatu  decerne- 
retur   :   dicebanturque  diem  extrahere,   tempus 
trahere  et  prolatare  consullationes,  apud  Salust 


B 


sed  etiam  in  Tartaream  abyssum  prscipitat.  » 
Apud  profanos  auctores  :  Gatena  negotiorum,  Ga- 
tenati  labores.  Pind.  Au(j<p(5pwv  (x^oivCov  lAEpipwv. 

60.  Glacie  fragitior^  tom.  III,  lib.  i  adv.  Marc^ 

cap.  1,  num.  14. 

Aliis,  Getu  fragilior.  De  homine  inconstaiate  et 
fmdifrago.  Nam  frigile  opponitur  firmo  el  stabili. 
Fragilitatis  in  glacie  causa  est,  partium,  ex- 
creto  calore,  quod  conjungendi  vinculum  est,  ra- 
ritas. 

61.  Gradu  cedere,  de  gradu  cedere,  sive  paulisper 
decedere,  tom.  III,  lib.  de  Prxsc.  adv.  hxr., 
cap.  9,  n.  64,  et  lib.  v,  adv.  Morc,  cap.  16, 
n.  256,  ao  tom.  V,  lib.  de  Pudic.,  cap.  7, 
num.  53. 

Omnes  metaphoras  ab  athletis  sumptffi  Jam  con- 
gredientibus,  sive  gradum,  pedem,  manum  con* 
gredientibus.  Lib.  de  Prxscript.  adv.  hser.  :  •  Cedo 
nunc  sponte  de  gradu  isto.  >  Quod  est,  Non  impul- 
Bus,neo  argumentis  evictus,  de  jure  meo  concedo : 
hoc  dono  adversario,  quod  defendere  mihi  sit  pro- 
clive,  et  ad  firmiores  rationes  recurro. 

62.  Gradu  eodem  occurrere,  tom.  III,  lib.  iv  adv. 

Marc,  oap.  29,  n.  492. 

Sumptum  a  gladiatoribus,  qui  cum  antagonista 
decertaturi  gradum  figunt,  et  ictus  declinandi 
causa  cedentes,  iterum  procedunt,  et  eodem  gra- 
du  oonsistunt,  obviam  euntes  renituntur.  Erit,  eo- 
dem  argumento  et  telo  uti. 


naoia.  In  llb.  de  Reswr.  cam.,  contenttoso  fune  de-         ^^^  j^^^^^  ^^^  ^3^  ^^  7^^  ^^  jjb.  iv  adv.  Marc, 

t .-1.    .^^..^AMiia   M*.Alivtfl   nArnlATiflniiA  rfim  ..^«^    n    •«    n\h 


ducere,  est,  argumentis  prolixis  perplexisque  rem 
agitare. 

58.  Funem  contentiosum  alterno  ductu  in  diversa 
dUtendere,  tom.  V,  lib.  de  Pudic.,  oap.  2, 
n.  22. 

Praeter  ea  qu»  supra  allata  sunt,  hoo  proverbio 
admoneor,  Ductarium  /unm  dici,qui  per  orbiculos 
trochleffl  {quee  est  machina  tractatoria,  cum  «reo 
294  ligneove  orbiculo  qui  circum  axicuium  ver- 
satur,  sive  rotula  striata  quam  Caterol  et  Moufie 
Belg»  appellant)  trajicitur.  Qua  machina  utimur 
in  oneribus,  fascfbus,  saccis  frumentariis  in  al- 
tum  atlollendis,  et  per  fenestras  immittendis.  Qui 
funis  dioitur  contra  demitti.  Virg.  : 

DemiBsum  lapsi  per  fUnem. 

jEtemo  ductUf  ut  supra,  AtUrnis  vicibus,  pari  ni- 
su  hinc  inde.  Idemque  significabit  :  Utrinque  ma- 
gna  cum  pertinacia  rem  disputando  agitare. 

59.  Funem  longum  attrahere,  tom.  II,  iib.  De  ve- 

tand.  Virg.,  cap.  14,  n.  115. 
Notum  est  illud  B.  Gregorii  Moralibus :  «  Ori- 
tur  ex  suggestione  cogitatio,  ex  cogitatione  affec- 
tio,  ex  affectione  delectatio,  ex  delectatione  con- 
sensus,  etc,  usque  ad  certam  damnationem.  Qua3 
est  longa  illa  et  horrenda  pecoatorum  catena.  Qui 
f  unes  atque  compedes,  quibus  constriotum  homi- 


oap.  9,  n.  104. 

Libro  de  Anima  :  «  Rujus  definitionis  gradum  ex- 
clusero ;  »  hoc  eat,  Ostendero  definitionem  consiB- 
tere  non  posse,  neque  rem,  definitionem  cum  ea 
retro  commeare,  quod  est  vitium  in  rei  definiend» 
ratione  priraarium.  «  Cum  Deo  hoo  gradu  expelli- 
mus,  >  hoc  est,  cum  Deo  hanc  potestatem,  prcro- 
gativam,  viro  ««5  creandi  adimimus.  «  Te  gradu 
pellam,  »  hoo  est,  convincam  te  falii,  et  tuas  ra- 
tiones  infirmabo.  Hffic  omnia  a  colluctatoribuB 
Bumpta,  signiflcant  adversarium  confutare,  et  in 
oertamine  disputationis  superare. 

64.  De  gradu  dejici,  aut  moveri,  tom.  III,  lib.  de 
D  Resurr.  camis,  oap.  2,  n.  ^18. 

Apud  Cicer.  Offic.  lib.  i,  De  gradu  dejici,  est  ani- 
mo  consternari,  et  velut  a  statu  mentis  demoveri, 
nec  prffisentis  animi  uti  consilio.  Huc  pertinent, 
Moveri  loco,  Deturbari  gradu.  Gui  contraria  :  Re- 
poni  in  gradum,  et  Restitui  in  locum.  Tertuil., 
Dejectus  vel  Motus  de  gradu  ejus  spei,  hoc  est,  qui 
jam  spem  abjecit,  in  qua  innitebatur,  alienis  per- 
suasionibus  inductus. 

65.  Gradum  aliam  inire,iom.  III,  lib.  iv  adv.  Marc.f 

cap.  6,  n.  52. 
Est  alia  aggredi  via,  et  novum  inire  oertamen, 
vel  saitem  novo  modo,  vel,  re  una  jam  improba 


■^^if 


273  PROVERBIALBS  FORJlpLiE.  274 

ei  labeftotatay  ad  alterias  eyerBionem   eese  iio-  A  obstraunt,  in   altima    congressione  prostemere- 
ciogere.  mus.  *> 

66.  Gradum  conferre,  tom.  1,  lib.  adv  Jud.,  cap.  2, 
n.  6,  et  cap.  7,  n.   27 ;  et  lib.  iii  adv.  Marc. 


eap.  2,  n.  4. 

Militarie  phrasis  :  ut  illa,  Collato  pede  pr»liari ; 
coDferre  manum  vel  pedem ;  conferre  gradum  cam 
hoste.  Kottdip^eadai  Trjc  f^^X^^*  Auspicari  certamen 
dispDtationis  :  Ad  rem  proprius  acccdere^  Hoo 
hffi^  Urztii,  cominus  congressi. 

67.  Gradum  dirigere^  tom.  III,  lib.  iv,  adv.  Marc, 

cap.  d7,  n.  601. 

Est  aliquo  referre  vim  ingeniiy  ad  aliquid  expen- 
dsndum  sq  comparare. 

68.  Gradum  figere,  tom^  JI^  lib.  De  veland.  Virg.  ca 
l,n.  86; 

D 


72.  Gradum  sustinere,  tom.  III,  lib.  i  advers.Marc, 

cap.  1|  n.  23. 

Qui  oppugnantur,  dicuntur  vim  et  impressionem 
hostilem  sustinere^  sive  sufferre.  Hino  proverbia- 
liter  pro,  Suscipere  alicujus  rei  defensionem,  sive 
sustinere.  Tertullianus  sic  transtulit  ad  litterariam 
disputationem  :  «  Alius  libellus  hunc  gradum  sas- 
tinebit  adversus  heereticos.  » 

73.  Gradum  unum  insistere,  tom.  III,  lib.  Scorp. 

adv.  Gnost.  cap.  8,  n.  52. 


Addit  Tertullianus,  et  expiicat  se  :  t  In  hoo  so- 

lum  provocamas.  i  Insisiere,  et  referre  pedem,  et 

«    QA     <*♦  ♦^r«  TTf  i;k   ,„  «j     m^,^    ««..  o       jongius  procedere,  contraria  sunt.  Gioero  : /nw/artf 
,  n,  8o;  et  tom.  III,  lib.  iv  adv.  Marc^  cap.  2,  u  5     **..     *^   ^  ^       V  .   -,         u      u  •    4« 

.  18 ;  lib.  v  adv.  Marc,  cap.  10,  n.  154;  lib.  ^  °  ^^^^^  ^^^^  «»*  commoran.  Proverb.  ab  msti- 
'  "  -*         —      .  ^  ^^j^  disputatione  non  egredi,  et  in  unius  rei  dis- 

quisitionem  incumbere. 

74.  Gradus  hic  stabit,  tom.   III,  lib.  de  Animaf  cap. 

n.  83. 

Tertullianus  :  «  Sed  nec  hic  gradus  stabit, »  hoo 
est :  Haec  ratio,  haec  definitioy  hoc  argumentum 
lirmum  non  erit  neque  consistet ;  facile  poterit 
refelli  et  infirmari  :  AfQrmate,  hoc  ego  defenden- 
dum  adversus  omnes  rationes  susoipiam ;  hujus 
pronuntiati  veritatem  propugnabo. 

75.  Ad  gradum  praesentem  occurrere^  tom.  III,  lib.  i 
Advert.  Marcion.f  cap.  12,  n.  125. 

Gicero  :  Consiliis  alicujus  occunere  atque  obsi- 
stere,  Tertulliano  est  argumentum  pro  re  nata, 
eludere  responso  et  contraria  ratione. 

76.  De  gradu  vrimo  prmludere^  tom.  111,  lib.   ni 
adv.  Marc.  cap.  5,  n.  14. 

Adjungit^TertuIlian.  :  «  Adhuc  et  quasi  de  lon- 
ginquo,  »  cui  statim  oppositum  subjungit :  «  Ad 
certum  et  cominus  dimioare,  »  qo»  supra  expli- 
cata  huc  faoiunt.  Solent  gladiatores,  ante  Justum 
cum  antagonista  certamen,  ostentands  artis  et 
oblectandi  spectatoris  causa  praBludere,  ut  apud 
Virgiiium  Acestes  : 

Ostentane  artem  pariter,  arcumque  sonantem. 
Est  igitur  levia  et  quasi  ludicra  afferre  argumenla 
et  %%7  imbecilliora,  initio,anteqaam  ipsum  robur 
argumentorum.depromatur. 

10» 


advers.  Praxeam.  cap.  8,  n.  56,  et  cap.  2.  n. 
135;  tom.  V,  lib.  de  Jejun.  cap.  11,  n.  71. 

RH£NiiNU8.  Translatio  ab  athletis  in  certamine 
congredieiitibaBySermo  proverbialiB.Gonsistere  cum 
eonstantia,  et  apud  TertuII.  tot  locis  est  senlentiam 
semel  conceptam  aoriter  defendere,  in  eaque  per- 
sietere  :  aut  premere  argumentum  suum,  ut  loqui- 
tar  Cicero  :  vel  in  unius  rei  diligenti  pensitatione 
immorari,  et  nullis  uti  excursioniboB  a  re  alienis. 

49.  Gradum  in  acie  figeref  tom.  V,  lib  de  Fuga  in 
persecut.  cap.  11,  n.  80. 

ApudVirgilium  frequens,  Btate,  viri,  adhortan- 

tis  at  ex  fuga  sistant,  unde  Jovis  Statoris  nomen. 

Et  jEneid.  lib.  x  : 

Fidite  ne  pedibae  ;  ferro  rampenda  per  hostei 
Est  via. 

Proverbial.  argumentiB  adverflariorum  non  move- 
ri,  pertinaciter  in  sententia  persistere,  suam  cau- 
Bam  acriter  defendere.  Lib.  de  Jejun.  :  Siate  in  isto 
gradUf  si  pctestis. 

70.  Gradum  movere,  tom.  V,  lib.  de  Jejun..  cap. 

13,  m.  78. 

TertuUionus  sio  interpretatur  :  «  Movistis  gra- 

dam  excedendo  %%B  traditionem,  cum  quas  non 

sant  coastitata,  obitis,  »  Est  igitur  recedere  ab  in- 

BtitutOy  flive  a  prffiscripta  norma,  cedere  adversa- 

rio  victum.  Vigil.,  lib.  ii : 

Retroque  pedem  eum  voee  repreesit 


71.  Cradttm  obstrufre  tom.  I,  Apolog.  cap.  27,  n-  ^  77.  |„  gradu  esse,  tom.  V.  lib.  de  Pudicit.,  cap. 
424;  tom.   II,  Iib.    De  veland.  Vtrg.,  cap.    13>  ^  n.  83. 

n.  120;  tom.  III,  lib.  de  Praescript.  adv.  hser.f 
cap.  15,  n.  99 ;  et  lib.  de  Besurr.  cam..  cap.  48, 
n.  344. 


«Hanopgitur  gradum  potiBsimum  obstruimuSynon 
idmittendi  eos  ad  ullam  de  Scripturis  disputatio- 
nem ;  »  hoo  est  :  Hoc  primum  opponimus  a  con- 
greesu  removemus.  In  Apotog. :  «  Provocati  ad  sa- 
crificandum  obstruimuB  gradum  perfidi»  (al.  pro 
lide)  Conscientiffi  nostraB  ;  »  hoo  est,  Antevertimus, 
ne  perfidia  irrepat  mentibus  nostris.  Gicero  :  Ob* 
Btruere  perfugia  iroproborum. »  Lib.  de  Resufrect. 
carn.^  ut «  quod  adversarii  in  prima  statim  aoie 


In  uno  argumento  insistere.  Cui  opponit  Ter« 
tull.  pergere.  Quod  interpretari  poBSumuB,  Ex 
sumptionibus  Bive  pronuntiatis  complexionem  edi- 
cere,  et  ad  rei  probands  summam  pervenire.  In 
gradu  totus  esse,  ille  dici  poteet,  qui  proponit  qui- 
dem,  sed  nihil  concludit.  Qui  sorite,  sive  argu- 
mentatione  acervaii  utens  initiis  immoratur,  lon- 
geque  abest  ab  extremo  conclusionis. 

78.  In  gradu  dedueefe,  ibid.y  cap.  21,  n.  183. 

Ad  novam  rei  disquisitionem  se  comparare; 
una  expiicata,  ad  aliud  progredi. 


275 


EX  TERTULLIANI  APOLOQETICO 


«6 


79j  In  grodum  rursum,  tom.  III,  lib.  i  adv.  Marc,  A  ^^^  aaimo.  Et :  Galida  oonsilia,  est,  pracipitia  et 


oap.  9,  n.  155. 

Gum  ab  instituto  per  digressiouem,  eive  1x6«- 
aiVy  abrepli  abductique  longius^  eodem  unde  di- 
vertimus  regredimur,  et  eamdem  rem  denuo  agi- 
tamuB  expendimusque. 

80.  In  gradu  ipso  provoeare^  tom.  III,  lib.  v  advers' 

Marc,  oap.  1,  n.  12. 

Bumptum  a  provooantibus  ad  pugnam,  qui  cum 
gradum  institerint,  adverearium  opperiunturet  in- 
tentato  teio  laoesaunt.  Significat  itaque,  caput  rei 
aggredi,  et  rem  altius  non  repetere  neque  longe 
arce88ere,8ed  ea  Buper  quibue  pugna  est,  initio  in- 
quirere,  ab  eorumque  inquieitione  non  recedere. 

84.  Habenis  effusis,  tom.  V,  Epist.  de  eibis  Judaicit, 

oap.  4,  n.  14. 

HabenaB  lora  sunt,  quAD  ft*eno  utrinque  alligan- 
tur  ad  equum  regendum.  Hinc  illfie  metaphors  : 
LaziBsimas  habenas  dare  amicitin.  Gic.  Virgilius, 
lib.  V  : 

Spumantiaque  addit 
Frena  feriB»  manibusqae   omneB  effuQdit  habentis. 
fProprie  lib.  zii.) 

NuUo  diBcrimine  ciBdem 
SuBcitat,  irarumque  omneB  effundit  habenat.(tn,xki\hie.) 

£t  Orator  dicitur  in  peroratione  totos  eloquentica 
aperire  fontes,  et  omnes  affeotuum  habenas  efilm- 
dere.  Gontrarium  est :  Injicere  habenas,  pro,Gom- 
peecere,  et  impetum  sistere.  Habenas  effundere^ 
dare,  iazare,  GreciB  $ouvai  )^ocXivouc,  nSffav  d^ livai 
ij  &'X7)v  d^t&vai  TiP^v  ^vfav,  pro,  Nimium  indulgere, 
nimiamque  permittere  libertatem.  Habenis  effusis,  C 
est  iicentiisime,  liberrime  et  intemperantiesime, 
vel  immodice.  Idem  Novatianus,  iib.  de  TrinUate, 
«  Indulgenti89  sues  sinus  largos  profudit ;  »  et : 
<c  Sub  jugo  enim  naturalis  iegis  omnibus  dats  alia 
quasi  frenis  revocata  retrabuntur,  alia  qnasi  eflu- 
sis  habenis  ezcitata  impellnntur.  > 

82.  Hamaxobio  instabilior,  tom.  III,  lib.  i,   adv, 

Mare,  cap.  1,  n.  12. 

Videantur  Adnot.  Pamelii.  Historicis  et  poetis 
celebrati  Hamaxobii^  vel  HamazobitaB,  Sarmatiee 
gens.  Quos  sio  deacribit  Horat.  lib.  iii,  Od.  24  :. 


temeraria. 

84.  Bypobrychium  irrespirabiUy  tom.  II,  iib.  de  Ido- 

loL,  cap.  ult..  n.  170. 

Videantur  Adnotat.  Pamelii  :  Tuo^puxiov,  t^ 
6it6  xa>v  xufji^Tcov  xaXuirc6fXBvov,  quod  fluotibus  est 
oblectum.  Homer.  Odyss, : 

Tiv  8'  6it66puxa  ©^xb  itoXl>v  XP<5vov, 

ubi  6ir<56pux.a  poet.  pro  ^-reoCpuxto^»  "^^^  xotaJtJu- 
x^Ta  bU  'c^  t>Sa>p,  qui  sub  aqua  subiit.  Haec  fere 
Paul.  Leop.,  I.  vni  MiscelL,  c.  23.  Sed  cum  Ter- 
tull.  dicat  :  a  Inenarrabile  ezcussis  profundam, 
ineztricuble  impactls  naufragium,  irreBpirabile  de- 
voratis  hypobrychium, »  videtur  locum  signifioare, 
imum  sciiicet  maria  fundum,  in  quem  et  ezcusBi 
B  natandi  imperiii  et  impacti,  nec  tabulis  nec  scopu- 
lis   adhserescentes    deferantur.    Significabit  ergo 
proverb.  eztremum  periculum,  ut  omnis  saiutis 
emergendique  e  malis  spes  adempta  sit. 

85.  /n  alium  ictum  considerarOy  tom.  Iil|  Scorp,  adv, 

Gnostic,,  cap.  5,  n.  35. 

«  OccurBum  est  huic  plagcB,  in  alium  ictum 
oonsideremus,  »  etc.  Aiii  ionge  aiiter  distinguunt. 
A  gladiatoribus  sumptum.  Gicer.  Gatil.  i  :  Quod 
ergo  tuas  petitiones,  ita  oonjectas  ut  vitari  posse 
non  viderentur,  parva  quadam  declinatione,  et,  ut 
aiunt,  corpore  effugi ;  et  Virgil.  lib.  v  de  Pugil. : 

Nuoc  hoB,  nunc  illoB  adituB,  omnemque  pererrat 
Arte  loeum,  variis  aBBultibus  irritua  urget : 
OBtendit  deztrem  ioBurgenB  EnteiluB,  et  aite 
Eztalit,  ille  ictum  ^enieotem  a  verUce  veloz 
Prsvidit,  ceierique  elapBUB  corpore  ceaBit. 


CampeBtreB  meliuB  Scyth», 

Qaorum  piaastra  vagas  rite  trabunt  domos, 

Vivunt,  et  rigidi  GetaB, 

Immetata  quibaB  jugera  liberas 

Frugea,  et  Cererem  ferunt, 

Neo  cultura  placet  longior  annua. 

ftHS  l&rgo  non  modo  in  oum  dicetur,  qui  sedes 
Bubinde  mutat,  et  fabulam  undecunque  motoriam 
agit :  sed  qui  versatili  est  animi  sententia  incon- 
•t&ns. 

83.   Hieme  fHgidior,  tom.   III,  iib.   i  adv.  Mare.y 

oap.  1,  n.  14. 

Verba,  judicia,  bomines  frigere  dicuntur  Gice- 
roni ;  et  :  In  re  frigidissima  calere,  in  ferventis- 
eima  frigere,  opponit  metapboricws ;  et :  Lentus  in 
dicendoi  et  pene  frigidus,  de  faomine  in8ulso,tardi 
Btopidique  ingenii ;  ut  caliduBi  de  alaori  et  ezci- 


Ut  Bit ;  uno  argumento  refutato,  alius  inflrmatio- 
nem  inquirere,  et  rationem  secam  inire  qua  im" 
probari  possit. 

86.  Istro  fallaeior,  tom.  III,  lib.  i  advers.  Marc. , 

cap.  1,  n.  15. 

Videantur  Annotat.  Pameiii.  Quis   ab   histrice 

animante  hoc  sumptum  dicat  ?  Istrim  regioniB  in- 

oolffi,  non  ii(rt  aut  Ilistri,  sed  Istrii  diountur  : 

quibus  quis  fallaciam  tribuat,  non  reperio.  Reli- 

quum  est  igitur,  ut  Ister  fluvius,  alio  nomine  Da- 

nubius,  huic  proverbio  locum  fecerit.  Gam  Tertull. 

Marcioni  tot  titulos  honorifloasque  appellationes  a 

locis,  gentibuB,  Ponto,  patric  vioiniB,  et  rebus  ei- 

«V  dem  peculiaribuB,  asBignet.  Oicetur  autem  fallaz 

Ister  vel  propter   BinuosoB  flezus   (ut  Maeander), 

unde  a  poetiB  retortus  et  BinuatuB  dicituri  %W 

vel  propter  ostiorum  multitudinem  (inter  quaa  unum 

est  PBeudostoma,  quasi  falsum  vel  failaz  ostium) 

quflB  fallat  in  instituto  cursu  navigantes,  vel  quod 

flubita  inundatione  plerumque  aooolas  iuopinato 

opprimat,  Tibul. : 

Fallaz  quoque  teetiB. 
PannoniUB  qui  latri  accola, 

AuBon  : 

£t  fontem  latiiB  ignotum  annalibuB  HiBtri. 
(Aspirat  namque)  ignotomi  quia  fallit  et  latet. 


•»  J 


S77 


PROVERBIALES  FORMDLiE. 


278 


87.  Jugum  exeutere;  et  :  Cermeem  a  jugo  excusare^  A  «  Auotoresex  ulroque  latere  magnum  habuere  cer- 
«  t-L    j-  «  .j.,    .__    JA   jo  _  OA  ^M.  nK  tamen.  »  TertulL  :  «  Ex  utroquc  latere  nos  veritas 


tom.  V,  lib.  de  Pudic.,  oap.  10,  12,  n.  81  et  95. 

Jugum,  quod  boves  induunt  cum  trahunt  ara- 
tmm  vel  currum.  Gicer.  «  Boum  cervices  nat» 
ad  iugum,  »  Metaphoriccos  servitutem  aut  onus 
grave  BigniOcat.  Hino  illa  :  «  8ub  jugum  mittere. » 
Jogiim  dejicere  a  cervlcibus,  est  liberare  violenta 
dominatione,  gravi  onere  servitutis.  Gontrar.  apud 
Virgil.  zn  : 

Ni  franom  accipere,  et  victi  parere  fatentur. 

TertuH.  lib.  de  IdoL  :  c<  Vinculum  et  Jugum  nobis 
relazavit :  »  et  lib.  de  Pudic, :  «<  Operum  juga  re- 
jecta  sunt,  non  disciplinarum. » 


in  istam  concludit  sententiam,  »  id  est :  Utrinque 
et  ez  utrinque  argumenti  parte. 

94.  Quoquo  latere  velis,  iom.  Ill,  lib.  iv  adv,  Marc, 

cap.  ok,  n.  544. 

Idem  cum  superiore,  ex  utroque  latere,  quod  Ter- 
tuU.  declarat :  «  Habes  nuptiarum  quoque  velis 
latere  prospeotorem,»  hoc  est^quamounque  in  par- 
tem  te  vertas. 

92.  Quo  laterum^  tom.  V,  lib.  de  Jejun.^  cap.  11, 

n.  72, 

Utra  parte  argumenti ;  qua  ratione,quam  in  par- 

tem  ?  Et  hio  utitur  verbo  con/irmatum,  ut  ad  iatus 

tectum,  in  ezercitu  vel  gladiatore,  referatur. 


88.  Lamias  turres,  tom.  III,  lib.  advers,   VaUnt,, 

n,     ..        u^^^rr*^'^'n    r  .•       •    n-     B  ^^'  ^eones  in  pacc  ;vide  supra:Cervi  in  pr«lio,Uim. 

De  lamus  multa  Pohtianus  m  Prafatione  m  Dia-  n  ]i|).  de  Cor,  mUit,,  cap.  1,  n.  18. 

lect.  et  BrassicanuB  ejus  lcommentator,  Hadrian. 
Janias,  adagio  34,  eent.  2 ;  et  CiBi.  Rhodrig.  o.  5, 
1.  xziz,  ubi  de  Menippi  Lycii  amica,  in  conjugem 
jamjam  asciscenda,  post  multa  ait  quidam  philo- 
sopbus  :  Beila  haec  sponsa  una  est  tuv  'EfJiicou- 
fu>v,  a^  XacfjiCac  xe  xal  p.op(JioXux(ac  oX  icuXXol  voou- 
ffiv  e?vat,  hoo  est :  ex  Empusis,  quas  el  lamias  et 
mormolycias  plerique  putant.  Turres  autem  comme- 
morat.Tertall.  quod  ingentem  specum  ad  rupis  ra- 
dices  insedisse  fabulantur  Lamiam  in  Libya  locis 
reginam.  Dioetur  igitur  de  rebus  in  speciem  for- 
midabilibu8,in  quibus  nihil  insit  periouli.  Nomina 
ad  terrtirem  inventa,  fabuls  aniles. 

89.  Latere  hoc  defendU,  tom.  III,  lib.  de  Resurreci. 

carn.f  cap.  2,  n.  21. 


In  acie,  hoo  est,  ezercitu  ad  pugnam  prooinoto 
hsc  fuere  :  frons,  tergum,  duo  latera,  qum  et  alea 
et  comua  dicebantur.  Teotum  latus,  de  iis  qui  ar* 
mis  el  preesidio  muniti  sunt ;  apertum  de  iis  qui 
periculo  ezpositi.  Terent.  Hauton,  : 

Trinmpho,  tl  licet  me  latere  tecto  abicedere  : 

hoc  est,8ic  nt  nihil  mihi  acoersam  periculi.Caesar., 
lib.  n  BeU,  Gal.  :  Qu«  res  et  latios  unum  castro- 
nim  ripis  fluminis  mnniebat,et :  Totis  fere  castris 
a  fronte,  et  a  sinistra  parte  nudatis,  et :  Quorum 
pars  aperto  latere  legiones  ciroumvenire.  Nennius, 
io  lCisoellades  (si  rite  memini)  et  eum  seoutus  Mu- 
ret.  in  Terent.  a  gladiatoribus  sumptum  volunt, 


Gonvenit  in  eos  qui  prapostere  se  gerunt  :  ubi 
res  postulat  audaoiam  et  virtutem,ibi  timidi ;  fero- 
oes,ubi  nihil  ferocitate  opus.Livius  :  In  otio  tumul- 
tuosi,  in  bello  segnes.  Synesius  :  'Ev  jaIv  ilpiiv^ 
Opa(rtT(;,  Iv  6k  icoXifxqi  $ciXo(*  In  pace  feroces,  in 
bello  formidolosi. 

94.  In  Hmine  occurrere,  tom.  V,  lib.  de  Monog.tOh^. 

8,  n.  52. 

In  ipso  operis  disputationisque  ingressu  sese  of- 
ferre. 

95.  Jk  limine  offendere,  tom.  III,  lib.  adv.  Valeni.^ 

oap.  3,  n.  22. 

RHENANDS.Proverbium  de  his  qui  initio  rei,quam 
C  agendam  susoeperant,  peccant.  Simile  illi :  t  Can- 
therius  in  porta.n  Gum  hoo  conveniunt : «  In  portu 
impingere  :  In  limine  defioere.  »  Virgil. : 

Car  indecores  in  limine  primo 
DeAcimas? 

pro,  in  ipso  operis  negotiique  suscepti  primordio 
pecoare.Ab  iis  translatum,  qui  ez  adibus  egressori 
in  limine  pedem  ofifendunt.Offendisse  autem  limen, 
laciniam  ad  id  adhsBsisse,  vel  prolapsum  cecidisse 
ostenta  fuere  inauspicata  et  mali  ominis,  passim 
apud  poetas.  Ovidius  : 

Dicitur  offenBO  procabuisse  pede. 

96.  Lineas  agere^  tom.  III,  lib.  de  Anima^  cap.  43, 

n.  480. 

«  Humani  vel  maxime  initii  ao  finis  lineas  quoti- 


quibus  Bi  minus  plagam  AvTticiXciv  possint  infligere,  D  die  agere.  »  Proverbia  a  lineis  duota,  quaa  oonse- 


Bat's  honorifioum  est,  latere  tecto,  id  est,  integros 
iUcsosqne  abire.Dicebantur  prcaterea :  Latus  aper- 
tum  prsebere,  cum  ictum  non  declinarent,  sed  li- 
etori  mortique  se  gratis  objicerent.  Laiere  hoc  de- 
fendi  igitur  est,hi8  iisdemque  argumentis,  9S0  ra- 
tiQnibo8,probationibusqueconstabiliri ;  quo  verbo» 
Qti  et  militari,  muniri,  eodem  looo  utitur  Ter. 

90.  Ex  latere  utroque,  tom.  V,  lib.  de  Irinit.f  eap. 

26,  num.  112. 

Verba  Jureconsultis  frequentia.  Ulpian.,  lib.  m 
1%.  tit.  de  procurat.  :  Ut  ez  utroque  latere  quasi 
Kctor  hal)eator.Et  Justin.,  lib.  v,  CodJuris.  inquit : 


quuntur,partim  a  geometria,  quce  lineis  omnia  per- 
flcit,partim  a  currioulis  et  palnstris,  quorum  spa- 
tia  oertis  lineis'  (includebantur  :  partem  a  piotori- 
bus,  qui  penicillo  lineas  ducere  solent  priusquam 
nmbram  sine  colore  oolorare  inoipiant,  translata 
sunt.  Hoo  autem  primum  SSl  Tertull.  duoere 
videtur  vel  ab  initio  et  fine  spatiorom  in  Dromoney 
vel  a  piotura,  oum  addit :  •  Manum  fidei  porrigena 
facilius  adjuvando  per  imagines  et  parabolas,sicut 
sermonom  ita  et  rerum.»  Deinde  :  <c  Proposuit  igi- 
tur  tibi,  »  quasi  ob  oculos  sublioit  in  pictura : 
«  Etiam  per  imaginem  mortis. 


279 


EX  TERTDLLIANI  APOLOGETICO 


280 


97.  Linios  aliquat  prxducere^  ad  quai  erii  dimican-  A 
dum,  tom.  III^  lib.  adv.  Marc,  oap.  5,  n.  14. 

Uoc  samptum  ab  iis  qui  duello,  sive  singulari 
certamine  congredijantur ;  vel  ab  iis  qui  in  stadio 
decurrunt,  pro  :  Gertam  materia  legem  prsfi- 
nire. 

98.  Lineis  ceriii  deierminare,  tom.  I,  lib.  advers. 

JudxoSf  cap.  2y  n.  6. 

Addit  Tertollian. : «  Summam  qunttionis  ipsius.» 
Ab  iisdem  certantium  lineis,  intra  quas  decerta- 
turi  consistunt.  In  lib.  de  Pudicit, :  «  Eumdem  li- 
mitem  liminis  figimus.  »  Ubi  limen  est  linea,  ut 
apud  Virgil. :  Limenquerelinquunt,  Certos  terminos 
certasque  leges  prsstituere^institutas  disputationi. 

99.  Lineis  claudere,  tom.  III,  lib.  i  advers.  Marc, 

cap.  7,  n.  51. 

Quanquam  tota  materia  de  duobus  deis  dimice«  B 
tur,  his  interim  lineis  eam  ciausimus,  intra  nos 
congrediemur.Est  igitur  stata  qusdam  argumenta 
prasfinire  intra  quaB  ceu  cantelios  quosdam  coerce- 
atur  liberior  orationis  evagatio. 

100.  Lineis  deducere,  ibid,,  cap.  25. 

Gioero  :  Huc  causa  deducitur.  Rem  de  buc  de- 
duzi,  id  est  in  huno  statum,  locum  adduzi.  Ter- 
tull.  :  c  Quod  attinet  ad  bonitatis  qu8estionem,his 
lineis  deduximus  eam  minime  Oeo  adssquari/»  boc 
est :  Infra  hosce  terminos  tractavimus. 

101.  Lineas  cerias  prssducere  in  unam  congressionis 
speciem,  tom.  III,  Scorp,  adv,  Gnosi.,  c.  4,  n.  32. 

Pracedit  apud  Tertull. :  «  Nos  alibi  de  Deo  di- 

mioantes.  »  Certas  leges  sibi  prsBScribere  quas  in- 

tra  de  una  eademque  re  decurrat  disputatio.  q 

102.  Linea  extrema,  tom.  III^  lib.  ad.  Hermogen., 
cap.  2,  n.  19,  et  cap.  38,  n.  132,  135,  et  lib.  adv. 
Praz.,  cap.  16,  n.  100. 

Rhenanus  :  In  spatiis  olim,in  quibus  cursus  pu- 
blioe  fiebat,  initium  et  finis  lineis  notabatur.  Hino 
quiquid  postremum  est,  extrema  linea  proverbia- 
liter  dici  ccapit.  Ergo  oum  Tertull.  Hermogenem 
hic  vocat  non  intelligentiumexiremam  lineamfimpe' 
ritissimum  accipe.Horatius  Epistolam  ad  Quintum 
sic  claudit  : 

Mors  ultima  linea  rerum  est. 
Hsc  etiam  Turneb.  Advers.  lib.  xii,  cap.  10.  Ubi 
similem  Terent.  locum  explicat,  et  calx  dicebatur 
quod  scilicet  caloe  et  creata  notaretur.Ultraautem 
calcem  nihil  superest  quo  cursus  tendatur.  Atqui 
cum  Deus  universitatis,  lib.  advers.  Prax.,  Extrema  D 
linea  dicitury  alludere  potius  videtur  auctor  ad 
illud  Apoc.  I  et  xxii  :  Ego  sum  a  et  ta,  sive  princi' 
pium  et  finis.  Lib.  :  advers.  Hermogen.  :  «  Si  de- 
terminatur,  habet  lineam  extremam  ;  tM  quam 
quantum  proprie  piotor,  agnoscis  flnem  esse  omni 
rei  cujus  linea  extrema  est.  »  Apud  Terentium  ex» 
trema  iinea  amare,  est  impensissime  ^  ^xpa  Ypocfx- 
fxi?i  summa  linea  et  extremus  terminus,  ut  ibi  sum- 
mus  amor  significetur.  Quomodo  Eurip.  cum  ex- 
tremum  terminum  malorum  et  miseriarum  intelli- 
geret,  *Eit'  Sxpov  ^xofxev  YpafAfjii^v  twv  xaxcov  dixit. 
Non  tamen  inepte  apud  Terent.  intellexeris  extre» 


mam  lineam  in  amorejpsum  rei  amate  aut  ooncu- 
pitffi  aspectum,  quasi  longis  lineis,  hoc  est,  de 
longinquo  amare.  Erasmus  Hermogenem  exlremam 
lineam  a  TertuIIiano  appellari  autumat  quasi  ex- 
tremum  et  postremum  sui  temporis  hffireticorum, 
qui  aBtate  Tertuliiani  superesset. 

103.  Ad  lineam  dimicare,  tom.  V,  lib.  de  PudicU., 

cap.  6,  n.  59. 

tt  Ad  hanc  jam  lineam  dimicabit  nostraoongres- 
sio.»  Deinde  explioat  se  : «  Praescribam  tamen  tibi 
formam  necesse  est,  ne  ad  vetera  manum  emittas, 
ne  in  terga  respicias.  »  Est  itaque  in  disputando 
a  re  proposita  non  evagari. 

104.  A  lineis  exeedere,  tom.  III,lib.  adv.  Hermogen., 

cap.  39,  n.  137. 

Ab  instituto  et  proposito  aberrare,  qu«  transla- 
tio  videtur  sumpta  ab  iis  qui  lineis  non  inBistentes, 
excidunt,  aut  excedunt,  hoo  est,  ultra  lineam  pe- 
dem  inter  dimicandum  efFerunt. 

105.  VUra  lineam,  ibid.      ^ 
Ultra  praestitutum  disputationis  limitem. 

106.  Linea  una  est,  tom.  III,  Scorpiac.  adv.  Gnost., 

cap.  11,  n.  84. 

UnuB  est  BCopuSy  ad  quem  totius  disputationii 
summa  est  dirigenda. 

107.  Ad  lineam  unam  congressionis  dirigere fiom.  III, 

lib.  de  Carne  Chrisiu  cap,  17,  n.  135. 

In  re  una  insistere,  et  eam  aUatis  utrinque  ra- 
tionibus  disputare,  ut  supra  :  «  Eodem  gradu  di- 
micare.  » 

108.  Linese  insislere,  tom.  III,  lib.  vf  adv.  Marc, 

nap.  16,  n.  250. 

Cui  superius  contrarium  est :  «  A  lineis  excede- 
re  >  Est,  in  instituto  permanere,  neque  evagari. 
Quia,  ut  ait  Turneb.,  sio  interdum  collato  pede 
pugnabatur,^ut  linesB  ducts  pedem  semper  oporte- 
ret  insistere,  neo  inde  referri. 

109.  Lineis  eisdem  dimicare,  tom.  III,  lib.  v,  adv. 

Marc,  cap.  1,  n.  12. 
Intra  certa  argumentorum  septa  permanere^sive 
intra  eosdem  fines  in  disputando  versari. 

110.  jid  lineas  rursum,  tom.  III,  lib.  i,  adv.  Mare., 

cap,  9,  n.  55. 

Hoo  est,  ad  propositum  atque  inBtitutum  post 
digressionem  sive  TcapixSaaiv  reverti.  Sumptum 
ab  iis,  qui  cum  a  lineis  jam  exciderint,  rursum 
gradum  coIIigunt.Vide  supraicdn  gradumrursum.» 

111.  /n  lineas  easdem  gradum  colligere,  tom.  lilt 

lib.  de  Anima,  cap.  26,  n.  345. 

9SS  B.  Hieron.,  in  Dialog,  adv.  Lucifer.  :  «  In 
gradum  rursum  ac  lineas  regredere.  » 

112.  Inira  lineam  extremam  includere,  tom.  Illf 

lib.  adv.  Hermogen.,  cap.  38,  n.  134. 

Hoc  sumptum  videtur  magis  a  geometris,  quo- 
i^um  tractatio  est  de  quantitate,  loco,  Buperficie, 
et  linea.  Loquitur  de  materia  Tertull.  quam^Her- 
mogenes  corpore  infinitam  faciebat,et  locum  tamen 
ei  ascribebat,  quo  ambiret,  hoc  est,  exlrema  linea 
includeretur.  Significabit  igitur  proverbium,  si 
placet,  certis  limitibuB  aliquid  comprehendere  et 
finire. 


NF*!^  "•. 


281 


PROVERBIALES  FORMDLiE. 


282 


113.  Uneas  dueere,  tom.  III,  lib.  de  AninuSiy  cap. 

36,  n.  432. 

Graeois  arfeiv  ^  ^pif^n"*  YP^f^P-^^  •  ^t  linearU 
pictura  ^  yP^?^<>  ^^^^  ^^^^^  *  ^^  Primas  lineas  du- 
cere,  »  eleganti  metaphora  a  pictoribus,  pro  eo 
qnod  est,  nmbram  tantum  alicujus  rei  exhibere, 
atqne  obiter  qnod  intelligi  cupias  delineare.  Duoit 
et  primas  lineas,  qui  formulam  ezordiendi  negotii 
prsicribit.  Et  mittere  lineam,  pro  :  Rem  tantum 
adombrare,  et  congecturis  quibusdam  investigan- 
dam  proponere.  Siquidem  ex  linearum  duotu 
JQstam  etiam  picture  artificium  discimus.  Unde 
versiculas  : 

Linea  qasB  yeterem  longe  fateatar  Apellem. 

Plinius,  lib.  xxzv,  o.  40,  meminit  linearum  Apei- 
lis.  Solent  enim  pictores,  uti  etiam  Rhen.  adnota- 
vit,  penicillo  lineas  ducere,  priusquam  umbram 
siae  colore  colorare  incipiant. 

114.  Uneas  rectas  ducere,  tom.  III,  lib.  adv.  Uerm.f 

oap.  36,  n.  426. 

Adaptat  h»c  proverbiu,  a  pictorla  arte  deducta, 
Hermogeniy  qni  ante  hflBreaim  pictoriam  ezeroue- 
rat : «  Nisi  quod  si  tam  rectas  lineas  ducis,  Her- 
mogenes,  quam  ratio  ista,  pictor  te  bardior  non 
est.»  Rererri  potest  ad  eum  qui  officium  suum  probe 
facit ;  qui  ab  honestatis  preeceplis  non  discedit;qui 
suas  artis  peritus  est.  Gul  opponatur  etiam  :  «  A 
lineis  ezcidere.  » 

115.  Lineamenta  ductare,  tom.  III,  lib.  de  Resur. 

cam,,  n.  35. 

Gicero  :  Aspersa  temere  pigmenta  in  tabella, 
oris  lineamenta  eflingere  possunt.  GraBcis  sunt 
icepcYps^at  et  (TxioYpoKpCaii.  Item  Gic.  in  Orat,  ad 
Erut. :  Nnmerus  quasi  quamdam  palastram  et  ez- 
trema  iineamenta  orationi  attulit,  hoc  est,  venu- 
atatem  ad  ostentationem  adhibitam,  et  eztremam 
qnasi  |manum.  TertuIIianus  :  Exprimere  interpre- 
tator,  lineas  ducere.  Rem  scilicet  clarius  ob  oculos 
proponere  et  demonstrare. 

116.  A  lineis  excide,  tom.  Ifl,  lib.  adv.  Hermog*^ 

cap.  39,  n.  137. 

Prster  superiorem  mterpretationem  ab  athletis 
doctam,  pictoribus  hoc  potius  in  Hermogenem 
antea  pictorem  refert.  Pictores  namque  a  lineia 
peniciUo  deductis  excidentes,  ultra  lineam  pic- 
taram  protendunt  soam,  ut  sit :  ezhobitare  ab  in- 
8tituto,veI  etiami  ab  officio  discedere,  et  falli  atque 
errare. 

tS4  117.  Per  lineam  eamdem  serram  reciprocaref 
tom.  II,  lib.  de  Coron.  milit.j  oap,  3,  n.  28. 

Rhenanus  :  Habet  proverbii  speciem  de  inutili 
et  {vano  labore.  Metaphora  sumpta  a  sectoribus 
lignorum  :  qui  sic  ducant  serram^  ut  aut  non  di- 
mittant,  aut  in  eadem  tantum  linea  pereeverent, 
nihil  agent,  vel  certe  non  multum  agenl.  Innuit 
Tert.  inutilem  laborem  oirca  unam  eamdemque 
rem,  ot  ii  qui  in  eodem  argumento  immodioi  sunt, 
et  velut  copressum  simolant.Hao  eodem  spectant: 


A  Eadem  semper  oberrare  corda ;  eamdem  inoudem 
noctu  diuque  tundere.Apud  Virg.  :  Argut»  lamina 
serrae^  innuit  reciprocationem.  Sic  fullones  dicun- 
tur :  Arguiari  pedibus,  hoc  est,  alterno  et  reciproco 
pede  ezculcare  et  lavare  pannos. 

118.  Lucifugx,  tom.  III,  lib.  de  Reiurrect.  carn.f 

cap.  47,  n.  341. 

Lucifuga  et  Lucifugus,   infame   nomen.   Homo 

nimirum   naturffi  contrarius   et  praBposterus  luce 

dormil,  noctu  vigilat,  quem  jureeonsulti  appellant 

vespertilionem,  quod  ezacto  jam  diei  curriculo, 

sub  noctem,  vespertilionis   in   morem  prorepat. 

Grsece    Xux^^^^t^c  »    quibusdam    tenebrio ,    quasi 

amans  tenebrarum.   Gioero  in  Catil.  dormientes 

appellat,  cum  vigilantibus  opponit.   Tertul.  Luci- 

n  fuga  scripturarum,  qui  in  summa  scriptorum  ola- 

ritate,  et  in  iis,  ut  verbis  Tertull.  utar,  «  qu»  vel 

ipsius  solis  radio  script»  ciarent, »  impingunt,  et 

ut  dicitur,  in  sole  caligant. 

119.  Lucernam  meridie  circumferre,  tom.  III,  lib.  i, 
adv.  Marc.f  cap.  1,  n.  19. 

Proverbialiter  idem   significabit   quod ,   lucer- 

nam  adhibere  vei  accendere  in  meridie,  quod  est, 

facere  aliquid   non    suo  tempore,  vei ;  in  re  olara 

obscuritatem  aucupari.  Natum  a  Diogene,  qui  ac- 

censa  lucerna  meridie  hominem  quflerebat. 

420.  Luminibus  effossis  orbatus,  tom.  V,  lib.  de 
Trinit.,  cap.  28,  n.  27. 

Virgil.  lib.  m,  de  Polyp. 
Laminia  effosBi  flaidam  lavit  inde  craorem. 
p  Et  paulo  superius  :  Gui  iumen  ademptum,  et : 
Telo  lumen  terebramus.  Vide  supra  :  «  G<ecus  in 
petram  offendit.  »  Ac^ungit  Novatianua  per  epeze- 
gesin  :  «  Totus  sit  in  doctrinaB  su»  caecitate  supe- 
ratus.  »  Ut  proverbialiter  de  eo  dici  possit,  qui 
doctrinarum  vel  errorum  pravitate  excccatus  est, 
et  cui  nihil  saniB  mentis  intelligentiaeve  sit  reli- 
quum.  Vel  ad  Novatiani  sententiam  propius  :  cui 
nihil  subterfugii  restat,  quo  argumentis  victus 
recurrat,  nihilque  secum  potest  dispicere,  quo  er- 
rorem  tucatur. 

424.  A  lamine  exorbitare  caligine,  tom.  V,  lib.  de 

Pudic.,  cap.  8,  n.  59. 
Ab  orbita,  quod  est  vestigium  deourrentis  in 
via  rotae,  est  verbum  exorbitare,  quasi  a  via  deflec- 
tere,  pr«  errorum  caecitate  veram  doctrinam,  qua 
D  per  SB  lucet,  non  posse  perspicere.  Lib.  ad 
Gnost. :  «  Ab  illo  (Deo)  in  idololatria  ezorbitave- 
runt.  » 

9S5  122.  Malum  foras,  tom.  III,  lib.  adv.  Valent,, 

cap.  10,  n.  119. 

Detestantis  et  abhorrentis  voz,  et  malum  infor- 

tuniumque  deprecantis.  Virgil.  ii : 

Quod  di  prius  omen  in  ipaam 

Convertant Et : 

Di  meHora  ptia,  erroremque  hoatibas  iUam. 
Di  prohibete  minaa,  Di  talem  avertite  caiam. 

Solet  apud  veteres  in  vestibulis  ffidium  statui  Her- 
ooles  dkXa^Cxaxoc,  hoo  est,  malarum  depulsor,  et 


283 


EX  TERTDLLIANI  APOLOGETICO 


t84 


ascribi  interdam,  boni  ominis  causa,  Mt^S^v  xaxiv 
et9(xu).  Nihil  mali  ingrediatur.  A  sacris  prseterea 
mali  profanique  homines  sacrificorum  Toce  sole- 
bant  arceri.  Virgil. 

Procul  hinc,  procul  etle  profani. 
Theoc.  in  Idyl.  : 

'j^tCffU)  9UV6T0tvty  0<^pac  ^'  ftit(0t96e  ^iSaXot. 
Hoo  eat : 

Expertis  eantabo,  forei  operite,  profani. 

123.  Manu  injecta  dstinere^  tom.  III|  lib.  i,  adv. 
Marc,  oap.  6,  n.  44. 

Injicere  manum,  proprie  antiquo  verbo  Juris,  eet 
quoties  nulla  judicis  exspeotata  auctoritate  rem 
nobie  debitam,  aut  etiam  noetram  vindioamus,  et 
Dominus  in  przedium  beneficiarium  mannmjnji- 
cere  oonsuevit.  InjicUur  autem  manus  in  aliquem 
ejueque  bona  merceeve,  cum  inde  abire  vel  mo- 
veri  auctoritate  aliqua  sive  edicto  vetantur.  Sio 
recipere  manus  injectionem,est  retinere  facultatem 
reprehendendfle  rei  alienatflB.  Virg.  : 

Injicere  manam  ParcM, 
id  eet  morti   destinarunt.  Explicat  se  Tertul.  : 
a  Porro  et  bio  eadem  regula  summi  magni  patro- 
oinabitur  nobis,  utpote  qusB  totom  statum  vindicet 
divinitatis.  » 

124.  Manum  ponigere,  tom.  III,  lib.  de  Anima^ 
cap.  23,  n.  408;  et  lib.  de  Resurreei,  cam.^  cap. 
53,  n.  382 ;  ac.  lib.  iv  advers.  Marc^  cap.  41, 
n.  CT7. 

Satis  vulgatum,pro  :  Auxilio  esse.  Cicero  in 
Grat.  post  redit. :  Qui  mihi  primus  afflicto  et  ja- 
centi  oonsularem  fidem  dextramque  porrexit.  8io 
Deos  dioitur  a  Tertull.  «  Manum  porrigere  fldei.  • 
hoc  est,  coniirmare,  et  in  sua  flrmitate  oonser- 
vare.  Virg.,  lib.  iii : 

Dat  dextram,atqae  animam  presenti  pignore  flrmat. 
Manuum  porrectione  etiam  alienn  sententis  com- 
probatio  fuit  significata,  qu»  Grcecis,  jti^^^^Q^^oLy 
zh  ^eipoTovsTv. 

125.  Manum  tradere,  tom.  V,  lib.  de  Pud.,  cap.  15, 

n.  m. 

Pro  eodem  oum  superiore  usurpat,  Virgilius, 
lib.  VIII : 

Aecepitqne  manu,  dextramque  amplexai  inhffieit. 

Tradere  de  manu  in  manum,  Gicer.,  est  dedere  et 
commendare. 

426.  Manus  dare^  tom.  V,  lib.  de  TertulL,  cap.  11, 

n.  55. 

Gicero  in  Amicit,  :  «  A  extremum  det  manus, 
vincique  se  patiatur.  »  Virgil.  : 

Neque  enim  ipie  manut  feritate  dedisset. 

Est  igitur  se  victum  agnoscere,  et  adversario  ce- 
dere.  %M  Nam  qui  se  victori  dedunt  ne  interi^ 
mantur,  ultro  manus  ad  vincula  offerunt.  Virgil. 
etiam  tendercy  et  protendere  dixit  lib.  xu  : 

Hie  humilistuppUxqae  oealot,dextramqae  preeantem 
Protendens,  ct  vicisti,  et  victam  tendere  pumas 
Aaionii  videre....: 


A       l^*  Inter  manus  tenere^  ibid,  cap.  1,  n.  ^. 
Est  oertum  quid  habere,  ob  oculos  quasi  pro- 
positum  habere.8io  dicimus:Victoriam  in  manibus 
tenere,  Virg : 

CflBtera  qua  reram  jaeeant  perculfa  raina.  - 
Ante  oculos  interqae  manus  eunt  omnia  vestra. 

Quasi  ^dioat :  Narratione  non  egent,  omnibns 
patent  claraque  sunt, 

128.  Mappa  missa,  tom.  III,  lib.  adv,  Valent.,  oap. 

36,  n.  38i. 

Hoc  est,  veluti  signo  quopiam  dato.  AUudit  Ter- 

tul.  ad  morem  Gircencibus  Romss  iudis  receptum 

quo  mappa  tragoedis  usitata  a  prstore  ^dimittebatur 

in  signum  aurigationis  et  oertaminir  auspicandi. 

Quem  morem  attingit  Joven.  Sat.  ii : 

n       Interea  MegalesiacsB  spectacula  mappse 
^       Idffium  solemne  colunt... 

Et  Martial : 

Cretatam  (al.   ceream)   priBter  cum   vellet   mitlcre 
mappam ; 

£t  8ueton.  in  Nerone  :  «  Aliquo  liberto  mittenle 
mappam.  »  Vide  Adnot.  Pamelii  ad  lib.  de  Speci.^ 
oap.  16,  n.  143,  tom.  II. 

129.  Massageta  inhumanior^  tom.  III,  iib.  i  adv. 
Marc^  cap.  1,  n.  13. 

Videantur   Adnot.   Pamelii .    Scytharum  natio 

trans  mare  Hyroanum.  Alan{,Abasgi,  et  Augi  post> 

ea  dicti,  et  ab  Hebrfleis  Magogi,  hospitibus   in- 

festissimi,neque  cum  vincinis  populis  diuturna aml- 

oitifls  fcsdera,  neque  fidem   possunt  servare.   Lao 

equorum  sanguine  mistum  bibunt ;  prflQterea  tam 

C  prodigiosflB  immanisque  natur»,  ut  senio  oonfectos 

in  frusta  caBdere,  iilorumque  carnibus  cum  pecu- 

dibus  admistis  pasci  consueverint.Hinc  nobiie  illud 

inhumanitatis  nomen. 

130.  Mi?^  ^to^yiyN^  tom.  I,  iib.  adScap.^  o.  4, 

n.  22. 

Noli  oum  Deo  bellare,  Cicero  in  1.  de  Senect.  : 

Quid  est  enim  aliud  Gigantum  more  bellare  cam 

diis,   nisi   natnrflo  repugnare?  Hin  Oso(iLdtx.oi,  Dei 

hostes  vel  qui  Deo  obluctantur.  Tractum  videtor 

a  notissima  Gigantum  in  Jovem  belligorantium 

fabula.  Usurpari  poterit,   ubi  quis  viribos   suis 

fretus  temere  res  non  tentandas  molitur,et  nti  ad- 

moneamus  infelioiter  credere  quflBOunque  adversus 

divina  humanaque  Jura  Jura  per  vim  institnuntar 

D  Horat.  in  Od.  : 

Qaid  fldtemis  minorem 
Consiliis  animam  fatigans 

Virgil.  : 

Grede  Deo... 
Et: 

Heu  nihil  invitis  fas  quemquam  fidere  dlvis. 

Bis  in  Act.    Apost  :  ^ki^  Oeo(xa^a>[jisv Oeofxix^i 

s6p46Y)Ts.  Plato  ejusmodi  homines  e  Titflmum  ge- 
nere  dizit. 

131.  Micas  infarcire^  tom.  III,  lib.  deAnima,  oap.d, 

n.  85. 

Bx  contentione  Platonis  et  Aristotelis,  qoam  in- 


285 


PROVERBIALES  FORMULiE. 


286 


Btitoit  TertoU.  aliqnid  poterit  elici.  Plato  yarius,  A 
multiplax  9S7  et  copioaus,  singulari  eloquentia  et 
BQAvitate  orationis,  in  cigus  Dialogis  locutio,  etti 
Abeit  a  versu,  tamen  quod  incitatius  feratur,  et  cla* 
rissimis  verborum  luminibus  utatur,  potius  poema 
potaada  quam  comicorum  poetarum.  Aristoteles 
brevitate  dioendi  prsstitit,  vei  potius  siccitatem 
quamdam  tenuitatemque  in  dicendo,  boo  est,  ora- 
tionem  angustam,  pressam  et  oondsam  (qu»  in 
Platone  est  ampla,  oopiosa,  redundans)  adamavit. 
Huic  illa  :  Mulsa  aqua  de  eloquio  Platonis,  et : 
M(css  de  minutiloquio  Aristotelis,  proverbialiter 
accipi  possunt.  Ut  hoc  quidem  genus  orationis 
siccum,  et  cui  nihil  temere  detrahi  possit,  illud 
aulem  redundans,  et  ez  quo  si  quid  demas  mu- 
tesve,  de  sententia  nihil  detraxerie.  Nibilominus  n 
Mkas  infarcire,  interpretari  etiam  poterimus  :  Te- 
Duiter  et  cam  parcltate  quid  distribuere  ut  maUam 
aquam  infundere^  largiter  et  benigne. 

132.  Mulsam  aquam  infundere,  ibid, 

Aqua  mulsa^  6Sp6(xeXi,  i}  (AeXfxpotxov,  aqua  melle 
miata.  Ut  alludat  non  solum  ad  copiosam,  sed  ad 
mellitam  sive  melleam  in  Platone  eloquentiam.  Lib. 
de  Anim.  de  eodem  Platone,  ob  mella  facundix* 
Gum  oontra  quod  sicum  est,  facillime  frietur,  et  in 
micas  minutatim  dissolvatur.  Eodem  faoiunt  verba 
in/undere^ei  infarcire,  Fortasse  et  micas  infarcire, 
cum  Tuiliano,  prcBmansum  in  os  inserere,  conve- 
niet,  quod  est,  rem  in  docendo  nimis  enucleate, 
minusque  frustulatim  tradere,  et  crasse  explicare, 
Grece  :  MtxpoXoYelv,  XeircoXoYew,  sive  ut  Gicere  n 
ad  Attic.  Hepl  (xixpob  9icou8d([eiv,  quod  est,  Cura 
minulula  anxium  esse, 

133.  Mulum  de  asino  pungere,  tom.  III,  lib.  adv. 
ValenL,  cap.  19,  n.  237. 

Mnli,  qaos  asini  et  eque  generant,  unde  i^ifJiCovoi 

qoasi  dimidiati  asini,  a  patribus.  Hinnuli,  vel  po- 

tius  ex  Golumella  sententia,  hinni,  a  patris  equi 

binnitu,  equo  et  asina  geniti.  Gigni,  cum  equa 

maii  coitu  nati.  Hino  proverbium^  ex  asini  muli- 

que,  id  est^  dimidiati  asini,  ez  etymologia  Graeca, 

flimilitudine,  quando  ezemplar  et  res  affeotas  non 

multum  sunt  disoreta,  vel  quando  ineptia  ineptiis 

representantur,  vel  mendacia  mendaoiis  astruun- 

tur.  Gujnsmodi  farinad  et  illa  :  Non  tam  ovum  ovo 

Bimile,  armenti  ejusdem,  oum  Hytho  Haccbius. 

i34.  Narem  eontraherey  tom.  III,  lib.  i,  adv,  Marc, 

oap.  13,  n.  71. 

In  naso  irrisionis  sedes.  Hino  nasuti,  et  nasum 
habere,  irrisores  diountur.  Plin,  lib.  xi,  o.  37  : 
Nasum  novi  mores  sobdolae  irrisioni  dioavere. 
Hor  : 

Naso  adunco  suspendere. 
Martial.  : 

El  pneri  nasnm  rhinoceroUfl  habent. 
Pen. : 

Rides,  ait,  et  nimit  nneis 
Narihuf  indolges. 

Et  Qraci  [AoxT*jp{5eiv,  imb  too  jioxTiipo^,  a  naso, 


irridere.  Ex  naribus  etiam  indicium  iracundiae,  uti 

9S8  animantes  qusdam  iram  narium  flatu  pro- 

dunt.  Tbeoo.  in  Thyrsi : 

Ka(  ol  Ael  Spifxewt  YoXa  itoxi  (5ivl  xdSTjTai 
Aspera  ei  semper  sedet  ira  in  naribas. 

Unde  corrugare  et  contrahere  nares  diountur, 

qui  ofTenduntur.  Horat : 

Ne  Bordida  mappa 
Corruget  nares. 

135.  Naso  agere,  tom.  IH,  lib.  adv.  Marc,  oap.  25, 

n.  178. 

Cicer.  Ridiculo  scommaticoque  dicterio  lasdere. 
136.  Naso  dendere,  tom.  V,  lib.  de  Pudic.,  oap.  6, 

n.  18. 

B.  Paulus  ad  Gal.  6  :  ^thc  o6  [xuxxTipiCeTai,  id 
est.  non  trrtrfd/ur,  non  agitur  naso;  [xrS;etv  enim 
apud  Grfficos,  id  est,  missare  vel  mussare,  non 
aliud  fere  signat,  qnam  labiis  ooclusis  sonum  nari- 
bus  elicere  unde  fxuxTtSp.  Sonus  autem  fiuYK'^»  ^*'"" 
sioni  plerumque  dicatus,  atque  hinc.  qui  citra  re- 
prehensionis  morsum  agit^ijxuYjxtov  dicitur,Homero 
passim  ifjnSfxwv.  Addit  Tertull.  adulantium,  ut  si- 
gnifloarivideantur  postica  sanna,  quae  estclancula- 
ria  et  tecta  irrisio  a  gestu  ridentium  aliquem  a 
tergo  sive  occipitio,  ut  sit :  obtrudere  palpum  Deo. 

137.  Naufragium  inextricabile,  tom.  II,  Hb.  de 

IdoloL,  cap.  ult.f  n.  169. 
Grsecis  :  vaudY'®^  a^uxTov,  quod  vitari  non  po- 
test.  Qui  in  soopulos  impingunt  navemque  fran- 
gunt,  sese  extrioare  sive  expedire  a  periculo  non 
possunt.  Virg.  de  Labyrintho,  inextricabilis  error. 
Vide  Bypobrichium, 

138.  Navigare  inter  scopulos  et  sinus,  per  vada  et 

freta,  ibid.  168. 

Est,  versari  in  ancipiti  periculo.  Nam  scopuli, 
hoo  est,  montes  saxei,  sive  rupes  e  mari  eminen- 
tes,  et  quandoque  sub  aqu»  squore  latentes,  et 
itnttf,  littora  incurva  mare  amplectentia,  et  vada, 
minus  profunda  maris  loca,  et  undarum  brevibus 
infesta,  et  freta^  maris  angusti»,  ubi  quasi  aestu 
fervescit  mare,  navigantibus  et  insidiosa  et  peri- 
culosa  Bunt.  Lib.  i  advers.  Marc. : «  Duas  Symple- 
gadas  naufragii  sui. » 

139.  Nubilo  obscurior,  tom.  III,  lib.  i  advers.  Marc., 

cap.  1,  n.  14. 

Videantur  Adnot.  Pamelii  de  Gimmeriis  tenebris 
qu«  in  idem  inoidunt  proverbium.  Nubilium  nubes 
densior  sive  crassamentum  exhalationum,  aqus 
gignendffi  fecundam  vim  habens.  Unde  CGalum  ne- 
bulosum  seu  nubilum.  Nebulas  vel  iVtt6t/mm  offun- 
dere,e8t  obscurare.  Sed  cum  Tertull.ad  mores  Mar- 
cionis  alludat,  tristitia  et  recondita  animi  severitas 
signiflcabitur,ut  apud  Gomicum  Grfflcum  8itt<jxe8$v 
T^  v4<foc  Tou  (jLeT(&icou,  discutere  frontis  nubilum, 
quod  est  Iristitiam  abigere,  latumque  vultum  in- 
ducere.  Et  supercilium  nubilam  6«ppu;  5^vve9Ti<;,  pro 
tristi.  Horat. «  Deme  supercilio  nubem.  »  Virg. : 
Sed  frons  Inta  pamm,  et  dejecto  Inmina  vulta ; 

Et: 
Sed  nox  atra  capat  tristi  drcamvolat  ombra. 


287 


BX  TERTULLIANI  APOLOGBTICO 


388 


SS9  140.  Nutu  Iradere  (nisi  traducere  quis  malit.)  A  Qo  quid  vel  tentet,  vei  poesity  vel  imperiam  ezer- 


tom.  I,  lib.  de  PalL.  cap.  4,  n.  84. 

Vide  :  «  Acie  figere,  et  digtto  destinare.  »  Est 
deridentium  et  improbantium  aliquid  clanculum 
inter  se,  quod  palam  facere  non  sit  impune  vel 
decens  :  cum  neque  conjectis  in  hominem  remve 
oculis,  neque  protentis  digitis  id  facere  iioet : 
tum  clanculario  saltem  ao  nmtu  demonstrari  po- 
test. 

141.  Oeulis  clausis,  tom.  I,  lib.  de  PalLt  cap.  2, 
n.  20;  Apolog.f  cap.  3,  n.  36,  tom.  III,  lib.  de 
Resurr,  camis,  cap.  51,  n.  361. 

Si  subaudias  verbum,  liquet,  res  est  clarissima, 
luce  meridiana  clarior,  ut  nolens  volensque  quivis 
vel  videre  possit  vei  inteliigere.  Si  subaudias  agere 


oeat  ulterius. 

940  144.  Inpartem  unam  ineumbere,  tom.  v,  lib. 
ae  Trinit.,  cap.  28,  n.  102. 

Sumptum  a  militia,  ubi  in  deztrum  vel  sinistrum 

latuB  sive  cornu  sive  partem  miyore  impetu  et 

pertinacia  conversa  undique  signa   inferentibas 

adversariis  incumbitur.  Quibus  dejeotis  et  loeo 

submbtis  proclivis  sit  viotoria.  GaBsar,  ii  Bel.  Oal. : 

GflBsar  ad  dezterum  cornu  profectus  ubi  snos  ur- 

geri,  etc.  flis  verbis  se  explicat  Auctor  lib.  de  Trinit.: 

Inclinaverant,  trahere,  superare,  quae  a  militia  duota 

Bunt. 

145.  Pepone  magis  insulsui^  tom.  III,  lib.  de  Anima^ 

cap.  32,  n.  387. 


quid,  est  abrupte,  temere,  sine  discrimine  facere.  n     IIiicovt<  molles  et  faciies  dicuntur,  metaphora 


Ut  impingunt  in  odium  nominis  Ghristiani  clausis 
oculis,  et  oscitate  odii  in  naufragium,  qui  rei  ve- 
ritatem  neque  ezplorant  neque  ezplorare  iaborant, 
sed  affeotibus  suis  iniquissime  indulgent;  et  juzta 
Terent : 

Neque  ]ub  neque  bonum  atque  SBquum  seiunt. 
MeiiuB,  pejuB,  prosit,  niliil  yident,  ni»i  quod  label. 

B.  August. :  «  Qu»  tandem  vis,  nisi  cflaoitas  et 
vanitas  animi  oogit  hominem  clausis,  ut  dioitur, 
oculis,  tanquam  in  allerum  Jaoere,  quod  cum  in 
eum  jecerit,  continuo  redeat?  »  B.  Hieronym. : 
•  More  Andabatarum  in  tenebrisgladium  ventilant » 
et :  «  Melius  est  tamen  elaiuis  (quod  dicitur)  oculis 


a  maturis  fructibus  duota;  vel  etiam  a  cucumeri- 
bus,  qui  pepones  quod  moilescant,  et,  simul  atque 
maturuerint,  ilaocescant,  appellantur.  Inde  illa  : 
MaXaxu)TtOo<  Tr^icovo;  vtSxou,  Mollior  ficu  matura; 
Utnalx^poQ  )ji(i&pu)v,  maturior  morii.  Bt  convivium 
proverbiale  per  translationem,  Tciicovec,  TouTiaxiv 
iicaXoi  wti  diffOEvew.  Eat  et  interdum  blanda  et 
amica  voz,  ^Q  ictTcov,  tout^oti  Tcpocr^iX^oraTe,  ^i, 
icpo<nr)v&TaTe,  a  maturis  placidisque  moribus,  vel 
quod  Tot  Tciicova,  hoc  est,  mollia  maturaque  amemus 
omnes. 

146.  Peponem  cordis  loco  habere,  tom.  III,  lib.  rv 
adv.  Marc.f  cap.  40,  n.  666. 

....  j*     «        •  Videantur  hoc  loco  adnotat.  Pamelii,  et  Fevar- 

Andabatarum   more  pugnare,  quam  directa  spi-      ,    x-     j  -n  j  «  t        •  ii.  «  in 

_,.      ,  ,,  .?  ..       «X  t>  n    -1       dentu  ad  iUud  B.  Irenaei  Iib.  i,  cap.  3,  num.  10  : 

oula  clypeo  non  repellere  verilatis. » Bt  B.  Basil.  /i  .  u-  x      -^         i-i        ^  •  •  j 

f      j*  •«        X  .  ti  Opepone^  sophiBtiBvituperabileB,  et  non  vin;  quod 

vuxTOfia^iav  dizU,  nocturnam  pugnam,  m  eos  qui         r  r  x-  r  >  i  i 


nullo  Jodicio  insectantur  aliquid. 

142.  Oculis  Bomericis,  tom.  I,  lib.  de  Pall.,  cap.  2, 

n.  20. 

Videantur  Adnot.  Pamelii.  Idem  cum  snperiore. 
Homerus,  antea  Melesigenes  dictus,  a  cscitate 
(nam  ab  ineunte  state  iuminibus  captus  proditur 
Tou  '0(Jii{pou  nomen  sortitus  est.  Unde  illa  omnium 
admiratiO|  omnium  rerum  humanarum  simuiaora 
ezpressa  nobis  ante  ocuIob  constitui  potuisse  ab 
eo  qui  nunquam  ea  oculis  usurparat. 

143.  Palos  terminales  (igere,  tom.  V,  lib.  de  Jejun. 

oap.  ll^  n.  72. 

Terminalis  lapis,  et  aiiquando  palus,  qui  in  agro- 
rum  finibus  ponitur,  et  ut  Virgil.  de  Bazo  ; 

Campo  qui  forte  jacebat 
Limes  agro  poBitus,  iitem  ut  discerDeret  arvis. 

Bt  in  Georg. : 

Nec  Bignare  quidem,  aut  partiri  limite  campnm 
Fas  erat. 

Palos  autem  loco  iapidum  aut  sazorum  poni 
oonsuevisse  indicai  nomen,  palen^  Fiandris  pro 
agrorum  terminis  usitatum.  Vei  alludit  Tertull.  ad 
dromonem  sive  stadium  equestre;  ubi  terminus 
erat  ubi  peracto  cursu  quiescebant,  et  meta  palus 
erat  acuminatus  in  stadii  fine  positus,  oirca  quem 
girabant  cursum.  Est  igitur,  palos  terminates  figere^ 
ntra  angustos  et  certos  fines  aliquem  coneladere, 


D 


ez  Homer.  lliad,  desumptum  est : 

"Q  ic£icove<,  xdx'  ^XIyX**»  'Axai^^e;,  oix  St'  'Axaiol 

id  est  : 

0  molleB,  mala  probra,  et  AchaideB,  hand  enim 
AchiTi. 

Quod  Virgil.  imitatus  : 

0  Tere  Phrygifls,  neque  enun  Phryges. 

Significat  itaque  proverbium  :  ezcordem  esse, 
vel  corde  esse  insulBo.  In  corde  enim  primariaB 
animi  vires.  Hinc  cordati,  quibus  cor  reote  affeo- 
tum  est  et  robustum.  Ezcordes,  quibus  peponi» 
instar,  molle,  flacoidum,  minime  virile.  Vide  su- 
pra  :  «  Gerebrum  vel  cor  non  habere  »  ;  et :«  Gervi 
in  prciio. » 

147.  Personam  agere^  tom.  III,  lib.  iii  adv.  Marc.f 

oap.  11,  n.  77. 

Vidi  infra  :  Senam  decurrere.  Persona,  pito  mu- 

nere  sive  partibus.  Gicer. :  Has  partes  lenitatis 

semper  egi,  iilam  gravitatis  personam  non  appetivi. 

Ab  histrionum  persona.  Hersonam  gerere,  tueri, 

Bustinere,  agere,  ab  histrionicis  auctoribus. 

148.  Physcone  impurior^  tom.  I^  iib.  de  Pall.g 

cap.  4,  n.  79. 

De  homine  qui  se  in  omne  luzus  libidinisque 

genus   ingurgitat.  Fuit  enim  Ptolemfleus  Physcan 

VIII,  iEgypti  rezp  qui  oum  Gyrenfla  imperaret  fratri 

BvergetflB  defbncto  suocessit,  qut  supra  beiluinmm 


389 


PROVBRBIALBS  FORMDLifi. 


290 


libidinem  et  941  cpudelitatem  (qu«  faoinora  oom-  A  Qa»»  «ti  Teptullianicum,  proverbialiter  accipi  pos 


memorat  Justin.  lib.  Lxxxin)  sagina  ventris,  et  cor- 
poria  vultusque  deformitate  bellusd  quam  homini 
similior.  Que  fsditas  in  eo  pellucidae  vestis  subti- 
litale»  quasi  de  industria,  sive  potius  ex  intempe- 
rantia  augebatur,  infame  Physconis  nomen  ex  re 
tulit,  quasi  ventricosi  et  aquarioli,  propter  abdo- 
minis  studium.  4>ii7xti)v  enim  6  -jfdi^puv  i}  ica^^c, 
i-Kh  Ti[c  (puoxT);  quod  est,  intestinum  crassum. 
Goi  et  Persius  ait : 

Pinguis  aqualicalni  propenso  seBqnipede  exstat. 

149.  Plagx  occurrere^  tom.  III,  Scorp.  advers.GnosLi 

cap.  5,  n.  35. 

Somptum  a  gladiatoribna,  qui  vel  adversarii  peti- 

tionem  corporiideclinationee£fugiunt,  vel  parmula 


sunt.  Contrarium  erit  ex  eodem  Jib.  : 
Labitur  alta  Becans,  fluctuque  «stuque  secundo. 
%M  jEstns  autem  aliquando  aocipitur  pro  ipsa 
maris  crescentis  decrescentisque  commotione,  hoc 
est,  accessu  sive  incremento,  vel  recessu  sive  reci- 
procatione.  Aliquando  pro  arena  illa  instabili,  quc 
absorbet  et  haurit  omnia.  Virgil.  : 

Furit  Msius  arenig.... 

Et : 

^stu  miscantur  arenas. 
Similis  illa  :  Haerere  in  iisdem  soopulis,  in  aqua 
in  vado,  in  salebra.  Metaphora  a  navigantibus  du- 
ot«,  qui  vado  illisa  navi  oursum  institutum  tenere 
non  possunt.  Sio  dum  navis  (Bstu  reciproco  huo  et 


eicipiant,  ut  sit  frustra  oonatus  Vide  supra  :  •  In  fi  iHuc  impellitur,  neque  progredi  potest,  ut  signifi' 
alium  iclum  considerare.  «  B.  Hier.  contra  Jovm.  :      cetur  proverb.   Se    non  extrJcare  aut    expedire 
•  Quasi  de  loco  videmur  cedere,  et  adversano  fe-      —       ..  -  r«     ^» 

riendi  ocoasionem  dare.  »  Et  ;  «  Oirecta  spioula 
clypeo  refellere  veritatis.  • 

150.  Plaudere  in  «tnttm,  tom.  V,  lib.  de  Pudic., 

oap.  9,  n.  42. 

«  Si  qua  vobis  exempla  in  sinum  plaudent : »  boo 

eat,  taxxi  grata  vobis  accidant,  ques  informatam  in 

animia  vestris  opinionem  videantur  oonfirmare,  ut 

inde  taoitam  apud  vos  voluptatem  sentiatis,  vestro- 

que  affeotui  indulgeatis.  Apud  Homer.  'Ev  |Oufi()) 

X«fp«iv.  Tib.  «  In  taoito  gaudere  sinu.  » 


non  satisfacere  argumento,   sed    eodem    relabi. 
Vide  :  «  Pluctus  utrinque.  » 

155.  In  praerumptum  imponere.  tom.  III,  lib.  iv  adv. 

Marc,  cap,  37,  n.  607. 

PraBruptum,  substantive,  et  abruptum  quidguid 
altum  et  praeceps,  saxa  prasrupta,  et  mons  prx- 
ruptuSf  altus.  Plin.  Graeois  x6  iiidxpTjjjivov,  unde 
proolive  praecipitium.  Explicat  se  Tertullianus  : 
«  Sciens  praBceps  ituros  homines,  ipse  illos  in 
prfflruptum  imposuit:  «  ut  sit  :  Aperto  pericula 
exponere,  nec  satis  provide,  ne  quid  mali  con- 
tingat,  ut  si  homini  avaro  et  furi  pecuniae  admi- 


151.  Plaudere  parti,  ibid,  cap.  16,  n.  160. 

Legitur  apud  Tertull.  :  «  Divers»  parti  supplau-        .  ^    ..  .^^  ,  ,  ,  " ^™ 

.  ,      u  1     j  -       »         •    f      u       nistratio  committatur,  adolescenti  libinoao  nmii 

dere,  vel  subplaudere,  »  quasi  sufTragari  et  sub-  n    «x-      .    .  «uuioaucun  noinoso  puai- 

./         i-  ^        1    *.        Au    ••        •       j-u      L  citia  virginum. 
scnbere  aliorum  sententia.    Ab  us  qui  pedibus  ° 


strepitum  edunt,  vel  manuum  complosione  appro- 
bant.  Cicero  :  «  Pedem  nemo  in  illo  judioio  sup- 
plausit.  » 

151.  Polycrate  felidor,  tom.  I,  Apolog,^  oap.  11, 

n.  173. 

Polycrates,  Sami  tyrannus,  aureus  fortunae  foe- 

tos,  cui  ad  nutum  volnntatemque  omnia  fiuxerunt. 

Sed  qui  tamen  prosperum  ad  invidiam  usque  vitas 

oursum  miserabili  exitu  in  Mycalensis  montis  ver- 

tice  cruoe  suffixus  conclusit.  Val.  Max.  lib.  vi, 

cap.  11. 

153.  Pompeio  suhlimiof,  ibid. 
Pompeii  elogium  habes  apud  Gicer.    Orat.  pro 


156.  Profundum  inenarrabile,  tom.  II,  lib.  de  Idol., 

cap.  ult.,  n,  169. 

Qui  navi  excussi  in  maris  profundum  delabun- 
tur,  natatione  vix  unquam  emergunt  de  periculo 
ineluotabi.  Vide  Bypobrychium,  et  Naufragium. Con- 
trarium  erit  illud  Virgil.  lib.  v  : 

Fnndo  vix  tandem  redditus  imo  est ; 
et  lib.  VI  : 

Adoabam  terrae,  et  jam  tuta  tenebam. 

157.  Ad  regulas perducere,  tom.  III,  lib.  i  adv.  Marc. 

oap.  22,  n.  153.  ' 

Regula,  alias  norma,  est  instrumentum  fabrile 
quo  structuraB  longitudinem,  an  respondeat,  exi- 


S»'t'j.-^lS.'t:"; :::: -5/ -  d  .^...i^.:,  srT=:  z^r^-^. 


ait  non  modo  Alexandri  Magni  rerum  splendorem 
Aqnatum,  sed  etiam  Herculis  prope  ac  Liberi. 
Cognomentnm  Magni  cum  Alexandro  commune, 
communem  quoque  sublimitatis  titulum  dedit. 

154.  In  ponti  mstu  medio  hssrere,  tom.  III,  lib.  i 
adv.  Marc.j  cap.  7,  n.  50. 
Vigilins,  lib.  v  : 

Sayis  in  procurrentibuB  haesit. 
Et: 

In  scopnlo  luctantem  breyibnsque  vadis. 
St  lib.  X ; 

Infflkta  vadis  dorso  dnm  pendet  iniquo. 


exa- 
minandam  Dei  bonitatem.  Hino  illa  :  Regula  re 
ctior ,   Amussl  eiactior ,    ad   perpendiculum  et 
amussim.  Rem  diligenter  expendere,  ut  omnibus 
suis  partibus  numerisque  absolute  tractetur. 

158.  SardanapalQ  moliior,  tom.  I,  lib.  de  Pall., 

cap.  4,  n  79. 

Sardanapalus  postromus  Assyriorum  rex,  «  Vir 
muliere  corruptior,  »  inquit  Just.  lib.  i,  qui  inter 
scortorum  greges  inventus,  purpuram  oolo  nere, 
et  muliebri  habitu,  cum  mollitia  corporis  et  ocu- 
lorum  lascivia  omnes  feminas  anteiret,  pensa  inter 
virginespartiri,  adeo  ut  ejus  cognomen  obinsignem 


391 


BX  TERTDLUANI  APOLOaBTICO 


»2 


moUitiemin  proverbiam  abierit  apud  OmooB  et  A  ^6?.  Scytha  Mrior,  tom.  III,  lib.   r.  adv.  Marc, 


LdtinoB. 

159.  Scenam  decurrere  et  desaltare,  tom.  III,  Ib.  iii, 
adv.  Marc.f  cap.  11,  n.  7. 
Scena,  proprie  fons  tbeatri,  loous  nimirum  Acto. 
rum,  *^*  obstructuB  peripetasniatiB,  e  quo  in 
proBcenium  acturi  blstrioneB  prodibant,  Frequen- 
ter  pro  ipsa  fabula,  tragffidia,  aut  oomcBdia.  VirgU.- 

Scenii  agltatus  Oreiles ; 
id  est,  tragoBdiis  ooBlebratuB  et  frequenter  actus. 
Horat.  : 

Quam  non  adstricto  percurrat  pulpita  §0000: 

Pulpita  pro  scenaj  hoc  est,  quam  incondilas  et 
male  aptas  conscribat  oomoBdiaa.  Krit  igitur  dei^ur- 


oap.  1,  n.  11. 

Vide  adnotat.  Pamelii.  Gens  Scythica  omni  me- 
moria,  et  omnium  fere  gentium  scriptorumque  ezi- 
stimatione  ad  bella  et  ad  immanitatem  magis  quam 
ad  uUum  bumanitatis  stndium  nata. 

S44  163.  Silvam  casdere  et  truncare,  tom.  I,  Apobg., 
cap.  4,  n.  50  et  51 ;  et  lib.  de  Prceecript.  adv. 
hasr.j  cap.  37,  n.  222. 

«  Quo  Jure  silvam  meam  csdis,  »  qusajure 
oivili  transfert  omnia ;  hoo  est  :  Quid  in  meam 
poBseBsionem  irruiB?in  meam  moBsem  faicemim- 
mittis  ?  Apolog.  :  «  Totam  illam  veterem  et  squal- 
lentem  silvam  legum,  novis  principalium  rescri- 
ptorum  etedictorum  securibuBtrunoatiBetcflBditiB.» 


--rp  iJnam  nerficere  ejus  rei,  quaa  instituta  erat,  «  Silva  Latinis,  uti  et  Grccis  aXij,  methaphorice,pro 


summam,  Cicero  :  Quo  abs  te  breviter  de  arte 
decursa  sunt.  Deccurrere  scenam  phaniasmaiis  Ter- 
tull.  est,  omnino  et  absolute  probare  oarnem  Chri- 
Bti  phantasma  tantum  fuisse,  et  in  eo  probando 
h»rere.  Sio  C»l.  ad  Cioer.  lib,  vm,  scena  totius 
rei,hoc  eBl,  id  in  quo  tola  res  vertitur,  et  consuumi 
debet,  Lib.  adtfers,  VaUntin.,  appeliat  Tertull.  de- 
sultricem  virtutem,  instabilem  et  male  firmam  et 
motoriam,  et  inde :  desuUoHi  homines,  a  deBuItori- 
bus  equitibus  proprie  etiam  UBUrpat,uti  decurrere, 
ut  desuUare,  sit  saltu  minico  repreesentare.  Nam  in 
scena  orchestra  chori  propria  eet,  siouti  scena 
histrionum,  in  qua  mimi  Eolebant  suas  actiones 
exhibere.  'Opxi«^<,  a"  saltandi,  et  ipsa  saltatio, 
ut  aliudat  ad  utrosque  utroque  verbo,  et  ad  sce- 


copia  et  materia,  Gicero  :  «  Omnis  ubertas  et  quafii 
silva  dioendi,  et :  v  Rerum  et  sententiarum  tilva.  » 
Hoo  autem  proverbium  sumptum  ab  arboribuB,qu» 
vel  putantur  ne  siivescant  sarmentis,  et  in  omnoB 
partes  nimiaB  fundantur,  vel  radicibus  una  oum 
trunco  ezciduntur. 

164.  Silvam  coedere^  eradieare^  el  excaudieare^ 
tom.  V,  lib.  dePudic,  16,  n.  135. 

«  Qaantum  seouri  omnem  silvam  libidinum  osb- 
dat,  et  eradicet  et  excaudicet.  »  Addit :  «  Ne  quid- 
quam  de  recidivo  fruticare  permittat.  »  Bst  peni- 
tus  aliquid  abolere,  idemque  cum  superiore.  Nam 
truncus  est  stipes  ipse  ramis  et  frondibus  ezutus. 
Gaudez  cum  frondibue.  Itaque  truncare,  et  excau» 
dicare^  eadem. 


ut  allunat  aa  uirasquo  umv4««  ,w.*/w,  w.  —  — ^       uM,urc,  0»»«««. 

nicos  histriones,  et  ad  mimos,  et  ab  iisdem  diver-  t.  ^^  silvam  ingentem  commovere,  tom.  V,  lib.  de 


sas  trahat  metaphoras 

160.  Scalpellum  immergere,  tom.  I,  lib.  de  Pallio, 

oap.  11,  n.  173. 
Scalpellus,  vel  scalpellum,  est  soalprum  chirur- 
gicum,  <pXe6ox<5iiov.  Nescio  an  etiam  scalpella,ui 
pistilla  Planto,  pro  pistillo,  vulgo  lanceola,  a  chi- 
rurgis  tractum.  Nam  vocer  acerbitati  videtur  oho- 
lerici  humorifl  in  Vedio  abundantia  Bignificari. 
Cioer.  pro  Sest.  :  Non  ea  est  medicina,  cum  sanae 
parti  corpis  scalpellum  adhlbetur.  Solent  chirurgi 
immerso  scalpello  uenam  incidere,  et  humorem 
redundantem  elicere.  Usus  erit  proverbii  in  mor- 
borum  animi  medicina,  uti  et  ea  qu»  consequun- 
tur  apud  Tertull.  Catharticum  dare. 

161,  Scipione  justior,  et  militarior^  lom.  I,  Apolog.  D 

cap.  11,  u.  173. 

Plinius,  lib.  vii,  num.  27.  Gato  primus  tres  sum- 
mas  in  nomine  res  prfiestitisse  existimatuB  est  : 
Optimus  orator,  imperator,  senator  ;  qu«  mihi 
omnia  etiam  si  non  prius,  attamen  clarius  ftilsisse 
in  Scipione  iEmiliano  videnlur.Ejusdem  laus  apud 
Gicer.  lib.  de  Amidt.  :  Justitia  et  bonitas  in  altero 
Scipione  Nasica  commendatur.  Utrumque  tamen 
et  justitijB  et  militaris  scienti»  studium  Scipioni 
minori  sive  uEmiliano  attribuit  Laelius  apud  Cicer. 
lib.  eodem.  Major  sive  AfricanuB,  utraque  etiam 
laude  eJLceliuit. 


Trinit.f  cap.  16,  n.  81. 
Silvam  Scripturarum  commovere  oirca  aliquid. 
Multa  ezcutere,  et  undique  argumenta  desumere, 
lato  campo  evagari. 

166.  Quanta  silva,  tom.  III,  lib.  de  Anim.y  cap.  2, 

n.  30. 

Qusevis?  quae  copia?  quam  ampla  lateque  patens 
materia  ? 

167.  Soerate  sapientior^  tom.  I,  Apolog.,  cap.    11, 

n.  137. 

Non  modo  hominum  existimatione,  sed  Pythii 
Apollinis  oraculo  sapientissimus  Judicalus  So- 
crates,  et  ounctis  prslatus  proditur.  Plin.,  lib.  vii, 
oap.  31 ;  Gicer.  lib.  de  Amicit. 

168.  Solis  peetines,  tom.  III,  iib.  adv.  Valent.^ 

cap.  3,  n.  24. 

In  pectinibuSy  quibus  comas  vel  discriminamus 

vel  pectimuB,  radii  densi  et  rari,  a  solarium  radio- 

rum   limiiitudine,  dicuntur ;  et  reciproca  meta- 

phora  :  Pectines  solis^   quod   omnem  in  partem 

radios,   quasi   crenula  instar  pectinis  intercisos 

emittat.  Unde  apud  Lucret.  Tela  diei,  quasi  mis- 

siles,  telorum  in  morem,  radii.  Ei  Ur^6^Xoc  'AitoX- 

Xb>v,  sol.  At  cum  his  verbis,  puerorum  terricula- 

menta,  uti  et,  lamiss  turres,  signiflcentur  consue- 

verunt  fortasse   nutrices  vel  puerilem   ejulatum 

compescere,  vel  obstinatam,  dum  caput  sibi  pecti 


»3 


PROYERBIALES  FORMULiE. 


994 


non  ferant,  contQmaoiam,  hisoe  verbia  infringere»  A  ^74.  SporiuUm  fiurunculus  eapiaif  tom.  10,  lib.  m 
dam  pecHnes  solis^  yelati  Btngilen,  ad  se  afferri 


impdrant. 

169.  Solis  radio  seriptum,  tom.  III,  lib.  de  Resurr. 

eam,,  cap.  47,  n.  341. 

Pro  perspiouo,  et  eo  quod  claret.  Nam  qu»  ma- 
zime  con8tant,maximeque  in  oonfeeso  8unt,ea  sole 
olariora  945  dicimus.Hinc  illa  :  In  sole  caligare, 
adversus  aolem  loqui.  Lib.  de  Pudicit,  cap.  7  : 
{(  Qaibus  exquirendie  non  lucernaB  spioulo  lumine, 
sed  totius  solis  lanoea  opus  est.  » 

170.  /ff  soUdo  essOf  tom.  Y,  lib.  Be  pudicit.^osLp.  10, 

n.  83. 

Seoarum  esse^etbenefirmum,  muoitumque.  Cui 


adv.  Marc.,00^.  16,  n.  111. 

Sportula,  a  sportulis  sparteis,  numerorum  reoe- 
ptaculis  dicta,  donarium,  «ive  potius  obsonium, 
quod  divites  Rom.salutatoribus  dabant,ipsi  secreto 
coenantes.  Gai  opposila  Reota  ccena,  quam  civilio- 
res  olientibus  salutatoribus  suis  legitimum  oonvi- 
vium  exbiberent,  qu8B  olim  pauperibus  tantum  da- 
batur,  postea  divites  etiam  sportulam  oaptare  et 
exposcere  coeperunt.Qui  vero  cum  eliens  non  esset, 
neo  ordinarius  salutator,  alii  sese  ingerebat,  et 
sportuUm  aooipere  ignotus  contendebat,  furuH" 
eulus  hoc  loco  dioitur.  In  eum  conveniet  qui  faiso 
sibi  quid  vindicat,  ut  deus  Maroionis  nomen 
Gbristi. 


opponit :  «  Pendente  vestigio  ingredi,  et :  In  gradu  g  174.  Siipulam  quis  in  alieno  oeulo  facilius  perspicU 


totuM  esse,  Decuti  de  tenore.  »  Huio  similia  :  Dua- 
bu3  ancoris  fbltom  esse.  In  vado  esse.Virg.  lib.  ii  : 

MultoB  altema  reviaens 
Lasit,  et  m  solido  rursas  fortnna  locavit. 

171.  Ad  specutum  respondere;  ibid.  cap.  8,  n.  64; 
Iib.  IV  adv,  MarCt  cap.  31,  n.  511. 

«  Advereus  speculum  pardbolsSy  »  dixitse  videtur 
pro  sensu  anagogico,sive  ipsa  anagoge,  qui  est  sen- 
IU8  Scriptararom,  parabolarum,  oraoulorum  mys- 
tieas  et  reconditus  ;  quique  interius  et  quasi  sub 
oortice  latet.  8ic  «  ad  specutum  respondere  » (uti 
in  rebus  fabrilibu8,ad  reguiam,  amussim,  perpen- 
diculum)  erit  omnia  ea  qus  parabola  proponun- 
tur,  posse  accommodari  iis  que  eadem  signiflcan- 


quam  in  suo  trabemf  tom.  I,  Apolog.f  cap.  39, 
n.  510. 

Proverbium  evangelicum,  Matth.  v  et  Luo.  vi, 
quo  philautia  notatureorum,qui  aliorum  vei  mini- 
mis.vitiis  offenduntur,Buis  et  maximis  blandiuntur, 
Kdpcpo;  Mtipula  Tertullian.  vulgate  editionis  inter- 
preti :  festuca.  Horat.  : 

Qai  ne  taberibus  propriis  offendat  amicum 
Postolat,  ignoscat  verrucis  illiuB  fieqaum  est. 

Et  aliud  Proverb. :  postulas  aiienas  ulceribuB  sca- 
tens. 

175.  Sub  sinu  et  iunica,  tom.  V,  lib.  de  Fug.  in 
persecut.f  cap.  12,  n.  89. 

Addit  Tertull.  ut  furtivo^  et  opponit :  Coram  toto 


tur.  El.  ut  loquitur  Tertullianus,  exempla  perx^  C  '»^^•0«»^?"'^  propatulo  non  fit,8ed  insidiose  et 

clam,  remotiB  arbitriB,  et  aliena  conscientia,  sub 
8inu  fieri  dicitur.  8ic  :  In  sinum  conferre,  vertere, 
id  est,  in  privatum  commodum  referre.  £t  Piinio 
ScauruB  dicitur  rapinarum  provincialium  sinu8,qui 
in  suee  avariti»  voraginem  omnia  converteret.  In 
sinu  gaudere,  est  gaudium  suum  in  vulgus  non 
edere,  neo  palam  facere. 

176.  Sylla  felicior,  tom.  I,  ilpo%W.,  oap.  Il,n.l73. 
Huic  Syllas  felicitatis  ostentum  datum  est  fulmi- 

ne,  ut  ait  Plin.  lib.  ii,  cap.  54.  Unua  hominum, 
inquit  idero  Plinius,  lib.  vii,  cap.  44»  ad  hoo  svi, 
felicis  sibi  cognomen  asseruit.  Quam  temeritatem 
cum  stultitia  conjunctam  eodem  loco  refellit. 

177.  Tanti  vUreum,  quantt  margaritumt  tom.  II^ 
lib.  adv.  Marc^  cap.  4,  n.  58. 

Istud  non  solum  iegitur  apud  Tertull.  sed  etiam 

apud  B.  Hieronym.  Quo  dicto  summa  rerum  ine- 

qualitas  significabitur.  Margaritarum,  aliaa  unio- 

num,   summum   inter  gemmas  pretinm.  Vitrum 

viiiBsimum,quod  lamen  margaritam  mentiri  potest, 

et  imperitis  imponere,  explicat  se  Tertull.,  et  haeo 

inter  se  confert  :  «    Terrenam  glotiam,  gloriam 

coilestem,  praemium  laudis  humanx,  diiinam  merce- 

dem,  » 

178.  Ttmpus  omnia  revelat,,  1. 1,  ilpo/o^.,c.7,n.l07. 
Seneca  :  Veritatem  dies  aperit. 


quan, 

172.  Spongia  Marcionis^  tom.  111,  lib.  v  adv,  Marc, 

oap.  4,  n.  43. 

Ubus  spongiae  pietoribus  in  colore  delendo ;  quod 

patet  ex  Plin.,  :lib.  xxxv,  oap.  10,  De  pictorib,  et 

De  Protogene,  Absterserat  sffipius,  mutaveratque 

penicillum^  postremo  spongiam  eam  impegit,invi80 

loco  tabole.  Auson.  in  Epist.  quadam  :  Fuoo  tuaB 

emendationlB  adjecto  impingas  spongiam,  quee  im- 

perfeotom  opuB  equi  malespumantis  abBolvat.UsuB 

etiam  in  extergendis  mensis  nummulariorum,pr»- 

cipaeque  abacis,  in  quibus  scribebant,  et  inducta 

spongia  corr?gebant.  Et   in   palimpsestis,  hoc  est 

tabellis   membranisve  deletitiis,  in   quibus  stylo 

graphiarioy  exarare  soIemuB.  Hinc  Augustus,  Aja-  D 

cem  tragGediam,quam  conscriptam  a  se  delerat,  in 

spongiam  deeubuisBO  dicebat,ad  exemplum  AJacis^ 

qui  in  ferrum  incubuerat.  Aristides  in  Orat.  qua- 

dam  OijSlv  fiei  Tfi<   l^niviYj&poii  icaXtvcpSfac»  iXkdi 

^^oc  Idbttat^Nihil  opus  fuerit  Stesichori  palino- 

dia  sive  recantatione,  sed  spongia  medebitur.  Sic 

com  Marcian  quos  vellet,  sacrie  ScripturaB  libros 

delerel  (quod  declaratum  est  supra :  «  Abruptum 

amplissimum  salire ;»  et  hoc  loco  statim  subjungit : 

Qn»  abslulit,  qu»  Borvavit),   spongiam  Marcionis 

appellavityaudaciam  iilam  in  expungendis  libris,  et 

cea&oria  temeritateJntercidendiB. 


Quidooid  sub  terra  eat  in  apricum  profarei  «taa, 
Defodiet,  condetque  nitentia.  Horat. 


295 


BX  TERTULLIANI  APOLOOBTICO  PROVERB.  FORMDLiE. 


Xp<Svo;  icdivTcav  ^KffavitfTTj^  tampus  omnia  ezplorat, 
Et  Sophocli  X9^^^^  dicitor  itdtve*  6pwv  xal  ixouwv 
xal  iidlvx*  dvaircufftxeiv,  omnia  vtVlw-e  et  audlre,  etiam 
in  apertum  prolaturum,  Atque  hino  Veritaa  Tempo- 
ris  filia  apte  dicitur,  qus  temporis  progre8iu,cum 
aliquandiu  delituerit,  in  luoem  emergat.  Hino  il- 
lud  ;  "Ayci  Bl  «p^«  95>«  "«^v  dXijeeiav  xP^voc  i4^  ve- 
ritatem  tempus  in  lucem  eruit. 

179.  Terr3S  filii,  ihid.,  cap.  10,  n.  162. 
Vldeantur  adnot.  Pamelii.  «  lerrm  filios  (inquit 
TertuU.)  vulgus  vocat,  quorum  genut  ineertum  est, » 
Y7)Y&vsic,  et  inde  gigantes,  quasi  e  terra  nati.  Apud 
Juvenal.  •  Fraterculua  gigantum,  pro  ignoto.  » 
Persius  :  «  Progenies  terr».  i  Vide  eupra  :  «  De 
ccbIo  supervenit.  » 

180.  Terram  gravem  imprecari^  tom.  I,  lib.  de  Tes* 
tim  animsSf  cap.  4,  n.  21. 
Solebant  antiqui,  ut  ex  omnibus  fere  patet  Latinis 
poetis,manibu»  ejus,  cujus  memoriam,  ut  Tertuli. 
ait,  «  oum  alioujus  ofiFensa  morsu  faoerent,  »  et 
maledicere  vellent,  «  terram  gravem  imprecari ;  » 
ejus  vero  cui  gratiam  deberent,  osiibus  et  oineri- 
bus  refrigerium  comprecari.  Et  mense  prsBsertim 
Februario  duodeoim  continentes  dies,  pro  impe- 
tranda  mortuorum  manibus  quiete,popului  lustra- 
tiones  et  piacuia  faciebat.  Hino  illa  : 

Molliter  ossa  cubent 

Et  cinerem  tellas  non  onerosa  premat. 
Ossa  quieta  precor  tuta  requiescere  in  uma, 

Et  sit  humus  cineri  non  onerosa  tuo. 

184.  ThaUs  tn  puteum,  tom.  III,  lib.  de  ilmm.,  oap. 

6,  n.  89. 

Vide  hoo  proverbium  tractatum  a  Platone  in 

Theasteto.  De  iis  qui  neo  pro  pedibus  prospioiunt. 

Thales  e  septem  GrsBcias  sapientibus  unus  et  pri- 

mutf,  dum  coalestia  intentius  cootemplatur,  in  fo- 

veam  incidit.  Hino  a  vetula  sive  ab  anoilla  irriius. 

182.  Themistocle  sublimiorf  tom.  I,  Apolog.,  eap.  2, 

n.  473. 

Militarem  illum  appellat  Tertull.  Hinc  legendum 
videtur  militarior^  vel  militis  aut  miiitaris  artis 
peritior.  Ipsius  autem  adolescentis  gloria  emicuit 
bello  Medioo,pugnaMarathonia,  sub  auspiciis  Mil- 
tiadis.Deinde  aliquot  annis  post  dux  Atheniensium, 
adversus  Xerxis  navales  oopias  ad  Baiaminem  me- 
morabili  oum  laude  conflixit. 

183.  Titulum  dispungere^  tom.  V,  lib.  de  Monog., 

cap.  8,  n.  55. 

Dispungere  rationesapud  Jureconsultos  est  oom- 
putum,  ut  vulgo  ioquimur,examinare,  sive,  ut  Pa- 
pian.  describit,  oonferre  acoepta  et  data,  et  alibi : 
Pereontari,  ezaminare,  describere  rationes»  pro  eo 
quod  est  dispungere.  Aliud  est  expungere,  quod  est 
punctis  oironmducere  et  toUere,  et  quasi  rem  con- 
fectam  eximere  e  codice.  Utitur  Tertull.  metaphora 
a  ratiooinatoribus  ducta,  et  a  censoribus,  qui  in 
tabulas  referunt  nomina  et  titulos  eorum  qui  profi- 
tentur.  8i  proverbialiter  usurpare  placet,  erit : 
Rationem  vel  causam Justane  sit  an  oontra»  expen-* 


A  dere  ;  vel  dijadicare  idoneuane  sit  quis  ad  munus 
aliquod  obeundum  et  suis  dotibus  affatim  instru- 
otuB.  Lib.  IV,  advers.  Marc.^  Creatorem  vocat  Mt- 
dicem  et  Dispunctorem  meritorum.  Dib.  v,  Dispunc- 
tionem  boni  atque  mali  operis.  Lib.  de  Patient.t 
«  Omnis  iiguria  cum  patientiam  offenderit,  eodem 
exitu  dispungetur,  quo  telum  in  petra  libratum  et 
obtusum.  »  Hoo  est,  Evanescet  et  irritus  erit  oo- 
natu8,uti  evaneseunt  ea  que  doientur  sive  dispun- 
guntnr,  pro  expunguntur. 

184.  Titulum  incidere,  tom.  III,  iib.  i,  adv.  Marc, 

cap.  9,  n.  57. 

Incidere  est  notare  aliquid  inmonimentis  rerum 
gestarum.  Gicero  :  Incidere  elogium  (aliis,  et  Mu- 
reto  imprimis  elogium)  in  sepulcro,  in  ss,  iii 
marmore.  Plin.  de  Pomp.  Magno,  cap.  26,  lib.  vii, 
^  commemorat  titulos  viotoriam  et  triumphorum 
notatos.Quem  ad  morem  aliusit  Tertull.ut  sit,  pu- 
blico  cognomento  honestare  vel  infamare,et  elogio 
nobilitare. 

185.  Tullio  eloquentior,  tom.  I,  Apolog..  cap.  11, 

n.  17. 

M.  Tulli  elogium  habes  lib.  vii,  num.  30,  apud 
Plin,  ubi  eum  vooat  faoundise  Latinarumque  litte- 
rarum  parentem.  Quintil.  lib.  ix  InstU.  In  quem, 
ait,  copism  Platonis,  vim  DemostheniSi  suavitatem 
Isocratis  fuisse  transfusam. 

186.  Vanitatem  vanitaU  dMpellere^  tom.  III,  lib.  iv 

adv.  MarCf  cap.  30,  n.  496. 

Est  artem  arte,  mendacium  mendacio  eludere. 

Frivolum  argumentum,  et  ad  rem  non  accommo- 

f%  datum,  frivolo  et  alieno  infringere  et  refellere.  Illa 

persimilia  :  Gum  vulpe  vulpinari,   oum  Cretensi 

eretizare. 

187.  Yenas  deducere,  tom.  V,  lib.  i,  de  Trinit.,  cap. 

2,  n.  131. 

Translatio  ducta  a  fontibus,  unde  rivi  et  quasi 
venflB  aquarum  deducuntur^  Hino  illa  :  Divite  vel 
tenui  vena,  quod  fontium  alii  angustiore  vena  ma- 
nant,  alii  majore,  ut  flumnn  efQciant ;  vel  etiam 
a  metallis,  quorum  ventB,  ut  genere,  ita  copia  in- 
terdum  differunt.  Quintil.  :  Pleniore  canali  fluunt. 
Et  poetfle  venas  ab  Homero  tanquam  poeseos  fonte 
duxisse  dicuntur. 

188.  Via  eadem  sursum  et  deorsum,  tom.  VLl»  lih.  n 

adv.  Marc.j  cap.  28,  n.  195. 
Hoc  proverbium  Heraclito  usurpatum^transferre 
D  videtur  Tertuil.  ad  suam  argumentandi  rationem. 
Nam  60  faciunt :  Supra,  et  infra  se.  Hseo  quidem 
ad  dignitatem,  illa  sursum  ac  deorsum  ad  locum 
spectantia.  Hoo  eaim  vere  est  adversus  Marcionem 
antitheseis  amulas  facere,  ques  non  solum  in  sen- 
tentiis,   si  ignoravit,  omnino  non  scivit,  sed  in 
vocabuli8,qun  dixi,  consistant.  Heraolitus  usurpa- 
rit  forte  in  Psyohicis  disciplinis  hoo  obacurius  di- 
ctum  ;  cum  sursum  ac  deorsumin  loci  rationesint 
ex  numero  eorum  quse   dicuntur  icpdc   tI,   sive 
relata.  Gicero   :  Ferri  sursum  rectis    lineis ,   et 
deorsum  ad  lineam.  Atque  ita  TertuU.  argumenia- 
tionem  luam,  Toutivnv  Heraoliti  axiomate  probat, 


T-r-  ^,**^  -  ■ 


»7 


LECTORI  CANDIDO. 


298 


189.  Fiva  voce,  tom.  III,  lib.  de  Prasscripi.  adv.    A 
hasret.,  cap.  21,  n.  128. 

Huio  statim  opponitur,  per  epistolas,  Babintell. 
prsdicando.  Vii^a  voxy  quasi  vivida  atque  efficsix 
ab  ipso  pronuntiantis  ore,  percepta,  in  qua  nativa 
et  genuina  elucescit  gratia^  et  actio  cum  motu, 
qas  in  orationis  est  vita,  inbnrescit.  Oue  omnia 
ascriptura,  949  qus  veram  vivamque  vocem 
tantam  imitatur,  sunt  eejuncta.  Quinct.  :  «  Actio 
oratioais  quasi  vita  est,  rerum  inventio  ossium 
instar  est :  ordo  oervos  imitatur,  elocutio  carnem, 
cntem  et  colorem  refert ;  memoria  spiritus  vice 
fangitur.  Quibus  omnibua  accedit  pronuntiatio, 
velut  motuB  qaidam  vitalis.  NuUum  enim  certius 
argamentum  vita  quam  motus;  unde  flumina 
viva,  a  rootu.  »  B.  Hieron.  in  Preefal.  Gen.  : 
K  Habet  neecio  quid  latentis  energia  viva  vox.  »  ^ 
Haic  opponit,  ut  dlxi,  Tertull.  per  epistolam  prxdi- 


care,  Et  aliis  :  «  Muti  magistri,  qusB  sant  scripta 
eorum  qui  eruditi  ingenii  monumenta  posteritati 
litteris  mandata  reliquerunt,  quasi  vocis  et  vito 
expBrtes.  » 

190.  Umbram  sine  lumine  colorare,  tom.  III,  lib. 
adv.  Hermog.,  cap.  2,  n.  12. 

Ab  arte  pictoria,  quam  Hermogenes  exercaerat| 

tractum.  •  Prima  picturs  initia  (inquit  Plin.)um- 

bra  bominis  lineis  circumducta,quffi  linearis  dicta, 

secunda  singuHs  coloribus,  et  monocbromatos  ap- 

pellata.  »  Itaque  prima  sine  ullo  colore  fuit,   adeo 

ut  quos  pingerent,   ascribere  esset  institutum. 

Deinde  linee  oolorari  ccBpte  testa  trita.Cujusmodi 

picture  in  arte  tectonica  par  est  ijyofpatfia,  que 

est  ares  jacens  efTormatio  et  superficiaria  descri- 

ptio,  futuri  operis  specimen  exhibens  :  Detorque* 

bitur  ad  sermonis,  argumenti,  rei  demonstratfls 

obscuritatem. 


ARGUMENTA    CAPITUM 

PROUT  IN  MANUSGRIPTIS  CONCIPIUNTUR, 

RAH  COPIOSIORA  BT  AGCURATORIA  NOS  SIMGUUS  GAPITIBUS  PRfnxiMUS. 


« 
f 
tt 
tt 
a 
a 
a 

(C 


CAPUT  I.  De  iniquitate  judicandi. 
IL  Conira  Inquisilionem, 

III.  De  nominis  exprobratione, 

IV.  De  legibus. 

V.  Contra  idola. 

VI.  De  legibus  neglectis, 

VII.  De  infanticiaio  et  fama  incesius. 

VIII.  De  fama  Incerti. 

IX.  De  sceleribus  gentilium. 

X.  De  non  colendo  idolo, 

XI.  De  haminibus  post  mortem  in  Divinita- 
tem  altectis. 

XII.  Conlra  deorum  simulacra. 
XII L  De  irrevereniia  erga  deos. 

XIV.  De  sacrificando. 

XV.  De  fabulis  et  mimis  deorumque  fmdita- 
tibus. 

XVI.  De  capite  asinino  ei  eseteris  insignibus^ 
qu3S  Cfirisiiani  dicebantur  colcre. 

XVII.  De  Deo. 

XVIII.  De  prophetis  ei  Scripturis  Dominicis. 

XIX.  De  Moyse  propheta. 

XX.  De  statu  temporum. 

XXI.  De  Christianis  ei  Judxis,  Christo  et 
Omnipotente. 

XXII.  De  dxmonum  natura. 

XXIII.  De  phantasmaiibus  magicis  et  dssmo» 
niads. 

XXIV.  De  mrietaie  deorum. 


« 

c 


« 

K 
tt 
tt 
« 


tt 


« 


CAPUT  XXV.  De  religiositate  Romanorum. 
XXVI.  De  regno  Dei. 
XXVU.  De  spiritu  daemoniaco. 

XXVIII.  De  regno  imperatorum. 

XXIX.  ^n  possint  prodesse  idola. 

XXX.  De  predbus  Chrisiianorum. 

XXXI.  De  oratione  pro  inimicis,  pro  imperio 
et  potestate  imperaiorum' 

XXXiI.  De  non  jurando  per  genium  CsBsaris, 

XXXIII.  Pro  impei^atore. 

XXXIV.  Pro  Augusto  tmveralore. 

XXXV.  De  solemnibus  Cxsarum. 
XXXWl.De  xqualiiate  omnium  personarum, 

XXXVII.  Ne  malum  contra  malum. 

XXXVIII.  De  cxiu. 

XXXIX.  De  disciplina  Christianorum. 
XL.  Conira  eihnicam  rationem. 
XLI.  Quod  Deus  spernitur  ei  staiux  ado^ 

raniur. 
XLII.  Quod  infructuosos  dicunt. 
XLIII.  De  lenocinio. 
XLIV.  De  custodiis  eihnicorum. 
XLV.  De  innocentia  Christianorum. 
XLVI.  De  Christianis  ei  philosophis. 
XLVII.  Quod  philosophi  ei  poeim  sua  ex  lege 

Dei  desumpserint. 
XLVIII.  De  resurrectione  corporis. 
XLlX.  De  tolerandis  Chrisiianis. 
L.  Prxsianiia  doctrinx  Christianas. 


a 


« 
a 
a 


a 
a 
a 


a 

a 


a 

a 


a 
a 
a 


a 


a 


3X 


SBB 


950 


LECTORI  CANDIDO 

S.  P.  D.  SIGEBERTUS  HAVERCAMPUS. 


Semper  Africa  novi  aliquid.  II la ,  solitudine 
horrida,  ierarum  altriz,  scholas  bestiarum,  Roma- 
norumque  olim  munera,  mille,   diversa  horroris 

Patbol.  I. 


ipecie  roborisque  amplitudine»  ditavit  animalibns. 
llla  in  eanctissima  martyrum  corpora,  speotante 
l®ta  Romuli  plebe,  epectatoribus^non  dissimilia 

10 


LEGTORI  GANDIDO 


300 


Libyca  immisit  monstra.  Pnit  eadem  Africa,  qu»  j^  rum  ae  liUerarum  omnium  coqnitionm;  fuit  enm 


non  yulpes  solum,doli  plenum  genusytriete  malum 
uvis,  protuberantibus  primum  in  Ecclesia  Ghristia- 
na  vitibus,  procreavit ;  sed  et  metuendos  dentibus 
apros,  vineta  ipsa  eifodientes,  borrendum  rugien- 
tes  leones  immitesque  ursos  subministrat.  At  vero 
sicut  ad  temperandam  Urbis  iEternaB,  que  falso 
nomine  sibi  blandiebatur  Romaylstitiam,Afri  prsB- 
sertim  efQagitabantur  venatores,  qui,  viribus  va- 
lentas,  M1  frustrandisque  bestiarum  morsibus 
artiflces,  impetum  earum  eluderent,  ipsasque  con- 
ficerent ;  sio  etiam  satis  magnum  sterna  vere  Dei 
veri  civitas  oontra  Valentinianos,  Gnosticos,  Aria- 
nos,  similiaque  naturse  portenta,  genitum  ex  ea- 
dem  sibi  Africa  vidit  praBsidium.  Quid  enim  Au' 


doctor  omniscius  ct  argutuSf  qui  illotis  manibus  tra' 
ctandus  non  est,  [nec  obiter  legendus,  ubique  enim 
remoratur  lectorem,  TertuUianus  certe  excellentis- 
simus  auctor  eat  in  omnibus.  Exstant  etiam  do- 
ctissimi  et  accuratissimi  Lipsii  iitter»,  lib.  iv, 
epist.  9,  ad  Jacobum  Pameliom,  in  hunc  soDsum : 
Audio  te,  clarissime  Pameli,  in  emendando  Tertul' 
liano  esse.  Major,  an  utilior  a  te  res  smcepfa,  ne- 
scio.Scriptorem  plenum  antiquse  et  reconditx  doclri- 
nss  corrigere  arduum ;  eumdem  correctum  dari,  non 
solum  vestra  theologorum  interest^  sed  nostra  om- 
niam,  qui  litteras  %b%  Grsecas  Romanasque  irada- 
mus.  Merito  itaque  nobili  litterato,  et  difPusa  era- 
ditionis  Barthio  audit  «  Pater  eruditionumf  lib.  xiii 


gustini  ego  subtilitatem  et  eruditionem   laudem?      Adversar,,  cap.  16.  Apud  quem  lib.  xix,  cap.  1 


mellifluam  Lactantii  eloquentiam  probem  ?  Arno- 
bii  doctam  curiositatem  persequar  ?  Undique  in 
Cypriani  suriptis  relucentem  pietate&n,  quam  ipse 
sanguine  suo  signavit,  suspioiam  7  Quid  denique, 
qui  uno  etiam  libello  multum  veras  gloriflB  meruit, 
Minucii  admirer  rotundum  et  lenefluens  eloquiuml 
Unus  instar  omnium  est  Tertullianus^  in  quo  mul- 
tum  sibi  placet  Augustinus  ;  omnis  generis  litte- 
rarum  peritiam  agnoscit  Laotantius ;  quem  sequen- 
dum  sibi  proponit  Arnobius ;  magistrum,  quotids 
libros  ejus  poBcit,vocat  Gyprianus;  in  luo  denique 
Dialogo,  qul  velut  contractum  ex  vasto  Apologetici 
bujus  pelago  sinus  est  curvamen,tantum  non  tran- 
scribit  Minucius.  De  quo  quidem  Tertulliano, quid 
veteres  etrecentes  auctores  non  sine  laudum   cu- 


basc  etiam  legi  possunt.  [Scriptorum,  quanlum  ad 
nos  venitf  eruditior  nemo  est^  exque  quo  plura  con- 
discere  possiSy  quam  Tertultianus^  Nullus  in  eo  apex 
est  non  cum  cura  positus,  ut,  quo  pacto  alii  inopia, 
hic  abundantia  litterarum  peccare  nonnunquam  vt- 
deatur.  Quibus  merito  adjungendum  ThomsB  Cam- 
panellas  testimonium,  viri  cujus  ingenii  vehemen- 
liam  et  Judicii  acrimoniam  saBpe  sum  adonratus. 
lile  in  libello  de  Libris  propriis  et  rccta  ratione 
studendi,  cap.  9,  edit.  Greniana,  pag.  2i6,  ubi  vir- 
tutes  et  vitia  soriptorum  quorurodaro,  qui  theolo- 
gica  tractarunt,  enumeravit,  ita  in  hoc  nostro  au- 
otore  rinii:  Tertuilianus  denique  ut  theologorum  ma- 
gister^  plus  probat  duobus  verbis,  quam  cxteri  mille 
argumentis  :  gravis^  arduus,  acer,  efficax^  brevis^ 


mulo  Benserint,  quamvis  hio  exscribere  mihi  non  C  concinnus  :  philosophicsB  grammaticse^    non  autem 


sit  propositum,  tamen  non  possum  quin  pauca 
delibem.  Bt  veterum  quidem  perhonorifica  testi- 
monia  hisce  contraxit  Vinuentius  Lirinensi8,quinti 
saBculi,  oui  illum  Gangius  assignat,  non  infacun- 
du&  scriptor  :  Hic,  inquit,  apud  Latinos  noslro- 
rum  omnium  facile  princeps  judicandus.  Quid  enim 
hoc  viro  doctius  7  Quid  in  divinis  atque  humanis  re- 
bus  exereitalius  ?  Nempe  omnem  philosophiam  et 
cunctas  philosophorum  sectas,  auctores  assertoresque 
sectarum,  omnesque  eorum  disciplinas,  omnem  hi^ 
sioriarum  et  studiorum  varietatem  mira  quadam 
mentis  capacitate  complexus  est.  Ingenio  vero  nanne 
tam  gravi  et  vehementi  excelluit^  ut  nihil  sibi  pene 
ad  expuynandum  proposueritf  quod  non  aut  acumi- 


civilis  cultor,  et  suo  africanismo  homines  velut  ad 
peregrinas  merces  alliciens. 

Quid  igitur  mirum,  si  tantus  auctor  non  tantum 
tam  insignes  laudatores,  sed  et  omnium  gentium 
invenerit  commentatores  ?  Gum  Tertulliani  enim 
nomine  consecrata  ffiternitati,  ex  omni  statu  et 
discipiina,  manebunt  nomina  Rhenanorum,  Pame- 
liorum,  JuuTorum,  de  la  Gerdarum,  Heraldorum, 
Oothofredorum,  Salmasiorum,  Rigaltiorum.Ut  jam 
taceam  Zephyros,  Barreos,  Gagoffios,  Latinios, 
Gelenios,  Mercerios,  Wouwerios,  aliamqoe  satis 
numerosam  eruditorumturbam,  qui  hujus  aucto- 
ris  studium  publicis  ingenii  sui  monumentis  testa- 
tum  posteris  voluerunt.  Et  ex  his  quidem  plurimi 


ne  irruperit^  aut  pondere  illiserii?  Jam  porro   ora- D  ounctanobis7i^/u//tamOpera  eiucidationibua  suis 


tionis  suse  laudes  quis  exsequi  valeat  ?  Qux  tanta, 
nescio  qua,  rationum  densiiale  conserta  esty  ut  ad 
consensum  sui,  quos  suadere  non  potuerit,  impeltat : 
cujus  quot  pene  verba,  tot  sententise  sunt^  quot  sen^ 
suSftot  viciorix.Ex  recentioribus  quidem,  illustris 
nobilitatis  Josepho  Scaligero  subliroius  et  perfo- 
ctius  in  omni  genere  doctriuffi  et  scientiarum  non 
novit  orbis  eruditus.  Vide  itaque  quantum  sit  a 
iaudato  laudari.  Verba  ejus  iunt  in  Primis  Scali- 
geranis,  pag.  96  :  Tertutlianus  semper  in  manibus 
habendus  accurateque  Legenffus  est,  tum  propter  /m- 
gu^e  Romame  proprietatem,  ium  propter  disctplina- 


exornata  dedcrunt.  Inter  quos  primus  Rhenanus 
(ciii  et  hunc  et  piurimos  aiios  auctores  in  lucem 
protraotos  grata  debet  posteritas)  bis  terve  repe- 
titis  editionibus,  Gelenium  Barrffiumque  babuit 
secutoreSyPamelinm  dehinc  Juniumque,et  egregi» 
doctrinae  Ludovicum  de  la  Cerda.  Post  quos,  ut  et 
quemdam  Georgium  Ambinatem,  qui  operosi  sui 
omniloquii  trium  voluminum  hiatu  nihil  dignum 
praestitit,  tantum  non  ex  mortuis  redivivam  re- 
traxit  notffi  doctrinaa  vir  Nicolaus  Rigaitius.  Gujus 
ediiiones  swpisdime  Parisienses  sub  praBluro  revo- 
oarunt,  Philippi  i^riorii  auspiciis,  sed  ipsius  Rigai- 


301 


S.  P.  D.  SIQBBERTDS  HAYERCAMPDS. 


30a 


tii  iniqninatiorea  multOy  at  snpius  a  nobis  in  boc 

QDO  iibello  est  ostensum.  Per  partes  vero  iverunt 

reliquiy  vel  emendationes  notulasqne  ab  Aoctoris 

opere  separatim   editas   reliqoerunt.   Quos  inter 

emlDet  industria  Desiderii  Ueraldi,   qui   in   bunc 

Apologeiicum,  cui  et  nobis  animum  et  cogitationes 

primum  applicare  libuit,Gommentarium  varioi  eru^ 

ditionis  plenum^  Digressionumque  libros  sane  do- 

ctos  condidit;  sed  etscriptum  boo  jam  olim  Fran- 

ciscus  Zephyrus  Parapbrasi  quadam    utounque 

illustraverat,  et  Aldus   Baptist»  Egnatii  secutus 

curam,  ediderat  separatim  ad  calcem   Lactantii, 

aoDO  1515,  et  1535,  quem  tamen  praeoccupaverat 

Joannea  Tacuinns,  qui  iidem  Lactantio  annexue- 

rat  illum  Venetiis,  anno  1509. 

Bt  tamen  post  tot  tantosque  viros  in  publicum 
prodire  S5S  sum  ausua,  non  ut  studium  mtum 
diligentiamque  venditarem,  aut  ex  reprebensione 
floriiegiiEque  aliorom,  quod  detestor  et  odi,  mihi 
laadid  corollam  texeremySed  ut  theologus  tbeologo 
TertAUianOf  theologisque  nostris  meam  qualem- 
ouoque  navarem  operam ;  ut  ad  auctoris,  omnium 
elogio,  Grscarum  Romanarnmque  antiquitatum  et 
disciplinarum  peritissimiyintellectum  sobministra- 
rem,8i  qnid  se  mihi,dum  ilium  forte  sub  manibus 
terOyin  Qtriusque  lingue  8criptoribus,quod  ad  hoc 
ejos  scriptum  faceret,  obtulit ,  quorum  quidem  le- 
ctione  et  versatione  non  inGcior  me  a  teneris  valde 
foisse  deleotatum  raptumque ;  denique,  ut  illi,  si 
quis  aliuSi  post  tot  medicos,  corruptissimo  adhuo 
et  pessime  afTecto,  medicinam  aliquam  facerem. 
Qnod  uUimum,  oum  haud  ignotum  mihi  esset, 
qoam  ait  difBcile,  in  boc  prffisertim  auctore,  vel 
ex  his  magni  Scaligeri  verbis  in  Scaligerianis, 
pag.  47  :  Beza  aliquid  fererat  in  TertuUianum^  sed 
bene  fecii,  quod  non  edidit :  difficile  est  aliquid  in 
Ulum  auctorem  edere  sine  mss,  cmpi  circumspicere 
subsidii  illvd  genus,  quo  certe  eruditi  carere  non 
possunt^  nec  arceri  debent.  Nec  tamen  mihi  excur- 
rendum  putabam  Augustam  Taurinorom  usqne, 
Dbi  sexcentorum  annorum  eetatem  referentem  hu- 
jus  Apologetici  codicem  offendisse  se  testatur  Ma- 
billoniuB  io  itinerario  Italicu,  pag.  8.  Consulant 
membranas  istas,  quibus  licet  esse  tam  beatis. 
Nobis  vero  sese  obtulit  insignis  codex  membrana- 
ceo8,  in  qoo  preter  hunc  libellum  plurima  Tertul* 
liani  scripta  continentur.  Occupat  ille  secundum 
ioter  mss.  instructissim»  bibliotbeceB  Lugduno* 
Batavie  locum,  ibiqne,  pag.  324,  recensetur.  Quem 
aicut  valde  veterem  asserere  non  audemus,  tamen 
ex  optimo  et  vetustissimo  esse  derivatum,  nobis 
conferentibus  liquido  constitisse,  et  cum  Fuldensi 
aliisqueoptimisin  multis  convenire,  asseveramus. 

Non  enim  puto  usquam  terrarum  aliquos  oxstare 
codicea  bujus  Apologetici^  qui  cum  illo,  qui  quon- 
dam  in  bibliotheca  Fuldensi  fuit,  singularitate  et 
prcstantia  comparari  possit.  Uujud  codicis  Lectio- 
Des  Variantes  ad  excmplar  quod  Michael  Julianus 
(doo  vero  ut  Junius,  qui   iilam  editionem.  qus 


A  hino  a  nobis  etiam  acourate  est  recenaita,  non  in- 
spexit,  scribit,  Renatus  Laurentius)  Lutetia  Pari- 
siorura  anno  1580,  Renato  Laurentio  Barraeo  ano- 
tore  edidit,  adscripserat  Franciscus  Modius  Bru- 
gensis,  vir  diligentissimus  doctissimusque ;  qu89 
cum  postea  in  Gasparis  Scioppii  manus  pervenis- 
lent.ab  illo  ad  Junium  sunt  transmisssB.  Sed  quum 
tota  jam  adornata  esset  ejus  editio,  ab  illo  ad 
oalcem.  Tertullianarum  suarum  notarum  fuit  re- 
jecta.  Quod  vero  mihi  maxime  semper  mirum  est 
visum,  nec  de  la  Gerna,  nec  ipse  Heraldus  ocnlos 
in  hano  tam  nobilem  Gollationem  conjecerunt,  la- 
tuitque  post  illas  Junii  Notas,  nulli  fere  nisi  Go- 
thofredo  cognita,donec  acris  vir  doctrinae  Nicolaua 
Rigaltius  illis  in  emendatiore  sua  prioribus  edi- 
tione  U8U8  est,  sed   ita,   ut  qu»  ipsi  placuerint, 

'^  inde  desumpserit,  neque  ullam  reliquarum,  qu» 
satis  mult»  erant,in  Notis  suis  mentionem  fecerit , 
Itaque  et  nobis  satis  fecundum  ex  illa  ipsa  GoIIa- 
tione  reliquit  Spicilegium,  cujus  lectiones  ubique 
Odeliter»  prout  fide  dignissimus  excerpsit  Modius, 
in  Notis  nostris  954  reprffisentavimus.  Acceesit 
insuper  accurata  Godicis  Agobardini  Collatio,  non 
quidem  illius,  ex  quo  tantum  non  ex  inferis  exci- 
tatajam  leguntur  reliqua  Tertulliani  scripta,  etin 
quo  solo  et  unico,  depravatissimi  hinc  hactenus 
duo  ad  Nationes  libri  inveniuntur;sed  tamen  nots 
satis  bone,  nuUisque  bactenus,  quod  et  de  codice 
Lugduno-Batavo  dictum  sit,  editoribus  TertuIHani 
inspecto.  Diversos  esse  duos  islos  codices  Agobar- 
dinos  tribus  mihi   argumentis   persuadeo.  Primo, 

C  quod  Rigaltius,quiquampIurimosTertulIianiIibro8 
ex  ms.  antiquissimo  Agobardino  ante  octingentos, 
et  quod  excurrit,  annos  scripto,  emendavit,  singu- 
lisque  Iibris  prffiuotavit,  ex  quo  libro  et  quot  locis 
emendaverit,ante  Apologecici  libellura  bnjus  Godicis 
Don  meminerit.  Secundo,  quod  in  accuratissima 
Agobardini  istius  antiquissimi  ms.collatione,quam 
juxta  Pamelianam  editionem  sua  manu  instituit. 
Agobardi,  ut  ipse  aacripsit,  anno  1625,Josias  Mer- 
cerus,  oon  vero  Joannes  Mercerius,  ut  impressum 
in  Bibliotbeca,  pag.  71,  nisi  plane  fallat  me  memo- 
ria,  qui  illo  libro  sffipissime  sum  usus,  Apologetici 
orffi  nuUia  notis  conspersffi  sint.  Visitur  autem  bo- 
dieque  is  liber  in  Bibliotbeca  Lugduno-Batava, 
p  71.  Tertio  prfficipue,  quod  Jaoobus  Gothofredus, 

D  librorum  ad  Nationes  editor,  qui  ipse  insignis 
bujus  tbesauri,  antequam  regis  Gallorum  biblio- 
thecie  inferretur,  fuit  possessor,  ubi  in  Prffifatione 
librorum  ad  Nationes  diligenter  catalogum  con- 
texit  illorum  librorum,  qui  codice  isto  compre- 
hendantur,  Apologeticum  illis  non  annumeret.  EIso 
vero  coUatio  alterius  Agobardini  codicis,  quam  nos 
jam  damus  itidem,a  JosiffiMerceri,qui  a  JoanneMer- 
cerio,  qui  antecessor  Biiurencensis  foit,  et  Notas  in 
Tertulliani  librum  de  Pallio  con8crip8it,et  moltum 
ante  fixit,di8tinguilur,diligentia  prolecta  est.Testa- 
tur  id  manus  Pauli  Colomesii,  qui  bffic  or»  Rigalta- 
nae  editionis  alleverat./n  margine  hujusvolumnisha" 


303 


LBGTORI  CANDIDO  S,  P.  D.  SIOBBBRTUS  HAYBRCAHPUS. 


304 


bes  JoiUe  Mercm  Notas  ei  Varias  LeoHmes  e  co^ 
dice  Agobardino  ab  eodem  erutas,  Descripsit  SouA- 
lej3B,  prope  Windsoram.in  Mdibus  Vossianis  Paulus 
ColomesiuSf  anno  iG82,  Higui  libri  mentionem 
injecerat  mihi  Franciscus  Fabricius,  ss.  theologi» 
in  aoademia  Lugduno-Batava  doctor  et  professor 
celeberrimus,  seque  eum  possidere  dixerat,  pe- 
tenti  dein  proterri  Jussit,  et  pro  singulari  sua  hu- 
manitate  copiam  ejus  fecit.  8ed  Jam  opers  ad 
fidem  usque  cap.  11,  erant  progressflB,  quare 
postulare  mibi  res  visa  fuit,  ut  priorum  undecim 
capitum  collatio  Addendis  iinsereretur.  Par  ratio 
habenda  fuit  alterius  ms.  membranacei,qui  recen- 
setur  in  Bibliotheca  Lugd.  Bat.  pag.  376,  cum  Gy- 
prlani  aliorumque  scriptis  colligatus.  Fugerat  is 
liber  primo  diligentiam  nostram,  sed  tamen  nu- 
perrime  a  nobis  diligentissime  collatus  estjiisdem- 
que  Addendis  Variffi  ejus  Lectiones  inserta  lunt. 
Godex  erat  sane  praBsLans,  et  licet  scriptionis  ra- 
tione  prioribus  Lugd.  Bat.  membranis  minus  niti- 
dus,  vetustate  tamen  et  aocuratione  superans. 
Usus  sum  prffiterea  Junii  editione,  cui  Josephus 
Scaliger  ooojeoturas  nonnullas  ascripserat,  qua 
debito  honore  nomini  tanti  viri  ubique  sunt  red- 
ditn;  at  et  ejusdem  ediiionis  exemplari  cui  Petrus 
Boriverius  emendationes  nonnullas  ex  oodicibus 
955  vetustis  adjecerat,  quod  mihi  dudum  ex 
Bibliotheoa  Almcioveniana  in  ejus  distracUone 
oomparaveram.  Referri  forsan  debenl  ad  codices 
Jesuitffi  docti  et  amici  Scriverii,  Heriberti  Hos- 
weidi.Ad  ilium  oerte  pertinent  hasc,  qua  libro  suo 
olim  prefixit  doctissimus  Scriverius :  Reribertus  Ro- 
sweyd  epistola  anno  1503,  sexto  Maii  ad  me  scripta: 
Nactus  sum  nuper  duo  exemplaria  mss,  Apologetici 
Teriullianeiy  qux  mire  conspirani,  et  veteres  lec- 
ctiones  tuentur  contra  criiicorum  acumen.  Sane  mi- 
raius  sum  magnum  Scaligerum ,  quod  Qomphosin 
nobis  in  TeriulliMio  excogiiarit,  plansibili  quidem 
conjeciura,  sed  minime  necessaria,  etc.  Nec  plus 
apparet  ibidem,  praster  hanc  mss.  oodioum  acces- 
sionem,  quotquot  hactenus  exierunt  Tertulliani 
Operum,  vel  Apologeiici  hvgus  editiones,  diligenter 
conquisivi,  contuli,  et  in  quo  variarent  annotavi ; 
ut  nemo  imparatum  me  ad  tantum  Auctorem,  et 
tam  nobile  ejus  scriptum,  quale  in  primis  hio 
ApologeticuSy  accessisse  dicturus  sit.  Quid  vero 
prestiterim  «qui  lectoris  erit  Judicare,  qui  sioubi 
lapsus  fuero,  qaod  et  maximis  ante  me  viris  in 
hoc  ipso  opusculo  saapissime  acoidit,  et  in  isto 
scribendi  genere  evitari  non  potest,  faoile,ut  puto, 
condonabit. 

Supersunt  adbuc  quaedam  dicenda  mihi,  quo 
pertineant  ad  vitam  TertuUiani,  mores,  opiniones. 


A  non  omnes  in  omnibns  cum  orthodoxa  Ecoleaia 
consentieDteSftempos  quo ApologeticwnhunCMn^ 
serit,  quibus  tunc  partibus,  et  an  Montani  fuerit 
addictus,  et  cur  huic  Apologetico  quasi  anteambolo' 
nes  fecerit  duos  ad  Nationes  Iibros,Ju8tini  martyris 
soilieet,  ut  mihi  observatum  est,  exemplo;  sed 
hffio  partim  uberius  ab  aiiis  pertraotata  sunt,  par- 
tim  in  ipso  booGommentarioperstringunturipartim 
etiam  proferentur  a  nobis  in  Prolegomenis  ad  re- 
liquos,  quos  adversus  gentes  variis  titulis  compo- 
suit  libros,  quos  brevi  Jam  si  Deo  bumanarum 
rerum  arbitro  placuerit,  Notulis  nostris  aliorum- 
que  illustratos,  edere  est  animns.  Et  sane  noo 
medioorem  in  illis  diligentiam  a  nobis  positam 
esse,  vel  inde  patet,  956  quod  ex  duobus  parvis 

n  ad  Nationes  libellis,  non  quffisita  sed  ultro  oblata 
occasione,  in  hoc  nostro  Gommentario  plus  viginti 
mendas  sustulerimus,  in  quibus,  quoniam  nullum 
a  mss.  unico  tantum  superstite,  superest  subsi- 
dium,  ingenio  fuit  indulgendum. 

Id  tamen  soiri  velim,  magnam  non  modo  oaram 
in  hoo  Apologeiico  a  Tertulliano  adhibitam,  sed  et 
his  idem  hoo  soriptum,  hic  illio  paulum  in  verbis 
et  oratione  immutatum,  ab  illo  in  pablioum  emis- 
sum  esse,  quod  lectori  evidenter,  ut  putamos, 
apparebit,  si  oonferat,  quffi  a  nobis  afferuntor  pa- 
ginis  202  b.,  313  a,  409  6.,  et  prffisertim  430,  a,  b. 
Neo  id  mirum  videri  debet,  etiamsi  nullus  ante 
nos  observaverit,oum  idem  et  Luoretio  et  Luoano 
accidisse  in  promptu  sit  ostendere  ;  adeoque  non 

d  immerito  Hugo  ille  Grotius  idem  Judioium  de  La- 
oano  ferat  lib.  vi,  versu  187,  agnosoatque  in  mal- 
tis  auctoribus  id  observari  potse  Gonradus  Ritters- 
husius,  in  Gommentario  ad  Oppianum,  cujas 
verba  inde  excerpta  exhibentur  a  Gaspare  Bciop- 
pio,  de  Arie  criiica,  pag.  87,  invictis  denique 
.  argumentis  evicerit  magnus  Salmasius  in  Notis 
ad  Aohillem  Tatium. 

Et  hffic  quidem  hactenus,  que  si  tibi  placuerint, 
benigne  lector,  spondemus,  indesinenter  operam 
nostram  usui  tuo  profuturam,  nam  et  multa  ha* 
bemus  inchoata,  semiperfeota ,  absoluta  etiam, 
qus  non  parco  excutiemus  sinu,  dum  animus  et 
otium  suppetit,  et  dum 

integer  nvi 

Sangois  inest,  solideqae  suo  stant  robore  vires. 

Namque  at  sobrie  preoipit  Syracusani  dulcis 
musa  Theocriti,  Idyll.  xiv,  versu  ultimo  : 

TtoieTv  XI  hii  «c  Y^^^  x^***?^^* 

Dabam  ex  Mnseo  meo,  in  pago  Slaad  aan't  Uarin- 
gvliet,  in  Insula  Overflakke,  ipsis  Kalendis  Junii, 
anno  1718. 


D 


>»  V 


QUINTI  SBPTIMII  FLORBNTIS 

TERTULLIANI 

OPERUM  PARS  PR1M4; 

IN  QOA  COITnmfTOR 

UBRI  ANTB  SnSCEPTUM  AB  AUGTORE  MONTANISMUM  SCRIPTL 


SERIES  PRIOR. 

LIBRI  APOLOGETIGI. 


APOLOGETIGUS  ADVERSUS  GENTES  PRO  CHRISTHNIS. 


957  TOTIUS  OPERIS  ARGUMENTUM. 

Imperante  Sepiimio  SeverOj  ei  cum  Antonio  filio  res  Romanas  admintstrantef  Tertullianus,  verae  reti» 
gionis  ardore  flagrans,  illius  utpote  sacris  initiatus,  molestey  pro  eo  (u  debuit,  putiebatur^  retigionem,  quse 
efferre  sese  guodammodo  casperat,  opprimi^  sub  initium  persecutionis  quintse,  qua  S3sviente,  insontes  passim 
Christiani^  nutla  sexus  aui  setaiis  habiia  ratione,  inauditie  ante  iltam  diem  suppliciis  crueiabantur,  Pro 
sumima  qua  tunc  poHebat  facundta;  Christanorum  patrocinium  suscepit,  quorum  adeo  deplorata  erai 
eonditio,  ui  indida  causa,  et  solius  nominis  prssjudicio  damnarentur.  Communi  malo  ac  publico  occurrere^ 
et  erumpeniem  in  dies  tempestatem,  quantum  in  se  erat^  compescerey  partes  suas  duxit,  missaque  hanc  ob 
eoMsam  ad  antistites  Ronuinos  apotogia,  effrenatos  adversariorum  impeius  frangit  tantisper  ac  debilitavit. 
Eo  quippt  vigore  eaque  eruditione  causam  egit,  ut  si  rationibus  et  veritate  discepiandum  fuisset,  gentiles 
omnes  redigisset  ad  incifas.  Justini  mariyris  et  Aristidis  vestigia  premere  poterat,  verum  ita  eloquentiam 
esi  imiUitus,  ut  et  dicendi  charactere,  et  argumentorum  pondere  ac  doctrinx  varietate,  utrumque  su- 
perasse  videatur. 


CAPUT  PRIMDM. 

AaamiBicTOM.  —  Cum  sub  Severo  negatum  esset 
Chrisiianis  in  judicio  se  defendere  ,  scriptum 
hoc  prxsidibus  Romani  imperii  obtulU  auctor, 
osiendens  hoc  capite  tniquam  istam  judicandi 
formutam,  per  quam  defensio  negatur  insoniibus, 
et  veritas  absconditur;  cum  inierim  tot  tantique. 


qui  quotidie  ad  hanc  sectam  transeant,  iilam  a/t- 
qua  consideratione  dignam  faciant,  qui  sane  om- 
nes,  remoti  ab  aliaua  perversttatis  cutpa,  osten- 
dani  sese  tonge  alium  affectum  induisse,  quam 
isium  qui  in  maleficis  semper  deprehenditur. 

8i  non  lioet  vobis,  Romani  imperii  antistites  (1). 
in  950  aperto  et  ediU»  ipao  ^  fere  vertioe  oivitatis 


Vari»  lectiouea  *• 
^  Et  in  ipso  loco  Paris.  Et  editOi  in  ipao  Rigali. 

Commentarias. 


(1)  Inmrii  antistites.  Antistites  vero  appellat, 
inqait  FraciBCUs  Zeph]^u8  (in  euis  qu»  nostris 
eonjnnximQB  scholiis)  ipsos  pontiflces,  quorum 
aaeloritas  rem  sacram,  osremonias,  omnem  deni- 
qne  religionem  administrabat,  in  quibus  interpre- 
tandis  aumma  Reip.  veriabatur,  unde  et  principes 


publici  consilii  a  Gicerone  appellantur  et  deorum 
xmmortalium  anttstites.  Atque  inter  eos  etiam  ipsos 
imperatores  fuisse  oonstat  ex  inscriptionibuB  anti- 
quis,  in  quibus  Pontiflces  Maximi  vocantur.   Pa- 

MEUUS. 


Notandom,  4«.  Varias  leetiones  aceeptaB  fuiBse  ab  editione  prima  ParisienBi  anno  1666,  curante  Sigism.  Gele- 
nio  edila,  paacisBimis  ezceptiB  quaB  editoreBhauBeruDt  ex  edit.  Paris  1664.—  29  NotaB  quiB  nollo  aactoriB  nomine 
sobBignantor,  ad  perpetnum  flavercampii  Commentarium  referendaa  CBae. 


807 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  6ERIES  I,  APQLOGETICA. 


308 


prQsidentibus  ad  judicanduin  (2)   palam  despi-  A  invenire,  CflBterum  genus,  sedem  (10),  spem,  gra- 


oere  '  et  coram  examinare  quid  sit  liquido  in 
cauBa  Ghristianorum ;  si  '  ad  banc  solam  epe- 
ciem  (3)  auctoritas  vestra  (4)  de  justitise  diligentia  in 
publico  aut  timet  aut  erubescit  inquirere;  ai  deni- 
que,quod  proximo  aocidit,  domeBticis  judiciii  *  (5) 
niraiB  operata  *  (6)  sectsB  hujus  infestatio  (7)  ob- 
struit  viam  '  defensioni,  liceat  veritati  vcl  occulta 
via  taoitarum  litterarum  (8)  ad  aures  vestras  per- 
venire.  ^  illa  de  causa  sua  deprecatur  ',  quia  nec 
de  conditione  miratur.  960  Scit  ee  peregrinam 
in  terris  (9)  agere,  inter  extraneos  faoile  inimicos 


tiam,  dignitatem  in  coQlis  habere.  Unum  gestit  iu- 
terdum,  ne  ignorata  damnetur.  Quid  hinc  *  depe- 
rit  legibus  (11)  in  suo  regno  dominantibue,  si  au- 
diatur  ?  Ad  boc  magis  gloriabitur  potestas  earum, 
quod  etiam  auditam^^damnabunt  veritatem?Gste- 
rum»inauditam  si  damnent,pr«terinvidiaminiqai- 
tatis  etiam  suspicionem  merebuntur  alioujus  oon- 
scientie,nolenteBaudire,quoddamnarenonpo88iDt. 
Hanc  itaque  primam  oausam  961  apud  vos  oollo- 
camuB  (12)  iniquitatem  ^'  odii  erga  nomen  Christia- 
norum.Quam  iniquitatem  idem  titulus  etoneratet 


Yarise  iectiones. 

*  Describere  Barr,  MS.  L.  B,  Despicere.  Rhenan  Jun.  *  6ed  hano  alii.  ^  Ita  Herald,  Bigalt  Havtre. 
Jndicis  cod.  F.  veli,  editionde  G,  *  Operata  Paris,  Animis  M.  F.  *  Ita  Pameliuitf  La  Cerda^  nhen,  Viam 
del.  Jun.  Herald.  Rig.  Havere.  ex  MS.  os  defensioni  MS,  F.  ^  Nilus  de  causa  Junius.  '  Deprecaretur 
Rhen.  Paris.  '  Hio  Paris.  Venet.  Quod  etiam  Rhen.  La  Cerd.  Pamel.  Quod  inauditam  cod.  Puiean.  Jacob. 
Bangars.  et  Hugol^  Quo  etiam  auditam  Heratd.  Rigatt.  Havercamp.  scribere  maluit :  al...earum  quod  veri- 
tatem.    ^^  Iniquitatis.  Rigatt.  Semler.  Leopold.  Haver.  odium  Pamel.  Bar. 

Commentarias. 
{2)   In   ipso  fere  vertice  civitatis  prxsidentibus  ad  R  stini :  lOmnis  qui  ad  supernam  pertinet  oivitatem 


indicandum.  Gapitolium  significat.  fit  Chalcidius  in 
Tim,  Plat.  rationem  dicit  suam  obtinere  sedem 
In  oapite,  tanquam  totius  corporis  Gapitolio.  Ri- 

0ALTIU8. 

(3)  Ad  hanc  solam  speciem.  Quoniam  de^lorata 
videtur  oausa  Ghristianorum,  propter  prajudicia 
et  varia  decreta,  adeo  ut  nemo  pro  iisdem  loqui 
non  rcformidel,8icque  aperte  patrocinio  indigeant, 
nobiB  saltem  privatim  pro  Christianis  disceptare 
concedatur,  datisque  ad  vos  litteris,  doloris  nostri 
testibuB  et  amoris,  linguis  subsidium  aliquod  re- 
servate.  Lb  Prieur. 

(4)  Auctoriias  vestra.  Per  auciorUalem  intelligit 
acturo  summum  administratiouis^summam  in  ad- 
ministrandoimperio  potentiam  atqueaucturitatem. 
Itaque  auctoritas  eet  institutoris,  dispensatoris, 
procuratoris .  Ut  er^o  isti  indigent  auctoritate 
Bumma,  ita  de  prssidibus  istia,  inquit,  auctorita- 
tem  esse  illorum,  neminem  timere  et  erubescere,  Q  natriaB  cura,  et  quidem  Bumma  eBt^digitum  in  ccs- 
quominus  tuto  possint  judicare.  La  Gerda.  lum  intendens.  »  Narrat  Dio^enes   in   Vita  ejus. 

Chrysost.  HomeL  de  feS.  Bernice  et  ProBdoce  :  «At 


peregrinus  est  ,mundi  :  et  dum  temporali  utitor 
vita,  in  patria  vivit  aliena ;  »  ita  oanit : 

Goelestem  ad  patriam,  Chrlbto  redimente,  vocatui, 
Vitam  labeDtig  temporis  hospes  agit  : 

Dumque  ad  promisBam  requiem  non  per  saa  tendit, 
MuodaofiB  palitur  multa  pericla  viae  : 

Qu«B  DODC  obsessa  aJversis,  nane  pleoa  secnndis, 
Aat  fraogit  trepidos,  obligat  aut  dubios  : 

Inter  quos  laqneos  currentem  ad  gaudia  vitffi, 

Non  capiet  mundus  cni  5ria  Ghristas  erit. 

Havbrg. 

(10)  Sedem.  In  est  patriam ;  quam  quaerit,  qoam 
curat,  exoptat.  Anaxagoras  philosophuB  summos, 
cum   rei  publicse  et  privatas  valde  esset  negligeos, 


(5)  Proxime  accidit,  domestfcis  judiciis.  Innuit 
recentem  historiam  esvitifla  quorumdam  ex  iis 
quos  imperii  Homani  antistites  vocat,  qui  scilicet 
domestico  judicio  in  liberos  aut  servos  suos,  eo 
quod  GhriBtianorum  Bects  nomen  dedissent,aliquid 
atrocius  statuerant,  quasi  inde  contracta  asperi- 
tate,  aliatis  domo  prffijudiciis  ad  ipsa  tribunalia 
causis  Ghristianorum  Judicandis  infestioreB  acce- 
derent.  Lag. 

(6j  Operaia.  Hellenice  et  Virprilius  I  Georgic, 
Lmtu  operaius  in  herbis.lMcM  autem  ethnicos  cona- 
toB  ab  iis  qui  familiariter  cum  Christianis  versaban- 
tur,  a  famulis,  inquam,  et  anciliis  iovestigare  crl- 
mina,de  quibus  vulgo  infamabantur,  nihilque  un- 
quam  deprehensum  esse.  Lac. 

(7)  Sedx  hujus  infestaiio.  Eodem  sensu  Chalci- 
dius  in  Tim.  Piat.  sectam  sanctiorem  dixit,  ex  Be- 


mulieres  alta  tranquilitate  fruebantur  :  siquidem 
undique  illas  spos  futurorum  muniebat,  quoniam 
et  peregre  cum  degerent,  peregre  non  degebant : 
veram  enim  patriam  fldem  habebant;  civitatem 
propriam  habebant  confessionem,  et  cum  opttma 
spe  alerentur,  nullis  rebus  prssentibuB  afnoiebao- 
tur,futuras  namque  solum  spectabant.»  Adeo  cum 
QrflBOorum  omnium  liberrimo  Diogene  gloriari  po- 
terant.  'Ex<(v  icotrpt^a  di$o({av  x»2  mvCov  divdi>b>vov 
tyi  TiSxKi.i.  e.:tHabere  se  patriam  contemptum  glo- 
riflB  et  paupertatem,  quae  in  potestatem  fortunsB 
nunqnam  sintcesaura.  »  Hav. 

(If)  Deperit  tegibus,  Barum  verbum,  et  quod  vix 
apud  alios  invenias.  Est  tamen  apud  Locretium, 
quem  Btudiose  legit  noster  Septimius.  Is.,  lib.  xi, 
296  : 


br»a  Christianamsignificans.Quod  quidenQ.inquit.  q  Nam  neque  adangescit  quidquam  neque  deperit  iode. 
verum  esse  testatur  emmens  quaedamdoctrina  se-  ^  o        i     ^  «^  i* 


otflB  sanctioris.  Lac 

(8)  Occulla  vin  tacitarum  litterarum.  Sirailiter  de 
eadem  hac  re  loauitur  in  lib.  ad  Scapulam,  cap.  1: 
MNecesse  est  vel  noc  modo  erumpere  ad  proponen- 
da  vobifl  ea  quflB  palam  non  vultis  audire. »  Et  huio 
afflne  illud  Martialis  in  Procfatione  lib.  xi  Bpigr.: 
•  Video  quare  tra^cBdi  epistolam  accipiant,  quibuB 
pro  se  loqui  non  licet.  »  nAVERCAMPim. 

(9)  Sic  se  peregrinam  in  terris.  Prosper  Aquita- 
nuB  II  lib.  Epigram..,  ubi  exprimit  illud  Augu- 


Quod  si  quaedam  teBtimonia  collegerit  Festus,  ea 
perierunt,  troncatumque  boc  solum  nobis  reliquit 
epitomator  eJuB  Paulus,  deperire  significat  valdi 
perire.  Hav. 

(12)Quam  potiorem  sequimurprfle  aliiBlectionem. 
inquit  de  Gourcy,ea  sanepraB  aliis  nitide.obvioque 
Bensu  Bonat  et  e^regio.  Cottocare  causam  apud 
judices^\6em  est  enim  acdiem  coram  Judice  dicere, 
reui  sigillatim  expllcare,  minime  vero  rei  cau- 
sam  afferre.  Neo  totus  eo  loci  est  Tertullianus 


3(i9 


APOLOGETIGUS  ADV.   GENTES- 


310 


revincit,  qoi  vtdetur  excusare»  ignoraDtia  soilicet.  A 
Qaidenim  iniquiue,  quam  ut  oderint  homines,quod 
igoorant  etiamsi  res  mereretur  odium  ?Tunc  etenim 
meretur  **,cum  cognoscitur,an  mereatur.  Vacante 
aatemmeritinotitia,UDdeDdiiju8titiadefendilarqu89 
non  deeventUiSed  de  conscientia  probanda  estPCum 
ergo  propterea  oderint  *'  bomines  ^^,  quia  ignorant, 
male  sitquododerunt,  curnon  iiceatejusmodi  illud 
e88e,quod  non  debeant  969  odisse?  Ita  utrumque 
ex  altdrutro  redarguimus  et  ignorare  illo8,dum  ode- 


runt,  etinjuste  odisse.  dum  ignorant.Testimonium 
ignorantise  est,  qu£  iniquitatem,  dum  ^*  excuaat, 
condemnat;cumomneSyquiretro  oderant,quia  igno- 
rabant  quale  esset  quod  oderant,simul  ut^^desinunt 
ignorare,ce88ent "  et  odisse.  Ex  his  fiunt  Ghristiaui, 
utique  de  comperto  et  incipiunt  odisse  quod  fue- 
rant,  et  profiteri  quod  oderant;  et  sunt  tanti,  (43) 
quanti  et  denotamur  ^*.  Obsessam  vociferantur 
civitatem  (14)  in  agris,  in  castellis,  in  insuIisGhri- 
stianos  ;    omnem  sexum,  ffitatem,   96S  condi- 


Varise  lectiones. 

**  Mereretur.  PameU  Fran.  Semler.  "  Fatentur.  Paris.  *♦  Performamur.  Rkin.  Heral.  HigaU.  Haverc. 
Praformaatur.  PameL  Barr.  '*  JVenwer  mavult  scribi  ex  MSS.  Quis  negat  tamen  quod  vere  maium  es 
quos  capit  defendere.  ^*  Pamelius^  Semler^  aliis  Ghristiaous  vero  quid  simile?  Rhen.  in  edit.  christia- 
nis  V.  quld  stmile  ?  Cod.  Lugd.  B.  christianorum,  sed  recte  statuit  Bavereamp.  cold.  fuld.  scripturam  res- 
tituendam  esse^  nec  repugnant  qu3B  sequuntur.  ^"^  Natu-ram  mali.  Rhen.  Barr.  Semler.  Leopoa.  ^*  Deno- 
tantur  Paris,  Barr.  Rhen.  Herald.  Gagnxus-Gelenius. 

Gommentarius. 


ia  assignandis  odii  in  Ghristianos  causis^quin  potius  B 
praecipua  eorum  causae  capita  recenseat.  Summaa 
esse  injuriffi  eos  damnare  m  hoo  primo  capite  as- 
serere  ag^reditur.  Ineunte  vero  postea  capite4jam 
quinam  sit  genuinus  ibidem  sonsus  ipsemet  aperte 
patetacit  cum  ait  :  «  Atque  adeo  quasi  praBfatus 
hec  ad  suggiilandum  odii  erga  nos  publici  iniqui- 
tatem,  etc.  JBdd. 

(13).  Et  sunt  tanti.  Perinde  ac  si  dixisset  ;  Tanta 
est  eorum  multitudo,  quanta  vos  non  prspterit,8ed 
judicatis  ac  deploramini  multa  pruclamatione  do- 
lentes  sub  prstextu  justitiaB,  et  quasi  accepto  de- 
trtmento  obsideri  orbem  bac  Christiana  religione, 
et  ad  boc  nomen  omnes  homines  confugere,  ut 
merito  de  Ecclesia  Horatianum  illud  decantari  pos- 
set :  Merges  profundo,  jmlchnor  evenit.  Pam. 

(13)  Obsessam  vociferantur  civitatem,  etc,  Barr. 
Civitatem  obessam  vocif.  Kx  multitudine  hominum 
andique  ad  veritatem  confluentium  probare  cona- 
tar  septimins  non  tam  iniquam  Ghristianorum  G 
esse  religionem  ao  illi  suspioarentur,  ad  quam 
ubique  et  ab  omni  sexu  et  conditione  tantus  neret 
coooursus,  adeoque  non  vulgus  tantum  instabile, 
aed  et  viri  claritate  natalium  et  existiroatibne  in- 
lignes  ad  illam  sectam  transirent.  Infra  cap.  111  : 
«  Bonus  vir  Gaius  Seios,tantum  quod  Ghristianus.» 
Et  ibidem :  «  Ego  Lucium  sapientem  virum  repente 
factum  Ghristianum  demiror.  »  Illud  pati  non  po- 
terant  tenebris  ffentilium  addioti,  unde  vel  Taciti 
illa  indignatio,  lib.  xv  Annal..  cap.  44  :  «  Repres- 
saqae  in  prssens  (supplicio  scil.  Cbristi  a  Pontio 
Pilato  necati)  exitiabilis  superstitio  rursum  erum- 
pebat,  noD  modo  per  Judaeam  originem  ejus  mali, 
sed  par  arbem  etiam,  quo  ounota  undique  atrocia 
aut  pudenda  confluunt  ceiebranturque.  »  Loquitur 
de  tempore  Neronis.  Plinius,  lib.  x,  epist.  97 : 
ff  Malti  enim  omnis  «tatis^omnis  ordini8,utriu8que 
sexns  etiam,  vocantur  in  perioulum,  et  vooabun- 
tor.  Neque  enim  civiiates  tantum,  sed  vioos  etiam,  j) 
atque  agros  superstitionis  istius  contagio  perva- 

Sftti  est.  »  Hinc  Rutilii,  qui  Honorii  temporibus 
oruit,  in    liinerario.  versu    305,   amarulentum 
illad  : 

Atqoe  utlDam  naoqnam  Jadoea  subacta  raiseet 

rompeii  bellis  imperioque  Titi. 
Latias  excisss  gentis  contagia  serpunt, 

Victoresque  suoe  natio  vieta  premit. 

Illi  enim  utriusque  religionis  if^uari  Judaos  e^ 
Christianos  confundebant.  Unde  Dion  in  Domitiano 
dicit  ip8um  Giementem  et  Domitillam  necessarios 
8008,  illum  capitis  supplicio,  hanc  deportatione 
in  insulam  Pandatariam  pumisse  tU  ta  xm  'lou- 


8a((i)v  ^Qt)  i|oxiXXoycac.  I.  0.  :  f  ProlapsoB  in  ritus  : 
Judasorum  »  erant  vero  GhriBtiani.  Idem  de  Nerva 
successore  lyranni  refert  vetuisse  illum  quemquam 
ov^Tft  d7c6e{ac  outt  'IouSai7(AOi>  xaTaixiaffBai  I.  e.  : 
c  Neq[ue  contemptus  deorum,  neque  Judaici  ritus 
crimine  in  posterum  acousare.  »  Sulpitius  Severus» 
Hist.  sacras  iib.  xi  :  «  Qua  tempestate  Hadrianus 
existimans  se  Ghristianam  fidem  loci  injuria  pe- 
rempturum,  in  templo  ac  loco  Dominics  passionis 
simulacra  constituit.  Et  quia  Gbristiani  ex  Judeeis 
potissimum  putabantur(namaue  tum  Hierosolymffi 
non  nisi  ex  circumcisione  haoeat  Ecclesia  sacer- 
dotem)  militum  cohortem  custodias  in  perpetuum 
Bgitare  Jussit,  quaa  Judaeos  omnes  Hierosolyma 
aditu  arceret.  Quod  quidem  Gbristianee  fidei  pro- 
ficiebat,  quia  tum  pene  omnes  ChriBtum  Deum 
8ub  legis  observatione  credebant.  Nimirum  id  Do- 
mino  ordinante  dispositum,  ut  legis  servitus  a 
libertate  fidei  atque  Ecclesi»  tollerelur.  »  Unde 
forsan  nec  Arrianus  iilos  discernit  Dissert.  Epic- 
tet.  11,  9,  ubi  taxat  illas  qui  philosopbi  personam 
sumunt  :  cum  revera  non  sint.  Ti  oSv,  inquit, 
0T(i)Vx6v  Aiysi^  ffeaux^v  ;  t(  ^aicox^c  xoh^  icoXXouc  ; 
xl  6itoxp(vTi,  *lou$aIoc  ^v,  "EXXifjvac  ;  0^%  ^?^>  "^^^ 
IxaoTOC  XtY^xat  'Iou$aToc ;  tzS)^  £\Spoc  ;  ncuc  AIyu- 
Tcxioc  ;  Kat  6xav  xivsk  l7cafJi^oxtp((ovxa  fScofxtv, 
tlcaOafjLtv  XiYeiv*  Oux  eoxiv  'louSaioc,  diXX*  6icoxp{- 
vtxai.  "Oxav  ok  dvaXaS^  xh  icdiQoc,  xb  xou  3e6a(ji{x4- 
vou,  x6xt  xal  Soxt  xcjp  ovxi,  xai  xaXtlxai  louSaioc. 
i.  e.  :  «  Quid  appellas  te  Stoioum  ?  quare  deciiiis  et 
faliis  tam  multos?  quam  eb  causam  vis  haberi  inter 
GraecoSfCum  sis  Jud»u8?An  nescis  quam  ob  causam 
quis  habentur  pro  Judaeo,  pro  Syro,  pro  iEgyptio  ? 
At  ^uando  conspexorimus  aliquem  incertarum 
partium,  atque  ancipite  iide,  dicere  solemus  :  Ju« 
dflBUs  non  est,  sed  simulat.  Gum  autem  affectum 
induit  baptizati  et  inter  sectatores  adsciti,  tum  re- 
vera  et  est  et  appellatur  Judsus.  »  Quamvia 
etiam  Judaeorum  proselvti  non  incogniti  illi  fuerint 
ex  furore  illo  ouem  Pharis8eis  asoribit  Ghristus, 
Matth.  XXIII,  15.  Elegana  vero  verbum  usurpat 
lica[x(pottp(2^ttv,  quod  notat  ita  ad  utramque  par- 
tem  propenderoi  ut  quo  pertineat  nesoias»  Aristo- 
teles,  de  Anima^  lib.  xi,  8  ;  "Evia  ^l  xu)v  (ci^cov 
l7ca(jL(pox&p(^ti  T^v  (puffiv,  xcp  xt  ivQptaicci)  xai  xoT< 
Terpiicoatv,  oTov  ic(07)xot.  1.  e.  :  «  Sunt  qua  natura 
anoipite,  partim  hominem,  partim  quadrupedem 
imitentur.  ut  simiae.  »  Et  rursus  iv,  iO  :*0  ^l 
ic(Oir)xoc,  Qidi  x6  T-^v  fjioptp^^v  lica[i(pOTtp{2^ttv,  xa^ 
(jiiQStTipcov  t'  tTvat  xal  di(ji(poTiph>v,  Stob  touxo  ouxt 
o6pobv  i^tt,  oSxt  \<r)(ia,  I.  e,  :  «  Simia  vero,  quod 
controversa  sit  inter  bipedes  et  quadrupedes,quod 
quidem  ad  formam  attineret|ideo  neo  caudam  babet 


311  TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOOBTICA.  313 

tioQ6ai»etiam  dignitatem  (15)  transgredi  ad  hoc  no-  A  hoc  (16)  ipso  modo  ad  sBstimatione  alicuJuB  laten- 
men  quasi   detrimento  mcerent.  Neo  tamen  964      tis  *'  boni  promovent  animos ;  non  licet  rectiusM5 


«B  Latentis  Paru. 


VarisB  lectiones 


Gommentarias. 


nec  nates  :  videlicet,  ut  bipes  cauda  vacat :  qua- 
drupes  natibus.  »  Et  in  pulchro  puero  venuste 
ezpressit  Ausonius  epigr.c.  v. ; 

Dam  dubitat  Natura  marem  faceretne  puellam  : 
FactuB  60  palcher  pene  puella  puer. 

Et  in  simiii  argumento  de  Gyge  Gnidio  Horat. 
Carm.  11,  v.  21  : 

Quem  si  puellarum  ineereB  choro, 
Mire  Bagaces  falleret  hoBpiten, 
DiBcrimea  obscurum,  Bolutis 
CrinibuB,  ambiguoquo  Trultu. 

Sed  ut  unde  digresHus  sum  redeam,  procul  dubio  JJ 
de  Gbristianis  loquitur  fra^menlum  illud  Senec», 
quod  nobis  servavit  Augustmus  in  lib.  de  Civiiale 
Deif  VI,  11.  «  De  illis  sane  Judfleis  cum  loqueretur. 
ait  :  Cuni  interim  usque  eo  sceleratissimffi  gentia 
consuetudo  convaluit  ut  per  omnes  Jam  terras  re- 
cepta  sit.  Victi  victoribus  leges.  dederunt.  »  En  cui 
commercium  litterarum  cum  Paulo  fabuJanturl 
Quem  locum  eo  libentius  addiixi  ut  quae   ibi  se- 
quuntur  emendem  .  •  Ilfi  tamen,  inquit  verbis  8e- 
necs  Augustinus,  causas  ritus  sui  noverunt,  major 
pars  ponuli  facit,  quod   cur  faciat  ignoret.  »   Ita 
nabent  libri  optirai  litteris  Longobardicis  exarati, 
quorum  collocatioDem  servo  non  et  major  pars, 
ut  passim  legitur.  Quamvis  enim  in  illo  buo  qua- 
licunque  scnpto,  quod  jam  deperditum  est,  super- 
'  slitionem  istam  odiosam  sibi  damnet  Seneca,  fa- 
tetur  tamen   illos  ritus  sui  causam   nosse,  cum 
majorpar8populi,Romani  nempe,cujus  vecordiam 
et  ignaviam  ibidem  taxabat,  ignoret  cur  faoiat   idp 
quod  facit.  Bt  sane  prster  mss.  auctoritatem  evin-  ^ 
cunt  id  pnecedentia  apud  auctorem  verba  :  t  Sub« 
.jecit  plane  sententiam,  qua  signiiicaret,  quid  de 
illorum  sacramentorum  ratione  sentiret.  Ait  enim, 
iili  tamen,  »  etc.  Nacit  huc  etiam  Suetonii   locus 
in  Domitiano,  cap.  12.  «  Prster  csteros  Judaicus 
fiscus  acerbissime  actus  est,  ad  quem  deferebantur, 
qui  velut  professi  Judaicam  inlra  urbem  viverent 
vitam,  vel  dissimuiata  origine  imposita  genti,  tri- 
buta  non  pependissent.  Inter  uisse  me  adolescen- 
tulum   memmi,   cum   a  procuratore,  frequeutis- 
simoque  concilio  inspiceretur  nonagenarius  senex 
an  circumoisus  esset.  •  Vides  circumcisionisdiscri- 
mine  opus    fuisse   ut  dignoscerentur.  Imo  adeo 
nullum   discrimen   inter    bas  sectas  facit  ^Elius 
Spartianus  ut  in  principio  vitae  Garacall»  de  eo 
scribat :  •  Septennis  puer,  cum  coUusorem  s']um 
puernm,  ob  Judaicam  religionem  gravius  verbera- 
tum  audisset,  neque  patrem  suum,  neque  patrem 
pueri  vel  auctores  verberum  diu  respexit.  »  Unde  j) 
et  Lampridius  de  Alexandro  Severo  imperatore  : 
cc  Glamabatque  sspius  quod  a  quibusdBm  sive  Ju- 
deis  sive  GnriHtianis  audiverat,  et  tenebat  ;  idque 

fi^r  prasconem,  cum  aliquem  emendaret,  dici 
ubebat  Quod  tibi  fieri  non  vis,  alteri  ne  feceris,  » 
Quem  eumdem  imperatorem  Christum  inter  deos 
referre  et  templum  iili  exstruere  voluisse  narrat, 
sed  prohibitum  ab  iis,  qui  «  consulentes  sacra, 
repererant  omnes  Ghristianos  futuros,  si  id  optato 
evenisset  et  templa  reliqua  deserenda.  »  De  mul- 
titudine  Ghristianorum  adi  etiam  infra  apud  Au- 
ctorem  nostrum  cap.  19,  et  quie  ibi  notantur 
Hav. 

(12)  Et  jam  dignitatem.  Recte  ita  Rigalt.  et  ms. 
Lugd.  Bat.  Aiii  etiam,  quomodo  ms.  Fuld.  Xipbi- 
linus  in  epitome  Dionis  de  crudelitate  Domitiani. 


Kal  T({>  auxcjp  Sxti  SXXouc  xe  7roXXoi>c,  xal  t6v  4>a6iov 
KXijfJtevTa,  6icaTeuovTa,  xa^icsp  dh/e^^iov  Svxa,  xal 
YUvaTxa,  xal  auxiP^v  auYYtvij  lauTou  4>a6{otv  Ao}ii- 
TJXXav  l^ovTa  xaTivcpa^sv  o  AofiiTiavbc,  iinr)vi^6v} 
81  dl(A<poTv  2YxXi](xa  &0e6T7)Toc^  6(p'  ^c  xal  dXXoi  ic  ta 
Ttbv  *IouSa(a>v  ^Qij  ^^ox&XXovtec  icoXXoi  xaTeBixdffST]- 
votv.  *H  61  Ao[xiTiXXa  ^nepcop  (ffOT)  fii^vov  elc  llavSa- 
TepCov.  I.  e  :  c(  Eodem  anno  Domitianut  cum  alios 
multos,  lum  vero  Fabium  Glementem  consulem 
[etsi  patrueiie  ejus  ait  et  Flaviam  Domitillam  Do- 
mitiani  consanguinem  uxorem  habebatj  morte 
afPecit,  illato  amnobus  crimine  atheismi  [ita  enim 
Ghristiana  religio  vocabatur  qun  deos  irridebat]. 
Gujus  rei  causa  multi,  qui  in  mores  Judsorum 
transierant,  damnati  sunt :  quorum  pars  occisa  e&t, 
pars  spoliata  facultatibus  :  Domitiila  tantummodo 
m  Paudatariam  relegata  est.  »  Nota  etiam  hic  Ju- 
dseos  et  Ghristianos  confundi,  et  repone  pro 
4>d6tov  4>Xd6iov,  ut  expresse  dicitur  a  Suetonio  in 
Domit.  c.  iby  neo  alias  patruelis  prinoipis  esse 
potuit  nisi  ex  gente  Flavia,  non  Fabia.  Uxor  eio8 
videtur  hoc  nomen  adepta  in  honorem  matris  Do- 
mitiani,  qus  ita  vocabatur  et  cum  cognomine 
Glia  mature  periit.  Addit  ibidem  Xiphlin.  virum 
olarissimum  Glabrionem  ob  idem  crimen  penisse. 
Tov  81  89j  rXa6p(wva  t^v  ueTok  tou  Tpaiavou  5p- 
(avTa,  yMxyi^^oprini^vxa  xi,  xt  &AXa  xai  ota  o\  tcoXXo^, 
xal  &zi  xai  O^p{oi<  iiiijtxo  dirixTeivcv.  I.  e  : «  Gia- 
brionem  quoque,  qui  cum  Trajano  magistratum 
gesserat^accusatum  prflBter  cstera  superioris  crimi- 
nis,  etiam  cum  bestiis  quando  pugnasset  interfici 
Jussit.  »  Objectus  enim  fuerat  ab  illo  leoni  ferocis- 
simo,  quem  ope  Dei  et  virtutesua  confecerat.  8in- 
gularis  quoque  est  inscriptio  quas  reperitur  in  cgb- 
melerio  D.  Agnetis  via  Nomentana,  referente 
Aringio  Hom3B  subterran,  lin.  iii^  cap.  52,  p.  340. 

8IC  PIt£MIA  SERVAS  VESPA8IANE  DIRE 
GIVITAS  UBI  GLORTB  TUB  AUTORI 
PREMIATUS  BS  MORTK  GAUDBNTI  LETARB 
PROMISIT  I8TE  KRISTU8  OMNIA  TIBI 
QUI  ALIUM   PARAVIT  THBATRUM   IN  GOELO. 

Hefert  Aringius  ad  Domitianum  qui  Gaudentio 
architecto  tbeatri  flBdiiicandi  curam  commiserat, 
ei^ue,  cum  alia  tum  civitatem  dono  daturum  pro- 
miserat ;  huno  autem  re  perfecta,  cum  velut  Gbri- 
stianus  delatus  esset  ad  principem,martyrium  putat 
pro  mercede  sortitum  esae.  Quam  conjeoturam  im- 
pugnat  Reinesius  in  inscript.  p.  955,  legens  vb. 
pASiANi.  DiRB.  GIVIL1TA8.  UBi,  ut  sit  interjectio  mi- 
nantis  et  detesiantis,  et  refert  ad  Antoninum  Bas- 
Bianum  Caraoallam,qui  sextflB  persecutionis  aucior 
fuit,  negatque  Vespasiani  nomine  insignitum  un- 

quam 

(16)  Nec  tamen,  hoc  eto.  Acer  ad  inqnirendum 
stimulus,  tot  ac  tales  homines  ad  sectam  illam 
transire.  Quare  augetur  ignorantifle  crimen,  quod 
non  hisce  exemplis  ad  penitius  inquirendum  mo- 
veatur,  non  enim  ut  vulgus,  oujus  aureH-et  ocuU 
ssepe  testes  mali  sunt,  ut  ait  Publius,  ita  et  qui 
sapere  existimantur  et  in  bonis  quod  perdant  ha- 
bent,  tam  repente  trannirent,  nisi  occultum  et  igno. 
tum  quoddam  antea  bonum  sese  ijpsis  obtulisset- 
Infra  cap.  uit.  :  <c  Illa  ipsa  obstinatio  quam  expro- 
bratis  magistra  est :  Quis  enim  non  contemplatione 
ejus  concutitur  ad  inquireDdum  quid  intus  in  re 
8it?  quis  non  ubi  requisivit  accedit?  ubi  accessit. 
pati  exoptat? 


313 


APOLOGETIGUS^ADV.  GENTBS. 


314 


»spioari,  non  libet  **  propius  experiri.Bic  taDtum  J^  odisse  non  poterant  ** ;  quando  si  nuUam  odii  de- 


fauQaDa  '^  curiositas  torpeBoit,  amant  igoorare, 
eum  alii  gaudeant  cognovisse.  Quanto  magia  hos 
ADacharsis  denotasset  imprudentes  de  prudenti- 
tibns  judicantea  quam  immusicos  "de  mueiois  (17). 
Mafunt  nescire  (18),  quia  Jam  oderunt ;  adeo  quod 
nesciunt,  prsjudioant  **  id  ease,  quod,  si  sciant. 


bitum  deprehendatur,optimum  utique  sit  966  de* 
sinere  injuste,  odisae ;  ai  vero  de  merito  constet, 
non  modo  nihil  odii  detrahatur  flQ),  sed  amplius 
aoquiratur  ad  per8everantiam,etiam  justiti»  ipsius 
auctoritate.  6ed  non  ideo,  inquit  **,  bonum,  quia 
multoa  convertit  (20).  Qtianti  enim  ad  malum  (21) 


VarisB  lectiones. 

»  ybet  Pam.  licet...  libet  Rig,    «i  Rhen.  :  Hio  t.  urbana.  al.  Sio  t.  urbana.     »«  Non  mQsicos.  Parii. 
"  Prayndicandi  esse  Rig.    «♦  Poterunt  Jun.    "  Inquiunt  Jun. 

Gommentarius. 

quam  Domitianum,quod  tamen  probant,  qua  citat  queri  videbatur,  post  confessionem,  Philotas  ne 
Uermolaus  Barbarus  ad  Plinii  praefat.  monumenta  amicorum  quidem  misericordiam  meruit.  »  Hav. 
priBci  aeris,  in  quibus  ita  scriptum  est,  imp.  cjes*  (20)  Quia  multos  conveHit.  Hanc  superius  causam 
DOMiTiANUs  VESP.  Auo.  OERM.  jovi  vicTORi.  Uude  iu  prflBrogativam  suam  traxerat  Auotor,  tot  omnis 
dubium  ad  quem  referri  debeat  illud  nomen  in  ra-  B  generie,  sexus,  locorum,  ad  Christianos  Iransire  : 
riisimo  magni  «ris  nummo  apudPatinum  in  Thes.      sed  quia  juxta  Pubiii  illud  vers.  148  : 


p.  148,  ubi  ab  una  parte  superbissimi  amphithea- 
tri  atraclura,ab  altera  figura  spoliis  insidens.cum 
ramo  oiivae,  et  hao  inscriptione  divo.  auo.  divi. 
vasp.  F.  VESPASIAN.  Etenim  ad  Titum  referri  potest, 
Qt  lit  Vespariano^  et  ad  Domitianum  qui  id  memo- 
ris  fratris  tribuerit ;  quamvis  ad  pnorem  potius 
pertinere  arbitrer;  cum  aliter  nomen  imperatoria 
non  exprimatur.  Guicunque  imperatori  tribuenda 
sint  yerba,  satis  obsoure  certe  tbeatri  structura 
intelligitur  per  illa  olorie  tue  autori  ez  opposi- 
tione  toeatn  in  cmlo.  Quod  si  ad  Domitianum  re- 
feras,  malim  aecundo  versu  legere  : 

civilitas  ubi  qlorib  tub  autoris. 

Ita  enim  de  illo  8uetonius,oap.  18  :  «  Commendar^ 
Be  verecundiaoris  adeo  sentienat,  ut  apud  Senatum 


Est  turba  lemper  argumentum  pesBimi, 

Ideo  diloit  hancobjectionem  e^regie  in  sequentibus 
ex  virtute  Christianorum.  Dixerat  ante  quoque, 
non  tantum  omnem  sexum,  sed  et  dignitatem  ad 
hoo  nomen  transgredi,  facilem  inde  quoque  viam 
defensioni  monstrante  eodem  Publio  versu  489  : 

Non  qua  multie  plactas,  aed  qualibus^  stude  (Hav.) 

(21)  Ad  malum  prasformantur.  Editio  Barrsi  et 
Pamelii  prxformantur,  quasi  illos  respiciat  quos 
Cebes  ex  pocuio  Erroris  et  Ignorantiae  ab  Impostura 
propinat»  largius  haurire  dicit,  atque  ita  ad  ma- 
lum  prseformari,  cum  ii  quos  Tertullianus  vocat 
/rani/tt^(U,  sint  qui  ibidem  ab  Opinionibus,  Volup- 
tatibus,  eto.  io  transversum  a  reota  via  rapiuntur. 
Sed  ipse  Cebes  dignus  est  cujus  verba  ascriban* 


sic  quondam  Jactaverit,usqueadhuo  certeanimum  G  ^u^-    Dpqfc,   inguit  ibi   monstrator   labul»,  TrapA 
meum   nrnhAfltia  «1   vnltnm    .  V/>*  .,,„,-   — ^«.,^       ^^^  icuAtjV    0p6vov    TbuTOv,    xae'    &v    etanopiueTat    t 

6'yXoc,  i^*  00  )ca07)Tai  yovi?!  ireTcXafffJLrfvj  Ttj)  ^6*tf 
xat  iti6avi?i  (paivoixivT)  xal  iv  Tii  Y«ipi  txP^^^  ^°" 
Tiipi^v  Ti  ;  'Opw.  'AXXa  tU  iff^iv  aoTif  ;  Iotjv.  *Ani, 
TT)  xaXeiTai,  ^irja^v,  i^  icavTsc  tooc  4v6pa>7cooc  irXa- 
va>7a.  ETTa  xl  irpaTTet  aiTiJ ;  Too^  etfficopeoop.4vooc 
el<  Tov  p(ov  TCOTt^ei  t^  laoTrJc  SovdifJiei.  Tooto  81 
t(  ioTi  zb  icoTcSv  ;  llXdcvif^,  2<p7)v,  xai  "AYvoia.  ETTa 
xi  ;  IIi^vTec  TOOTo,  TcopeoovTai  elc  Tiv  B^ov.  U(5Tepov 
oov  icavTec  7c{vooffi  t6v  icXdivov,  fi  oo  ;  IldlvTec  ic(- 
voofftv,  ?yijv  4XX*  ol  filv  icXeTov,  ol  8e  ^ttov.  'ETt 
81  oSy*  opqfc  2v8ov  Tfj^  tcoXtqc  icXfiO^c  ti  vovatxtov, 
iTaipcov  TcavTO^aicdk  fxop^a^  l^ooffcbv  ;  'Opot>.  AoTal 
ToCvov  A^^at  xai  'Eici6ofji(ai ,  xal  'llSoval  xaXoov- 
Tat.  "OTav  oov  el(ncopeoT)Tai  6  8}^Xoc^  divaicTjSwffiv 
a&To^,  xal  TcXtxovTat  icpic  IxaoTov,  eTra  iTciYooat. 
Uoo  81  diTcayooaiv  aoTooc  ;  Al  [jlIv  elc  xh  ffb^(ea6ai, 
lcpij,  al  81  elc   T^  d7C($XAoff6<xi  8ia  t:^|V  'AiciTTjv,  1.  e  • 


l 


meum  probastis  el  vultum.  •  Vox  auum  quoque 
proAOiON.  i.  e.  Sanctorum.  Hav. 

(17)  Anacharsis.  Laertius  in  ejus  Vita  :  eao|xdt- 
titv  51  i-pTj  icS><  ToTc  "EXXijffiv  iYto>vi(;ovTai  \xh  ol 
Ttx^TTai,  xal  xp(voocri  8k  ol  uifi  Te^vTTai,  hoc  est, 
iaterprete  Rhenano  :  «  Mirari  autem  se  dixit,quo- 
modo  apud  GrsBCos  artifices  quidam  oertarent,  ve- 
rum  judicarent  qui  non  essent  artidces.  >»  Pam. 

(18)  MalufU  nescire.  Causam  ostendit  cur  in  iliis 
exemplum  aliorum  et  curiositashumana  non  ultra 
progrediantur,  qula  malunt  nescire,  etc.  Minucius 
p-  31  :  M  Ut  ante  incipiant  hominet  odisse  quam 
nosse  :  ne  oognitos  aut  imitari  possint,aut  damnare 
noD  possiot.  >  Ouo  facit  et  illud  8enec»  epist.  29 
de  quodam  Marcellino  :  «  Raro  ad  nos  venit,  non 
ilia  cx  causa,  quam  quia  verum  audire  timet,  a 
"00  periculo  jam  abest .  nuUi  enim  nisi  audituro 

icendum  est.  »  Hav.  ^^..,  ^. .^    ,^  ^..«,w.^«„«..  w.-.  ..,r  « ,,, ..  ^  . 

{W  Odii  irahaiur.  Ms.  Fnld.  legit  odio  detraha'  j)  «  Videsnei  inquit,  Juxta  portam  solium  positum, 
Isr.Non  diBsimile  valde  est  argumentum,  quo  uti-  qua  turba  ingreditur,  cui  mulier  insidet,  ficto 
4ni.i>^^«4i./t.«.  .j  T j  .„.• _.. —       vuitu,arffutaquespecie,etmanupoculuraauoddam 

tenens  ?  Video,  inquam,  sed  c|uae  illa  est?  Impos- 
tura,  inquil,  qu8B  omnes  homines  deduoit.  Et  quid 
agit  illar  lis  qui  in  vitam  ingrediuntur,facultatem 
suam  propinat.  Qu»  vero  est  illa  potio  ?  Error, 
inquit,  et  ignorantia.  Quid  tum?Hao  potaveniunt 
in  vitam.  Nam  ergo  omneserrorem  bibunt?  Omnes 
bibunt,  inquit ;  sed  alii  plus,  alii  minus.  Nonne 
praeterea  intra  portam  vides  lurbam  qoamdam 
mulierum  preditarum  variis  meretricum  formis  ? 
Video.HflB  ergo  Opiniones.  Gnpiditates  et  Voluptates 
appeliantur,  turbaque  ingrediente  exsilientes,  am- 
piectuntur  singulos,  atque  abducunt.  Quo  vero 
abducunt  eos^Aliae  ad  ssJutem,  inquit,  ali»  ad 
interitum  ob  imposturam.  »  Sequitur  ibidem  :  Oo 
81  8tdk  T-J^v  ^otav,  xai  t^v  icXdlvov,  Sv  iceTct&xaffi 
icapa   TTjc    'AitiTTjc,    o^x   e6p(axooat   itola    ItcIv   -^ 


pT,n!^  8c<7}xa>v  ^{v  Tt  Te^vdl^wv  AX(axa)|jLat.  i.  e  :«  Non 
eDim  i^oras  rursus  ubi  Gaucasus  est  ;  neque 
indigebia  vincolis,  si  quo  modo  versutias  agens 
deprehendar.  >  Pietosque  ille  latro  apud  Apuleium 
in  Asino,  lib.  vn  :  «  Prssertim  vobis,  si  sententia 
bsc  mea  displicuerit,  liceat  rursus  ad  asinum  re- 
dire.M  Senaus  est,  co^osci  utique  debere  causam 
Cbri8tiaDorum,que  si  insons,  illi  tamen  eam  odisse 
Bi  ▼elint  poasont,  qnamvis  bene  meritis  non  insidiari 
debcre  ille  apud  Curtium  ait  lib.  vi,  10,  sin  secus 
•ccidat  in  criminis  examinatione,  justa  odii  causa 
wt,  nt  qus  etiam  justitiaB  auctoritate  nitator.  Idem 
Curtias  VI,  II,  in  One  :  u  Itaquo  anceps  qu«stio 
iQit :  dum  inficiatos  est  facinus,  crudeliter  tor- 


i 


315 


TfiRTULLlANI  OPEftUM  PAR8  L-SKRIBS  I,  APOLOGETICA. 


316 


prffiformantur  «,  quanti  transfug»  in  perfereum  ?  A  tere  (23),  devitant  apparere,  trcpidant  deprehenBi, 
Quia  negat"?Tamen  quod  vere  malum  est,  ne  negant  aocu8ati,ne  tortiquidem  {24)facileaut8em- 
ipsi  quidom,  quos  rapit,  defendere  pro  bono  au-  per  confitentur ;  certe  «68  condemnati  «•  moBrent ; 
dent.  Omne  malura  aut  timore  aut  pudore  natura  dinumeranl  in  aemetlpsoe  (25)  mentis  male  impe- 
periudit  (22).  «61  Denique  malefici  gestiunt  la-      tus  "  vei  fato  (26)  vel  aBtris  (27)  imputant ;  nolunt 

VarisB  lectiones. 

"  Rhen,,  Herald.,  Rigalt.  ei  Haverc.  e  codd.  Put.,  Bong  et  Luqd.  perfomantur ;  cod.  ^^^-^^^^^J^^^^^^ 
Pamel.  et^Barr^us:  p?«formantur.  "  fyouwer.  mavult.  scribi  ex  MS.  P"^ 'Jfg**  Un^^  ^^^.  !«^,X 
lum  est..,  quos  oapit  defendere.    »  Damnati  SemUr.  Condemnati  Paru  et  alii.    "  Cod.  Futd.  .  meniis 

ignaviam. 

Gommentarius. 


AXYjetvT)  686(:  ^  iv  xq)  picp,  dXXi  itXavwvxai.  1.  e. 
«  Uli  vero  propter  ignorantiam  et  errorem,  quem 
apud  imposturam  iiauserunt,  veram  degenda  vitae 
viam  non  inveniunt ;  sed  temere  oberraat.  w  Et 
bano  auidem  tabulam  veteres  sapientes  saspe  respi 

.    *..  .   T\      i_ i_i-  I i  : —  :i.<.^  r..:»». 


ne  ipso  quidem  suocubuit  igni.  »  Cicero  PartU. 
Orat.  c.  L.  ubi  torturam  dissuadet :  «  Alii  autem, 
inquit,  aut  natura  corporis,  aut  consuetudme  do- 
lendi,  aut  metu  supplicii,  aut  mortis,  vim  tormen- 
torum  pertulerunt.  »  Hav. 


nano  aumem  laouiam  veteres  sapieuios  bacpc  resnii-      wiuiu  p«»v«*o» »...." -ooftinnf 

oiunt,  ita  ut  Paulo  apostolo  haucf  iuoogQitain  fuisse  o      (25  Dmumeranl  in  '^^'P«>'-}±,f^'J^^^^^\ 
appa^eat  cum  alii»  in  locia.  tum  Ephes.  iv,  22.  T4v  "  oollustrant  et  recensent  mtus  w™Vl   a„m«r.^ 


appareat  cum  ains  m  locis,  luni  Eph  . 

icaAaiov  ^fvOpwirov  t6v  ;p0stp6[JLSvov  8ta  xk^  'Etci- 
Oufjifa;  x^c  'AtiAttqc.  Hinc  iliud  Lucretii  lib.  ii,  9  : 

Daspicere  unde  queas  alios,  passimqae  videre 
Errare,  atque  viam  paittntes  quffirere  vilaB. 

Quomodo  lectio  bsc  prseformantur  augeret  sensum 
apud  Tertult.  nostrum,  cum  non  tantum  multi  a 
bona  via  quam  ingressi  sunt  avocentur  ab  opinio- 
nibus,  etc,  sed  etiam  plerique  nimis  poti  de  Im- 
posturn  pooulo  tota  via  vel  a  principio  aberrent. 
Hav. 

(22)  Natura  perfudit.  Ms.  Lugd.  Bat.  perfundu. 
Eiegdns  est  hujus  verbi  usus,  translatus  a  rebus 
liquidis,  in  quo,  ut  Beepe,8ecutu8  est  latinissimum 
auctorem  Lucretium.  liie  iib.  iv,  80  : 

Tam  masris  hsBc  intiia  pcrfiiga  iopore 
Omnia  conrident,  conrepta  iuce  diei. 

Idem  deecribens  vim  mortis  lib.  eodem^versu  921 : 

Namque  jaceret  ^ 

^terno  corpus  perfusum  frigore  lethi. 

Quia  vero  turbatur  ita  mens  aCfectibua,  non  raro 
foras  ostendit  monstri  quid  intus  alat.  Sallustius 
do  Boccho  Mauritanise  rege.  dubitaata  an  Sullam 
JuguFthae,  Jugurthamne  Sullae  tradei«t,  cap.  113  : 
((  Maurus  adhibitia  amicis,  ac  statim  immutata 
voluntate,remoti8  cffiteris,  dicllur  secum  ipse  mul- 
ta  agitavisse,  vultu  corporis  pariter  atque  animo 
varius  :  quae  scilicet  tacente  ipso  occulla  oris  pa- 
tefecisse. »  Lege  pectoris  ex  ms.  magistri  quondam 
mei  Petri  Francit.  Hav. 

(23)  Gestiunt   latere.  Prout  pulchre  preces  ilio- 
rum  describit  Horatius  lib.  Epist.  I,  xvi,  60  : 

Pulchra  Laverna, 
Da  mihi  fallere  ;  da  justo  Bancto(][ue  videri  ; 
Noctem  peccatis,  et  iraudibus  objice  nubem. 

Impii  poets  Lucretii  pii  versus  sunt  v,  li53|  in 
improbos  : 

Nec  facile  est  placidam,  ac  pacatam  degere  vitam, 
Qui  violat  factis  communio  foedera  pacis. 
Etsi  faliit  enim  Diyum  genus  humanumque  : 
Perpetuo  tamen  id  fore  etiam  difBdere  debet. 

Quare  salubre  illud  Giceronis  consilium  :  «  Satis 
persuasum  esse  debet,  si  omnes  Deos  hominesque 
celare  possimus,  nihil  tamen  avare,  nihii  injuste, 
nihil  iibidinose,  nihil  incontinenter  esse  faoien- 
dum.  »  Hav. 

(24)  Ne  torti  quidem.  Idem  aoelus  libidem  apud 
Apuleium  :  «  Revalescente  prorsus  astutia,  cons- 
tantissime  negare  et  accersere  mendacii  medicum 
non  desiit.  »  Et  pauio  post,  evidentius  etiam  con- 
vioto,  «  Nec  rota  vel  equuleus,  more  Grfficorum 
tormentis  ejus  apparata  Jam  deerant :  sed  obfir- 
matus  mira  prssumptione,  nullis  verberibus  ao 


collustrant  et  recenseni  iniu»  soumnpDuo,  «v»/  v«., 
acta  Bua,  vere  semetipsos  scrutantur.  Numerare 
enim  est  recensere,  teste  Virg.,  IV  Georg.  : 

Atque  chao  deoBoa  divum  nomerabat  amores. 
Quod  si  penitius  explioes  dinumerani,  esse  poterit, 
ffistimant  se  ;  nam  qui  numeratur  et  censetur,  lu 
pretio  aliquo  est  et  censu.  Lac.         ^ 

(26)  Fel  fato.  Primum  objectom,  in  quod  homo 
culpam  a  se  removens  conjicit.  Zeno  Stojous  olim 
servum,  in  furto  deprehensum,  cum  oastigaret,at- 

?[ue  ille  se  purgans  reclamaret,  Futate  mihi  erat 
urari,  tangens  doctrinam  magistri,  ille  non  msci- 
te,  et  casdi  xal  aapT-vai  inquit.  llla  enim  natura  ho- 
minis ;  objurgamus  quotidie  falum,  dicit  Seneca  m 
prffistantissima  illa  epist.  93.  Idem,  de  Promd^,  c. 
5,  ex  illorum  mente  :  «  Quare  tamen  Deus  tam 
iniquus  in  distributione  Fati  fuit,  ut  boms  viris 
paupertatem,  vulnera,  et  acerba  funera  ascnDe- 
3  ret?  »  Idque  ex  disoiplina  Aristotelis,  ut  docetnos 
Theodoretus  in  pulcherrimo  libello,  aui  inscribi- 
tur,  Grxcarum  aftectionum  curatio,  vei,  Evangelu:x 
veritaiis  ex  Grxca  philosophia  cognUio,  p.  edit.  5>yi- 
burg.  86.  Adde  Lucianum  Dialog.  25,  cujus  oratio 
cum   mious   sit  religiosa,  suocedat  illi   Prosper 
Aquitanus,  cujus  verba  sunl  :  «  Fati  enim  opmio 
vana  est,  et  de  faisitate  concepta ;  prffidestinationis 
autem  fides  multa  sanctarum  auctoritate  Scriptu- 
rarum  munita  est  :  cui  nullo  modo  fas  estea^qoffl 
ab  hominibus  male  agunlur,  ascribi :  qui  m  pro- 
clivitatem  cadendi  non  ex  conditione  Dei,  sed  ex 
primi  patris  prfflvaricatione  venerunt. »  In  respon- 
sionib.  ad  capitula  Gallorum  c.  1.  et  ibid.  :  «  Pr«- 
destinationem  Dei  nullus  Catholious  negat :  raia- 
lem  aut  necessitatem,  multi,etiam  non  Chrisliam, 
refutant  »  Ipse  enim  Tertullianus,  de  Anima.c. 
20  :  c<  Super  h»o  si  et  alia  qu»  pr»sunt  potesia- 
tes  :  enim  vero  prasunt.  Seoundum  nos  quidem 
D  Dominus  Deus,  et  diabolus   «mulos,   secundum 
communem  autem  opinionem  et  Providentia  ci 
Fatum  et  Necessitas  et  arbitrii  Libertas.  Nani  h»o 
et  phiiosophi  distinguunt,  et  nos  secundum  fidem 
disserenda  suo  jam  novimus  titulo.  »  Sapienter 
iteque  ad  Auctoris  mentem  magnus  ille  Homerus 
Odyss.  A,  versu  32,  apud  quem  Jupiter  : 
•Q  ikJtcoi,  oTov  StJ  vu  ecouc  Bpoxbi  alTi(5cDVX0i  I 
'E^  ^(Awv  Yokp  «padi  )cax'  Ifxiievai-  o\  51  xai  aurol 
2«p^<Tiv  (iTa<jeaX(i[i<Jtv  6it^p  [L6po^  5X^1  Ixoufftv.     ^ 
Va  proh,quam  nunc  hominea  injuste  Numina  culpanl- 
Ex  nobie  namque  csse  mala  aiunt ;  at  flibi  ipsi 
Nequitia  propria,  prceter  Fatum,  mala  gignunt.  hav. 

(21)  Vel  astris.  Significat  vanam  eorum  opinio- 
nem,  qui  vitae  bu»  casus  prosperos  et  ajlversos  aD 
astris  dependore  credebant,  qu»  ars  Genetbuaca 
dioebatur  vulgo^  de  qua  etiamnum  exstat  vetustis- 


■  I 


S17 


APOLOGETIGnS  ADT.  QBNTES. 


818 


defendendi,  iliii  abnegari,  cum  crimen  ex  circum' 
staniis  vel  dilui^  vei  970  probari  soleaL  Imo 
ostendit  vel  inde  sedx  hujus  innocentiam  ouod 
olim  Trajanus  inquiri  eos  prohibuerit^  licet  oblatos 
damnari  voluerit,cujus  ridet  censuram  sibi  ipsi 
contrariam,  pergiiaue,  cum  in  illa  expiodenda^ 
inm  in  reprehenaendii  perversis  Judicum,  in 
emendandis  ChHsiianis  actibus,  simul  in  causam 
hujus  maii  inquirenSt  quod  illos  cum  nudo  no- 
mine  Christianorum  facit  prseliari. 

Si  certum  est  denique  nos  nocentissimos  esse, 

our  a  vobis  ipsis  aliter  tractamur,  quam  pares  no- 

striy  id  est  csteri  nocentet  ?  cum  ejusdem  **  noxa 

eadem  Iractatio  deberet  intervenire.  Quodcunque 

dicimur  ",  cum  alii  dicuntur  (3^),  et  proprio  ore 

et  mercenaria  advocatione  utuntur  (32)  ad  inno- 

centiflB  sua  commendationem.  Respondendi,  alter- 

VariaB  lectiones. 

^  PameL,  Semier,f  aU.\  Ghristianus  v.  quid  simile?  Rhenanus  in  ed,  I  Ghristianis  v.  quid  s.  Cod. 
Lugd,  B.  Gbristiaaoram  ? .  a.  s.  sed  rede  staiuit  Havercampus  cod,  Fuld.  scripturam  restituendam  esse;  nec 
repsijptant  qum  sequuntur.  "  interrogatur  Paris.  **  Quoa  boc  malam  est  Cod.  Agob.  Lugd.  *^  Naturam 
mali  Rhen.  SenUer.  Leopold.  *«  Quod  hoc  malam  est  alii,  '*  Cod.  FtUd.  posna  ? ictoria.  ^  Nozietatis 
Rigalt.  Haverc.    *^  Dicimus  Paris. 

Gommentarius. 
simDm  carmea  Manethonis  iGgyptii,  cujus  Apote-  B  ^Q   sancta  iumina  :  Od$k  uavcov  Ouxtxi?^  etc.  Id  est  : 

I  4*  *  \  1  *aat*a*A  *  VV  *   ^  «*Mla  «  Ol 


enim  sunm  e88e,quod  M9  malum  agnoscunt.Ghri-  A 
sti&nos  vero,  nihil  simile  ^ ;  neminem  pudet,  no- 
minem  p(£nitet(28),ni8i  plane  retro  non  faisse(29). 
Sidenotatnr,  gloriatur;  accusatur,  non  defendit ; 
interrogatu8'vel  ultro  confitetur;  damnatus  gratias 
agit.  Quid  hoc  mali  est**  quod  naturalia(30;mali '' 
non  habet,  timorem,  podorem,  tergiversationem, 
pGeniteotiam,  Heplorationem  ?  Quid  hoc  mali  est*^ 
CQJus  reus  gaudet?  cujus  accusatio  votam  est,  et 
poBna  felicitaB  ^?  Non  poles  dementiara  dicere, 
qui  revinceris  ignorare. 

GAPUT  11. 

Argumentum.  Jam  viro,  sit  ut  malefieos  traetare  ve- 
Ont  Christianos  oportuit  saltem  eodem  modo  in  Jure 
eum  utrisque  agi,  nec  facuitas  quocunque  modo  se 


Jesmatica  primus  luce  donavit  et  ab  interitu  vin- 
dicavit  preceplor  meus,  vir  summus.Jacobus  Gro- 
Qovias :  multa  qooque  apud  Manilium  Fulgentium 
et  alios  in  hanc  rem  passim  legas.  Merito  autem 
pro  ridiculo  babitum  hoc  a  Ghriatianis,  melius 
edoctis,  quorum  passim  scripta  perstrigunt  va- 
nissimam  hanc  opinionem.  Noster  d$  laotolatria, 
e.  9  :  «  De  aslrologis  ne  loauendum  quidem  est. 
Sed  quoniam  quidam  istis  aiebus  provocavit,  de- 
fendens  sibi  perseverentiam  professionis  istius, 
paucis  utar.  Non  allego,  ({uod  idola  honoret,  quo- 
mm  nomina  coelo  ioscnpsit,  quibus  omnem  Dei 
potestatem  addixit :  quod  propterea  homines  non 
potant  Oeam  requirendum,pr8e8umente8stellarum 
no9  immutabili  arbitrio  agi,  »  etc.  Quos  ibidem 
ez  Suetonio  Urbe  et  Italia  expulsos  quondam  nar- 
rat  Valeriua  Maximus  lib.  i,  c.  4.  <c  G.  Gornelius 
Hispallus    prstor  percgrinus  M.  Popillio  Leenate, 


«  Ma^orum  sacrificandi  faculta8,atque  ex  fibrarum 
incisione  praBscientia  :  nec  Chaldflsorum  astrologia 
et  nativitatum  observatio  res  nostras  eodem  cum 
sideribus  motu  volvens,  cum  tamen  nec  quid  ipsi- 
met  sint,  aut  futuri  sint  cognoscere  queant.  «  Ubi 
consulendus  Scholiastes  Nicetas  p.  601.  Hav. 

(28)  tieminem  pudet  n.  p.Plinius  in  oelebratissi- 
maista  epist.  :  <«  loterrogavi  ipsos,  an  essent  Ghri- 
8tiani ;  confitentes  iterum  ac  tertio  interrogavi, 
Bupplicium  minatus  :  perseverantes  duci  jussi. 
Neque  enim  dubitabam,  qualecunque  eseet  quod 
faterentur  :  pervicaciam  certe,  et  inflexibilem  ob- 
stinationem  debere  puniri.  »  Quam  potius  animi 
constantiam  pr»  se  fert  noster  etiam  Tertullian*  in 
libro  ad  Scapulam,  c.  1  :  «  Nos  quidem  neque  ex- 
pavescimus,  ueqae  pertimescimus  ea,qua  ao  igno- 
rantibus  patimur:  cum  ad  hanc  sectam  utique  su- 
scepta  conditione  ejus  pacti  venerimus,  ut  etiam 


Cn.  Catpornio  consulibus,   edicto   Ghaldieos   intra  n  animas  nostras  auctorati  in  has  pugnas  acoeda- 


decimnm  diem  abire  ex  Urbe,  atque  Italia  Jussit : 
levibuB  et  ioeptis  ingeniia  fallaci  siderumioterpre- 
latione,  quaestuosam  mendaciis  suis  caliginem 
injicientet.  »  Eximii  ex  veteribus  theologi,  Pro- 
Bperi  Aquitani,  versus  ad  hanc  vanitatem  perti- 
neotes  ascribendos  duxi;sunt  autem  ex  aureo  poe- 
mtte  de  Providentia  Dei. 

Sed  qno  te  prfficeps  rapit  orbita?  vis  bonna  esse 
Absaoe  labore  tao  7  credit  hoc  credere  potte, 
Si  tioi  mutentar  natalia  sidera.  quorum 
Te  pravam  decureut  agit,  quid  vana  vetatti 
Perxagia  errorit  Chald^ts  qusrit  in  attris  ? 
Ooamvifl  tollicitia  adeas  ccelettia  curit, 
£t  penitot  caatat  rerum  tcrateris  apertat, 
NoD  renuit  maffe  notte  Deum,qaam  cuique  elemento 
Naturam  dederit  :  gua  pontom  lege  moveri 
Jataerit  :  aut  tenerit  quam  vim  conseverit  aurit  ; 
Sidereotqae  igaet  ia  goffi  momenta  creavit. 
Qni  com  sincerut  tit  fons  flequiqoe  booiqae, 


mu8,  ea  quae  Deus  repromittit,  consequi  optantes, 
et  ea  qus  diversae  vits  comminalur,  pati  timen- 
tes.  Deni^ue  cum  omni  sffivitia  vestra  concer- 
tamua,  etiam  ultro  erampentes  :  magisque  da- 
mnati,  quam  absaluti  gauaemus,  »  Hav. 

^29)  Nisi  plane  reiro  non  ]fuisse.  Tantum  abest, 
nt  omnino  moereant  non  ante  et  olim  tales  factos 
esse.  Ita  Lncretius  dixit  de  plano  pro  certe  vel 
omnino,  i,  4^2  : 

Hoc  tibi  de  plano  postum  promittere,  Memmi.  H4v. 

(30)  Naturalia  mali.  Ita  ms.  Fuld.  et  Pamelins, 
quem  sequitur  Junius,  et  Rigaltius.  Alii  mss.Barr. 
et  Rhen.  babent  naturam  mali^  quam  lectionem 
malit  Scriverius,  non  ego.  Nuster  enim  Ita  sin- 
gulare  naturale  usurpavit,  oap.  41,  de  anima  : 
«  Malum  igitur  anime,  prffiter  quod  ex  obventa 
spiritus  nequam  superstruitur,  ex  originis  vitio 
antecedit,naturale  quodammodo.  Nam,ut  diximus, 


Immitem  juttit  lepem  priBtcriptit  iniquit,               D  naturae  oorruptio  alia  natura  est,  babens  suum 
Si  pnaa  ipse  hommum  mores  conttruxerat  attnt.  "  r» « *-iL  : :i:-^* ! i-. :«  «..«♦^ 


pnaa  ipse 

Namqaeadvertatibi  tanthffic,nimiomqae  repugnant 
Eiigcre  intontet  actat  :  delictaque  pcenis 
Afficerey  et  cunctot  eadem  ad  promitta  vocare  : 
CoDtra  aatem  natit  violentom  afflgere  tidut, 
Quod  nec  velle  bomini  cedat.  nec  putte.ted  omnes 
Desuper  ignarot  et  virtut  ducat  et  error. 
Erffo  aut  ffilhereit  nallum  ett  jut  igoibnt  in  not, 
Aai  tl  quid  nottri  retinent,  amitiere  potsuat. 

Ubi  veraa   septimo    acribendum    puto    exigente 
lensai  opertas*  Gregoriaa  Nazian»enu8,  orat.  39^ 


Deum  et  patrem,ipsum  scilicet  corruptionis  aucto- 
rem  :  ut  tamen  insit  et  bonum  animae,  illud  prin- 
cipale,  illud  divinum  atque  germanum,  et  proprie 
naturale.  »  Ms.  L.  B.  «  Natura  alia  mali  n.  n.  » 
Hav. 

(31)  Cum  alii  dicuntur.  Sensus  est,  cum  alii  rei 
accusantur  ejus  criminis,  quod  nobis  imponitur, 
qnalecanque  id  sit  :  fatur  illis  proprio  ore,  etc. 
Hav. 

(32)  Bt  mercenaria  advocatione   utuniur.  Barr. 


319 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


320 


oandl  (33)  facultss  patet,  quando  neo  lioeat  inde-  j^ 
fensoB  971  et  inanditos  omnino  damnari  (34). 
Sed  Ghristianis  solis  nihil  permittitur  ioqui,  quod 
causam  purget,  quod  veritatem  defendat,  quod 
judicem  non  faciat  injustum  (35).  Sed  illud  solnm 
exspectatur  ^  (36)  quod  odio  publico  necessarium 


9 

est,  confessio  nominis,  non  examinatio  criminis  ; 
quando  si  de  *^  aliquo  nocente  cognoscitis,  noo 
statim  confesso  eo  nomen  bomicid»,  vel  saorilegi, 
vel  incestiy  vel  publici  hostis  (ot  de  nostris  ^  elo- 
giis  *^  (37)  loquar),contenti  sitis  ad  pronuntiandum 
nisi  et  consequentia  ezigatiBy979qaalitatemfacti, 


Yarise  lectiones. 
••  Spectatur  eorngit  aavercamp.      ••  Alio  Semier.      ♦»  Semler  aliique  :  vestris,      ♦*  De  nostris  edogiia 


Parisin, 


Commentarius. 


mercenarii,^  Gio.  lib.  vii,  epist.  2  :  «  Hoc  consilii 
dederim,  ut  a  singulis  interregibuE  binas  advoca- 
tiones  postulent.  »  Vide  Senecam  in  Conlrov.  in 
prooemio,  et  in  Lusu  de  morte  Claudii.  Ms.  Fuld. 
«  Et  proprio  et  mercenario  ore  ,  et  advocatione 
utuntur.  •  Est  enim  advocatio  id  quod  jam  comuU 


tatio  dicitur.  Gic.   ad  Trebat.  iib.  vii,  epist.  13  :  R  tus  fuit.  IIav 


M.  Fabii  Aitercationum  librum  anum  cujns  fldem 
in  hoc  suspectam  habuit  Petrua  PithoBus,  si  tamen 
vera.  fuit  ejusmodi  opus  [hodie  enim  nusquam, 
quod  scio,  invcnire  est]  quale  controversie  Senecs 
et  forte  cadem ;  vel  declamationum  bodie  etiam 
Quintiliano  inscriptarom  libelluB,eo  titulo  insigni- 


«  Iq  re  militari  muito  est  cautior,  quam  m  advo- 
cationibus.  »  et  iii  Yerr,  c.  12  p.  :  <<  Quo  sffipenu- 
mero  senatus  convocatur,  quo  maximarum  rerum 
(]^uotidie  advocationes  fiunt.  »  Triplex  itaque  prs- 
Btdium  reis,  vel  in  eloquentia  sua,  nam  ut  Pubiius 
71  : 

Qui  pro  ionocente  dicit,  Batis  eat  eloqaeuB. 

Suetonius,  de  censura  Claudii,c.l6  :  c  Nec  quem- 
qoam  nisi  sua  voce,  utcunque  quis  posset,  ac 
aine  patronOy  rationem  vit®  passus  est  reddere.  » 
Diogenes  Laertius  de  Aristippo  narrat  objurgatum 
iilum,  quod  in  causa  propria  rbetorem  conduxis- 
set,  respondisse,  et  coquum  conducere  solere  dem 
coenam  faceret;  vel  in  lingua  advocati  conducta, 
cujus 

mOBStOB 

Defensura  reos  vocem  facandia  mittit. 


(34)  Quando  non  liceai,  etc.  Apud  Livium  Titus 
Quintius  clamitat,  «  reum  capitis  indemnatnm 
indicta  causa  non  debere  vioiari.  »  Ita  tamen  cum 
Gbristianis  actum.  Vide  c.  31  :  «  Admittitis  nim 
probare,  quodcunqne  defendimus.  »  Ironice.  Hav. 

(35)  Judicem  non  faciat  injustum»  Eleganter 
dictum,  sic  supra  c.  1  :  «  Casterum  inauditam 
si  damnent,  praeter  invidiam  iniquitatis,  etiam 
suspicionem  merebuntur  alioujus  conscienti», 
nolentes  audire  quod  auditum  damnare  non  nos- 
sint.  »  Alexander  apud  Curtium,  vii,  2  :  «  mjsi 
quae  dolata  essent  excussissem^valde  dissimuiatio 
mea  suspecta  esse  potuisset.  »  Ipse  quoque 

Se  damnat  judex,  innocentem  qui  opprimit 


Publius  vers.  602.  Hav. 
(36)  Exspectatur.  Meliori  sensu,  ut  puto,  legas 

spectatur,  Simile  mendum  obsedit  codices  Augu- 
ut  de  Pisone  auctor  panegyrici  ad  eum,  qui  nec  q  stini  de  Civiiate  Dei,  lib.  vi,  c.  10  :  u  Doctus 
Ovidius  nec  Lucanus,  sed  alius  quispiam  non  ine-      Arcbimimus,    senex   jam,  deceptus,  quoiidie  in 


ptus  poeta,  ut  aiias  ostendam ;  vel  deniq  ue  in  ad- 
vocatione,  quum  instruitur  reus  ar^umentis,  qui- 
bus  causam  suam  defendat.  Talis  mercenarius 
Tertullus,  act.  24,  1,  cum  Paulus  proprio  ore  se 
defenderet.  Hav. 

(33)  Repondendif  altercandi ,  Quod  semper  fere 
in  judiciis  Romanorum  obtinebat,  eratque  [ut  ve- 
teres  testanturj  in  istis  altercationibus  mordacis 
joci  mirus  artifex  Tullius  Gicero.  Apuleius  hfpc 
quoque  ita  conjunxit  lib.  x  Aurei  Asini  :  «  Quibus 
autem  verbis  acusator  invenerit,  quibus  rebus 
diiuerit  reus,  ac  prorsus  orationes  altercationes- 
que,  neque  absens  ipse  aqud  prfisscepium  scire, 
neque  ad  vos,  quae  ignoravi,  possum  enuntiare.  » 
Nemo  vero  melius  describit  quam  ipse  Quintilia- 
nus,  qui  ex  professo  de  bac  arte  agit,  Inst.  orat,  6, 
5  :  «  Neque  aiia  dicuntur  in  altercatione.  »  quam 


Gapitolio  Mimum  agebat,  quasi  dii  libenter  exspe- 
ctarent,  quem  iili  bomines  deriserant.  »  Ubi  ita 
lego  :  «  Quasi  dii  libenter  spectarent,  quem  illi 
forte  olim,  homines,  »  etc,  sed  neque  sic  eanas 
locus  :  lege  itaque  ultima  ex  collatione  optimi 
codicis  ms.  litteris  Longobardicis  exarati,  Biblio- 
thecas  Fuldensis,  que  penes  me  est  :  «c  Quem  illis 
homines  desierant,  »  sc.  spectare,  erat  enim  jam 
decrepitusy  bsc  verissima  est  leotio.  Apud  Virgil. 
lib.  II,  102.  Sinon  : 

81  omnes  uno  ordine  habetia  AchiTos 
Idque  audire  sat  ett. 

Illud  vult  dicere  TertuIIianus,  non  curam  gerere 
legum  Judices,ut  illie  observentur,  sed  vulgi  amen- 
tis  et  vecordis,  neillud  irritetur,  hinc  in  principio 
Apolog.  huius,  «  8i  non  licet  vobis,  Antistites,  » 


sc.  in  oratione  ipsa,  •  sed  alter,  aut  interrogando  n  odium  enim  contra  Ghristianos    erat   publicum. 


aut  respondendo.  »  £t  ^aulo  post :  « Ita  in  iis 
causis  [quaa  sunt  frequentissimasj  qufls  vel  solis 
extra  artem  probationibus,  vel  mistis  continentur, 
asperrima  in  hao  parte  dimicatio  est,  nec  alibi 
dixeris  magis  mucrone  pugnari.  Nam  etfirmissima 
qufleaue  memorisB  judicis  inculcanda  sunt,  et  prfls- 
stanoum  quidquidinactionepromisimus,  et  repel- 
lenda  mendacia.  Nusquam  est  denique  qui  cogno-* 
scit  intentior.  Nec  immerito  quidam,  quanquam  in 
dicendo  mediocres,  hac  tamen  altercandi  praestan- 
tia  meruerunt  nomen  patronorum.  »  08tendit(|ue 
ibidem  non  cujusvis  esse,  ibi :  «  Opus  est  igitur 
in  primis  ingenio  veloci  ao  mobili,  animo  prflssenti 
et  acri.  Non  enim  cogitandum,  sed  dicendum  sta- 
tim  est,  et  prope  sub  conatu  adversarii,  manua 
erigenda.  »  Rodolphus  Agricola,  omnis  litteraturs 
saBouiaris  accuratus  vindex,  jactavit  olim  lib.  in 
De   Invent,   Dialect,  o.  15  et  ii,  c.  12,  habere  se 


Sane  Pontii  Pilati  similes  Judices  hic  mini  contem- 
plari  videor,  et  fateberis,  si  oonferas  Joan.  xix, 
42.  Hav. 

(37)  Nostris  elogiis.  Recte  iidem  :  non,  vestrist 
bflso  enim  elogia  erant  Ghristianorum»  ut  satis  ex 
seauentibus  apparebit.  Qaudet  autem  sflBpiue  Ter- 
tull.  hanc  vocem  repetere  eo  significatu,  qocm  in 
rejudiciara  obtinebat;  moris  enim  erat,  ut  no- 
minibus  damnatorum  adjiceretur  brevis  quflsdam 
scriptura,  seu  titulus  demonstrans,  cujui  potissi- 
mum  criminis  rei  essent,  quod  clarissime  apparet 
ex  Suetonio  in  Callig.  o.  27  :  c<  Gustodiarum  se- 
riem  reoognoscens,  nuilius  inspecto  elogio,  etans, 
tantummodo  intra  porticum  medium,  a  calvo  ad 
calvum  duci  imperavit.  »  Et  insigni  looo  apud 
Vulcatium  Oallioanum  in  Vita  Avidii  Gassii  : 
K  Vides  multis  opus  esse  gladiis,  multis  elogiis, 
ut  in  antiquum  statum  puolica  forma  reddatur.  > 


32f 


APOLOGBTICUS  ADT.  GBNTES. 


32S 


numeniin,  locum  ^^,  modum,  tempus,  conscios, 

Bocios.  De  Dobis  nihil  tale,  oum   8Bque  extorqueri 

oporteret,  quodcunque  falso  Jaotatur,  quot  quisque 

jam  iQfanticidia  degustasset^quot  incesta  contene- 

bresset  **,  qui  coci,  qui  canes  affuissent.  0  quanta 

iliiuB  prsBsidis  gloria,  si  eruisset   ^  aliquem,   qui 

centum  jam   infantes   comedissetl  Atquin  inve- 

nimus  inquisitionem  quoque  in  nos  prohibitam. 

Plinius  enim  Secundus  (38)  cum  proyinciam  rege- 

ret,  damnatis  quibusdam  Ghristianis,  quibusdam 

t7S  gradu   puisis  (39),  ipsa  tamen  multitudine 

perturbatuSyquid  de  ceetero  ageret.oonsuluit  tunc  ^ 

Trajanum  imperatorem,  allegans  prsBter   obstina- 

tionem  non  saorificandi,  nihil  aliud  se  de  sacra- 

mentis  **  eorum  comperisse,  quam  ccetus  antelu- 

canos  (40)  ad  canendum  (41)  Ghristo  ut  ^"^   Oeo   et 

ad  confoederandam   **   dlsciplinam,  homicidium, 

adnlterium,  fraudem,  perfldiam,  et  cffitera  scelera 

probibentes.  Tunc  Trajanus  rescripsit,  hoc  genus 

inqairendos  quidem  non  esse,  oblatos  vero  puniri 


X  oportere.  0  sententiam  necessitate  confosam  1  Ne- 
gat  inquirendos  ut  innooentes,  et  mandat  punien- 
dos  *'  ut  nocentes.  Parcit  et  ssvit,  dissimulat  et 
animadvertit.  Quid  temetipsum  ^  censura  circum- 
venis  ?  si  damnas,  cur  non  et  '^  inquiris  ?  si  non 
inquiris,  cur  non  et  absolvis  ?  Latronibue  vesti- 
gandis  ^'^  per  universas  provincias  militaris  statio 
sortitur;  in  reos  majestatis  et  publicos  hostes  om- 
nis  homo  miles  est,  ad  socios,  ad  conscios  usque 
inquisitio  extenditur.  Solum  Ghristianum  inquiri 
non  licet,  olTerri  licet,  quasi  aliud  esset  actura  in- 
quisitio  quam  oblationem  *^  Damnatis  974  ergo 
obiatum  ;  queni  nemo  voluit  requisitum,  qui  puto, 
jam  non  ideo  meruit  pcenam,  quia  nocens  est,  sed 
quia,  non  requirendus,  inventus  est  ^\  Itaque  nec 
in  illo  ex  forma  maiorumjudicandorumagitiserga 
nos,  quod  cffiteris  negantibus  adhibetis  .tormenta 
ad  confitendum,  solis  Ghristianis  ad  negandum  ; 
cum,  si  malum  esset,  nos  quidem  negaremus,Jvo8 
vero  confiteri  tormentis  compelleretis.  Neque  enim 


B 


VariaB  lectiones. 

**  Numerum  abesU  Par.  Rig.  ^  Rhenanus  in  ed.  L  et  Gelenius  ;  concelebrasset.  ^  Invenisset  Parisin. 
^^Tunc  abest  Partstn.  ^  Heraldus  e  ms,  et  Havere,  e  cod.  Fuld,  sacramentis;  Semler  alL  :  sacris.  Cf. 
Plinii  epp.  10,  96.  ♦■»  Ita  Puld. ;  Rhen.  et  Gh.  et  Deo ;  alii :  Gh.  et  Deo.  ♦«  Conferendam  Paris.  ♦•  Pu- 
niri  Paris.  ^  Wouw.^  Rig.  et  Haverc.  temetipsam.  '*  Et  abest.  Franc.  •'  Investigandis  Paris.  *3  Qbla- 
tio  SenUer.  *♦  Est  abest  aliis. 

Commentarias. 


Et  optime  Spartianns  de  Severo  :  «  In  qua  lega- 
tione,  qanm  quidam  municipum  suorum  Leptita- 
nus,  prscedentibns  fascibiis,  ut  antiquum  oontu- 
bernaiem  ipse  piebeius  complexus  esset,  fustibus 
eum  sub  elogio  ejusdem  prsconis  cecidit,Legatum 
P.  R.  homo  plebeius  temere  ampleoti  noli.  »  Hinc 
soster  intelligendas,  cum  scribit  ad  Scapulam,  c. 
4  :  u  Pudens  etiam  missum  ad  se  Ghristianum,  in 
elogio  cononssione  ejus  intellecta,  dimisit,  scisso 
eodem  elogio  sine  excusalore  negans  se  auditurum 
bominem.  »  Et  de  Corona  milUis,  c.  5  :  «  Omne 
autem  quod  contra  naturam  est,  monstri  meretur 
Dotam  omnes  penes,penes  nos  vero  etiam  elogium 
ucriiegiiyia  Deum  naturae  dominum  et  auctorem.» 
De  Anima,  c.  17  :  «  Imo  jam  ne  ipsis  quidem  cau- 
818  adscribendam  est  falfaoiee  elogium.  »  Uav. 

(38)  Pttnius  enim  secundus.  Magni  istius  naturs 
lodigatoris  ex  sorore  nepos,  omnibus  Jam  satis 
ootus,  cujos  etiamnum  exstant  tersi  et  elegantes 
epistoiaram  libri  x,  quorum  ultimus  rescripta 
qooque  Trajani  Gaesaris  continet,  in  quibus  et  di- 
vinus,  ut  vocabat  Scaliger,  ad  imperatorem  Tra- 
janum  Panegyricus.  Hujus  epist.  97,  lib.  x,  et 
Trajani  responsum,  ep.  91,  aignissimae  sunt  legi 
et  non  taatum  ad  hano  veteris  Ghristianismi 
notitiam  memoriter  tenendee.  Nam  eas  legisse  suo 
tempore  Hieronymum  notat  Scaliger  in  laboribus 
Euaebianis.  Orosius,  lib.  vii  Histor.  o.  8,  de  Tra- 
jano  :  «  In  persequendis  Gbristianis  errore  dece- 
ptu9  tertios  a  Nerone  oum  passim  repertos  cogi  ad 
eacrificandam  idolis,  ac  detrectantes  interiici  prffi- 
eepissetplarimique  interflcerentur ;  Plinii  Secundi 
qui  inter  csteros  judices  persecutor  datus  erat, 
relatn  admonitas  eoshominespr£eter  confessionem 
Christi  honestaque  conventicuta  nihil  contrarium 
Romanis  legibus  facere,  flducia  sane  innocentis 
confessionis  nemini  mortem  gravem  ac  formidolo- 
^am  videriy  rescriptis  illico  levioribus  temperavit 
edictuiii.  »  Hieronymi  verba  ex  Eusebio  et  Ter- 
talliano  conflata  sunt  in  Ghronico  suo  Eusebiano 
ad  annam  mundi  XXGXXI  :  •  PUnius  Secundus, 


cum  quamdam  provinciam  regeret,et  in  magistra- 
tu  suo  plurimoa  Ghristianorum  interfecisset,  mul- 
titudine  eorum  perterritus,  quaesivit  de  Tr^ano, 
^uid  faoto  opus  esset,nuntians  ei  prtBter  obstina- 
tionem  non  sacrifloandi^  et  anteiucanos  ccBtus  ad 
C  oanendum  cuidam  Ghristo  ut  Deo,  nihil  apud  eos 
reperiri,  praeterea  ad  confcBderandam  disciplinam 
vetari  ab  his  homicidia,  furta,  adulteria,  latroci- 
nia,  et  his  similia.  Ad  qus  commotus  Trajanus 
rescripsit  :  hoc  geous  (juidem  inquirendos  non 
esse,  oblatos  vero  puniri  oportere.  TertuIIianus 
refert  in  Apologetico.  »  Hav. 

(39)  Quibusdam  gradu  pulsis.  Ex  iis  se,  qui  ex 
honestiore  ordine  ad  istam  sectam  inclinaoant, 
nam  ad  hoc  nomen  omnis  conditio,  etiam  dignitas 
transgrediebatur,  ut  supra  dixit.  Quod  oum  Severi 
etiam  temporibus  accideretj^rincipis  ejus  clemen- 
tiam  et  justitiam  prsdicat  Tertull.  noster  ad  Sca- 
pulam,  c.  4  :  «  Sed  et  clarissimas  feminas  et  cla- 
rissimos  viros  Severus  suiens  hujus  sectae  esse, 
non  modo  non  Isesit,  verum  et  testimonio  exor- 
navit,  et  populo,  furenti  in  eos  palam  reslitit.  » 
Hav. 

(40)  C^etus  antelucanos.  De  costu  est  quod  notes, 
nsolitam  dari  vocem  hanc  rebns  sacris.  Hinc  Meur- 

sius  illud  Constantini  Manassffi  in  Annalibus  : 

OuTot  XQit  Y^p  iOpoCffavtsc  avSpocc  Beo^opT^Touc, 

ita  reddit :  t  Nam  hi  religiosorum  hominum  ccetu 
coaoto.  »  Dionysius  Exiguus  hanc  vocem  dat  in- 
terpretans  in  Vita  S.  Pachomii  :  «  Monachorum 
coBtibus  aggregabat.  »  Lac. 

(41)  Ad  canendum.  Pium  exercitium,  de  quo  et 
ad  Uxorem  lib.  ii,  cap.  9  :  «  Non  furtiva  signatio, 
non  trepida  gratulatio,  non  muta  benedictio  :  so- 
nant  inter  duos  PsaSmi  et  Hymni,  et  mutuo  provo- 
cant,  quis  melius  Deo  suo  canet.  »  Soribe  cantei 
vel  canat.  Et  Exhortat.  ad  Casiitat.,  c.  10  :  «  Si 
orationem  fecit  ad  Dominum,  prope  est  ccbIo.  Si 
Scripturs  incurabit,  totus  ilho  est.  Si  Psalmum 
oanit,  placet  sibi.  »  Hav. 


331 


TBRTDLLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SBR1E8  I,  APOLOGBTICA. 


3S2 


jdeo  pataretiB  non  ^  reqairenda  (42)  qusBstionibus  ^  sione  perseverare,  qaam  neeessitate,  non  JnBtitia 


scelera,  quia  certi  esBetia  admitti  ea  ex  nominis 
confeBsione,  qui  hodie  de  confesBO  bomioida, 
Bcientes  bomicidium  quid  8it,Dihilominu8  ordinem 
extorquetis  admissi  :  quo  pervefsius,  cum  prssu- 
matis  de  sceleribus  nostris  ex  nominis  confessione 
^^  cogitis  tormentis  de  confesssione  decedere,  ut 
negantes  nomen  pariter  utique  negemuB  et  scelera, 
de  quibus  ex  confessiome  nominis  prassumpseratis. 
Bed,  opinor,  non  vultis  nos  perire,  quos  pessimos 
creditis.  Sio  enim  soletis  dicere  bomicids  "  : 
Nega  '^  (43)  :  laniari  (44)»jubere  Bacrilegum,  si 
confiteri  perseveraverit.  Si  non  ita  agitis  circa 
975  nooentes,  ergo  nos  innocentissimos  judicatis, 
oum  quasi  innocentissimoB  non  vultis  in  ea  oonfes- 


damnandam  a  vobis  sciatis.  Vociferatur  homo  : 
Cbristianus  sum.  Quod  est  dicit ;  tu  vis  audire 
quod  non  est.  Veritatis  extorquends  preiides,  de 
nobis  soiis  mendacium  elaboratis  audire.Hoosum^ 
inquity  quod  qufieris^  an  sim  ;  quid  me  torquea  in 
perverBum  ?  confiteor,  et  torques  ;  quid  faceres, 
si  negarem?Plane  aliis  negantibus  non  faciie  fidem 
aocommodatis  ;  nobiB,  si  negaverimuBy  statim  ore- 
ditis.  Suspecta  sit  vobis  '*  ista  perversitas,  ne  qua 
vis  iateat  in  ooculto  376  (45),  qu89  vos  adveriUB 
formam,  adversus  naturam  judicandi,contra  ipsas 
quoque  leges  ministret  ^  (46).  Nisi  enim  fallor, 
leges  malos  erui  (47)  jubent,  non  sbscondi ;  coq- 
fessos  damnari  (48)  praBsoribuntf  non  abBolvi.  Hoc 


Variae  lectioneB. 


'*  Non  putaretis  requirenda  Rig,    **  De  confesBO  Laiin.    *^  Eomiddas  Fran,    ^  Negare  Fran.     ^*  Bar- 
?ta  :  sit  nobis,  Pamel  et  Sernler  :  flt  nobis,  casteri  amnes  :  sit  vobis;  legendum  fortasse  :  sit  in  vobis. 


rxus 
^  InfeBtet  Wouwer, 


Commentarius. 


(42)  Ideo  non  putaretis,  LaCerda  sic  legit :  «  Ne« 
queenim  ideononputatis  rcauirenda  quasstionibuB 
soelera,  quia  certi  eBsetis  admitti  ea  ex  nominis 
oonfessione.  Qui  bodie,  de  confesso  homicida, 
Bcientes  bomicidium  quod  sit,  n.  o.  q.  admissi?  » 
Addita  nota  interrogationis  et  explicans  gui  per 
quomodo.  Afflnis  huic  valde  est  locus  in  lib.  ad 
Nat,  II,  cap.  43,  quem  in  gratiam  JCtorum  illu- 
strabo,  et  emendabo.  Scriptura  male  per  iinuriam 
temporis  habita  haec  est :  »  Quomodo...de  uigitivo 
palam  factum  solemus  et  operam  ejus  percon... 
abusu  nundinare.  »  Bumni  viri  Rig.et  Gothofredus 
attingere  non  sunt  ausi.  Supple  meo  periculo  et 
scribe  :  «  Quomodo,  quando  de  fugitivo  palam  fa- 
ctum,  solemuB  et  operam  ejus  percontando  abusui 
nundinare.  »  Nuilus  dubitabit,  qui  locum  inspexe- 
rit.  Ut  enim  nos  JCU,  inquit,  male  nimis  inqui- 
reodo  agimus,  modum  patrands  fugae  docentes, 
ita  et  poet89  fabuiis  suis  de  Diis.  Dixit  supra  boo 
eodem  oapite  :  «  Quando  si  de  aliquo  nocente  co- 
gnoscitis,  non  statim  confesso  eo  nomen  homicidae, 
vel  sacrilegi,  vei  incesti,  etc.,contenti  sitis  ad  pro- 
nuntiandum,  nisi  et  consequentia  exigatis,qualita- 
tem  facti,  locum,  modum,  •  etc.  Hav. 

(43)  Sic  enim  soletis  dicere  homicidx^  Nega,  La- 
niari  jub,sacr, Qui  torquendo  Christiano  praesidebatf 
dicere  solebat,  Nega  te  esse  Christianum  :  quasi 
sug^ereret  per  quod  evadere  ilie  ijosset,  idem 
Christianum  confltentem  torqueri  nihilominus  ju- 
bebat :  cum  tamen  frustra  torqueatur  qui  conflte- 
tur.  Itaque  perversam  et  absurdam  judiciorum 
formam  carpit  Tertullianus;  Nempe,  iuquit.  sic 
soletis  dicere  homicidoB  confltenti  :  Nega  te  esse 
homicidam,  nempe  sacriiego  fatenti  se  sacrilegum 
admoveri  jubetis  tormenta.  Ipe  Tertullianus  lib.  i 
ad  Nationes : «  Sane  cseteros  ad  hoo  tenditis  et 
excarniflcatis,  ut  negent  esse  quod  esso  dicun- 
tur,  »  etc.  Hic  vero  in  sequentibus  legendum  vide- 
tur  :  «  Si  non  ita  agitis  circa  nocentes.  »  Pam. 

(44)  Laniari'  Tormenta  nempe,  qualibus  Phi- 
lotas  apud  Curtium,  vi,  ii  :  «  8ed  post^uam  intu- 
mescens  corpus  ulceribus,  flageliorum  ictus  nudis 
ossibus  incussos  ferre  non  poterat ;  »  qui  pro  eo 
ouod  noster  laniari,  dixit  lacerari,  t  Per  ultimos 
deinde  cruciatus,  utpote  damnatus,  et  inimicis  in 
gratiam  regis  torquentibus  laceratur.  »  Proprium 
hoc  verbum  in  glHdiatoribus,  unde  acclamatto  se- 
natus  de  cadavere  Commodi  apud  Lampridium  : 
«  Hostis  patria  parricida.  gladiator,  in  spoliario 
lanietur,  »  Sensum  Tertulliam  unice  tetigit  Heral- 
duB  qui  hio  est:  Vos  scilicet  in  quaBBtione  babenda 


3  admonetis  homicidam,  ut  neget  homicidium^itasi 
confltetur,  cujus  rei  gratia  qu»stionem  habetis, 
tamen,  quasi  confessum  nondum,  torquetis.  Id 
certe  leges  prohibent,  nec  vps  facitis  ;  nobiscnm 
itaque  si  nocentes  BumuB,  agite  ut  cum  nocenti- 
bus  :  ioqui  per  ironiam  patet.  Puld.  iegit  laniari 
debere.  In  cateriB  ms.  Lugd.  Bat.  Barrsiedit.  et 
Her.  et  Hig.  consentit.quomodo  eiiam  Junius  legit, 
sed  male  interpretatur.  Pam.,  la  Cerda  et  Rhenan. 
pessime  Iegunt,«  Quos  pessimos  creditis  (sic  enim 
Boletis  dicere)  homicidas.  Negatia  laniari  jubere 
sacrilegum,  »  etc;  auasi  ita  medium  suggererent 
quo  evaderent,  et  tale  «  quid  hic  innuere  veliet 
Tertiillianus,  quaie  respicit » in  libro  ad  Seapuiam, 
0.  4.  Quanti  autem  [i.  e.  quot.]  «  praeBides  et  con- 
Btantiores  et  erudehoreB,diBBimuIaveruntabbojas- 
modi  caussis?  ut  Cinctus  Severus,qui  Tbistri  ipse 
dedit  remedium  quomodo  responderent  ChriBUani, 
ut  dimitti  possent.  »  Ubi   non  placet   crudeliores, 

Q  currigo  et  iidem  meliores^  qui  lapsos  ex  litterarum 
ductu  facile  liquerepoteBt.Talemipsum  Augustum, 
sed  ex  misericordia  injustum,  descripsit  nobis 
Suetonius  in  Vita  ejus,  xxxiii :  «  Dixit  autem  jus 
non  diligentia  modo  summa,sed  et  lenitate »  Biqui- 
dem  manifesti  parricidii  reum,  ne  ouleo  insuere- 
tur,  quod  non  nisi  confeBsi  affloiuntur  hao  poena, 
ita  fertur  interrogasse  :  Patrem  tuum  non  occidi- 
Bti  ?  »  Sed  et  bic  loci  aoetum  Septimii  adverte,  et 
vocem  tyrannorum  propriam,  ut  Gallieni  in  vindi* 
canda  seditione  vel  ad  senum  et  infantum  interne- 
cionem  :  Lacera  :  occide,  concide,  apud  Trebellium 
Pollionem.  Hav. 

(45)  Ne  ^ua  vis  kUeat  in  occtUto,  Satanam  intei- 
ligit.  Pariter  Lactantius,  Instii,  Divin,  ii,  i  '. 
c  Quanam  istud  ex  causa  fleri  putemus  ?  nisi  esse 
aliquam  perversam  potestatem,  quse  veritatis  sit 
super  inimica.  »  etc.  Noster  infra  vocat  rationem 
aemulx  operationis,  Hav. 

n  (46)  Quas  vos  contra  ipsas  quoque  leges  ministret, 
Hoc  est.  Qu89  contra  ipsaB  leges  vestro  ministerio 
utatur.  Pam. 

('i7}  Eratjubenl,  Amat  hoc  verbum  TertuliianuB 
in  disquisitione  judioiarta  de  roaleticis.  Supra  : 
«  0  quanta  illius  praesidis  gloria,  si  eruisset  ali- 
qaem  qui  centum  jam  intantes  comedia&et.  »  Et 
infra  c.  7  :  «  Dicimur  tamen  semper,  nec  vos, 
quod  tam  diu  dicimur  eruere  curatis.  Ergo  aut 
eruite,  si  creditis,  aut  noiite  credere,  qui  non 
eruistiB.  »  Hav, 


S 


(48)  Confessos  damnari^  Ex  vetuBtisaima   lege. 
alluBt.  Catil.  ui :  «  De  confesBis,  aicttti  de  mani- 


m 


B6Q8tn8Con8a]ta,hooprinoipuai  mandata  definiant, 
hoc  imperium,  cujua  ministri  estis.  Giviiis,  non 
tyrannica  dominatio  •*  [vestra]  eat.  Apud  tyrannos 
eaim  tonnenta  etiam  pro  poBna  adhibentur ;  apud 
voB  Boli  questioni  temperantur  (49).  Vestram  illis 
servate  legem  usque  ad  conressionem ;  et  si  '*  con- 
fesBione  prfleveniantur,  vacabunt.  Sententia  opus 
est ;    debito  (50)  %77   nocens  expungendus  ** 


AP0L06BTICUS  ADT.  QENTES. 


336 


^  est  (51),  non  eximendas  (52).  Deniqae  illum  nemo 
geslit  abtolvere  *^,  non  lioet  hoo  velle ;  ideo  neo 
oogilur  quisquam  negare.  Ghristianumy  hominem 
omnium  scelerum  reum  (53)  deorum,  imperatoram, 
legum,  morum,  natura  totius  inimioum  existimas, 
et  oogis  negare,  ut  absolvas,  quem  non  poteris 
absolvere,  nisi  negaverit  ^,  PraBvarioaris  in  le- 
ges  (54),  Yis  ergo  neget  se  nocentem,  ut  eum  facias 

Yarise  Itctiones. 

**  Deflniunt.  Hoo...  dominatio  est  Rigalt.    *'  Al,  ad  conf.  necessariam  ;  et  jam  si  conf.,  etc.    ^  Expu- 
gnandus  Parisin,  Rhenan,    «♦  Vobis  adait  Wouwer,    •»  Ita  Wouw. 

Commentarius, 


B 


festis  reram  capitalium,  more  majorum  suppli- 
cium  sumendum.  »  Curtius  supra.  Adde  Suetonii 
locam  moz  adductum ;  inde  illud  Matth.  xxvi,  65. 
'Oci  i6Xa<rcpij(JLT)(»:  ti  Ixt  X9^^^^  ^x^fxsv  [AapTupcov  ; 
nam  ut  recte  Pabiius  vers.  473  : 

Nifi  yindices  delicta  improbitatem,  adjuvas* 

Et  eodem  teste  vers.  642  : 

Qui  cnlpffi  ignoscit  nni,  auadet  pluribus. 

Ifflo  vers.  99  : 

Bonis  nocet  qDisquia  pepercit  malis. 

Deaique  vers.  215  : 

Felix  improbitas  optimoram  est  calamitaa. 

TertulL  Ad  Scap.  cap.  4  :  «  Quid  enim  amplius 
tibi  mandatar,  quam  nocentes  oonfessos  damnare, 
negantes  aatem  ad  tormenta  revocare?  •  Nam,  ut 
idem  de  Speciae*j  cap.  19  :  «  Bonum  est  cum  pu- 
ninntur  nocentes.  >»  Uav. 

(49)  Ultra  confessionem  itaque  quffistio  non  jpro- 
cedit.  Gicero,  Orat.  pro  Miione^  cap.  57  :  «  Quid 
opus  est  tortore  ?  quid  qusBris  ?  occideritne  ?  occi- 
dit.  Jure,  an  injuria?  nihil  ad  tortorem.  Faoti  enim  p 
in  equuleo  quastio  est,  juris  in  judicio.  >  Gom-  ^ 
mendatur  interim  hic  nobis  consuetudo  mitis  et 
bumana  imperii  Romani ;  quam  laudans  Livius, 
lib.  I,  cap.  18,  ubi  crudele  Metti  FuiTetii  proditoris 
sopplicium  descripsit,  addit :  «  Primum  ultimum- 
qoeiHud  sapplicium  apud  Romanos  exempli  parum 
memoris  legam  humanarnm  fuit.  In  aiiis  gloriari 
licet,  nulli  gentium  mitiores  piacuisse  poonas. »  Ut 
vero  noster  d\x\i  quiesiioni  temperare,  itaSallustius 
etiam  videtur  locutus  esse,  dum  dicit  vtctorix  teni' 
perare,  ncque  enim  illud,  ut  fit  vulgo,  explicare 
aasim,  quasi  esset  scriptum  obtemperare^  prout 
pejoriB  notae  codices  nonnulli  exhibent.  Locus  est 
Catii.  cap.  11  :  c<  Igiturii  milites,  postquam  victo- 
riam  adepti  sunt,  nihil  reliqui  victis  fecere.  Quippe 
secondiB  res  sapientium  animos  fatigant.  Ne  ilii, 
corrupiis  moribus,  victorise  temperarent.  » i.  e.  : 
Tantum  abest,  ut  nequissimi  illi  et  perditi  mode- 
rentor  victoriey  non  ut  victores,  sed  ut  latrones  |> 
gressatoresque  se  gerentes.  Hav.  •l) 

(50)  Expungendus  est,  Hoo  verbum  et  Tertul- 
iiano  proprium.  Adv,  Judssos^  c.  4  :  «  Sequitur 
itaque,  ut  auatenus  circumcisionis  camalis,  et  legis 
veteris  abotitio  exponcta  suis  temporibus  demon- 
Btrator,  ita  Sabbati  quoque  observatio  temporalis 
fnisse  demonstretur.  »  Significat  apud  illum  pas- 
•jm  explere,  per/ieere,  Hic  vero  earadem  signiQca- 
tionem  babet,  quam  apud  Persium  Sfit  it,  vers.  12 : 

Papillamve  utinam,  quem  proxime  hsBres 
Impello,  expungam  !  Namqae  eat  scabioBus,  et  acri- 
biie  lamet  : 

ubi  vetas  Scholiastes  notat  «  tractum  a  militibns, 
qui  expuacti  dicantur,  dum  foras  a  miiita  emit- 
tantur.  Item  metaphora  a  bello,  in  quo,  cadente 
qui  primua  est,  suooenturiatur  alius.  »  Itaque  ex- 


pungi  est  deleri,  de  medio  conferrl.  Adde  notam 
Rigaltii,  qui  reote  docet  a  rationibus  desumptum. 
Hav. 

(51)  Debito  posnw  nocens  expungendus  est.„  Noxii 
quique  debent  pcsnas.  Oamnati  dicuntur  servi 
pcBuaB  :  supplicio  sumpto,  dedisse  pcenas  inteUi- 
guntur.  Itaque  in  peragenda  cognitione,  exactor 
poonarum  de  tabella  seu  matricula,  damnati  cujus- 
que  nomen  cum  elogio  seu  causa  citatum,  simul 
supplioio  sumpto  expungebat.  Sic  peraota  cosni- 
tione,  damnatorum  omnium  nomina  in  catalogo 
cernebantur  expuncta,  et  debito  pGBns  nocentes 
expuncti.  Ria. 

(52)  f^on  eximendus,  Alexander  Sevprns,  refe- 
rente  Lampridio  in  Vita  ejus,  «  prstectis  suis 
semper  detulit,  aseerens  eum,  qui  mereatur  inju- 
riam  pati,  ab  imperatore  damnandum  esse,  non  di- 
mittendum.»  Graviter quoque  Pvthagoras,  seu  quis 
alius  apud  Stob.  serm.  44  :  xat  ol  (puYtjc  a^ia,  etc. 
i.  e.  «  Damnandi,  non  absoivendi  sunt,  qui  ali- 
quid  dignum  exilio,  aut  vinoulis,  aliave  pcena 
committunl.  Si  quis  vero  temere  absolverit,  lucri 
aut  voluptatis  gratia,  injuste  facit :  et  injuslitiam 
ei  cordi  esse  necessarium  est.  »  Usus  est  verbo 
eximere  Tertuli.  perinde  ut  et  Livius,  apud  quem 
Papirius,  de  Qumto  Fabio,  Maximo  postea,  ita 
insit :  «  Non  nox89  eximitur  Q.  Pabius  ;  sed  noxffi 
damnatus  donatur  populo  Romano.  »  Horat.  ix, 
Carm.  ii,  21. 

Redditom  Cyri  00 lo  Phraaten 
Disaidena  plebi,  numero  beato* 
Rom  eximit  Virtua.  Hav. 

(53)  Omnium  scelerum  reum,  De  quibus  omnibas 
insigniter  eos  purgat  Tertull.  In  hoc  Apolog,,  na- 
turx  inimicos  vocat,  quia  infanlicidsB,  incesti,  in- 
fructuosi  negotiis,  ut  putabant.  Ita  de  Dolabella, 
quondam  amicosibi.Gioero  ait  Philipp,  xi,  cap.  10, 
se  neque  nunc  fortasse  alienum  ab  eo  fore,  nisi 
super  alia  multa  scelera  «  denique  natur»  et  hu- 
manitati  inventus  esset  inimicus.  »  Imperatorumy 
quoniam  crinem  perduellionis  et  Iss»  majeatatis 
iis  intentabatur.  Qenw  hominum  superstilionis  novx 
ac  maleficx,  appellat  Sueton.  cap.  t6.  Ut  tales 
persecuti  fuere  principes  impii.  Vetus  inscriptio 
ex    Diocletiani   et   Maximiani  svo   apud   Gruter, 

p.  280  :  SUPERSTITIONE    GH3IST.    UBIQ.  OELETA.  Uude 

et  eorumdem  apud  Baromium  in  Annol,  et  Span- 
hem.  in  lib.  de  Usu  et  Prgest.  Num.  Diocletiani  el 
Maximiani  impp.  inscriptio,  nomine  christianorum 

DELETO»    QUI    REMP.    BVRRTERANT.    Lcgum  Ct    morum, 

quia  festifitates  publioas  et  idolorum  cultum  ne- 
gligebant.  Tacitus  xl  Annal,  44  :  «  Igitur  primi 
correpti  qui  fatobantur,  haud  perlnde  in  crimine 
inoidit,  quam  odio  humani  generis  convicti  sunt.  » 
Hoc  odium  unde  illis  ut  crimen  fuerit  objectum, 
quare  hostes  pubiici  dicebantur,  discos  ex  Tertull. 
oap.  35.  Pone  comma  post  Chrvttianum.  Hav. 

(54)  Prmvaricaris  in  legeSy  Ua  leges  V.  C.  quem 


327 


TERTULLIANf  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGBTIGA. 


328 


innooentem,  et  quidem  invitum  Jam,  neo  de  prad-  \ 
terito  reum.  Unde  ista  perversitas?  ut  etiam  iilud 
non  recogitetis,  gponte  oonfesso  magis  credendum 
esse,  quam  per  vim  neganti ;  vel  ne  compulsus 
negare,  non  ex  fide  negarit  (55) ;  et  absolutus  ibi- 
dem  post  tribunal  de  vestra  rideat  «emulatione, 
iterum  %7H  Christianus  •«.  Cum  igitur  in  omni- 
bus  non  aliter  disponatiSi  quam  oeteros  nocentes'^, 
id  unum  contendendo,  ut  de  eo  nomine  excluda- 
mur  (ezcludimur  enim,  si  facimus,  quflB  faciunt 
non  Cbristiani),  inteiligere  potestis  non  scelus  ali- 
quod  in  causa  esse,  sed  nomen,  quod  quasdam 
ratio  «emulffi  operationis  insequitur,  boc  primum 
agens  ^,  ut  bomines  nolint  scire  pro  certo,  quod 
se  Qescire  pro  certo  sciunt.  Ideo  et  oredunt  de 
nobis  quaB  non  probantur,  et  nolunt  inquiri^  ne  p 
probentur  non  esse,  quas  malunt  credi  esse,  ut 
nomen  illius  flamul»  rationis  ''  inimicum,  praB- 
Bumptis,  non  probatis  criminibuSy  de  sua  solacon- 
fessione  damnetur.  Ideo  torquemur  confltentes,  et 
punimur  perseverantes,  et  absolvimur  979  ne- 
gantes,  quia  nominis  prflelium  est.  Denique  quid  de 


tabella  (56)  reoitatis  iUum  Gbristiannm,  cnr  non  et 
homicidam  ?  Si  ''^  bomicida  Gbristianus,  cur  oon 
incestuB?  vel  quodcunque  aliud  nos  esse  creditis? 
In  nobis  solis  pudet  aut  piget  ipsis  nominibus 
Boelerum  pronuntiare(57)  ?  CbristianussitnuUius''* 
oriminis  reuB  est,  nomen  valde  infestum,  id  BoliQS 
nominis  crimen  est^'. 

CAPUT  III. 

Argumentum  —  Odii  eorum  cxeilatem  ostendii,  qui 
quos  vituperanteo  ipsoelogio  laudare  cogunturf  sed 
qui  tam  sunt  efferatt^  tU  malint  uxorem  familiamque 
probris  ontuUim  pati  quam  Christianam^  id  ett 
emendatam.  Cum  itaque  nudum  illud  nomen  taidas 
concitei  rixas^  inquirit  in  illud,  quod  nusquam 
spemendum,  vel  perperam  ab  iilis  pronmtiatum^ 
amabile  quid  conttnet,  et  id  commune  habet  cum 
reliqui*  sectis^  quod  nomen  ab  Auctore  mtUuetur, 
cum  tamsn  nunquam  secta  quxdam  ob  nxmen  SO" 
lum  persequatur.  At  Christiani,  et  guoad  sectam, 
et  quoad  nomen  probi,  justi,  ob  nominis  lantum 
odtum,  inauditif  tncogniti  condemnantur, 

ftHO  Quid  ?  quod  ita  plerique  clausiB  ooulis  in 

odium  ejuB  impingunt,  ut  bonum  alioui  testimo- 

nium  ferentes  admiBceant  nominis  exprobratio- 


Yariffi  lectiones. 

^  Alii :  inter  ChriBtianos.  *^  Semler  aliique  :  in  nos  aliter  disponitiB  {Rhen.  disponatiB),  quam  in  eal. 
Sed  tuenda  est  scriptura  cod,  Fuld,  Respondet  enim  voo.  ^  Agentes  Paris,  ^^  iEmulationifl  Franeq. 
''0  Et  addit  Wouwer.  ^'  ^omx-dispanere  Gr.  SiaTfOeaSai.  ne  aMit  Patris  nomen  est  Rig,  "^^  Haee  est  Uct. 
vulg. ;  Rften.  si  nullius  criminis  nomine  reus  est,  valde  infestum,  eto.  Cod.  Fuld.  Chr,  si  nulliuB  oriminis 
nomen  est,  valde  ineptum  ;  codd,  Put.  et  Bong.  mcesium,  codd.  Agobardi  et  Lugd,  ineptum  inoestus)  sisol. 
nom.  orimen  est.  Recepit  hanc  lecl.  Haverc.  additis  in  fine  verbis :  valde  infoBtum,  eumque  secutus  esi 
Jos.  Ign.  Ritter. 

Commentariui. 


oonsuluit  ScriveriuB,  non  male.  FestuB,  Prasvari- 
catores  a  prsBtergrediendo  sunt  vocati,  Itaque  prx' 
varicari  leges  est  prflotergredi.  Asconius  Pedianus 
in  libello,  qui  est  inter  veteres  Grammaticos  : 
«  Hejiciens  malos  et  retinens  bonos,  verus  accu- 
sator  intelligitur.  Qui  vero  contra  facit,  ut  eit 
impedimento  ceeteriB,  flistuquo  egat,  de  boc  intel- 
ligitur,  quod  prsBvaricator.  »  Qusb  sensum  Tertull. 
optime  illustrant.  Pro  vis  ergo  Cod.  Fuld.  mox  vis 
ut  neget.  Barrflei  editio  delet  jam.  Hav. 

(55)  Non  ex  fi,de  negarit.  Falso  simulavit  se  non 
Chri8tianum,suppIicando  diis,quos  corde  abneget. 
Trajanus  imperator  ad  Plinium  epist.  98  :  «  Ita 
tamen,  ut  qui  negaverit  se  Christianum  esse,  idque 
reipsa  manifestum  fecerit,  id^  est  Bupplicando  diis 
nostris,  quamvis  suspectus  in  prfleteritum  fuerit, 
veniam  ex  pcBnitentia  impetret.  »  Nec  gentiles 
tantum  ita  Christianos  Deum  suum  abnegare  per- 
suadere  conati  sunt,  ut  latius  apparebit,  Bed  et 
inventa  est  perversa  Ossenorum  haeresis,  quam  ob 
boc  crimen  in  jus  vocat  Epiphanius  lib.  i,  bsB- 
res.  19,  'ritoxpfxac  $k  $i$aaxci,  eto.  «  Uypocrilas 
autem  docet,  dioens  non  esse  peccatum,  etiamsi 
simulaora  ipsos  adorare  contingat,  perseoutionis 
tempore  instante,  si  solumin  consoientia  non  ado- 
rent :  et  si  tantum  confiteantur  in  ore,  non  autem 
in  corde.  »  Talis  Hippolytus  apud  Euripidemy 
oujus  exseoranda  vox  : 

*H  Y^wffff*  6piLto)fio5^',  i\  51  ^ppifiv  AvwfjioToc. 

quod  vertit  Grotius  in  Excerpt.  p.  214. 

Jarata  lingua  eet,  mente  juravi  nihll. 

Sed  improbum  hoo  conBilium.  Vere  TertuIL  et  ex 


CJ  meliori  mente  De  Idol.  cap.  13  :  «  Gur  enim  lateas : 
cum  ignorantia  allerius  tuam  oonBcientiam  conta- 
mines.  Non  si  ignoraris  quod  sis  Ghristianus  (ita 
Bcribe)  tentaris  7  Et  contra  oonscientiam  aiterius 
agis,  tanquam  non  Christianus  ?  Enimvero  etsi 
Bimulavens,  tentatus  addictus  es.  >  Hav. 

Notanda  unice  hujus  viri  proprietae ;  est  enim 
in  jore,  non  ego,  medium  quiddam  inter  negantem, 
et  vere  aflQrmantem.  Ideo  iilam  tradit  GiiriBtiano, 
non  neganti  ex  animo.  Lag. 

(56)  Quid  de  tabella.  Olim,  inquit  Ehenanus,  sen- 
tentia  animadversionis  capitaiis  de  tabella  recita- 
batur.  Quo  confirmatur  ex  Vita  D.  Gypriani  per 
Pontium  et  Paulum  Diaconum.  Pam. 

(57)  Ipsis  nominibtu  scelerum.  CicerOy  de  Legibus 
II  :  Legum  leges  voce  vrovonam.  Gum  autem  reliqui 
nocentes  suum  in  tabella  habent  elo^ium,  sacri- 
legi,  homicidfle,  etc,  cur  Christiani,  inquit,  quos 
et  istorum  et  oranium  criminum  reos  habetis,  soli 
isto  tantum  nomine,  nullo  addito  crimine,  propo- 

T\  nuntur  ?  hinc  istud  nomen  ut  peculiaris  iilius  titu- 
lus  noxGB  ocourrit  in  elegantissimo  Auctoris  loco 
c.  44  :  «  Vestros  enim  contestamur  actus,  qui 
quolidie  iudicandis  custodiis  prflesidetiBy  qui  sen- 
tentiis  elogia  dispun^itis  :  tot  a  vobis  nocenteB 
variiB  criminum  eiogiis  recensentur.  Quis  illio  Bi- 
oariis?  quis  manticuliarius  ?  quis  sacrilegus,  aut 
corruptor  autlavantium  prfledo  ?  quis  ex  illiB  etiam 
Cbristianus  adscribitur?  aut  cum  Ghristiani  buo 
titulo  offeruntur,  quis  ex  illis  etiam  talis  quales 
tot  nocentes?  »  Posi  prnnuntiare  notam  interroga- 
Uonis  ponunt  Pam.  et  Rhenan.  Rigalt.  vero  Barr., 
Fuld.  et  Herald.  punctum.  Utrumque  rectum,  sed 
posteriori  modo  cum  ironia  proferri  debet,  quaBi 
scripsiiseti  In  nobis  Bolis  Boihcet.  Hav. 


•*fc 


"ff  /.^  -» 


829 


APOLOQETICUS  ADV.  GBNTES. 


330 


B6m  :  Bonasvir  Gatas  Seias  (58),taDtom  qaod  (59)  ^  amasias  !  Facti  sont  Gbristiaai.  Ita  nomen  emen- 


CbriBtianus.  Item  alius  :  Ego  roiror  ^'  Lucium  sa- 
pientem  virum  repente  factum  Christianum.Nemo 
retraelat  :  Nonne  ideo  bonus  Caius,  et  prudens 
Lociue  ^^,  q  uia  Ghristianus  ?  aut  ideo  Ghristianus, 
qaia  prudens  et  bonus?  Laudant  qu«B  sciunt,  vitu- 
perant  qu»  ignorant,  et  id  quod  sciunt,  eo  quod 
igoorant,  corrumpunt ;  cum  sit  justius  occulta  de 
manifestis  prajudicare,quam  manifesta  de  ocoultis 
pratdamnare.  A)ii,  quos  retro  ante  hoc  nomen 
vagos,  viles,  improbos  (60)  noverant^  ex  ipso  de- 
notant  (61),  quo  laudant  "^' ;  oaecitate  odii  in  suffra- 
gium  impingunt.  Qu»  mulierl  quam  lasciva, 
qaam  festiva  I  Qui  juvenis !  quam  lasoivus,  quam 


dationi  imputatur.  Nonnulli  etiam  de  utilitatibus 
suis  cum  odio  isto  paciscuntur,  contenti  injuria, 
dum  ne  dorai  habeant,  quod  oderunt.  Uxorem 
jam  ''^  pudicam  (62)  roaritus  jam  non  zelotjpus 
ejecit,  filium  jam  subjectum  pater  retro  patiens 
abdicavit,  381  servum  jam  fidelem  domibus  olim 
mitis  ab  oculis  relegavit  :  ut  quisque  hoc  nomiue 
emendatur  olTendit.  Tanti  non  est  bonum,  quanti 
est  odium  ^''  Christianorum.  Nunc  igitur,  si  nomi- 
nis  odium  est,  quis  nominum  reatus  ?  Quae  accu- 
eatio  vocabuioruro,  nisi  si  aut  barbarum  sonat 
aliqua  voz  nominis,  aut  infau8tam,aut  maledicum, 
aut  impudicum?  Ghristianus  V6ro,quantum  inter- 


YariaB  lectionea. 

^'  Rigalt  et  Haverc,  e  cod,  Fuld.  Ego  miror  Luc,  eto.  ;  Ego  Lucium...  Chr,  de  fero,  quod  v.  in 
vlurimif  codd.  non  magi^  desideratur,  quam  v.  miror.  Led  cf.  ad  Nat.  c.  4.  Hsec  Leop.  "^^  CocUt.  plerique  : 
Lucius  s.  Lutius  s.  Lusius ;  codd.  Ursini  etScriverii :  lascivus.  **"  Wouiver.  ex  vett.  lib.  sic  legii  :  ex  ipso 
quo  denotant  laudant;  c.  o.  i.  s.  i.  Quod  mulier,  quod  iHSciva,  quod  festiva.Quod  juvenis,quod  lascivus, 
qnod  amasius,  facti  sunt  Christiani.    '''  Jam  obest.  Paris.    ''^  Jam  addit  Paris. 

Commentarius. 

(58)  Caim  Seius.  Verba  sunt  Jureoonsultis  fre-  B  ^«utouc,  Si'  c&v  oxtoTrcouviv  licaivouvxec  auxiv,  et  de 
quentissima,  ubi  exempli  gratia,  aliquid  inculcare      Zenone  ;  0'i  yt  (jlcv  xcufxtxol  iXavOovov  licattvouvxEc 


volunt  de  personis  in  genere.  Lag. 

(59j  Tantum  quod.  Pamiliaris  Auctori  nostro 
locotio  :  Suetonius  quoque  in  Nerone,  c.  6,  de 
tempore  nativitatisejus  :  «  Tantum  quod  exoriente 
sole,  pene  ut  radiis  priusquam  terra  contingere- 
tar.  »  Sensus  est  Neronem  intercepisse  radios  so- 
lares.  qui  priu9  ipsum  quam  terram  luce  sua  per- 
fuderunt  :  sumpsit,  ut  plura,  ab  Lucretio.  llle 
lib.  11,  228  : 

Tanlum  qnod  nomen  mutatum  dicere  possiB.  . 

Veteres  excusi  habent  hic  sed  mulus  tantum  quod^ 
quod  pulidum  nulli  meliores  libri  ms6.  agnoscunt, 
et  Saimasius,  Rigalt.  la  Gerda  et  Hcaliger  delent. 
Tantum  quod  idem  quod  Graecis  icXtiv  6'(toi  voI  tcXtjv 
Stu  Synesius,  citante  Stepbano  itXt^v  6'(tov  7}u(d(i7iv. 
Sic  quoque  Arislophanes  Nubtbus  dixit  icXtjv  6'ti 
Hiv. 

i60)  Vagos^  viles.  improbos.  Vagos  ob  libidinem, 
es  ob  copiam  sui  vilifactam,  improbos  ob  mores 
malos  :  vagos  istos  per  ambulare  expressit  Adria- 
nas  Cesar  in  illo  ad  Florum  epigr.  apud  Spaitian. 

Ego  Dolo  Floras  esse, 
Ambulare  per  tabernas, 
Latitare  per  popioas, 
Calices  pati  rotundos. 

(61)  Bx  ipso  denotant^  etc.  Pamelius  et  Rig.  le- 
gunt :  «  Ex  ipso  denotant,  quod  laudant,  Ciecitate 
odii  in  sufifragium  impingunt.  Qu»  mulier  1  quam 
laaciva  t  quam  festiva  1  Qni  juvenes  !  qui  Lucius  !  » 
Rigalt.  «  quam  lusius  I  quam  amasius,  facti  sunt 
Christiani.  »  Ms.  Fuld  «  Ex  hoc  ipso  denotant, 
quod  laudant  Cfficitate  odii,in  sufTragium  enarran- 
tes,  quaemulier,  quam  lasciva,  quam  festiva  !  qui 
juvenis,  quam  iusius,  quam  amasius,etc.  Rhenan. 


aux6v  $13  xaiv  ffxco^fjLiTuv,  i,  e.,  «  Comici  tamen 
imprudentes,  hunc  dum  vituperant,  laudant.  > 
Spectant  ad  sequentia  illa  Nostri  ad  Scap.,  cap.  2, 
«  nec  aliunde  noscibiles  quam  de  emendatione  vi- 
tiorum  pristinorum.  »  Hav. 

(62)  Jam  pudicam,  Rhen.  et  ms.Lugd.  Bat.  uxo- 
rem  pudieam.  Ita  lib.  Ad  Scarp.  cap.  3,  Claudius 
Herminiarous  indigne  teriuxorem  suam  adhancsce- 
tam  transisse.  Fiebat  id  prava  prffisuniptiooe,  qua 
patere  poteet  ex  sacrilegis  Apufeii  verbis  As.  Aur-- 
lib.  IX  :  «  Tuncspretis  atque  calcatis  divinis  numi-* 
nibus,  in  vicem  certsa  religionis,  mentitaesacrilega 
prsesumptione  Dei,  quem  prsdicaret  unicum,  con- 
fictis  observationibus  vacuis,  fellens  omnes  homi- 
nes,  et  miserum  maritum  decipien8,matutino  mero 
et  continuo  Ptupro  corpus  manciparat.  »  Loquitur 
ibi  de  matutinis  Christianorum  conventibus,sacris 
CJ  illis  et  innocuis,  sed  a  gentilibus  mendaciis  et  ea- 
lumniisoneratis.Omniavero  h»c  per  hyphenjuxta 
antiquitatis  morem  sunt  scribenda  jam-vudicam 
retropatiens^  jam-fideliSy  olim-mitis,  ut  apnd  Virgil. 
Eccl.  I. 

Namque  erit  ille  mihi  semper  Deua» 

et  Georg.  iii,  92,  de  nobili   equo,   qui  nt  Ennius 
senio  confectu'  quiesHt. 

Hunc  quoque  ubiautmorbogravis.autjamsegniorannia 
Deficit.  abde  domo  nec-tarpi  ignoace  senectse. 

In  cujus  interpretatione  turpiter  se  dat  Gifaniusin 
Indice  Lucretiano,  qui  ipse  quoque  i,  125  : 

Dnde  aibi  eyortam  semper  florentia  Homeri 
Commemorat  apeciem. 

nec  alio  modo  Publius,  vers.  731  : 

Suum  aequitnr  lumen  aemper  innocentia. 


exipso  denotant,  collaudant  c.o.  »  Ms.  qnem  con-  jj  Quoniodoacclamaliosonalusapud  Vopiscum.Probo 


tulit  ScriveriuB  :  «  Ex  ipso  quod  denotant,Iaudant, 
al.  collaudant ;  »  el  mox  :  «  quod  mulier,  quod 
lasciva,  quod  festiva,  quod  juvonia,  quod  lascivus, 
Quod  amasius,  »  etc,  approbante  illo.  Scaliger 
denique  ex  ingenio  corrlgebat  retondius,  «  eo  ipso 
denotant,  laudant.  >  Diogenes  Laertius  pariter  de 
Aristophane  et  comicis  dicit  illos,  dum  Socratem 
traducere  et  vituperare  conantur.  eo  ipso  laudare. 
Verba  ejus  sunt  in  Socratis  Vita  :  01  Xaveivouaiv 

PATiaL.   I. 


imperatori  facta,  accipi  etiam  debet  :  «  Probe  Au- 
guBte,  dii  te  servent.  OIim-«lignus,  et  forlis  et  ju- 
stug,  »  etc.  Denique  ille  dominos  olim  mitis  est 
Terentio  Afro  heri  semper-lenitas.  Qaod  non  obser- 
vatum  et  infra,  ut  suo  loco  dicetur,  elegantiam 
suo  auctori  nostro  abstulit,et  nitorem  Lucano  ma- 
gnifico  poelje,  qui  lib.  ix,  148  ita  legendus  : 

Evolvam  busto  Jam-numen  gentibus  Isim  Hav. 

11 


331 


TERTULLIANl  OPERDM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOQETICA. 


332 


pretatio  est,  de  unctioDe  deducitur.  Sed  et  ^*  cum  A  Nec  tamen  quemquam  offendit  profeBsio  nominis, 


perperam  Chrestianus  (63)  pronuntiatur  a  vobis 
(nam  nec  nominis  certo  "^*  eet  notitia  penes  vos), 
de  suavitate  vel  benignitate  compositum  est.  Odi- 
tur  ergb  in  hominibus  M9  innocuis  etiam  no- 
men  innocuum.  At  enim  secta  oditur  (64)  in  no- 
mine  utique  sui  auctoris.  Quid  novi,  si  aliqua 
disciplina  de  magistro  cognomentum  sectatoribus 
8uis  duoit?  Nonne  philosophi  de  auctoribus  suis 
nuncupantur  Platonici,  Epicurei,  Pythagorici  ? 
etiam  a  locis  conventiculorum  et  stationum  suarum 
Stoici,  Academici  ?  atque  medici  ab  Erasistrato,  et 
grammatici  ab  Aristarcho,coci  etiam  Ab  Apicto(65)? 

Yariae  lectiones. 
"  Et  abest  Paris.    "  Certa  ahest  Par.    "  Probavit  ParU. 

Gommentarius. 

(63)  Chrestianus,  Ita  viri  docti  docuerunt  jam  B  Afxtv  Xp^oro;   HXp,    xoit  'Ax(v8uvoc    fiX^'  Aitt)Xi<ni, 
olim  banc  appellationem  fuisse  immutatam»  et  no-      K(vSuvoc  hic  fiet,  frater  'Ajpr^axo^  erit. 


cum  institutione  transmissa  ab  institutore.  Plane 
qui  '"^  probet  malam  sectam  et  ita  malum  auctorem 
is  probabit  et  nomen  maium  dignum  odio  de  9§S 
reatu  secta  et  auctoris.  Ideoque  ante  odium  no- 
^inis  competebat  prius  de  auctore  sectam  reco- 
gnosoere,  vei  auctorem  de  secta.  At  nunc  ntrius- 
que  inquisitione  et  agnitiooe  negiecta  nomen 
detinetur  (66),  nomen  expugnatur,  et  igootam 
eectam,  ignotum  etauctorem  vox  sola  prndaronat, 
quia  nominantur,  non  quia  revinountur. 

CAPUT  IV. 
AKQvvMfmjM.—Prjsparat  jam  se  ad  desensionem  cri^ 


vissime  ele^antem  doctumque  de  hac  immutatione 
libellumediditGroningaeMichael  Rossal.Nota  sunt, 
quflB  protulerunt  Suetoniue  et  Tacitus.  Ille  in 
Glaudio  c.  25  :  «  Judaeos,  impulsore  Ghresto  assi- 
due  tumultuantcSfRoma  expulit. »  Dubitat  Orosius 
an  et  Christiani  siot  expulsi  :  «  Me  magis,  inquit 
lib.  VII,  cap.  4,  Suetonius  movet,  qui  utrum  eontra 
Ghristum  tumultuantes  Judaeos  coerceri  et  com- 
primi  jusserit,  an  etiam  Ghristianos  simul,  velut 
cognatae  religionis  homines  voluerit  expelli,nequa- 
quam  diseernitur.  »  Gausa  tumultus  (ut  vocat  Sue- 
tonius)  fuit  compulsatio  inter  hos  ef  lilos,  dum  ve- 
nisse  Ghristum  negant  Judasi^afHrmant  Christiani. 
Sed  Orosius  frustra  dubitat  :  huc  est  enim  rofe- 
*rendum  edictum    Glaudii,   Act.   xviii,  2  :  Aix  t6 

1ai     TtdvTac 


Et  epigr.  48  : 

Germani  fratree  sunt  ;  Chrestoe,  AcindynoB  aller 
FalBum  Qomen  utriqae,  ted  ut  verum  sit  utriqae, 
Alolia  8uum  Chrlsto  det  AciadinoB,  ipse  siaealpba 
Permaneat  ;  verum  Domen  uterque  geret. 

Male  in  edit.  Rig.  est  aut  Christianuo.  Quamvis 
et  ms.  L.  Perperam  Christianus.  In  eodem  ms. 
Quantum  interpretatione  pro  interpretatio  est,  Rben. 
Sed  cum  perj*eram  Christianus.  Hav. 

(64)  At  enim  secta  auditur,  eto.  Et  hio  6i  passim 
apud  Auct.  nostrum  secta,  ut  Grscorum  alptaric, 
in  bonam  accipitur  partem,  quod  semel  monuisse 
sufOciat.  Pari  modo  ut  Act.  xxvi,  5,  Apostolus 
Paulus  Sti  jcaxa  tt)v  aKpiSsoxaTvjv  alp&9iv  ttjc  ^|a€- 

•Iou8«(ou,  ix  Tti<    •P<i(iri<.   t aoitus  iterum  Annal.      P"""  P»"*°  amplifloat  noater  o.  46.  .  Gur  ergo.qui- 
XV,  44,  «  Quo8  per  flagitia  ioviaos  vulgu«  Christia-  C  buacompararnurdediacipima  promdeilli8nonad«- 

no'»    appellabat.  Auctor  nominia  cLstus,  etc.  ^  l?""'Jii  iT™T„Ti'^'^"''"%1'.Hi'!lm 
*^*^  'v-         vei  cur  et  liii  ut  pares  nostri  non  urcrentur  adolU- 


Lucianus  denique,  in  Philopatride,  aperte  XpY)- 
<rc^v  appellat.  Imo  idem  Lucianus  ita  blasphemo 
ore  iatrat  in  Philopatr,  p.  1003,  t\  tu^^ot  yt  Xpirj- 
jToc  xal  iv  i'0vs9i,  siquidem  inter  genles  Chrestus 
fuerit.  Neo  mirum  hanc  appellationem  apud  genti- 
les  invaluisse,  cum  piurimos  Chrestos  apud  illos 
sit  invenire,  nullos  vero  Ghristos.  Libet  etiam  ali- 
quos  apponere.  Apud  Appianum  in  Mithridaticis 
non  lon^e  a  priucipio  memoratur  Locratesquidam 
co^nomme  CAm(tf«,  quemBithyni»  regno  impo- 
sutt  Mithridates,  Ponti  rex,  expulso  Nioomede. 
Imo  et  Ghrestus  quidam  memoratur  Aurelio  Vi- 
ctori  inAnnibaliano:  •  Conspiravere  aliquanti  miii- 
tares  in  ejus  necem,  auctoribus  Chresto  et  Mar- 
oellioo,  simulque  Magentio.  »  Exstantque  Martia- 
lis  epigrammata  in  Chrestum  quomdam  lib.vii,54, 
et  IX,  28,  ut  et  in  Ghrestillum,   lib.   xi,  91.   Fit  et 


pares  nostri  non  urgentur 
cia,  qu»  nos  non  obeuntes,  periclitamur?  »  etc. 
Itaque  Donatus  proprium  locutum  eese  Terentium 
in  Phermione^  I.  ii  : 

Sectari,  in  ludum  ducare  et  reducere, 

docet,Hdnotans  :  «  Bene  cavillatus  estet  jocblariter 
in  adoiescentem,cui  stasad  sectandosphilosophos 
apta  erat.  »  Hav. 

(65)  Apicio.  Notissimo  helluone.  Exstant  etiam- 
num  de  Re  Culinaria  libri  Apicii,  non  bujus  (ita 
etiam  falsum  habemus  Macrum  de  herbi»  aliosque] 
sed  qui,  quod  facit  ad  conflrmationem  sententiae 
Auctoris  nostri,  ad  istius  palatum  et  ex  ipsius 
sententia  sunt  conscripti.  Uugus  vero  non  tantum 
meminit  in  libro  de  Pallio  c.  5  :  «  Taceo  Nerones, 
et  Apicios,  et  Rufos.  »  Sed  et  Adv.  Psychicos  c.  12 : 
«  Quid  crgo  cessatis  Paracletum,  queni   in  Mon- 


Ghrest»  mentio  in  inscrip.  antiqua  quaB  est  in  Vi-  jj  tano  negatis,  in  Apicio  credere  ?  »   Unde  condi- 
neisVaU.  menta  Apiciana  in  iib.    de  Anima,  23.    «  Nonne 


Hoc  virtus,  fatique  decus,  et  amabiie  nomen^ 
Dote  pudicitide,  celebrata  laboribus  actiB 
Vitffi  Chresta  jacet  coodita  nunc  tumuto. 

Fulgentius  quoque  in  libelio,  quem  composuit  de 
Sermone  prisco^  in  voce  injuges  boves,  meminit  cu- 
jusdam  Manilii  Gbresti,  quem  librum  de  deorum 
hymnis  scripsisse  ait,ibiaemque  fragmentum  inde 
adducit.  Ausonius  denique  eleganter  in  Bigniflca- 
tione  vocabuli  lusit  epigr.  39  : 

XpTjTcoc,  'Axtv8uvoc,  elaiv  aoeXcpoi,  oIxTpa    8e  T^xva. 
Moribus  ambo  maiis  nouiiaa  falsa  gerunt. 

Oo5l  ouToc  ypr^^^^y  ou5l,  ojtoc  dxiv8uv6<  iTctv. 
Una  poteet  ambos  iittera  corrigere 


illa  anima  plus  solatii  quam  supplicii  relaturaest? 
qund  funus  inter  coquos  pretiosissimos  invenit, 
quod  condimentis  Apicianis  et  Lurconianis  huma- 
tur,  quod  mensis  Ciceronianis  infertur,quod  lanci- 
bus  splendidissimis  Syiianis  elTertur.  »  etc.  Pro 
seque  modici  Barr.  et  L.  B.  et  Rh.  atque  :  Herald., 
neque,  sed  melius  ms.  Fuld.  Rig.  et  Pam.  srque. 
Hav. 

(66)  Xomen  detinetur.  Non  assentior  De  la  Cerds 
Junioque  legentibus  denotatur.  Nomenenim  soluni 
injus  rapi  ostendit,  et  quasi  maleflcum  et  parri- 
cidam  colio  incerta  catena  trahi,  ut  depinxit  nobis 
Bessum  interfectorem  Darii  a  Spitamene  adduclum 
Curtius,  VII,  5.  Hiv. 


•  • 


333 


AP0L06ETIGUS  ADV.  6KNTBS. 


334 


fnfJitim  quibus  Chruliani  onerabantur,  Sed^  cum  j^  dicimur,qu«e  illos  palam  admfttentes  inveDimus  *^, 

i  defensionem  tamen  vioUntia      j^   nix\h\i 


velpost  justissimam 

legis  obtequium  exigat,  artificiose  et  valide  osten- 
dit,  leges,  ut  condi,  ita  reprobari  ei  mulari  posse, 
imo  debere  nonnunquam,nec  id  sine  exemplo ;  cum 
scilicet  vei  crudaleSf  vet  injustss  sint  deprehensx. 
Lex  enim  justa  esse  colUgiiur,  postquam  in  valo- 
rem  ejus  inquisiiio  facta  esi ;  tmproba  vero,  non 
jam  lex,  sed   tyrannis  invenitur, 

9§4  Atqueadeoquasi  praefatus  h«cad  suggillan- 

dam  (67}  odii  erga  nos  publici  iniquitatemjam  de 

causa  innocentie  consistam  (68)  -nec  tantum  refutabo 

qnae  nobis  objiciuntnr,sed  etiam  in  ipsos  retorquebo 

qui  "  objiciunt ;  utex  boc  quoque  sciant  omnes  in 

Christianis  non  essequ»  in  se  nonnesciunlesse(69), 

aimul  uti  erubescant  accusantes,  non  dico  pessimi 

optimoSy  sed  jam,  ut  volunt,  compares  (70)  suoa. 


quibus  soelesti,  in  quibus  vani,  in  quibus 
damnandi,  in  quibus  irridendi  deputamur  (71). 
Sed  quoniam,  cum  ad  omnia  occurrit  veritas  nos- 
tra,  postremo  legum  obstruilur  auctoritas  (72) 
adversus  eam,  ut  aut  nihii  dicatur  rctractandum 
(73)  esse  post  leges,  aut  ingratis  necessitas  obse- 
quii  praeferatur  veritati  :  de  legibus  prius  ooncur- 
ram  **  vobiscum  ut  cum  tutoribus  iegum.  Jam 
M5  primum  '^  quam  duredefinitis  dicendo  :  Non 
lioetesse  vos  I  Et  hocsine  ullo  retractatu  humaniore 
praBSccibitis ;  vim  profitemini  et  iniquam  ex  arce 
"^  dominationem  (74),  si  ideo  negatis  licere,  quia 
vultis,  non  quia  debuit  non  licere.  Quod  si  quia 
non  debet,  ideo  non  vultis  licore,  sine  dubio  id 


RespondebimusadsinguiaquflBinoccuUo  admittere  B  non  debet  licere,  quod  male  fit  '*,  et  utique  hoc 

VarisB  lectiones. 

"  Quaa  Paris.  ' "  Ita  Ms.  Bibiioth.  regix.  2616  —  quae  palam  adinvenirentur.  Big.  ^  Consistam  Rig. 
•*  i4/.  ouai  dure  ;  Rhen.^  Fr.  Junius  ei  Jfouwer  :  quam  dure ;  Havercamp.  cum  jure.  •»  Bx  arce  Paris.Rig. 
**  Quod  male  flt  deiet  Paris. 

Commentarius. 


(67)  Ad  suggillandam.  Id  est  convincendam  non 
tantum,  sed  turpitudinemjivorem  et  vibicem  inu- 
rendam,  ut  publice  ostentui  sit.  Ita  suggiilalionem 
dicit  cap.  i\  :«  Suggillatio  est  in  coelo  vestra  justi* 
tia.  »  Minus  reole  ms.  1.  D.  et  conjectura  Junii 
item  ex  oish.  sigillandum.  Eodem  modo  licet  inve- 
nias  in  Fabuiis  ^sopicis,  anonymi  apud  Neveletum 
Fab.  16,  de  Leone  jam  sene, 

Ssvit  asellaa  inera  et  froutem  caice  Bigillat. 

id  est  notat.  Hav. 


mina,aliu  unica  :aIiacomparia,aIiadi8paria.»  Hay. 

(71)  Deputamur.  Id  est  valde  putamur,  ducimur, 
illud  eoim  de  in  compositione  auget.Alias  deputari 
Auctori  nostro  est  detruncarcSie  Exhort.  ad  Casiit. 
c  6  :  (<  Erat  vetus  dispositio,  quas  in  Evangelio 
Novo  deputatur ;  in  quo,  etc,  securis  ad  radicem 
arboris  posita  est.  »  Hav. 

(42)  Legum  obstruifur  aucloritas.  Pam.  et  Rhen. 
a(i*/rua/ur,quod  minus  elegans.  ms  L.  B.  obstrua" 
tur,  quod  necesse  non  esi.  Dioit  autem  elegantes 
obstrui  ieges  defensioni,  ut  molem  invictam,quam 


rAft^  />^«...«/^«M    Ar«-*  ;♦«  1/^«.,;  To«#.,ii; «.,.,«   c;«      ^^^  "^on  sit  veritali  perumpere,  est  enim  inde  de- 

(68)  CdnJMtom  Amat  ita  loqui  Tertuilianus.  Sic  g  ^     similitudo ;  ita  apud    Lucanum   lib.    u. 

(te  iao/.,c.l3:  •  De  hoc  quidem  primo  consistam;»  ^         ^^lgg  .       wu.i«  ,  ivc»  ^^^axa    t^u^auuiu   hm.    i*, 


et  in  Apoi.  c.  46  :  «  Gonstitimus,  ut  opinor,  adver- 
8U9  omnium  criminum  intentionem,  quae  Christia- 
norum  sanguinem  flagitat.  »  Est  autem  ^enus  lo- 
queodi  traotum  ab  athletis  el  giadiutonbus,  qui 
pedem  in  arena  flgunt,ne  facile  supplantari  vel  deji- 
cipossint.In  re  quoque  militari,cum  jam  idmanus 
est  veniendum,  subsistere,  vel  consistere  agmen 
dicitur.Lucretius  eodem  modo  lib.  vi,  454,  ubi  ra- 
tionem  reddit,quomodonube8  condensenturetccs- 
lum  obscuretur. 

HiBc  faciunt  primum  parvas  consistere  nubee. 

et  paulo  post : 

Propterea  quia  com  con«iBtant  nubila  primum. 

vel  denique  a  judiciis  translatum.  Psalmo  i.  vers. 
ult. :  «  Idtso  peccator  non  consistet  in  judicio,  ne- 

^"^,iwP^°^"®  ^"  ^®^"  J"8lorurri    »  Hav.  perandura.Vocibus  retraclare  et  ingralU  vel  ingra- 

169)  In  se  non  nesciunt  esse.  Ut  sciant  adversarii  D  &,,   Cr.  ixoua(toc,  sa» pe  utitur  Auclor  adv.  Hermo- 
nosiri  nos  nnn  tantnm  immunes  ease  istorum  sce- 
lorum,  sed  illos  ipsos  ilia  paiam  perpetrare,  si  ve- 
ram  inspicere  velint.lta  vero  ex  Goll.  Mod.  Rigalt. 


ObstruitiB  campos  fluviisque  arcere  paratis  : 

et661  : 

Sed  molibua  nndas 
Obstruit,  et  latum  dejectis  rupibus  aequor. 

Et  {Dlanius  etiam  noster  cap.  1,  obstruit  defensioni^ 
simili  locutione.  Ut  hunc  locum  imitatus  sit  Lac- 
tantius,  In^tit.  Div.,  II,  20  :  «  Nunc  vero  major 
nobis  ac  dirOcilior  cum  philosophis  proposita  luc- 
tatio  est,  quorum  summa  doctrina  et  eloquentia, 
quasi  moles  aliqua  mihi  opponitur.  »  Hav. 

(73)  Nihii  dicatur  reiractandum,  Qmsi  dicat,Vana 
defensio  ;  aut  enim  respondebitjudex,  nibil  contra 
leges  fleri  debere,  illasque  reformari  non  licere, 
ideoque  inauditum,  ut  lex  jubet,  ablegabit,  aut  si 
derensionem  audiat  pronus  etiamjacilis,  imo  con- 
victus,  velit  nolit,  sibi  tamen  dicet  legibus  obtem- 

J \T !l d » _A      •  —      .•  -l      • 


alii,  «  In  se  nesciunt  esse.  »  Hav. 

(70)  Compares.  Ideo  compares,  l.  e.  similes,  qui 
Cbristianis  illa  objiciunt,  falso  quamvis.  qua*  ipsi 
revera  faciunt.  Acer  autem  Tertull.  est  in  per- 
strinRendis  falso  scommate  gentilibua.  Ita  quod 
com  hoc  loco  valde  congruit,  c.  16  :  «  Sed  et  qui 
crucis  nos  religiosos  putat,  consecraneus  erit  no- 
ster.  •  Utitur  rursus  Auctor  hac  voce  compar  pro 
pari  lib.  de  Orat ,  c.  10  :  «  Nemo  adversanum  re- 
cipit,  nemo  nisi  compnrpin  snum  admittit.  »  Et 
adv.  Marcionem,  1.  i,  c.  16  :  <«  Alia  membra  fortia, 
alia  iofirma?  alia  hone8tia,aIiainhoneBta  :  aliage- 


genem  c.  15  :  «  Igitur  in  prsstructione  hujus  ar- 
ticuli,  et  alibi  forsitan  relractandi,  equidem  defi- 
nio,  »  etc,  slatim  :  «  Hoc  «ine  ullo  retractatu  hu- 
maniore  praescribitis.  »  Infra  in  Apolog.  cap.  26, 
«  Ingralis  rosistimus.»  Adde  Plautum.Terentium, 
LucrPtium  donique,  qui  tum  alibi,  tum  lib.  111, 
vers.l082,quasi  hunc  nostrum  judicem  desoribat : 
Effugere  haud  potis  «st,  ingratis  bsBret  et  angit. 

Hav. 

(74)  Jniquam  ex  arce  dominationem.  PbsedruSy 
Arcem  tyrannus  occupai  Pisistratus.  Juvena' 
lis,  X, 

Nullus  ephebum 
Deformem  tasva  caitravit  in  arce  tyraoDos.  Rio. 


335 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  !,  APOLOGETICA. 


336 


ipso  prflBJadicatar  licere,  quod  bene  Ot.  Si  bonum  A  doloris  incusserunt,  ut  in  secessu  (76)  inedla  de 


invenero  esse,  quod  lex  tua  paobibuit,  nonne  ex 
illo  praejudicio  probibere  me  non  potost  "^  quod 
si  malum  esset,  jure  probiberet  ?  Si  lex  tua  erra- 
vit,  puto,  ab  homine  concepta  est ;  neque  enim 
de  coelo  ruit  (75).  Miramini  bominem  386  aut  ^ 
errare  potuisse  in  lege  condenda,  aut  resipuisse 
*^  in  reprobanda  I  Nonne  ^  et  ipsius  Lycurgi  Jeges 
a  Lacedsemoniis  emendats,  tantum  auctori   suo 


semetipso  judioarit?  Nonne  ^  at  vos  (77)  quotidie 
experimentis  illuminantibus  tenebras  antiquitatis 
totam  iliam  veterem  et  squalentem  silvam  legum 
novis  principalium  rescriptorum  (IS)  et  edittorum 
securibus  truncatis  *^  et  casditis  ?  Nonne  vanissi- 
mas  Papias  (79)  leges,quaB  ante  liberos  suscipi  co- 
gunt,  quam  Julie  ^  matrimonium  (80)  contrahi 
M7    post   tantae    auotoritatis    senectutem   (81) 


Yarise  lectiones. 
^^'  Siccod,  lAigd.,  Herald.  eiSemler. ;  Gelenius  :  probibuit  nomen,  ex  illo  prohibere  me  non  potest; 
RigaU.  et  Haverc.  :  n.  e.  i.   prsjudico  probibere  eam  non  posse.    "*  Aut  delet  Paris.    *'  Recepisse  se 
Paris.    ^  Non  enim  Rig.    '^  Pamel.,  Heraldus  aliique  :  truncatis ;  Scaliger  el  Scriver,  :  runcatis  ;  RigaU. 
rustatis ;  Havere,  ruscatis.    **  Wouwer  e  MS.  quam  Jnliffi  permittunt  matr.  etc. 

Gommentarius. 
(75)  De  ccelo  ruit.  ^iQizt-^^  ut  notant  interpr.  R  fragm.  tit.  16,  in  prinoip.  agens)  vir  et  uxor  inier 
Evidenter  vero  tannit  etirridetanciliaRomanorum, 
et  TrojdQ  originis  iEneadarum  Palladium  :  ex  quo- 
ruiu  imitatione  iliud,  quod  legimus  in  Act.  Apost. 
XIX,  35  de  urbe  Epbeso  aeditua  :  T^c  (jLeYdiX7]<  Bea< 
'ApT&(xtSoc  xal  Tou  Aioit&Touc.  Nympee  quoque  Ege- 
riaecum  Numa  Pompilio  coUoquium  suggilare  pa- 
riter  videtur.  Hav. 

i76)  Ul  in  secessUf  etc.  Quod  verum  PIutarcbuB 
irmat,  sed  propter  aliam  causam,  cum  nempe, 
quasi  denuo  ad  Oracuium  profecturus,  LacedaB- 
monios  obstrinxissetjurejurandoleges  suasincor- 
ruptas  ad  reditum  servaturos,  quas  ut  semper  im> 
motae  manerent,  nunquam  rcdiit,  sed  in  Grissa 
incdia  mortem  sibi  conscivit.  Post  vero  multas 
alias  leges  legibus  Lyourgi  adjectas  fuisse  demon- 
strat  idem  Gragius  lii,  1. 

(77)  Nonne  el  vos,  etc.  Ab  exteris  ad  ipsos  Rom. 
transitionem    facit,  quos   quotidie  docet  veteres 


se  solidum  capere  possunt,  veluii  si  uierque  vel  al- 
teruter  eorum  nondum  ejus  aeiaiis  sity  qu«  liberos 
exjgit,  id  est,  si  vir  minor  annorum  viginii  quinque 
sit^  aui  uxor  annorum  viginti.  Ac  ne  quis  dubitare 
deinceps  possit  aetatem  certe  lego  Papia  suscipien- 
dis  liberis  delinitam,Tertullianu8  cum  Ulpiano  col- 
latus  Apologetici  iv,  faciet :  Nonne  vanissimas,  etc. 
Suscipiendis  igitur  liberis  ea,  quam  dixi.  aetas 
Lege  Papia  praBOnita  fuit.  Verum  laxior  a  Severo 
constituta,  nempe  illa,  quam  Ulpianus  ait.  Et  ad 
nuptiarum  cootrahendarum  astatem  id  Sozomcnus 
de  L.  Julia  et  Papia  agens  iib.  i,  cap.  9,  errore 
transtulit  :  Nofio^,  inquit,  ^v  TwjiaCotc  itaXaioc, 
kizh  6^X0 ai  xai  TcivTS  iTwv,  Ta>v  'lacov  d^touoSai  xio- 
Xucov  Tou;  dvdtfjtouc  fii>^  toioutoic,  dicere  debuit  So- 
zomonus  acTsxvouc  seu  aTcatSac,  non  dcYafJtouc.  Deli- 
nita  itaque  le^e  Papio  suscipiendis  liberis  aetas 
fuit ;  nempe  viceeimus  ^uintus  annus  in  mascuio, 
abrogare,  corrigere,  novas  suporinducere  et  san-  Q  vicesimus  in  femina  :  intra  quam  aetatem  leges 
cire  leges.  Huc  faciunt  quae  legas  apud   Auotorem      Juliae  antea  ne  quidem  matrimonium  contrabi  co- 


nostrum  Exhort.  ad  castitatem,  cap.6,«  Putoautem 
humanam  constitulionem  alque  decretum  postea 
pristinis  praevalere.  »  Notum  etiam  est  S.  G.  Or- 
ntianum,  factum  Orfito  et  Netto  coss.  de  quo  in- 
telligendus  Hieronymus  ad  ann.  GLXXIX  :  «  Impe- 
ratores  multis  multa  lar^iti  sunt :  et  pecuniam, 
quaa  fisco  debebatur,  provinciis  concedentes  tabu- 
las  debitorum  in  medioRomanaeurbisforoincendi 
fecerunt :  ac  ne  quid  [ita  lege]  bonitati  deesset, 
duras  quasque  leges  novis  constitutionibus  tem- 
perarnnt. » 

(78)  Principalium  rescriptorum.  Rursum  Jurecon- 
sultorum  phrasis.  D.,  i.  ae  Orig.  jur.,  1.  ii,  de  qua 
Zephyrus ;  Rescripta  principalia,  roandataprincipis 
dioebantur,  quibus  sponte  sua  precibus  exoratus 
imperator,  alicui  privatae  personaB  vel  communiiali 
aliquid  aut  concedat,  aut  excluebat,  quae  ex  eo 


gebant,  ut  superiori  loco  Tertullianus  docet.  A 
qua  autem  aetate  matrimonium  leges  Julliae  con- 
trahi,  vel  Papiae  liberos  suscipere  coegerint,  dici 
liauido  non  potest.  Proinde  tertium  quod  in  Ter- 
tulliani  verbis  dubium  haeret,  quidnam  videlicet 
sit  illud,  quod  Severum  leges  PapiaB,  quae  praema- 
ture  liberos  suscipi  oogebant,  exclusisse  scribit, 
sensum  hunc  habet  perspicuum  [qui  lamen  vel 
sagaciasimos  hactenus  fugil]  :  Severum  videlicet 
laxiorem  ad  suscipiendos  liberos  aelatem,  ouam 
lex  Papia  fecerAt,  indulsisse,  deflnivisse,  reducio 
quae  superiore  Tertulliani  loco  non  caeteris  tantum, 
sed   et  Apologetici   scoliastis  doctissimis,  incom- 

gerta    fuerunt    bactenus,    accipienda    oenseo.    • 
AV. 

(80)  Julias  matrimonium  conirahi.  La   Cerda   et 
Scriver.  ex  Wouw.  Goll.  addi  volunt  permiftunt. 


nomen  traxerunt,  quia  [ut  lacitus  BcribitJ  moris  j)  perperam ;  sensus  enira  est,  legem   Papiam  coe- 


fuit  principem  quemquam  prassentem  scripto  adire, 
quae  scripta  lihelli  supplices  a  Marliale  dicuntur, 
nostra  tempestale  supplicationes.  Pam. 

(79)  Vanissimas  Papias  leges.Xd  quas  in  deorum 
etiam  generatione  lepide  alludit,  lib.  ii,  cap.  12  : 
«  Erant  unde  caelibes  diu  et  orbi,  antequam  ma- 
riti  et  parentes  ?  »  Gum  vero  clarissimusct  doctiss. 
Gothofredus  in  Nolis  suis  ad  flnem  cap.  6,  lib.  ii, 
Ad  Nat.  scribat  in  hunc  modum  Severum  imp. 
legibus  Papii  derogasse,  non  etiam  eas  abrogasse, 
quod,  inquit,  fRlso  plerisque  traditum  alibi  jam 
refutare  memini,  gratum  positurum  nie  operam 
putavi,  si  maximi  viri  notam  ex  commentariis  ad 
legem  Jnliam  de  maritandis  ordinibus  hic  insc- 
rerem.  fta  scribit  ad  cap.  23  Legis  Juliae  et  PapiMS. 
«  Orbitatis  pcenis  conjuges  non  tenebantur,  si  vir 
nondum  annorum  viginti  quinque,  uxor  nondum 
viginti  essent :  Aliquando  (ait  Ulpianus  de  L  Papia, 


gisse  liberos  suscipere  ante  illud  tempus,  quo  uia 
trimoniumet  congressus  nuptiali»  jam  ante  despon- 
satis  indicebatur  per  legem  Juliam,  adeoque  iUam 
rogasse  orbitatis  pcenas  xoTc  dtT4y.voi<;,  ante  illud 
tempus,  quo  baec  pcenas  caelibatus  irro^abat  xoU 
iftkiioi^  :  quas  leges  Papias  ideo  vanissimas  po- 
tuit  «ppellare,  cum  pra^sertim  Cbristiani  jam  tum 
finem  saeculi  exspectarent.   Scilicet  cum   mature 

•  sponaalia 

(81)  Tant3S  auctoriiaiis  senectutem.  Gicero  de 
Legibus^  1.  21.  «  Sunt  certa  legum  verba,  Ouinte, 
neque  ita  prisca,  utin  veteribus  ex  iis  sacratisque 
legibus  :  et  tamen,  quo  plus  auctoritatis  babeant, 
paulo  antiquiora,  «|uam  bic  sermo  est.  •  Arnobius 
similiter  inverteratas  religiones  dixit  in  princip. 
libri  primi. 


337 


APOLOGETICDS  ADV.  GENTES. 


338 


heri  SeTerttS  constantiesimus  principum  (82)  ex-  j^  bita  proscriptione  *'  sufFundere  maluit  hominis 
clusit?  Sed  et  judicatos  retro  in  partes  seoari  (83)  sanguinem,  quam  effundere  (85).  Quot  adbuc  vobis 
a  creditoribus  leges  erant,  cunsensu  tamen  pu-  repurganda  '^  legea  latent,  quas  neque  annorum 
blico  crudeiitas  postea  erasa  est  et  in  pudoris  no-  numerus  (86)  neque  conditorum  dignitas  commen* 
tam  capitis  pcsna  Mft  versa  (84) ;  bonorum  adhi-      dat,  sed  equitas  sola?  et  ideo  cum  3§9  iniqus 

Yarise  leotiones. 
••  Proscriptio  Rig,    •*  HepugnandiB  Paris. 

Commeiitarius. 


sponsaiia  flerent  inter  Romanos,  annos  aliquot  in- 
dulseral  lex  Juiia,  antequam  oecessario  nuptiaB  et 
congressus  fierent,  cum  interim  desponsati  frue- 
rentur  jure  maritorum.  At  per  legem  Papiam 
ooacti  fuerunt  maturius  dare  operam  iiberis,  cujus 
rei  longior  vacatio  dabatur  per  legem  Jullam. 
Quod  bene  esttenendum,cum  huc  rursus  respiciat 
in  lib.  de  Monogamia.  c.  91  :  «  Aliud  est  si  et  apud 
Christum  legibus  Juliis  ugi  credunt^  et  existimant 
coBlibes  et  orbos  ex  testamento  Dei  solidum  non 


51  ;  et  Luc.  xii,  46  :  Eoti  Si^oTO{A-}{ffet  auxov  xai  t^ 
{xipoc  auTou  (jLSToi  tujv  uicoxpiTciov  OtJvci  :  ubi  om- 
nino  ad  corporis  ex  hac  lege  supplicium  respici 
puto,  quamvis  inde  ad  spiritualem  sensum  trans- 
ferri  posse  non  negem,  adeoque  ad  hanc  iegem 
alludi ;  quod  supplicium  certe  gravius,  quam  vel 
dimensum  ejus  diurnum  minuere,  ut  vult  Beza, 
eumque  a  reliquis  separare,  aut  etiam  ilagellis  cas- 
dere  et  dilacerare,  quod  habet  Gasaubonus  ad  Sue- 
tonii  Aug.  c.  13,  qui  ibidem  legem  ipsam  (quod  et 


£osse  capere.  •  Adde  de  hisce  legibus  Lipsium  ad  n  hio  facit  Junius)  ex  notissimo  Gellii  loco  affert, 

~  LV.  ^  sed  tantum  ut  doceat  dissecari  hominesjam  olim 


Taoitum,  Annal.  iii,  25.  Hav 

(82)  Constantissimus  principum.  Quem  hoc  elogio, 
Qt  arbitror,  ornavit  quia  ille  ipse  est,  in  quo 
laudat  in  lib.  ad  Scapulam  c.  4,  hano  animi  vir- 
tutem,  quam  Uoratius  in  constanti  sibi  requirit^ 
cam  dicit  : 

Jastum  et  tenacem  propoeiti  virnm 
Non  civium  ardor  prava  jabenlium... 
Mente  quatit  solida. 

Et  elegantissimus  iocus  est  apud  iEiium  Lampri- 

dinm  qao  nullus  melius  hoc  auctoris  dictum  illu- 

sirare  oolest.  Ille  de  Alexandro  imperatore  Mam- 

mss  mio,  cui  Severi  cognomen  fuit,  ita  disserit : 

«  Ob  ingentem  vigorem  animi  et  mirandam  singu- 

laremque  constantiam  contra  miiitum  insolentiam, 

Severi  nomen  a  militibus  eidem  inditum  est,  quod 

illi  ingentem  in  prsseutia  reverentiam,  ma^nam 

apod  posteros  gloriam  peperit,  cnm  eo  accessisset,  ^  quuntur  ita  explicarem  xal  t^  {i£po<  a^Tou  fx&Ta 

>  ^  TU)v  6itoxp(Ta>v  Oijfffti,  i.  e.  dissectas  ejus  partes 
[ut  hodieque  Gt  in  Anglial  in  illo  looo  suspendet, 
ubi  facinorosorum  et  ex  lege  dissectoram  hypo- 
critarum, 

Qui  CurioB  simulaot  et  Bacchanalia  vivunt, 


fuisse  in  usu.nonut  indelocum  SS.  illustret,quem 
alier,  ut  puto,  ita  nondum  explicuit.  Servus  hic 
perfidus  apud  Evangelislas  ouis  alius,  quam  bono- 
rum  domini  sui,  quibus  illum  absente  se  praB- 
fecerat  decoctor  ?  patet^  quia  absente  illo  ^p^tTat 
IvGfsiv  Te  xal  itiveiv  {leTd  Ta>v  (xeOu($VTU)v,  et  ex  vi- 
noleniia  in  violentiam  versus,  conversos  suos,  qui 
recta  monebant  TUTCTeiv.  Quid  inde  nisi  grande  aes 
alienum  domino  suo  contrahere  potuit?  Jam  vero, 
regresso  domioo,  vel  rigidissims  legis  pmnam  me- 
reri  potuit  iile  fame  bonorumque  domini  sui 
prodigus.  Si  quoque  bsBC  ad  mentem  solam  trans* 
ferri  debent,  our  non  elegantissimo  verbo  Si^oOu- 
fjiibi  (ita  vero  scripsisse  dicere  non  ausim)  usi  sunt? 
quod  formure  poterant  a  Si^60ufjio<  quod  nolum 
est  apud  Lexicographos.  Denique  si  quo  modo  ab 
antiquitate  adjuvari  possem,  lubens  ea  qu»  se* 


ut  de  animi  virtute  nomen  acceperit.  »  De  nostro 
Severo  Yictor  :  «  Acer  ingenio,  ad  omnia  qus  in- 
tendisset  in  finem  perseverans.  Benevolentia  quo 
inciinasset  mirabili  ac  perpetua ;  ad  quaBrendum 
diligens,  ad  largiendum  liberalis  ;  in  amicos  inimi- 
cosque  pariter  vehemens.  >  Quod  vero  ex  Spar- 
iiano  adducit  Rigalt.  id  non  tam  ad  laudem  quam 
infamiam  et  crudelitatem  Severi  pertinet ;  ita 
enim  locus  integer  :  «  Damnabantur  autem  ple- 
rique,  cnr  jocati  essent,  alii  cur  tacuissent,  alii 
eur  pleraijue  figurate  dixissent,  ut  esset  imperator 
vere  nominis  sui,  vere  Pertinax,  vere  Severus.  » 
Gapitoiinos  <juoqiie  de  Macrino  :  «  Nam  et  Seve- 
rum  se  Pertmacem  voluerat  nuncupari  :  quae  duo 
illi  asperitatis  nomina  videbantur.  *  At  nomen,  in 
quo  aiii  asperitatem  notarunt,  ab  aliis  virtuti  ani- 
mi  dari  potait.  Hav. 

(83)  Retro  in  partes  secarx.  Vocem   retro  i.  e. 
ante,  oiim,  ex  ms.  Fuld.  inserult  Rigaltius.  Extra 


crepidam    nostram  est,  deflnire,  an   olim  revera  i'  eos  palam  restitit.»  Hav. 


adeoque  creditores  suos  flsre  emungunt,  corpora 
sepeliuntur.  Rrout  servus  ille  apud  Plautum  de 
cruce,  consueto  servorum  supplicio,  in  (]uo  pater, 
avus,  abavus,  tritavus  sepulti  erant  jooabatur, 
oerte  pro  rostris  caBsa  cervix  dextraque  Giceronis 
pependit,  ibidemque  capita  proscriptorum;  ut  et 
aliis  in  iocis,  proponebantur  :  mos  ex  Appiano 
prffioipue  satis  notus.  Scio  hoc  postremum  tamen 
aliter  posse  accipi,  sed  neo  haec  contemnenda  vi- 
dentur;  ita  enim  de  ipso  Severo  noster  :  «  Sed  et 
clarissimas  feminas  et  clarissimos  viros  Severus 
sciens  hujus  sectsB  esse,  non  modo  non  lesit,  ve- 
rum  et  testimonio  exornavit^  et  populo  forenti  in 


tam  cradele  exemplum  fuerit  exhibitum,  an  vero 
ipse  homo  venundatus  et  quod  ex  illo  redibat,  in- 
ter  creditores  fuerit  dissectum.  Praeter  nobiidm 
JCtum,  qni  singulari  capite  de  hao  lege  agit,  videri 
et  am  potest  Salmasius,  de  Vusuris^  p.  544.  Nosler 
natora  austerus  seYeriori  adhnsit  sententicB.  Itaque 
hinc  rursus  eumdemillastroet  explico,oum  soribit 
in  lib.  de  Patieniia,  cap.  7  :  «  Jam  qui  minutum 
sibi  aliquid  aut  furto,  aut  vi,  aut  etiam  ignavia, 
non  constanter  sustinere  constituit :  nescio  an  fa- 
cile,ve]  ex  animojipse  rei  susmanum  inferrepos- 
set  in  causa  eleemosynas.  Quis  enim  ab  alio  secari 
ozLuino  non  sastioens,  ipse  ferrum  in  corpore  suo 
dncit  ?  9  Admonet  me  nobilis  hio  locus,  ut  ex  eo 
llustrem  id  quod  iagitur  apud  Mattbesum,  c.  xxiv. 


(84)  Et  in  pudoris  notam  capitis  pmna  conversa 
est.  Totum  hoc  abest  a  ms.  Lugd.  Bat.  nec  vacat 
suspicione.  Redolet  enim  nescio  quid  aliense  ma- 
nus,  in  alieno  opere  male  sedulse. 

(85|  Sufjundere  maluit  hominit  sanguinem  guam 
effunaere.  Optatus,  lib.  ii :  c  Fundentessanguinem, 
non  corporis,  sed  pudoris.  »  At  quis  alius  pudoris 
sanguis,  quam  corporis  ?  Gregorius  BflQticus,  sive 
quis  alius  auctor  fibri  de  Fide  adversus  Arianos  : 
«  Impudens  eorum  frons  illa,  quae  est  sine  signo 
Dommi,  orebris  testimoniorum  lapidibus  elidenda 
est,  ut  si  non  caro  illorum  effundit  cruorem  multis 
effossa  vulneribus,  tamen  vel  pudor  suffUsione 
sanguinis  erubejcat.  »  Rio. 

f86)  Quas  neque  annjrum  numerus,   Tu  quas, 


339  TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 

recognoscuntur,    merito  damaantur,    iicet  dam-  f^ 


340 


nent*'.  Quomodo  iniquas  dicimu8?  imo,  si  no- 
men  puniunt,  etiam  stultas.  Si  vero  facta,  cur  in 
nobisv^  de  solo  nomine  puniunt  facta,  quae  in  aliis 
de  admisso,  non  de  nomine  probata  defendunt  '"^  ? 
Inoestus  sum,  cur  non  requirunt?  infanticida,  cur 
non  extorquent  ?  iu  deos,  in  Cssares  aliquid  com- 
mitto,  cur  non  audior,  qui  babeo^  quo  purger**? 
Nnlla  lex  vetat  discuti  quod  prohibet  admitti ; 
quia  neque  judex  juste  ulciscitur,  nisi  cognoscat 
admissum  esse  quod  licet  ;  neque  civis  iideli- 
ter  legi  obsequitur,  ignorans  quale  sit  quod  ul- 
ciscitur.  Nulia  lex  sibi  soli  conscientiam  juslitiao 
suae  debet,  sed  eis,  a  quibus  obsequium  ezspectat. 
Csterum  suspecta  lex   est,  quae  probari  se  non 


merum  referri  volebat,  osiendit,  per  illas  dmniiaUm 
hominum  placito  390  subjectam,  Inde  Tiberii  de 
Christo  sententiam  pronuntiat,  senatust^ue  refraga- 
tionem  :  ostenditnullos,nisi  Neronem^  iltique  simil' 
limos,  nomen  Chrisiianum  afftizissey  cum  contra 
M.  Auretius  miracuto  etiam  monitus,  cum  illo  Ve^ 
raSj  et  ante  iitos  Vespasianus,  Trajanus^  Adrianus, 
PiuSf  Christianos  esse  passi  sint»  Concludit  denique, 
itlos,  ut  a  bonis  probatos,  a  matis  afftictos,  bonoSf 
non  matos^  ex  simititudine  morum,  putari  debere, 

Ut*  de  origine   aliquid   retractemus  ejusmodi 

legum  vetus  erat  decretum,  ne  qui  deus  ab  impe- 

ratore  consecraretur,  nisi  a  senatu  probamus '  (88). 

Bcit  M.  iEmilius  de  deo  sno  Alburno.  Facit'  et 

boc^ad  causam  nostram,  quod  apud  vos  de  bumaDO 

arbitratu  divinilas  pensitatur.  Nisi  homini  Deus  (89) 

placuerit,  Deus  non  erit ;  homo  Jam  Deo  propitius 


vult,  improba  autera,  si  non  probata  dominetur.      ^  esse  debebit.   Tiberius  (90)  ergo,  cujus  tempore 

GAPUT  V.  nomen  Cbristianum  in  saeoulum  introivit,  anuun- 

Argumentum.-  Inquirit  in  ejusmodi  tegum  onginem,      tiatum  sibi  ex  Syria  Palaestina  quod  iliio  veriUtem 

et  occasione  Albumi,  quem/Emilius  in  deorumnu-      illius  divinitatis  revelaverat^  detuiit  ad  senatum 

Varise  lectiones. 

••  Damnentur  Paris.  •«  In  nobis  addit  Wouwer.  ^  Wouwer  et  Rigatt.  :  probanda  deGniunt,  Hauere, : 
probanda  defendunt ;  Heratdus  :  probata  defendunt.  ••  Gur  non  audior,  si  quid  habeo,  Wouw.  ••  Pur- 
cem  Par.  *  At  Par.  •  Probaretur  Par.  •  Heraldus  et  Hauerc.  Scit ;  Pamel.  et  Semt.  :  Ut ;  Rhen. : 
Ut  —  Alburno  fecit ;  Gangneus  :  Ut  —  Alburno  facit.  Et  etc.  *  Meraldus  :  annuntiatum  —  quae  — 
revelarat ;  Rig.  ei  Haverc. :  annuntiata  —  qu»  —  revelarant. 

CommeDtaiiuf. 

non  ad  leges  repurgandas  referri  debet  praBcise,      debat.  Deus  non  erat,  quem  hqmo  consultus  no 


sed  generaliter  ad  leges.  Quasi  diceret :  Leges, 
ne(]ue  annorum  numerus,  neque  conditorum  di- 
^nitas  commendat,  sed  aequitas  sola.  Ideoque  apud 
Livium,  lib.  xxiiv,  L.  Valerius  trib.  pl.  leges  dicit 
alias  esse  mortales,  alias  aeternas  :  «  Ex  his  le- 


luisset,  el  nolendo  damnasset.  m  Copiose  Lactantius^ 
Instit.  Div.  I,  15  :  «  Quis  enim  tam  demens  qui 
consensu,  et  placito  innumerabilium  stultoram, 
aperiri  ccelum  mortuis  arbitretur  ?  aut  aliquid 
quod  ipse  non  habeat,  dare  aiteri  posso?  apud 


gibus  quae  non  in  tempus  aliquod,  sed  perpetu«  C  Homanos  Deus  Juiius,  quia  hoo  scelerato  homini 


utilitatiBoausa  inaeternumlatffi  sunt,  nullam  abro 
gari  debere  fateor,  nisi  qnam  aut  usus  arguit,  aut 
status  aliquis  reipublic»  inutilem  fecit  :  sic  quas 
tempora  aliqua  desiderant  leges,  mortales  ut  ita 
dicara,  et  temporibua  ipsis  mutabiles  esse  vidco.  » 
Idem. 

(87)  Vetus  decretum.  Habes  legem  ipsam  apud 
Ciceronem  ii,  de  Legib.  separatim  nemo  habessit 

DEOS,  NEVE  NOVOS  :  SED  NE  ADVENAS-,  NISI  PUBLICE 
ASCITOS,  PRIVATIM  COLUNTO. 

(88)  Ne  qui  Deus  ab  imperatore  consecraretur 
nisi  a  senatu  probatus.  Ejusdem  sensus  est  quod 
in  fragmentis  Ulpiani  legimus,  Deo  haeredes  insti- 
tui  non  posse,  praeter  eos,  quos  senatusconsulto, 
constitutionibus  principum  instituere  concessum 

est.  RlGALT. 

Ab  imperatore.  Infra  exemplum  ponit  in  Tiberio, 
ipsum  Ctiristum  in  deorum  numerum  inferre  co- 
nato.  Hav. 

Nisi  a  senatuprobatus.  Et  hanc  illorum  stultitiam 
eleganter  taxat  Prudentius  lib.  i,  in  Symmachum, 
versu  223. 

Vera  ratus,  q[Ufficamque  6ant  auctore  Senata, 
CoDtulit  ad  stmulacra  fideni,  domiDOsque  putavit 
iEtheris,  horrifico  qui  stant  ex  ordiue  tuUu. 

Itlic  Alcides,  etc.  Hhen.  probareiur.  De  auctoritate 
senatus  et  imperatorum  popfea  consensuin  reci- 
l^iendo  aliquo  interdeos  consule  Petrum  Fabrum, 
lib.  III  Semestrium,  cap.  1.  Exslat  apnd  Dionem 
Cassiura  elegans  locus  de  fanis  Serapidis  demoli- 
tifl,  qnia  privato  consilio  exstructa  crant.  Protuli- 
mus  illura  od  Hnem,  cap.  6.  Hav. 

(89)  Nisi  homini  Deus,  etc.  Elegans  illud,  cui  par 
quod  habet,  c.  13  :  «  Nam  ut  supra  perstrinximus, 
?tatu8  Dei  cujusque  in  senatus  sestimatione  pen- 


placuit  Antonio  :  Deus  Quirinus,  quia  hoc  pasto- 
ribus  visum  est  :  cum  alter  germani  fratris  exsti- 
terit,  alter  patrite  parrioida  :  quod  si  consul  nop 
fuisset  Antonius,  G.  Cesar  pro  suis  in  rempubli- 
cam  meritis,  etiam  defuncti  hominis  honore  ca- 
ruiftset.  »  Hav. 

(90)  Tiberius.  Totum  boc  descripsit  fiusebius  et 
Historix  suse  ecctesiasticss,  ii,  2,  inseruit,  cujus 
verba  Graeca  citat  Junius,  prout  ex  Tertulliano 
se  vertisso  testatur  Busebius,  qai  hsc  ante  illa  est 
prfefatus  :  Interea  cum  per  omnem  jam  locum  » 
etc.  Inprimis  vero  memorabile  illud,  quod  lesi- 
mus  apud  ^lium  Lam{)ridium  in  Vita  Alexanari 
Severi,  ita  de  illo  :  «  Christo  templum  faoere  voluit 
eumque  inter  Deos  recipere.  Quod  et  Adrianus  co- 
gitasse  fertur,  qui  templa  in  omnibus  oivitatibus 
sino  simulacris  jusserat  fieri  :  quae  hodie  idcirco 
quia  non  habent  numina,  dicuntur  Adriani,  que 
{)  iile  ad  hoc  parasse  dicebatur  :  aed  prohibitus  est 
ab  iis  qui  consulentes  sacra,  repererant  omnes 
Ghristianos  futuros,  si  id  optato  evenisset  et  tem- 

Sla  reliqua  deserenda.  »  Imo  idem  Severus.  «  Cum 
hristiani  quemdam  locum  (jui  publicus  fuerat, 
occupassent,  contra  popinarii  dicerent,  sibi  cum 
deberi,  rescrinsit,  melius  esse  ut  (juandocunque 
illic  Deus  colatur,  ouam  popinariis  dedutur.  • 
Narrat  idem  Lampriaius.  ^ed  de  Tiberio  nostro 
opers  pretium  est  conferre  Tanaquillum  Fabrum, 
tomo  II,  epist.  12,  qui  multis  evincere  conatur  de- 
ceptum  esse  Tertullianum,  veritatemque  bujus  rei 
elevat.  Argumentis  quatuor  utitur  :  quod  historia 
ex  libro  supposito  sit  hausta,  Actis  Piiati  scilicet ; 
quod  religionis  curam  nullam  geeserit  Tiberius, 
unde  Suetonio  dicitur  circa  deos  ac  religione*  ne^ 
gtigentior;  quod  Senatoe  Romanus  sub  Tiberio  ad 
vuissimam  adulationem  prolapsus,  ne  biscere  qui 


341 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTE8; 


343 


991  oum  prsrogativa  BufTragii  sui  (91).  Senatus,  A  ^9ft  Ghristianorum,  Gonsulite  commentarios  ve- 
quia  non  ipse  probaverat,  respuit ;  Gasear  in  sen-  stros  ;  illic  reperictis  primum  Neroncm  (92)  in  banc 
tentia  mansityComminatus  periculum  accusatoribus      Bcctam  cum  maxime  Rome  (93)  orientem  Caesa- 

Gommentarias. 


dem  contra  principem  ausus  fuisaat ;  quod  ex  chro- 

nologid  pateat,   Chrislianum   nomen   eo  lemporo 

vix  notum  Romae  fuisse.  Quibus  addo  infensum 

potios  Tiberium  ut  JudaeOyita  et  Ghristiano  nomini 

faisse,  ut  clare  patet  ex  Sueton.  cap.  36  :  *<  li^xter- 

aas  ccremonias,  iE^yptios,  Judaicosque  ritus  com- 

pescuit.  JudaBorum  juventulem  per  soeciem  sacra- 

menli    in    provincias    gravioria    coeit    distribuit, 

reliquos  gentis  ejusdem,  vel  similia  sectantes  Urbe 

sabmovit,  sub  posna  perpetue  servitutis,  nisi  ob- 

temperasaent.  »  Hic  per  simUia  sectanles  nulli  nisi 

Chnstiani    intelligi    possunt.   Si  vero   aliquando 

curiosior  Tiberius,  privatus  adhuc  Rbodi  agens, 

Diogenenri  Grammaticum,  dispuiare  Sabbatis  soli»  p 

tum,  ut  narrat  Sueton.  cap.  32,  audire  fuit  avidus,  ^ 

huic  de  Christo  opinioni  nibil  (ut  quidem  putabat 

Torrentias)    conferre    potest.    Contrarium    enim 

docet  Suetonius.  Et  sane  creduli  nimis  fuerunt  et 

simplices  prisci  illi  Patres,   qui   oblata  qusecun- 

que  avide  aripientesplumbeis  ssepe  gladiis  pugna- 

nint.  Hav. 

Haec  aadacior  subinde  ao  praeter  solitum  vi 
repentina  altercandi  in  veteres  Patres  abrepluSy 
Havercampius  intendere  non  dubitavit.  Quonam 
amabo  jare  ?  Sub  lectore  judice  iis  esto. 

Porro  multa  sunt  ac  praeclara  Veterum,  nec  jam 
ulla  sane  credulitate  vel  simplicitate  nimia,  plum- 
beovs  gladio  despioabiiiom  testimonia,  quibus  baec 
a  Tiberio  ad  Senatum  de  morte  stupenda  Ghristi 
relatio  coafirmatur.  Exstat  enimvero  testis  in  me- 
moria  hominum  primus  S.  Justinus  Martyr  in 
Apologia  ad  imperaiores  pritna,  RomiB  et  propemo- 
dam  ante  fores  Curiae  data,ocuIis  subjecta  hostium  ^ 
sedula  invidia  audientium,  quibus  bano  faciilimam  G 
redarguendi  ac  in  faisum  revocandi  ausam  dare 
non  potuit  tantus  eximiaque  rerum  notitia  Auctor 
commendatue.  Testis  est  ab  ipeo  secundus  nec  im- 
par  hio  noster  Tertullianus,  accuratus  ex  omnium 
confesso  rerum  vetustarum  indagator,  ac  praefatae 
traditionis  adeo  peculiariter  certior,  ut  semel  et 
iterum  idem  in  scriptis  quam  latissime  evulgandis, 
invidia  quam  infensissima  legendis  conscripserit 
jcf.  S.  Justin.  Apol,  i,  n.  35 ;  Tertull.  Apologet.  v. 
id.  xxi).  Testes  praeterea  babuimus  sibi  continuo 
fiuccedentes,  albumque  suum  singulis  eeBculis  cal- 
ealam  adjicientes,  Eusebium  nempe  Caesariensem^ 
S.  Joannem  Chrysostomum,  Orosium  Augustini 
disciplina  edoctum,  Gregorium  nostrum  Turonen- 
sem,  tum  Gedrenum ,  Nicephorumque.  caeterosaue 
ioferioris  aevi  permultos.  (Cf.  Euseb,  Hist,  ecctes. 
lib.  V,  c.  2,  S.  J.  Grhys.  bom.  26,  II  Epist.  ad  Cor. 
etalios  vett.  collatos  apud  Nat.  Alex.  sect.  1,  c.  t, 
et  J.  G.  Otton.  I,  de  S.  Justin,  scriptis  et  doctrina,  D 
]).  110.  not.  45).  Imo  ipsimet  BUJTragantur  gen- 
tiam  Bcriptores,  Plinius  nempe  cum  ex  illius  epis- 
tola  ad  Trajanum  contat  id  praesidibus  moris  fuisse 
qoaBCunque  in  provincia  sua  acciderant  memo- 
randa,  ad  imperatorem  deferre;  tum  Suetonium,a 
qao  Tiberium,  licet  circa  Deos  ac  religiooem  ne- 
gligentiorem,  fuisse  nibilominus  audiendi  Judaeos 
Christianosve  disputantes  avidum  accepimus  ;tum 
demum  Lampridium  ab  ipso  Havercampio  lauda- 
tam,  nec  obscure  innucntem  quam  sollicite  plures 
Caesares,  qun  Gbristianis  interessent,  iiivestigave- 
riat.  —  Nec  insuper  arduum  et  quaelibet  praeallata 
Taoaquilli  Pabri  Havercampique  argumenta  re- 
sciodere.  Nam  ad  primum,  subinde  occurrit,  id 
hanc  Tertolliani  sententiam,  nullam  erui  ex  emen- 
titis  Pontii  Pilati  actis  qnae  circumferuntur^  imo 
vero  ab  instrnmentis  senatus  publicis  ao  diurnis 
depromi :  qood  sane  tam  audacter,  nisi  babuiseet 


penitus  in  compertum,  afferre  non  susttnuisset.  — 
Satis  ad  secundum^  praelaudatis  modo  auctoribus 
paganis,  fuctum  fuisse  videtur  et  insuper  ex  eodem 
Suetonio  noverimus,  nihil,  vel  imperante  Tiberio, 
accidisse  sive  parvom  sive  mag[num,  ut  publicis, 
privatisve  rebus,  auod  non  fuerit  ad  Senatum  con- 
tinuo  relatum.  Aa  tertium,  memineris  velim  Jam 
Tiberium,  secus  licet  consulente  senatu  ac  depre- 
cante,  respuisse  templa,  Juraque  divina  quae  ne« 
mini  proinde,  ipso  superstite,  asenatuconierri  par 
erat. 

Nihil  vero  eo  loci  facere  chronologiam  liquet, 
cum  de  ipso  Christo  in  Judaea  passo  et  coram  tot 
testibus  redivivo,  minime  vero  denomine  Christia- 
norum  serius  ociusve  nuncupato  agitetur.  —  Nec 
demum  de  grato  infensove  Tiberii  inquirendum 
est  animo,  dummodo  et  reipsa  constat  varium  fuisse 
ad  nova  insolitaque  pronum,nec  proinde  a  stupen- 
da  rerum  in  Judaea  gestarum  relatione  arrectis  au- 
ribus  audienda  alienum. 

An  vero,  inquit  doctissimus  Monsi,  scripta  baec 
Pilati  ad  Tiberium  modo  supersint,  incertum.  Ne- 
que  enim  Pscudo  Hegesinpiis  qui  litteras  Pilati  ad 
Tiberium  recitat  in  sua  Epitome  libri  Josepbi  de 
Bello  Judaico^  tam  asserta  auctoritas  est  ut  a  nobis 
fidem  extorqueat.  Multo  vero  incertissimum  si  forte 
supersint  intermulta  et  varia  id  generis  scripta  et 
ex  mss.  vetustis  codicibus  evulgata,  genuinum 
quid  sit,  quidve  spurium.  Horum  actorem  exempla 
plura  collegit  Jo  Albert.  Fabricius  in  codice  apo- 
crypho  Nov.  Testaraenti,  part.  i,  p.  298,  et  part  iv, 
p.  456.  Aliud  ego  ab  bis  fabricianis  plane  diversum 
quanlum  fugienti  oculo  inspicere  potui)  nactus 
sum  in  vetustissimo  codice  saeculi  viii,  quod,  Deo 
dante,  cum  per  otium  licebit  mibi,  describam 
et  in  anecdotis  quae  meditor,  suo  tempore  evul* 
gabo.  Edd. 

(91)  Cum  prserogativa  suffragii  sui,  Sane  quam 
mirandum  [si  verum]  in  boc  principe,  qui  omnia 
ex  senatus  auctoritate  facere  velle  vlaeretur,8imul- 
landi  mirus  artifex,  ut  passim  describit  Tacitus  iii 
et  IV  Annal.  cujusque  sententia  in  simili  casu  de 
libris  Sibyllinis  prnvaluit  :  «  Relatum  inde  ad 
Patres  Qumtilliano  Tribuno  plebi  de  libro  6ibyllae. 
quem  Caninivs  Gallus  Quindecim  vir  recipit  inter 
caeteros  ejusdom  vatis,  ot  ea  de  re  senatusconsul  tum 
postularat.  Quo  per  dicessionem  facto,  misit  litte- 
ras  Caesar  modice  tribunum  increpans,  ignarum 
antiqui  rooris  ob  juventam.  Gallo  exprobrat,  quod 
scientiae,  caBremoniarumque  vetus,  incerto  auctore, 
ante  sententiam  collegii,  non  ut  assolet,  lecto  per 
magistros  aestimatoque  carmine,  apud  infreauen- 
tem  senatum  cgisset.  »  vi.  Annal,  12,  Tertulliano 
adhaeret.  Ghristoph.  Cellarius,  Dissert.  xiv.  Hav. 

(92)  Primum  Neronem.  Bt  baec  quoqu^  ad  verbum 
descripsit  Eusebius  et  in  Commentafios  suos  de 
Hist,  Eccles,  contulit,  ut  notavit  Junius,  addilo 
insigni  deauctore  nostro  testimonio,  quipostquam 
omnibuB  flagitiis  infamem  Neronem  ostendit,  ita 
orditur  :  «  His  igitur  omnibus  deerat,  ut  ipse  pri- 

mus  ex. 

(93)  Cum  ma^ime  Romx.  Ms.  Fuld.  maxime  Romx 
Rben.  et  Pam.  Tum  maxime  RomXy  id  est  tempore 
Neronis.  Non  plaoet ;  sensus  est,  non  alibi  magis, 
quam  Romae  banc  sectam  suos  sectatores  invenisse: 
quod  innuere  videtur  Tacilus  xv  Annal,  41 :  «  Re- 
pressaque  in  praesens  exitabilis  superstitio  rursus 
erumpebat  non  modo  per  Judaeam  originem  ejns 
mali,  sed  per  Urbem  etiam  :  quo  ouncta  undique 
atrocia  atquepudendaeonfluunt,  celebrantur.»HAV, 


343 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


3U 


riano  S9S  gladio  (94)  ferocisse.  Sed  tali  dedica-  A.  ^®^^^  ^^  DomitiaDQS,  portio  *  Neronis  <  de  credu- 
tore  damnationis  DostrsB  (95)  etiam  gloriamur.  Qui  litate  ^  (97) ;  sed  qua  et  bomo  ^  (98),  facile  coeptuin  * 
enim  scit  ilium,  inteliigere  potest,  non  nisi  grande  repre88it,394  restitutis  etiam  quos  reiegaverat  (99) 
96)  aliquod  bonum  a  Nerone  damnatam.  Tenta-      Tales  semper  nobis  insecutores  ^^,  injuati,  impii, 

Yarise  lectiones 

*  Prenomine  Ner.  Paris.     *  Prsmonitu  Neronis  Wouw.     "^  Eamdem  erudelitatem    Wouw,     '  Quia 
Parts.  quid  ?  Wouwer.    •  Receptum  Paris.    ^^  Perseoutores  Wouwer. 

Commentarias. 


mus  ex  imperaloribuB  Romanis  etiam  in  ipsum 
Deum  impietatis  arma  cooverteret,  sicut  Ter- 
tullianus  vir  soriptorum  nobilissimuSydefert.dicens: 
Gonsulite, »  etc.  Hieronymus  in  Ghronico  Eusebiano: 
«  Primus  Nero  super  omnia  scelera  sua  etiam  per- 
secutioneoii  inter  Christianos  facil. »  Noster  quoque 
iterum  c.  15,  adv.  Gnosticos  :  «  Vitas  Cessarum 
iegimus;  orientem  fidem  Rom»  primus  Nero  cruen* 
tavit.  »  Inde  inteliige  istud  Orosii,  qui  ubi  iib.  vii, 
cap.  8,  de  Persecutione  sub  Trajano  facta  verba 
fecit,  addit  :  «  Verumtamen  contiouo  Romae  aurea 
domuB  a  Neronetot  privatis  pubiicisque  rebus  im- 
pensis  condita,  repentino  conflagravit  incendio  : 
ut  inteliigeret  missa  etiam  ab  alio  persecutio  in 
ipsis  polissime  monumentis,  a  quo  primum  exorta 
esset,  atque  in  ipso  auctore  puniri.  »  Fecit  vero 
amoJiendffi  invidi»  caosa  quam  incensaRomacon- 
flari  sibi  videbat.  Hav. 

(94)  Ccesariano  gladio.  Gerte  gladius  hoo  loco 
pro  omni  instniroento  accipitur,  quo  mors  infertur. 
Nam  non  dubium  quin  Tertuiiianus  loquatur  cum 
respectu  ad  Petrum  et  Paulum  :  atqui  Petrus  non 
gladio  vitam  finiit.  Lag. 

(95)  Tati  dedicatore  damnationis  nostrx.  Dizit 
dedicatorem  auctorem,  institutore  primum.  Ita  px- 
niteniiam  dedicaiferit^  i.  e.  primus  instituit,  lib.  de 
Pcenit.  c.  2,  et  in  hoc  Apolog,  cap.  12,  in  fatibulo 
primum  corpus  Dei  vestri  dedicaturt  id  est  inohoa- 
tur.  Ad  8eptimii  nostri  verba  respexit  Sulpitius 
Severus,  cum  scribit  in  Historia  sacra,  lib.  II, 
pauH  deductionem  Romam  factam  Nerone  impe- 
rante  :  «  Qui  non  dicam  regum,  sed  omnium  ho- 
minum  et  vel  immanium  bestiarum  sordidissimus, 
di^nus  exstitit,  qui  persecutionem  in  Christianos 
primus  inciperet.  »  Et  mox:«  Hic  primus  Christia- 
num  nomen  toliere  agressus est :  quippe  sempjer  ini- 
micavirtutibus  vitia  sunt.et  optimiquiqueab  impro- 
bis  quasi  exprobrantes  aspiciuatur,namque;eo  tem- 
pore  divina  apud  Urbem  religio  invaluerat.  »  Hav. 

(96)  f9on  nisi  grandv.  Qui  nihil  laudabat,  nisi 
granae  malumy  Suetonius  de  eo,  cap.  29  :  «  Ex 
nounuliis  comperi,  persuasissimum  habuisse  eum, 
nominem  pudicum,  aut  ulla  corporis  parte  purum 
esse  :  verum  plerosque  dissimuiare  vitium  et  cal- 
llditate  obtegere  :  ideoque  professis  apud  se  ob- 
sccenitatem,  cstera  quoque  concessisse  delicta.  » 
Imo  de  quo  portento  recens  nato,  ominosa  vox 
Domitii  patris  excepta  est,  »  inter  gratulationes 
amicorum  negantis,  quidquam  ex  se  et  Aggripina, 
nisi  detestabile,  et  malo  publico  nasci  potuisse,  » 
at  narrat  idem  ibid.  cap.  6.  Hav. 

(97)  De  credulitate.  Hsc  vera  est  est  et  germana 
lectio,  quam  confirmat  noster.  c.  11  :  «  Quod  ta- 
men  potiores  viros  apud  inferos  reliquistis  :  ali- 
quem  de  sapientia  Socratem,  de  justitia  Aristidem, 
de  militia  Themistoclem,  de  sublimitate  Alexan- 
drum,  de  felicitate  Polycratem,  de  eloquentia 
Demosthenem,  »  et  aliis  locis.  Haud  vero  frustra 
addidit  de  eredulitate,  in  illa  enim  se  ostendit  por- 
tionem  Neronis,  in  reliquis  vitiis  magis  homo,  ut 
mox  subjecit.  Naturam  hanc  ejus  evidenter  docet 
in  ilio  muBcarum  captandarum  Horario.  Suetonius 
oap.  3,  qui  et  am  cap.  10,  ita  de  eo  loquitur  :  «  Sed 
ncque  in  c}ca.entiffi,  neque  in  abtinenti®  tenore 
permansit :  et  tamen  aliquando  celerius  ad  8»vi- 


tiam  descivit  quam  ad  capiditatem.  »  Et  cap.  11  * 
«  Krat  autem  non  solum  magns,  sed  et  caliida 
inopinat»que  seviti»,  »  etc.  Hav. 

(98)  Qua  et  homo.  llec  est  optima  leotio  quam 
editi  et  mss.  meliores  agnoscunt,  etiam  L.  B.  oum 
in  Fuld.  sitQuta  homo  et  apud  Rhen.  Qaia  et  homo, 
minus  sincere.  Uano  enim  scripturam  contirmat 
ipse  infra  cap.  30  : «  Sciont  quis  illis  dederit  impe- 
rium,  sciunt  aua  homines.  »  Petron.  «  Nam  et 
homo  Bum.  »  Vult  dicere  Tertalliaaus  Domitiaoum 

P  qui  non  instar  Neronis  omoem  plane  humanitatem 
"  exuerat,  tandem  mutasse  sententiam.  Uav. 

(99)  Restitulis  etiam  quosirelegaverat,  Ex  Egesip- 
po  (ex  quo  noster)  pariter  et  T^rtullianus  repetit  : 
haec  Eusebius,  Hist,  eccl.  iii,  20  :  c  Ad  haso  Do- 
mitianus,  cum  neque  in  eis  quicquam  oriminis 
inveniret,  et  utilitatem  eorum  cum  maxime  con- 
temneret,  abire  eos  libere  jubet.  Sed  et  persecu- 
tionem,  quam  adversam  Ecciesias  agitari  jusserat, 
datis  rursum  compescuit  edictis.  »  Ueo  quidem 
Egesippus.  Gujus  verba  recoquuat  poHt  Eusebiom 
Zonaras  atque  Nicephorus,  scribentes  Domitianum 
xaxaicauaai  Sia  TcpOTcaYfiatoc  tov  rjaxk  Tf^c  *^' 
xX7)9(a^  SiayYfiov  i.  e.  edicto  edito  Ecciesise  persecu^ 
tionem  reprtssisse.  Inter  hos  relegatos  ouoque 
Eosebius  et  ex  illo  Hieronymus  narrant.  «  Flaviam 
Domitillam  Flavii  Glementis  coasuliB  ex  sorore 
neptem  in  insulam  Pontiam  reiegatam,  quia  se 
Christianam  testata  sit,  n  ad  annum  2110,  de  qno 

p  Flavio  Giemente  et  ipso  a  Ghristi  sacris  baud  alieno, 
^  patrueli  vero  imperatoris  nos  piura  ad  c.  40,  2, 
At  Nervae  rectius  tribuit  Orosius»  lib.  vii,  cap.  7  : 
«  Hic  prima  edicto  suo  cunctos  exsules  revocavit. 
Unde  et  Joannes  apostolus  bac  generali  indulgen- 
tia  liberatus  Ephesum  rodiit.  »  Et  Xiphilmus  ia 
Nerva  :  '0  NepoiSac  tou;  tc  xpivofxivouc  ^it'  dffe- 
^ticf,  dcpeixe,  xai  xou;  ^t^yo>noi^  xaTiJYaY*  i*  0* 
«  Nerva  eos,  qui  rei  facti  erant  impietatis  (intelli- 
gitChristianos,  ut  supraexDione  alicubi  notemus) 
absoivity  exsulesque  restitui.  »  Gum  itaque  con- 
stet  non  Domitianum,  sastam  illum  et  saoguina- 
rium,  sed  mitissimum  senem  Nervam  Gocceium 
revocasse  relegatos.  non  immento  summuB  Scali- 
ger  in  N.  ad.  Eus^b.  p.  205.  Tertulliani  hoo  ^diX- 
(xa  fxvY)fxovix($v  notat,  aut  illorum  qaos  sequitur  : 
a  qua  culpa  doctissimum  Patrem  liberabis,  si  cum 
codice  Vaticano  totum  hoc  expungaa.  8i  vero  mihi 
aliquid  deferendum,  scripsit  potius  auctor,  resH' 
iuistis,  non,  restitutis  :  quod  sequentia  confirmat : 
D  •  A  quibuB  damnatos  restituere  soliti  estis,  »  Ut 
ita  dicat  Domitianum  non  ad  finem  usque  aeque 
acriter  Ghristianos  esse  Ipersecutum;  imc  pop. 
Bom.  postea  reditom  exsulibus  induIsiEEe.  Res 
oerte  olara  esBet,  si  in  ita  in  mss.  exstaret,  «  sed 
Nerva  bonus  facile  cosptum  repressil,  restitutis 
eliam  quos  relegaverat.  »  Hle  certe  landatiBBimos 
princeps  fuit,  qui  ounota  in  meliaB  mutavit,  placi- 
duB  et  mitiBsimuB  appeliatus  a  Martiale,  lib.  vin, 
cap.  70. 

Quanta  quies  piacidi,  lanta  est  facuodia  NervcB. 

Et  XII,  6  : 

CoDtingit  Ausoniai  procerum  mitissimuB  aula 
Nerva,  iicet  toto  nunc  Helicone  frui. 

ExpresBO  bonus  Nerva  dicitur  8ymmachOf  1,  13. 


313 


APOLOGETICDS'ADV.  GENTES. 


346 


tarpes,  quos  etipsi  damnare  consuetis,  et  a  qui'  A  ^*  Aureiii  (3)  gravissimi  imperatoris  requirantur, 


bas  damnatos  restituere  soliti  estis.  GsBterum  de 
totexinde  principibus  [usque  ^*]  ad  hodiernum 
didDUffl  humanumque  sapientibus  (1),  edite  ali- 
qnem  debellatorem  (2)  Ghristianorum.  395  At 
nos  e  conlrario  edimus  prolectorem,  si  litteroe 

VarisB  lectiones. 
*^  Usque  abcst  Paris.    ^^  lUam  abess  Paris. 

Gommentariai. 


qutbus  illam  *'  germanicam  sitim  (4)  Christiano- 
rum  forte  militum  precationibus  impetrato  imbri 
discussam  contestatur.  Qui  siout  non  palam  (5)  ab 
ejusmodi  hominibus  pcenam  dimovit,ita  alio  modo 
996  palam  dispersit  (6),  acyecta  eliam  (7)  accusa 


Ad  qua  felicia  tempora  aspirat  mente  idem  poela, 
dnm  in  casu  columb»  qu»  delapsa  erat  in  sinum 
Aretulls  inter  alia  hflec  ludit  lib.  viii,  32. 

Sl  meliora  piss  fas  est  flperare  eorori, 
Ei  Dominum  mundi  fiectere  vota  valent 

Hffic  a  Sardois  tibi  forsiian  ezalis  oris, 
Fratre  reversuro,  nuntia  venik  avis.  Hav. 

(i)  Divinum  humanumque  sapieniibus,  Summa 
laus,  quam  Josepho  quoque  Jacobi  patriarchs  filio 
aasus  eet  tribuere  Trogus  Pompeius»  nobilissimus 
ecriptor,  ei  ejus  sunt  verba,  qus  le^untur  apud 
Jastinum,  xxxvi,  2  :  «  Nam  et  prodigiorum  saga- 
ciisimus  erat,  et  somniorum  primus  intelligentiam 
coodidit,  nihilque  divini  juris  humanique  ei  inco- 
gaitum  videbatur.  »  Uav. 

(2)  DebeUatorem.  £x  opposito  protectorem  osten- 
dit  quid  per  debeliatorem  intelligi  velit,  non  scil. 
exBtinctorem,  sed  ag^ressorem,  persecutorem.  Eo- 
dem  vero  ordine  hos  a  Tertutliano  nominatos 
imperatos  coilocat  Theodoretus,  nisi  quod  contra- 
rio  ceneu  hos  omnes  persecutorea  Ecciesiee  vocet, 
qaam  tamen  debellare  et  exstinguere  nequiverint. 
Gonvenient  autem,  si  dicas  id,  quod  res  est,  tecte 

Suidem  omnes,  non  vero  aperta  vi,  ut  Nero,  ut 
omitianuB,  fuisse  grassatos.  Is  itaque  p.  126  :  T6v 
l\  dXtsbJv  xs  xal  teXcovcuv,  eto.,  i.  e.  «  Ai  leges  quas 
nostri  piscatores  et  publicaui,  quasque  sutor  ten- 
torium  tulerunt  ac  promulgarunt,  non  Caius; 
non  Claudius  dissolvere  potuerunt,  nec  qui  eis 
Bucoessit  Nero.  Hic  enim  tametsi  duos  optimos  le- 
gislalores  aua  immanitate  prostraverit ;  Petrum 
Damque  ac  Paulum  intertici  jussit ;  at  certe,  quae 
ilii  promulgarunt  leges,minime  sustulit.Non  deni- 
que  Vespasianus,  non  Titus,  non  Domitianus  ; 
quanquam  multis  ac  variis  macbinationibus  eas 
oppuenare  contenderit,  multos  enim  de  medio 
snstulit,  qui  se  legibus  illis  addixerant,  omne  tor- 
meDtorum  genus  contra  eos  intendens.  Trajanus 
insuper  atque  Adrianus,magno  se  apparatu  contra 
eas  leges  instruxerunt.  Ac  Trajanus  quidem  Per- 
£aram  potentatum  di8Solvit,Armeniosque  Romano- 
rum  freno  subjecit ;  Scythicas  prsterea  natiomea 
compulit  Bceptris  suis  parere  :  piscatorum  tamen 
nostrique  autoris  leges  abolere  non  potuit.  Adria- 
nns  vero,  urbem  Jud«eorum,  a  quibus  cruciOxus 
est  Christus,  totam  diruit  et  evertit :  at  eos,  qui 
in  Christnm  crediderunt.  aducere  a  Gbristi  ser- 
vitute  non  potuit.  »  Hav. 

(3)  Litierx  M.  Aureili.  Hieronymus  ad  ann. 
Cbrislianse  cras  CLXXIV  :  «  Imperator  Antonius 
multis  adversum  se  nascentibus  bellis  sepe  ipse 
intererat,  saepe  duces  nobilissimos  destinebat,  in 
quibus  semelPertinaci,  et  excercitui,qui  cumeoin 
Quadornm  rcKione  pugnabat,  siti  oppresso,  pluvia 
diviniius  missa  est  :  cuin  e  contrario  Germanos 
et  Sarmatas  fulmina  persequerentur,  et  piurimos 
eoaam  inierficerent.Exstant  littersB  M.  Aurelli  gra- 
vissimi  Imperatorie,  quibus  illam  Gerroanioam  si- 
tim  Christianorum  forte  militum  precationibua  im- 
petrato  imbri  discussam  testatur.  »  Ad  quem 
locum  omnino  videndus  Scaliger,  et  judicium  ejus 
de  suppositis  qnn  hujus  imperatoris  nomine  ad 
iiQem  Apologetici  Justini  circumferuntur,  p.  222 


et  223,uui  et  hunc  Orosii  locum  adducit ;  «  Exsta- 
re  etiam  nunc  apud  plerosque  litterae  imperatoris 
Antonini  ubi  invocatione  nominis  Gbristi,  per  mi- 
lites  Christianos  et  sitim  illam  depulsam,  et  coUa- 
tam  fatetur  fuisse  victoriam.  »  Hiv. 

(4)  Germanicam  sitim,  Inimicum  exercitui  ma- 
lum,  quod  tamen  sspe  contingit,  Curlius  non  uno 

|.  loco,  Lucanus  lib.  ix,  de  exercitu  Catonis  in  de- 
"  sertis  Libyse,  apud  quem  Afranius  et  Petreius  in 
Hispania  ob  idem  infortunium  castra  tradere  yic- 
tori  Cssari  coacti  sunt,  ut  latius  poeta  exsequitur 
lib.  IV.  Germanicae  hujus  sitis,  cum  Marcus  adver- 
sus  Marcomannos  copias  duceret,  meminit  rursus 
Auctor  in  lib.  adScapulam,  c.  4  :  «  Marcusquoque 
Aurelius  in  Germanica  expeditione  Christianorum^ 
militum  orationibus  ad  Deum  factis.  imbres  in  siti 
illa  impetravit.  Quomodo  non  geniculationibus  et 
jejunationibus  nostris  etiam  siccitates  sunt  depul- 
t«8e ;  tunc  et  populus  acclamant  Deo  deorum,et  qui 
solus  potens,  in  Jovis  nomine  Deo  nostro  testimo- 
nium  reddidit.  «  Invidentes  tamen  glorifle  Christi- 
norum  gentiles,  ab  illis  hoc  decus  amoliri  conati 
sunt.  Itfi^que  moribus  sanctis  Aurelii  ipsius  tribuit 
in  Vita  ejus  Capitolinus  :  «  Fulmen  de  coelo  pre- 
cibus  sui  cootra  bostium  machinamentum  extor- 
sit,  suis  pluvia  impetrata,  quum  siti  laborarent.  » 
^  Huc  pertmet  Jupiter  ille  Pluvius,  cujus  iconem  ex 
^  Columna  Antoniana  dedimus  et  de  quo  propediem 
singularem  Dissertationem  praelo  subjiciemus, 
quam  confer,  si  placet  (leonem  hanc  passim  edi- 
tam  videas  velim,  nempe  apud  Baron).  Hav. 

(5)  Non  patam.  Marcus  Aurelius  et  conscientie 
SU8B  satisfacere  ei  legibus  nihil  detrahere  voluit. 
Itaque  ne  accusarentur  facile,  crucem  delatoribus 
constituit,  cum  t&men  accusatos  et  convictos,  fi- 
demque  abnuere  recusantes  per  leges  mors  certa 
maneret  Pessime  itaque  ih  non  sustulerunt  non- 
nulli,  ut  Rhen.  Huic  rei  valde  affine  est,  quod 
occurrit  in  libro  Esther.  cap.  viii,  8,  in  perditis- 
simo  Judffiorum  statu  et  felici  exitu  periculi,  ut  et 
Doniel.  iii,  29.  Hav. 

(6)  DispersU,  Id  est  frustratus  est,  annihilavit, 
in  ventos  disjecit.  Hav. 

(7)  Adjecta  eliam.  Exstat  hujus  imperatoris  re- 
scriptum  ad  Asianos  apud  Euseb.  in  lib.  iv,  Hist, 
Ecct,  cap.  13,  ({uod  quoniam   longiusculum,  inde 

D  petant  studiosi,  in  fine  baec  habentur  :  «  Quod  si 
quis  persistit  hujusmodi  hominibus  absque  uUo 
crimine  movere  negotia,  ille  quidem  qui  delatus 
pro  boc  nomine  fuerit,  absolvatur,  etiamsi  probe- 
tur  id  esse  quod  et  objicitur,  Christianus.  Is  autem 
qui  crimen  obtendit,  reus  poena  ipsius,  quam  ob- 
jecit,  exsistat.  »  Adde  epistolam  Adriani,  quae 
mox  repraBsentabimur.  In  illo  Rescripto  vero  Au- 
relii  falso  ponitur  absolutio  Christiani.  Ille  enim 
non  absolvebatur,  si  constanter  fidem  defenderet, 
sed  necabatur.  ut  patet  exemplo  AppoIIonii  apud 
eumdem  Eusebium,  Hist,  Eccl,  v.  21.  et  videreest 
apud  Heraldum,  at  non  facile  accusabatur,  me- 
tuente  delatore  oerlissimam  pcenam,  Sed  in  istis 
Rescriptis  multa  fraus  dominatur.  Itaque,ut  Plinii 
utarverbisexinsigni  illo  PanegyricoTr3Jano  dicto: 
«  At  tu,  CsBar,  quam  pulchrum  spectaculum  mo- 
bis  exhibuiBtif  cum  contigit  desuper  intueri  de- 


/ 


347 


TKRTDLLTANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


348 


voluptarios,  immodesUs,  superboSf  vinosoSj  con- 
jugii  osores  factos  :  gui  nec  in  ipsis  religionibus 
velerum  decreta  servarinty  sed  peregrinas  religio- 
nes  Rotnam  advexerint,  damnatasgue  resliiuerint  : 
qui  in  omnibus  novUati  998  studentes  magis  quam 
ipsi  Christiani,  deos  suos  neglexerint ;  (juod  utti- 
mum  cum  tatius  atibi  sU  exsecuturus,  tn  fine  se 
praeparat  ad  diluendas  occultorum  facinorum  ob- 
jectiones  falsas. 

Nunc  religiossissimi  (11)  legum  et  paternonim 
institutorum  profecto  (12)  ct  cultores  "  respoD- 
deant  velim  do  sua  fide  et  honore  et  obsequio  erga 
majorem  consulta,  si  a  nullo  desciveruDt,  si  in 
nuUo  ^^  exorbilaverunt  (13),  si  non  necessaria  et 
aptissima  quaeque  disciplinsB  oblitteraverunt.  Quo- 

Variffi  lectiones. 

"  Exsequuntur  Haverc,    **  Varii  Pariis,  Iruces  abest  Haverc.    "  Severus.    Paris,     *•  Itaque  SemL 
'^  Heratd.,  Rig.,  Haverc,f  cultores  ;  codd.  Futd,,  Agob.  et  Lugd,  :  ultores»      "  lUo  Parisin. 

Commentarius. 

latorum  supina  ora  retortasque  cervioes.  Agnosce-  3  atticerat.  »  Qun  certe  curiositas  Adriani  observa- 
bamus  et  fruebamur,cum  velut  piaculures  public»      tur  ad  Epipbanio,  in  libello  de  Mensuris  et  Ponde' 

^  11*  *!  J'  •  *  »■   •  •  •  »  •  ••  %  •••  •!_  i  ^_£3  _••••  av  WW^ 


toribus  damnatione,  et  quidem  tetriore.  Quales  A 
ergo  leges  istffi.quaeadversusnos  soli  exsequuntur 
impii  *',  injusti,  lurpes,  truces,  vani  **,  deraentes? 
quas  Trajanus  ex  parte  frustratus  est  vetando  in- 
quiricbristianos  quas  nuUus  Adrianus  (8)  quan- 
quam  curiositatum  397  omnium  explorator  (9) 
nullus  Vespasianus,quanquam  Judeorum  debella- 
tor,  nullus  Verus,  "  impressit  (10).  Facilius  **uti- 
que  pessimi  ab  oplimis  quibusque,  ut  ab  asmuIiSy 
quam  a  suis  sociis  eradicandi  judicarentur. 

CAPUT  VI. 

AnouMENTUM.  —  Quin  ipsos  itlos  legum  et  antiqui 
crepatures  quam  tongissimi  a  pafemis  institutis 
descivisse,  ostendit  :  Utpote  prodigos,  sumptuosos. 


sollioitudinis  viclims,  supra  sauguinem  noxiorum 
ad  icntasupplicia  gravioresquepoQnas  ducerentur.» 
etc.  Verius  bic  princcps  quam  apud  8ueton.  In 
Gal.  cap.  16,  perditus  iile  negavit  se  detatoribus 
aures  habere.  Nam  ut  pulehre  apud  eumdem  Domi- 
tianus,  sed  nondum  efTeratus,  cap.  9  :  «  Princeps, 
qui  delatorcm  non  castigat,  irritat.  »  De  quibus 
vere  arOrmat  Tacitus  esse  «  ^enus  hominum  pu- 
btico  exitio  repertum,  et  poenis  quidem  nunquam 
satis  coercitum.  »  Annai.  iv,  30,  Hav. 

(S)  Nullus  Adnanus.  Hunc  post  Vespasianam 
collocat  Modiana  CoIIatio,  approbante  Junio.  Non 
vero  sunt  divollondi,  qui  ab  antiquitale,  utiusigue 
honorum  par,  seinper  fuerunt  conjuncti.GreKoriua 
Nazianzenus  invectita  sccunda  in  Julianum  ait, 
iilum  Trajanos  illo  et  Adrianos  sibi  proposuisse, 
quorum  pariter  et  cautio  in  periculis  vitandis  et 


ribus,  qui  ubi  de  itineribus  ejus  in  Synam, 
PhoBnicem  et  Palflestinam  agit,  illom  Mpd  <pi^oi- 
ffTopa  vocat.  Hac  vooe  utitur  Auctor  rursus  lib. 
de  Testim.  animie^  cap.  1  :  «  NonnuIIi,  quibus  de 
pristina  litteratura  et  curiositatis  labor  et  memo- 
ris  tcnor  perseveravit.  »  Glosss  mss.  quibus  usus 
Barthius,  Advers.  xix,  1  :  «  Curiosus.  facilis^dicax, 
facetus,  docilis,  nrbanus, »  qum  cuncta  Adrianus. 
8i  vero  talis  Adrianus,  exploratam  quoque  habuit 
Christianorum  religionem,  quam  non  perseauendo 
tacitus  collaudavit.  Imo  si  fides  Ororio,  aliisque 
iib.  vii,  13  :  «  Per  Quadratum  discipulum  Aposto- 
lorum  ot  Aristidem  Athenienscm,  virum  fide  sa- 
pientiaque  plenum,  et  per  Granium  legatum  (de 
quo  supra)  Iibris  de  Christiana  religione  compo- 
sitis  instructus  atque  eruditus  praecepit  per  epi- 
stolam,ad  MinuciumFundanum  proconsulem  AsisB 


tiuB  Aalconius  Nicomachus  in  oratioue  ad  Tacitum 
imperatoiem  electum  :  Imitare,  Nervas^  Trajanos 
Adrianos^  apud  Plavium  Vopisoum  in  Vita  Tacit. 
de  quo  et  in  Floriaoi  Vita  de  Probo  :  «  Vir  Aure- 
liano.  Trajano,  Adriano,  Antoninis,  Alexandro, 
Glaudioque  praeferendus.  »  Imo  si  Lampridio  fides 
a  sacris  Cbristi  non  omnino  abhorruit  Adrianus  ; 
ut  alibi  in  boc  Commentario  ostendimus,  qui  et 
idem  cum  optimis  principibus,  ut  Noster,  conjun- 
git  in  Beligabaldo  :  »  Compensationem  sibi  lector 
diligens  faciet,  cum  legerit  Augustum,  Vespasia- 
num,  Titum,  Trajanum,  Adrianura,Pium,Marcum 
contra  hos  prodigiosos  tyrannos.  »  Bursusque 
Flavius  Vopiscus  inter  acclamationes  a  Senatu  Ta- 
cito  datos  et  hanc  numerat  :  «  Et  Trajanus  ad  im- 


hostium  aciem  procursant,  eamque  turbant.  Loci 
apud  historicos,  et  prscipue  Gaesorem,  sunt  obvii. 
Hav. 

(U)  Nunc  religiossimU  Postquam  leges  ipBss 
ostendit  pro  utilitate  et  commodo  publico  corrigi, 
mutari,  aeleri,  dereit,  ut  doceat,  eas  ipsas,  qu« 
laudand»  sint,  male  passim  obeervari,  adeoque 
illos  ipsos  contra  illas  le^es,  quas  tantopere  cre- 
pent,  pecoare.  lllud  religiosnmi  ironice  pronun- 
tiandum  est,  quomodo  cap.  9,  religiosissimam  ur- 
bem  Mneadarum  vocat  Romam. 

(12)  Nonnulli  ut  ms.  Fuld.  legunt  uUores,  et  m 
ms.  L.  B.  est  ut  ultores,  quod  dicet  exsecutores 
posnarum  quas  lex  minatur.  Ita  ipsa  lex  uidsci  di- 
oitur,  id  est  punire  :  «  Nesciens   quid  sit  quod 


perium  senex  venit  :  et  Adrianus  ad  imperium  n  ulcisoitur  lex;  »  atque  ita  videre  maleficam  et 
senex  venit :  et  Antoninus  ad  imperium  senex  ve-  ultore  oculo  observare.  Publios  Syrus  versu  338. 
nit.  »  8extus  Aurelius  Victor  denique  in  Cocceio 


ique 
Nerva  :  «  Quid  enim  Nerva  prudentius  aut  mode- 
ratius?auid  Trajano  divinius?  quid  praestantius 
Adriano?»  Quod  quidem  et  fam©  litteratissimi 

firincipis  vellicatflB  a  nonnulHs,  et  lectioni  Tertul- 
iani  ver»  fuit  daoduin.  Hav. 

(9)  Curiositatum  omnium  exptorator,  Quale  stu- 
dium  in  Bruto  que  laudat  Appianus  in  extremo 
1.  IV,  *()  ^lv  KdftTQrioc,  etc.  «  Cassius  quidem  in 
unum  bellum  intentus,  sicut  gladiator  in  adversa- 
rium,  nihil  spectabat  aliud  :  Urutus  vero,  ubioun- 
que^  erat,  visendarum  rerum  et  audiendi  fuit 
cupidus,  quippe  qui  et  philosopbiam  liberalitater 


Lex  videt  iratum,  iratus  legem  non  Tidet. 

(13)  Exorbitaverunt.   Commodum   occurit  mibi, 
quod  est  in  Plauti  Trinummo,  iv,  3,  30. 

Mores  leges  perduxerant  jsm  in  poteatalem  siiam, 
Magia  qui  sunt  obnoxiosi  quam  pareutea  liberis. 
Ese  miserflB  etiam adparietem  funtflxiB  clavie  ferreia 
Ubi  males  mores  amigi  nimio  fuerat  aBquua. 

Qui  idem  nimis  lepide  calid»  comparat,    mox  fri- 
gidaB,  CurcuL  lY,  11,  25. 

Quasi  aquam  ferventem  frigidam  %M,  ita  vos  po- 
tatis  leges. 


j 


jP»  •  t  "^'' 


349 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTES. 


350 


CINNAMVS 

TI.    (LE9ARI8 

AVIVM    FARTOR 

G.    SVLPICIO   NYMPHALl 

FILIO    FBCIT, 


nam  *^  )11«  leges  (14)  abierunt  sumptum  et  ambi-  &  non  saginatam  (16) ;  qua  pairioium  (17),  quod 
tionem  comprimentes,  qun  centum  8Qra  non  am-  decem  pondo  argenti  babuisset,  pro  magno  titulo 
pliQS  in  coenam  subscribi  jubebant,  neo  amplius  ambitionis  senatu  summovebant  ;  quse  theatra 
quam  anam  inferri  (15)   ft9B  gallinam,  et  eam      stuprandis  (18)  moribus  orientia  statim  destrue- 

Yariae  lectiones. 
**  Quomodo  Jun. 

Ciommentarias. 

Sensus  est:lege8  cum  primum  feruntur,ul  ferven- 
tem  aquam  timeri,po8t  ut  eamdem  aquam  irigere. 
et  absque  noxa  transgredi.  Exorbitaverunt  vero,  id 
est  a  recla  via  deilexerunt.  Ita  rursus  cap.  9  : 
c  Per  quod  exorbitare  eus  vultis.  »  Et  cap.  16  : 
«  Biorbitantes  et  ipsi  a  Judaico  more.  »  Et  libro 
de  PaUio,  cap.  5  :  m  8i  quid  exorbitavit,  reforma- 
to,  •  et  passim.  Fuit  scilicet  tempus,  quo  Florus 
diceret  lib.  ii,  cap.  19  :  c  Hactenus  Populus  Ro- 
maaus  pulcher,  egregius,  sanctus,  atque  magniQ- 
CU8.  »  Rhen.  exorbitarunt, 

(14)  Quoniam  illw  leges,  AUudit  ad  leges  sump- 
tuarias,  et  de  ambitu,  quas  partim  retractasse, 
partim  ex  integro  sanxisse  Augustum  imp.  testis 
est  SuetontuB  in  Ootavio,  cap.  44.  Ex  quibus  de 
liciDia  sive  centnssi  salis  apte  Zepbyrus  in  sua 
paTHphrasiy  sicut  ei  de  Gensoria,  qu8B  ex  censura 
Fabricii  Licinii,  juxta  Valer.  Max.,  lib.  ii,  cap.  4, 
decem  argenti  libras  Senatori  duntaxat  concedebat, 
et  ea  qua  spectacula  interdicta  sunt,  ac  de  digni- 
talam  ingenuorumque  iasignibu8,ut  pluribus  non 
lit  opus,  quod  ad  eas  4  le^es  attinet.  Pam. 

(15)  Unam  inferri  gaUinam,  Gum  postea  neo 
pboeoicopteris  sua  raritas,  nec  psittacis  imitandi 
ars  verba  noBlra,  nec  pavoni  sua  pulchritudo  quid- 
qoam  profuerit.  Quid  mirum  ilaque,  si  veteribus 
et  sanctis  viris  indigna  romano  imperio  visa  est 
Metelli  Juxuria  ?  quam  taxat  Sallust.apud  Macrob. 
II,  serm.  9  :  «  Epulee  vero  exquisitissimse ;  neque 
per  omnem  modo  provinciam,  sed  trans  maria  ex 
Maoritania  volucrum  et  ferarum  incognita  antea 
plura  genera.  »  Ubi  et  pontiflcis  vetus  ccena 
vitoperatur,  recenseturque  inter  multa  gul»  irri- 
tameota  gallina  aitilis.  Videndus  Suetonius  de  in- 
gluvie  GflBsarum  quorumdam.  Martialis  etiam,  lib. 
xjii.  Bpigr.  70. 

Miraris  qnoties  gemmantea  ezplicat  alas, 
Et  potes  hunc  sfiBvo  iradere,  dure,  coquo. 

Bt  Publtus  Syrus  in  magniflcis  illis  apud  Petro- 
mom  versibus  : 


Tao  palato  clauBOS  pavo  pascitor, 
Plumato  amictUB  auro  Babylonico. 
Gallioa  tibi  Nomidica,  tibi  ^allius  spado. 
Ciconia  etiam  grata,  peregrina,  hospita, 
Ptetatis  caltrix,  gracilipes,  crotalis  tria, 
Avis  ezul  hiemiSp  titolus  tepidi  temporis 
NeqoitiiB  nidom  in  cacabo  feeit  tuo. 

(16)  Nan  saginatam.  Gujus  gulee  primus  artifex 
Aafldius  Lurco.  Noster  de  Pallio,  cap.  5  :  «  Qua 
Aofldius  Lurco  primus  sagina  corpora  vitiavit,  et 
coactis  aiiDaentisin  adulterrinum  provexit  sano- 
rem.  »  Itaque  Martialis  lib.  xiii,  ep.  62. 

Pascitor  et  dnlci  facilis  gallina  farina, 
Pascitor  et  tenebris.  Ingeniosa  gnla  est. 

Dooent  rem  Varro  et  Golumella.  Joannes  etiam 
Sarisberiensis  in  Policratico,  sive  de  Nngis  Curia- 
lium,  Varronis  ista  considerans,  de  temporum 
Boorum  iucontinentia  addit  :  u  Nihil  autem  eorum 
loxas  jam  habet  notam,  sed  est  civilitatis  insigne, 
qoidquid  incentivum  est  gul».»  Dicitur  vero  Gaius 
AaniuB  Pannius  Romae  lege  prohibuisse.  Tempori- 
boi  vero  Cassarum  pro  munere  habitum  est ;  unde 
Velus  Inscripttn  Romffi  in  Via  Appia,  quam  produ- 
zit  Remeflius,  p.  554. 


Et  apud  Gruterum  olxxx,  15,  cognoscitur  Antigo- 
nus  Drusi  Gcsaris  avium  fartor.  Imo  ad  privatos 
hunc  luxum  transiisse  docemur  ibidem  apud  Reine- 
sium  XXXIII,  2,  ubi  L.  Vavi  Ambibuli   memoratur 

AVIARIVS  ALTILIARIVS. 

g  (17^  Qux  Pairicium,  Refert  Valer.  Max.  Genso- 
rem  Fabriclum,  senatu  movisse  Gornelium  Ruffl- 
num,  duobus  consulatibus  et  dictatura  speciosissi- 
ma  functum,  quod  tanquam  malo  exemplo  luxu- 
riosus,  decem  pondo  vasa  argentea  comparasset  : 
ad  hoc  exemplum  adspirat  Tertullianus.  Lac. 

(18)  Theaira  ituprandis  moribus  orientia.  Unde 
consistorium  impudicitix  vocat  lib.  de  Speciac^ 
eap.  16  ;  et  cap.  10,  sacrarium  Veneris,  In  qu» 
eparca,  saeva,vitia  volu^tatjs  genera  acriter  decla- 
marunt  scriptores  Ghristiani,  Salvianus  ;  «  In 
theatris  nihii  bonum  reatu  vacat,  quia  et  concu- 
piscentiis  animus  et  auditu  aures,et  aspectu  oculi 
polluuntur.  »  Gyprianus,  ep.  ii,  Ad  Donatum  : 
«  Deinde  morum  quanta  labes?  ciuaB  probrorum 
fomenta?  quse  alimenla  vitiorum  ?  nistrionis  gesti- 
bus  inquinari.  »  Joannes  Ghrysostomus,  in  Matth. 
X,  hom.  39  :  «  Malefici  autem  nonne  a  theatralibus 
ludismulti  constituuntur  ?  Nam  ut  universum  po- 
p  pulum  ad  hso  possint  in£lammare,ut  tripudiantes 
^  suas  consequanturvoluptates,  ut  modeslas  mulie- 
res  comraistas  corrumpant,  ad  tantum  maleflcii 
genus  perveniunt,  ut  nec  ab  ossibus  quidem  mor- 
tuorum  abstineant.Quid  dicam,  quod  ad  diabolicas 
has  Bodalitates  innumeras  multi  consumunt  pecu- 
nias  ?  quid  de  iascivia?  quid  de  aliismalis?Animad- 
vertis  te  illum  esse,  qui  universam  vitam  homi- 
num  evertis,  cnm  ad  baec  caeteros  trahis,  non  me 

gui  hujuscemodi  omnesludos  omittendos  censeo.  » 
evera  enim  pestis  hflec  et  interius  bene  moratn 
Reipublicffi,  ut  bene  notat  Zosimus  in  Tbeodosio  : 
«  Tantum,  inquit,  complures  inUrbe  mimi  ridicu- 
lorum,  et  quidquid  ad  obsccsnitatem  et  flagitiosam 
dissolutamque  musicam  pertinet,  ac  tantum  ad 
corruptelam  praecipitavit,  ideo  in  Repub.  quod 
essent.  qui  horum  dementiam  imitarentur.  »  Faci- 
nus  enim  illos,  quos  inquinat,  equat,  et  purem 
noxam  contrahunt  aures  et  /zn^t/^secundum  Lactan- 

-.  tium,  scilicot  ut  deHnit  Apuletus  lib.  uU.   Miles. 

*^  «  Quod  facere  vetitum  est^idem  et  adispicere  veti- 
tum  est.  Peccare  videlicet  et  peccato  favere  perinde 
est.  »  Ideo  nosler  Tertull.  qui  in  Hb.  de  Spect. 
eodem  facinore  obstrictum  spectatorem  cum  actore 
dicit,  ita  de  carcere  loquitur  in  lib.  ad  Martyr,, 
cap.  2  :  «  Non  vides  alienos  deos,  non  imaginibus 
eorum  incurris,  non  solemnes  nationum  dies  ipsa 
commistione  participas,  non  nidoribas  spurcis 
verberaris,  non  clamoribus  spectaculorum,  atroci- 
tate  vel  furore,  vel  impu^iicitia  ceiebraodis  cae- 
deris  :  non  in  loca  libidinum  publicarum  oculi  tui 
impingunt  :  vacas  a  scandatis,  a  tentationibus,  a 
recordationibus  malis.  »  Quae  ipsa  ante  oculos  ha- 
buit  Gbrysost.  cum  dixit  hom.  62,  ad  pop,  Antioch,  : 
«  In  theatro  autem  oronia  contraria,  risus,  inepti- 
tudo,  diabolicus  fastus,  eCfusio,  temporis  impen- 
dium,  etsuperfluadierumconsumptio,  mal»  cupi- 


35i  TEHTULLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  AP0L06ETICA.  352 

bant(19).aOOqu«dignitalum«>(20)ethone8tor«m  A  non  libertinorum  (23)  vel  adhuc  flagra  nimpen- 
nataliuminsignianon  lemere,  necimpuneusurpari  tium  (24)  argentaria  metalla  producta.  Video  et 
slnebant?  Video  enim  et  centenarias  cuenas  (21),  theatra  nec  singula  eatii  esee,  nec  nuda  (25).  Nam 
a  centenis  jam  seetertiis  dicendas,  et  in  lances  (22)  ne  vel  hieme  voluptas  impudica  frigeret,  primi  La- 
801   (parum   est «»   [enim]  si   senatorum   et  "      cedaemonii  odium  penulae  (26)  ludis  '» excogitave- 

YarisB  lectiones. 

»  Dignitatem  Paru,    «*  Etiam  Jun.    "  Bt  delet  Jun.    "  Sic  Rig.  et  Hav.  e  cod.  Fuld. ;  Her.  SenU.  o/ii- 
que  :  Lacedsmonii  pennlam,  eto. ;  Rhen.  penuiam  nudis,  etc. 

Commentarias. 

ditatis  inductlo,  adulterii  meditatio,  fornicationis 
gyranaslum,  intemperantise  schola,  turpitudinis 
exhortatio,  risus  materia,  inhonestatis  exempla.  > 
Hav, 

(19)  Statim  deslruebant.  Tertull.  de  Spect,  cap. 
10  :  «  Hocdenique  modoid  genus  operis  io  saeculo 
evasit.Nam  swpe  censores  renascentia  cum  maxime 
thealra  destruebant,  moribus  consuientes,  quorum 
scilicet  periculum  ingens  de  lascivia  providebant :  ^^.^  ^^^ 
utjam  hinc  ethnicis  in  testimonium  cedat  sonten-  R  ![{,"  xHVepisT.^Si. 
tia  ipsorum  nobisoum  faciens,  et  nobis  in  exagge-  •       »    **     • 

rationem  disciplinae  etiam  humanaB  praerogativa. 
Itaque  Pompeius  Mdgnus,  solo  theatro  suo  minor, 
cum  illam  arcem  omniura  turpidinum  ezstruxis- 
sot,  veritus  quandoque  memorioB  su»  eensoriam 
animadverslonom,  Veneris  aedem  superposuit,  et 
ad  dedicationem  ediclo  populum  vocans,non  thea- 
trum,  sed  Veneristemplum  nuncupavit,  cui  euhje- 
cimus,  inquit,  gradus  spectaculorum  :  ita  damna- 
tum  et  damnandum  opus  templi  titulo  pnetezuit, 
et  disciplinam  superstitione  declusit.»  Et  Augosti- 
nus,  de  Civ,  Dei^  n,  13,  laudans  veterem  Romam, 
addit  :  «  Illas  tbeatrales  arles  diu  virtus  Romana 
non  moverat,  qiifle  etsi  ad  oblectnmentum  volupta- 
tis  humanffi  quoQrerentur,  et  vitio  morum  irrepe- 
rent  humanorura.dii  sibi  eas  exhiberi  petlverunt.» 
Quid  igitur  fecerunt  Christiani  ?  Audl  Joannem 
Chrysoslomum,  m  Matih.  x,  hom.  39  :  «  Diruemus 


vel  patinam  potius  Domitiani,  ingentis  rbombi  ca- 
paoem,  Is  Sal.  iv,  130. 

Qaidnam  igitur  censes  ?  coDciditur  ?  Absit  ab  iUo 
Uedecus  hoc.  MoDtaDus  ait.  TestSB  aiia  paretur, 
Quffi  teaui  maro  spatiosum  colligat  orbem. 
Debetur  magous  patioffi  suhltusque  Promolheas. 
Argillam  &lque  rotam  citias  properate:  sed  ex  hoc 
Tempore  jam.  Cffisar,  flgali  taa  castra  seqauatur. 

Hic  est  rhombus  ille,  ad  quem  ailudit  MarUalis 
ziiiy  epist.  81. 

Quamvifl  laio  gerat  patella  rhombam 
Khombas  latior  est  tamen  pateUa.  Hay, 

(23)  Libertinarum.  Inter  quos  exceHuernnt  Pom- 
peiani  et  Claudiani.  Dh  Pallio,  cap.  5  :  t  Vereor 
sane  ne  parva  sit  ista  trutina,  cnm  Drnsillanns, 
equidem  servusClaudii,  quinquenariam  promuUi- 
dem  aBdiHcat,  supra  scriptis  fortasse  mensis  neces- 
sariam,  cui  si  ofhcina  exstructa  est,  debuit  et  tri- 
clinium.  »  Rhen.  legit  parum  est  enim^  addito 
enim. 

(24)  Vel  adhuc  fiagra  rumpentium.  Nuperam  ad- 
modum  servitutem  significat,  in  quoram  tergis 
vestigia  recentia  ezstent  disruptorum  in  csdendo 
flagellorum.  Quos  lepide  fiestemos  Quiriles  vocat 
Persius,  Sat.  m,  106  : 

At  illam 
Hesterni  capite  indato  subiere  Quiritet. 


igitur  omnium  localudorum,  inquiesPUtinam  jam  Q  Ubi  vetus  Scoliastes  :  «  Hesterni  :  a  defuncto  pri- 
diruta  essent,  quamvis,  quantum  ad  nos  attinet,  die  manumiasi,  liberli  et  oives  Romani  facti.  » 
jampridem   desolata  jacent.   Nihil   tamen   facere      Quiavero  hic  cibus  fere  atque  potus  erat  miser- 


horum  vos  jubeo,  quippe  cum  aadinciorum  magni- 
flcentia  permanere  possit,et  ludi  et  tripudia  omnino 
cessare  :  quod  majori  vobis  laudi  erit,  quam  si 
cuncta  funditus  everteretis.  »  Hav. 

(20)  Quae  dignitatum.  Erant  enim  apud  veteres 
Romanos,  non  modo  ingenuorum,  quae  enumerat 
Zepbyr.,  sed  etiam  consularia,  senatoria,  quffisto- 
ria,  et  equestria  insignia,  de  quibus  late  tractat 
Pet.  Faber  praeses  Tolosanus  Semestr.,  lib.  it, 
cap.  6 ;  ac  22,  usque  ad  129,  et  prxsertim  de  au' 
nulis  aureisi,  qnosjam  a  tempore  Auguati  liberti- 
nis  concedi  cceptos  tradit.  Pam. 

(21)  Centenarias  cosnas.  Sumptuosissimas,  ut  in 
quibus  tot  sestertia  quam  olim  aera  consumeban- 
tur.  Ita  vero  in  lib.  De  Corona  miliiis,  rosas  cen- 
tum   folia  babentes  vocat  centenarias.  cap.  14  : 


rimae  conditionis  hominibus,  inde  servi  dicti  p/a- 
gipatidx  et  flagitribse  Plauto  Mostell.ii,  9,etP8eud. 
I,  II,  5.  Hdem  apud  Juveualem  Sat.  vi,  versu  378. 

Hic  fraogit  ferulas,  rubet  ille  flagello. 

De  muHeribus  (^uoque  servorum  amore  caplis 
Chrysis  ancilla  Circes  ad  Eumolpum  apud  Petro- 
nium  :  «  Viderint  matrons.qus  tlaffeHorum  vesli- 

f;ia  osculantur.  »  Sed  imprimis  Tuculentus  est 
ocus  apud  Eunapium  in  Vita  ^desii,  ubi  irridet 
anxiam  illam  veterum  Christianorum  curam  in 
sanctorum  mortuorum  reliquiis  sibi  conquirendis, 
pag.  65  :  «  n  namque,  inquit,  condita  et  salita 
eorum  capita,  qui  ob  scelerum  multitudinem  a 
Judicibus  extremo  supplicio  fuerant  affecti,  pro 
divis  ostendebant :  iis  genua  submittebanl,  eos  in 


«  Centenariis  quoque  rosis  ex  horto  Mid»  lectis.  »  n  deorum  nnmerum  receptabant,  ad  iHoram  eepul- 


Ita  in  lib.d^  Patlio  centenariumpondus.  AddeSalm. 
de  Pcen.  Trapez.  p.  641.  Hav, 

(22)  In  iances.  Cujus  luxuri»  meminit  cap.  5  de 
Palio  :  «  Item  quas  lances  centenarii  ponderis 
Sulla  raolitur  I  »  Et  de  Anima,  cap.  33  :  Quod  lan- 
cibux  splendidissimis  Suttanis  efferiur.  Imo  Maximini 
iraperatoris  temporibuscelebratissifnam  istiusmodi 
lanceam  adhuc  superfuisse  docet  Trebellius  Pollio 
in  farailia  Censormorum  vel  Pisonum,  ubi  de  Cal- 
purnia  Titi  tyranni  uxore  agit :  t  Hsec  uniones 
Cleopatranas  nabuisse  perhibetur  :  hsc  lancem 
ceniura  librarum  argenti,  oujus  plerique  poetas 
meminerunt,  in  qua  msjorum  ejus  expressa  osten- 
ditur  historia.»  Sed  maxime  tangit  animum  Juve- 
nalis  acre  ingenium,  graphice  describentis  iancem 


cra  pulvere  sordibusque  conspuroati  :  in  his  non- 
nulli  martyres,  diaconi  alii,  et  legati  arbitrique 
nrecum  epud  deos  nominabantur.  m  'Av8pdc7co$a 
oe^ouXeux^xa  xaxa>c,  m\  [LfiTzi^i  xGtTaS($aicavT|- 
ii4vo,  xal  xdkc  T7i<  {xovOr^pia^  wxBiXa^  Iv  xoTc  ttSw- 
Aot<  «pipovxa.  *AXX'  ojjicoc  ^  Y^  5>''p*^  xotSTOuc  tou< 
Oeouc,  1,  e.  «  Cum  fuerint  servitia  infida  et  fiagris 
pessime  subacta,  et  quse  cicatrices  scelerum  ac 
nequitiffi  vestigia  corporibus  circumferrent  :  ejus- 
modi  tamen  deos  fert  tellus.  »  Hav. 

(25)  Nec  nuda.  Ut  plurimum  theatra  eine  tecto 
et  nuda  fuere  :  quare  velis  et  oarbasis  tegi  necee- 
se  fuit,  ad  arcendum  vel  frigus,  vel  caiorexn.  Lac. 

(26)  Oaium  penuise.  Gum  ironia  pronuntianda 
h890  omnia,  habent  enim  ouncta  suam  empbaBim. 


353 


APOLOOBTIGDS  ADY.  OBNTES. 


854 


rant  (27).  Video  et  inter  matronas  atque  proBtiba-  A  Sub  Romulo  ?ero  quae  vinnm  attigerat,  impune  a 


las  nuUam  de  habita  9B%  diecrimen  relictum. 
Circa  feminaa  quidem  etiam  illa  majorum  instituta 
ceciderunty  quo  modesti»,  qnie  sobrietati  patro- 
cinabantur,  cum  aurum  nuUa'*  norat  (28),  prster 
cnico  digito  **,  quem  sponsus  oppignerasset  pro- 
Dubo  acnulo ;  cum  mulieres  usque  adeo  a  vino  '^ 
abstinerent  (29)  ut  matronam  ob  resignatos  (30) 
SOS  celle  vinaria!  locaios  sui  inedia  necarint. 


Mecenio  marito  (31)  trucidata  est  *^  Idcirco  et 
oscula  propinquis  »*  offerro  necessitas  erat,  ut  spi- 
ritu  judicarentur  ••.  Ubi  est  illa  felicitas  malrimo- 
niorum  de  moribus  utique  prosperata,  qua  per 
annos  (32)  ferme  sezcentos  ab  Urbe  condita  nulla 
repudium  domus  S04  scripsit  ?  At  nuno  in  femi- 
nis  pra  auro  nullum  leve  est  membrum  (33) ;  pr« 
vino  nuUum  liberum  est  osculum  (34) ;  repudium 


tom 


Yarise  lectioQes. 

**  Rhenanus  :  oum  aurum  nuUa  membra  norant  praeter  unicum  digitum,  quem,  etc.    ^'^  Unicum  diiri- 
m  Par.    »  Abstinerent  Par.    "  Est  Par.    «*  Etiam  add.  Fran.    "  Indicarentur  Fr. 


Commentarius. 


Hanc  vero  lectionem  primus  ex  prsBstantissimo  ms. 
Fuld.  revocavit  Rigalt.  reliqui  enim  omnes  et  editi  n 
^idam^  nonnulli  etiam  ^enulam  nudis  at  ms.  L.  '^ 
B.  et  R.heQ.  ridicule.  Eieganter  odium  penuUs  etiam 
dicit  pro  penuia  odiosa,  et  quia  gravis  materia 
crassa  et  pondere,  et  quia  nova  Romanis  moribus. 
Tempore  Augusti  nondum  invaluisse  ostenditSue- 
toDius,  ubi  de  Glaudio,  cap.  11  :  c<  Ob  hanc  eam- 
dem  valetudinem  et  gladiatorio  munere,  quod  si- 
mul  cum  fralre  memori»  patris  edebat,  palliolatus 
novo  more  prssedit.  »  De  usu  penuliB  hoc  Mar- 
tialis,  XIV,  137. 

Ainpbitheatra]e8no8COQiQieadamur  ad  usua, 
Cum  tegit  algente^  noBtra  lacerna  togas. 

(27  Primi  Lacedasmanii  odium  penuUe  ludis  ex- 
eoQitaverunt.  Lacedaemonii  dura  et  bellica  gens, 
ad  militares  potius  expeditiones  etiam  hieme  obe- 
uodas,  quam  ad  ludos  aut  theatra,  penulas  graves 
ac  prae  pondere  odiosas  excogitassent.  Itaque  Ter- 
tuUianus  ridendodicit, «  Nam  ne  vel  hieme  voluptas 
impudica  frigeret,  primi  Liscedaemonii  odium  pe-  C 
nute  ludis  excogitaverunt.  »  Odium  penulee,  ut 
initio  libri  de  Corona,  (cQravissimas  penulasposuit^ 
revelari  auspicatus.  »  Etiam  gausapinas  illas  pon- 
derosas  fuisse,  innuunt  illa  Martialis  xii,  145, 
lemmata  penulae  gausapins.  Is  mihi  condor  ineat, 
viliorum  g;ratia  tantaest ;  ut  me  vel  media  sumere 
messe  vehs.  Big. 

(i8)  Au^^m  nulta  norat.  Atqui  pronubus  ille  an- 
nulas  ex  ferro  erat,  ut  docet  Plinius,  xxx,  1 ;  hoc- 
cine  ignorHVit  Tertuljianus,  an  pro  aevi  sui  more 
locutus  est  ?  at  putat  Kippingius  Antiq.  Rom.  iv, 
2 ;  ao  potius  male  intellexerunt  Plinium,  qui  non 
de  annnlo  pronubo  est  locutus,  sed  de  symbolo 
frugalitatis  et  modestiae,  qua  ad  veteres  illas  hor- 
ndasqne  Sabinas  sponsa  seu  nova  nupta  revoca- 
retur.  Rhenani  editiones  ita  legunt,  eum  aurum 
nulla  membra  norant  prseter  unicum  digitum^  quem, 
etc. 

(29)  A  vino  abstinereniur.  Ita  reposui  ex  ms.  D 
Fuld.  cui  lectioni  succinit  ros.  L.  B.  in  quo  ut  et 
a^ad  Herald.  vino  abstinerentur.  Quomodo  etiam 
Bigalt.  sed  non  in  omnibns  editionibus  :  memini 
enim  me  in  aliqua  Prioriana  invenisse  xnno  abati- 
nerent,  quomodo  passim  reliquffi  editiones.  Sed 
optime  Fuldanus,  ita  enim  Theodorus  Priscianus 
medieua  et  archiater,  lib.  ii,  cap.  40  :  «  Ab  omni- 
bps  carnosis  sibiet  maltumnutrientibus  abstinen- 
di  sunt,  ab  odoribus  bonis  vel  thymiamatibus,  ab 
sspectn  vel  coromotione  pulchrarum  penitus  figu- 
rari^m,  at  neque  tangendi  neque  visendi  eis  copia 
pnei>eatur.  »  Amavit  novitatem  hanc  passfvorum 
Tertullianus,  ut  clare  in  lib.  Ad  Nat.  i,  12,  «  in 
marmor,  in  Jutum,  vel  es,  vel  quodcunque  pla- 
euit  neum  fieri,  transmigratur.  »  Hoc  etiam  libro, 
cap.  9  :  «  Sed  el  nunc  in  occulto  perseveratur  hoc 
sacrum  facinne. »  Ita  et  abstinere  aliquos  dixerunt. 
Martial.  lib.  ix,  ep.  87. 


Languidior  noaler  si  quando  Paalus  Athioi  est, 
Non  se  convivas  abdtinet  iJle  suos. 

(30)  Resignatos.  Id  est  apertos,  effractos.  Sera 
enim  non  tantum,  sed  et  sigillo  muniebant  cellas 
in  quibus  vina  atque  esculenta  condicbant,  quo 
de  more  elegantem  iusum  Icgere  est  alicubi  de 
Pyrrhonio  philosopho,  qui  cum  obsignata  janua 
clavem  et  annulum  per  f oramen  intus  jacere  solitus 
esset,  servus  eius  hoc  morc  observato,  semper 
inde  quantum  libebat  rapiebat,  rejecto  ibLus  an- 
nulo,  mira  interim  arte  deludens  herum,  qui  se- 
cundum  sus  seclae  opinionem  nihiJ  pro  certo  cre- 
dere  tenebatur.  Utilur  hoc  verbo  ^dv.  Marcion., 
cap.  28  :  •  Signat  igitur  hominem  nunquam  apud 
86  resignatum.  » 

(31)  Mecenio  mariio.  Effuatio  Melello  ascribit  et 
fuste  necasse  narrat  Vaierius  Maximus,  vi,  iii,  9. 
Bed  Mecenio  constanter  Pliuins,  lib.  xiv,  cap.  13, 
et  quidem  Egnatio  vindicat,  quem  fuste  etiam 
uxorem  interfecisse  narrat,  ut,  cum  de  uoo  eodem- 
que  homine  hisce  tribus  sermo  sit,  videatur  Pli- 
mo  magis  et  TertuUiano  adba^rendum,  vit  atosqae 
esso  rass.  Valerii,  prout  hic  in  ms.  L.  B.  in  Ter- 
tull.  legitur  Metenino,  pariter  mendobc.  Al  quid 
si  illud  Clodii  auccurnsset,  in  ipsam  Deum  Fa- 
tuam,  sive  Bonam  Deam,  quod  notavit  nobis  Lac- 
tantius,  Inst.  Div.  i,  22  :  «  Sextus  Glodius  in  eo 
libro,  quem  Graece  scripsit,  refert  Fauni  hano 
uxorem  fuisse  ;  quae  quia  contra  morem  decusque 
regium  clam  vini  ollam  ebiberat,  et  ebiia  facta 
erat,  virgis  myrteis  a  viro  usquead  mortera  csesa  : 
postea  vero  cum  eum  facli  sui  poeniteret,  et  desi- 
derium  ejus  ferre  non  posset,  divinum  illi  hono- 
rem  detulisse,  idcirco  in  sacris  ejus  obvolutam 
vini  amphoram  poni.  »  Ms.  L.  B.  A  Metenino  ma- 
rito;  Barr  Meeennio.  Attigit  exemplura  hoc  Varro 
in  lib.  de  Fita  Pop.  Rom.  ut  hoc  docet  fragmen- 
tum  ;  «  Quantopere  abstemias  mulieres  voluerint 
esse,  vel  ex  uno  exempio  potest  videri.  » 

(32)  Qua  per  annos.  Garbilius  Spurius  primus 
uxorem  suara  ob  sterilitatem  dimisit,  cum  per 
520  annos  ab  Drbe  condita  inauditum  illud  fuis- 
set.  Lb  Pr. 

(33)  Prx  auro  nullum  leve  est  tnembrum.  Dt  ap- 
pareat  quasi  triumphata  aliqua  Zeuobia,  quae  m 
pompara  Romae  producebatur  ita  ut  ornamentorum 
onere  laboraret,  proul  de  illa  scribit  Trebellius 
Pollio,  utiquc  eaepe  totum  patrimonium  majorum, 
minirois  corporis  partibus  gestet.  Splendide  Ter- 
tullianus  describit,  de  Hab.  muliebri,  cap.  9  :  «  Sal- 
tus  et  insulas  tenera  cervix  fert.  Gr«ciles  auriura 
cutes  Kalendarium  expendunt,  et  sinistra  per  sin- 
gulos  digilos  de  saccis  sinf^ulis  ludit.  Ha;  sunt  vi- 
res  ambitionis,  tantarura  usurarum  substantiam 

uno  et 

(34)  Pr3S  vino  nullum  liberum  est  osculum.  Quod 
quam  turpe  in  muliere  eloquentissime  exsequitur 

Gbrysostomus. 


355 


TEttTULLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


356 


vero  Jam  (35)  et  votum  est,  quasi  matrimoaii  fru-  J^  Gyuocephalo  (37),  Gapitolio  prohibitoa  [iaferri  (38)], 


ctus.  Etiam  oirca  ipaoB  deos  vestroe  qus  pro- 
speote  ^  decreveraot  patres  vetjtri,  iidem  vos 
obaequentissimi  rescidiBtis.  Liberum  patrem  oum 
mysteriis  *^  suis  consuleB  senatuB  S05  auctoritate 
nou  modo  urbe,  sed  universa  Italia  eliminaverant. 
Serapidem  et  Isidem  et  Harpocratem  (36)  cum  suo 

YariaB  lectiooes. 

^  Rhen. :  perspecte.  Rig.f  Hav^,  Seml.  prospecte,  cod.  Fuld,  speote.    '*  Suis  delei  Parisin, 


id  est  cnria  deorum  pulsos,  PiBo  et  Gabinius  coq- 
Buies  (39),  non  utique  CbriBtiani,  eversis  etiam 
aris  eorum  abdicaverant,  turpium  et  otioBarum 
Buperstitionum  yitia  cohibentes.  His  vos  reetitu- 
tis  (40)  summam  miyestatem  oontuiistis.  Ubi  reli- 
gio,  ubi  veneratio  majoribus  debita  a  vobia?  Ha- 


Commentarius. 

jam  ulla  repudio  erubescit,  postquam  illuBtres 
quasdam  ac  nobiles  feminse,  non  consulum  numero, 
sed  maritorum  annos  suoe  computant,  et  exeunt 
matrimonii  causa,  nubuot  repudii.  ■ 

Sic  fiunt  octo  mariti, 
Quinque  per  autumnoa. 


uno  et  n)uliebri  oorpusculo  bajuiare.  »  Hisce  ita- 

que  rebuB  cum  obnoxius  sit  muiierum  animus,  ita 

in  illas  invehitur  Gato  apud  Livium,  lib.  xxxiv  : 

«  Quid  faonestum  dictu  saltem  seditioni  praBten- 

ditur  muliebri  ?  ut  auro  et  purpura  fulgeamus,  in- 

quiunt ;  »  et  mox  :  «  Ne  ullus  modus  sumptibus 

nec  luxuri»  sit.  »>  In  quibus  idem  ferendum  cen-  .    ,  ,.         ^^  ,       ,  ^.  .   .,    ..  ,.        ^ 

Bcl  ibidem  L.  ValeriuB   t  Munditi»,  et  ornatus,  et  ^  inq«>t  Juvenalis,  vi,  20.  ImojudicioMartiali8,vi,7: 

oultus,  haec  feminarum  insignia  sunt :  his  gaudent  ^  *"-*= «-**  --«"»» —  » • 

et  gloriantur,  huno  mundum  muliebrem  appella- 


runt  mfigores  nostri.  »  Irridet  nimias  Qregorius 
Nazianz.  Adv.  mulieres,  nihil  venustatis  accedere 
afiirmanB,  quod  Manus  ac  pedcs  aureo  vincuio  con- 
stringant,  servilique  gloria  fruantur.  Docente  Pau- 
lo  1  ad  Tim.  ii,  9,  cultum  feminarum  spectabilem 
esse  iv  xaxaoroX^  xo(7[ji£({),  [ivzk  ai8ouc  xal  acocppo- 
a-jvTjc  xoa[Jietv  lauxa^,  jjltj  Iv  irXiYt^otatv,  i\  vpuatj), 
fj  [jiapYapCxatc.  Unde,  ut  Christianis  praesertim  in- 
decora,  exsecratur  illa  ornamenta  Zcno  Martyr, 
serm.  2.  de  Avar,  :  «  Anciila  Christi  falsum  ido- 
lum  reBpuis?  Mihi  crede,  in  te  colis,  cujus  orna- 
turo,  cujus  imaginem  non  deponit.  Ad  Ecclesiam 
Dei  opere  vario  totum  inaurata  corpus,  exsecra- 
bili  metallo  procedis  onusta,  ubique  delicata,  sub 
molibus  fortis  (ita  corrigo  pro  eo  quod  in  meo  est 
mollibuSy  id  enim  sequentia  satis  evincunt]  deque 
ipso  cultus  rigore  in  oratione  non  flecteris  :  non 


Toties  qufiB  nubit,  adaltera  lega  eat. 
Offendor  moBcha  simpliciter  minus. 


Sed  ita  apud  gentes  olim 

Lusus  erat  sacnB  connnbia  fallere  tadds. 

ut  est  apud  Martial.  vi,  2.  At  ut  vere  aureus  nos 
ter  Publius  versu  425. 

Mulier  qoiB  multis  nubit,  muUis  non  plaeet. 

(36)  Serapidem  et  hidem  ei  Harpocratem.  Prius 
illud  et  deient  ms.  Fuld.  et  editio  Barrei.  Hac  pe- 
regrina  numina  conjuncta  hoc  modo  appareat  in 
gemmis  apud  Gorlsum  tom.  2,  num.  4o8,  et  477. 
£t  duo  priora  ibidem  num.  466. 

(37)  Cynocephalo.  Qui  passim  in  ^emmis,  mar- 
moribus  et  nummis  adjungitur  Isidi. 

(38)  Capitolio  prohibiios  inferri.  Templis  extra 
pomoBria  positis.  Dio  GaBsius  lib.  xl  :  Kai  Sxi  ]fe, 
etc.  i.  e.  «  Ubi  en  Hcntentia  obtinuit,  ut  publice 


luanus  tendis  :  tumidum  monilibus  pectus  proster-  C  jam  coli  inciperent,  extra  pomGeriuiD  eos  deos  col 

locaverunt.  »  Unde  de  Serapid.  Avenius  apud  Ma- 
crobium,  lib.  i,  cap.  7  :  jEgre  a  vobis  admissum 
audio.  Inferri  vero  deest  in  lib.  Ad  Nat.  i,  10,  ut 
et  hic  in  ms.  Fuld.  et  abesse  potest.  Omnino  vide 
hic  Gothofredi  notam  ad.  lib.  ad  Nationes. 

(39)  Eversis  eiiam  aris  eorum.  Quod  plas  semcl 
accidit.  Dio  Gassius  loco  raemorato  :  Tou<  y^P 
vaouc  auxwv,  etc,,  i.  e.  «  Eorum  divorum  fana, 
qu«  privatim  nonnulli  exstruxerant,  senatus  do- 
rooiiri  jussit,  quod  eos  non  magnopere  interno- 
mina  numerabat.  »  Idem  lib.  xlii  :  'KSoJe  y^^^W» 
etc,  i.  e.  (c  Itaque  aruspisces  omnia  templa  Isidis 
Serapidisque  demolir;  jusserunt.  »  Valerius  Max.  i, 
III,  3.  c  L.  iEmilius  Paulus  consul,  cum  senatus 
Isidis  et  Serapidis  fana  diruenda  censuisset,  eaque 
nemo  opificium  attingere  auderet:  posita  praetcxta 
securim  aripuit,  templique  ejus  fonbus  affixit. » 

(40)  His  vos  restitutis.  Meminit  Au^ustin.  de  Civ. 


nere  dedignaris  :  sane  cervicem  curvas  non  reli- 
gione,  sed  pondere,  qutindo  i^ojxoX^Y^^^^  facies, 
qu8B  plus  pro  ornatu  es,  quam  pro  salute  soilicita?  » 
Et  tamen  vecordia  bsc  viros  quoque  ince^sit, 
prout  MyciliuB  de  se  apud  Lucianum  in  Galio,  pag. 
245  :  ^E-^u}  8e,  xtjv  IvGtJxx  xi^jv  IxeUou  ?}^(uv,  xal 
SaxxuXiouc  pxpeTc,  6'(7ov,  Ixxa^Ssxa  l^r^fxfji&voj^,  xa>v 
8axxuXu)v.  i.  e.  (c  Me  interim  illius  veste  amictum, 
annuiosque  graves,  circiter  sexdecim  digitis  inser- 
toB,  gerentem.  »  Imo  annuli  cudercntur  ieviores 
et  graviores,  lestivi  et  hiemales. 

• 
Ghrysostorous,  hom.  26.  ad  cap.  13,  Act.  Apostol. 
«  Nihil  fcndius  muiiere  quae  in  deiiciis  agit,  nibii 
turpius  ea  quaebriaest  :  obscuratur  illi  flosvisus, 
turbatur  serenitas  et  puritas  oculorum,  quasi  nube 
quadam  radiis  solanbus  succedente.  Opus  iliibe- 
rale  ac  servile,  et  omni  ignobilitate  plenum.  Quam 


insuavis  est  muiier  vinum  spirans,  quod  olet  ac  D  Dei,  ii  14  : »  Certe  vel  Priapo  vel  alicui  Cynocephalo: 

corruptum  est,  dum  eructat  carnium  corruptarum  '   "-«--^  »-        -•  ---^        *•-« 

humorero,  gravata  et  excitari  non  valens,  rubi- 

cunda  quaro  opus,    plena  oscitatione  et   magna 

nebula.  »  Qusb  totidem  verbis  invenias  in  Excer- 

pta  inde  homilia  54,  ad  Pop.  Antioch.  Vere  certe 

Valerius  Maximus,  vi,  iii,  9  :  «  Et  sane  quscuu- 

que  femina  vini   usum  immoderate  appetit,  om- 

nibus    et  virtutibus  januam   claudit,  et   deliciis 

aperit.  «  Nam  Luciano  etiam  auctore  de  DeaSyria 

p.  892  :  "Ajta  8e  oivy,  etc,  i.  e.  «  Paritcr  cum 

vino  ingrediente  et  loquendi   fiducia  accedit :  nec 

admodum  turpe  est  non  impetrasse,  sed  eorum 

qnflB  aguntur  singola  oblivioni  traduntur.  » 

(35)  Repudium  verojam.  Mirum  ni  ad  illa  Sene- 
cs  aspiraveritlib.  iii,  de  henefic.  c.  16  :  «  Nunquid 


postremo  vel  Febri,  qu»  Romani  numina  partira 
peregrin.i  receperunt.  partim  sua  pro^ria  sacrave- 
runt.  •  Factum  id  temporibus  Caesaris,  ut  notat 
Dio,  lib.  XLVii  :  Kai  vewv  xif»  xe  ZepaittSi,  xat  xi! 
"Iffioi  l<]/T)<p(<iavxo.  i.  e.  templum  Serapidi  Isidique 
decreverunt.  Multa  ibincfaria  Ovid.  de  Arte  am.,  i,77. 

Neu  fuge  Niliac®  Memphitica  sacra  jovencs, 
MultaB  illa  facit,  quod  fuit  ipaa  JotI. 

Et  III,  635. 

CuRi  sedeat  Pharis  sittris  operata  JuvenciB, 
Quoqna  8ui  comites  ire  vetentnr,  oat. 

Indignabundus  itaque  Lucanus,  vii,  83»  ad  iCgyp- 
tum  : 

Nos  in  templa  tuam  Romana  recepimoB  Isim  : 


•  « 


1      -• 


357 


APOLOGBTICDS  ADV.  GENTES. 


358 


biln,  victu,  initnictu  (41),  sensu  •*,  ipso  denique  A 
Bermone  proavis  renuntiastis.  Laudatis  semper 
antiquitatem,  et  •*  nove  de  die  vivitis.  Per  quod 
ostenditur,  dum  a  bonis  majorum  institutis  dece- 
ditis,  ea  vos  retinere  et  custodire,  qus  non  de 
buistis,  cum  qua  debuislis  non  custodistis  *^.Ipsum 
adbuc  quod  videmini  fldelissime  tueri  a  patribus 
traditucn,in  quo  principatiliter  reos  transgressionis 
Gbristianos  destinatis,  studium  S06  dico  deorum 
coIeQdorum,  de  quo  maxime  erravit  "  (42)  auti- 
quitas,  lioet  Serapidi  jam-Romano  (43)  aras  re- 
struxeritis,  iicet  Baccbo  jam-Italico  furias  vestras 
immolaritis,  suo  loco  ostendam  proinde  despici  *^ 
et  negligi  et  destrui  a  vobis  adversus  majorum  au- 
ctoritatem.  Nunc  enim  ad  illam  occultorum  faci- 


CAPUT  VII. 


B 


Argumentum.  —  Itaque  provocai  illoSt  ut  quos  gra- 
vissimorum  criminum  reos  putunt,  infanticidas^ 
puerorum  voratores,  incestos  denique,  probent^ 
neque  famx^  cujus  origo  ssspe  mendax^  et  rumor 
incertus,  amplius  inconsiderale  credant 

Dicicnur  sceleratissimi  de  sacramento  infanticidii 

et  pabulo  ^  inde  ",  et  post  convivium  S07    in- 

oesto,  quud  eversores  luminum  canes  (44),  lenones 

scilicet,  tenebrarum  et  libidinum  impiarum  ^^  in- 

verecundia   procurent  ^^  Dicimur  tamen  semper 

nec  vos  quod   tam  diu   dicimur  eruere   curatis. 

Krgo  aut  eruite,  si  creditis,  aut  nolite  credere,  qui 

non  eruistis.  De  vestra  vobis  dissimulatione  pras- 

scribitur,  non  esse,  quod  nec  ipsi  audetls  eruere. 

Longe  aliud  munus  csrnifici  in  Gbristianus  impe- 

ratis,  non  ut  dicant  quas  faciunt,  sed   ut  negent 


noram  infamiam  respondebo,  ut   viam   mibi  ad 

maaifestiora  purgem  '\  "  quod  sunt  (46).  Gensus  istius  J43)  disciplinse,    ut 

YariaB  lectiones 

"  Sie  libri  mu.  omnes,  Rig.  :  censu  ;  et  addit  Paris.  "  Antiquos,  sed  Rig.  ^  Custoditis  Haverec, 
"  GQravit  Jun,  ••  Perinde  Paris.  ^  Ut  viam  mihi  ad  manifestoria  purgem  Jtin.  ex  MS.  Haveri.  — 
lla  e  codd.  tocum  restituerunt  Herald.,  Rig.,  Hav.  all.  Edd.  veit.  :  ut  jam  inde  ad  manifestiora  pergam. 
^  De  iuw  '*  Rhen.  :  pabuio  cjudae.  ^  Rigati.  e  Ms.  emendavit. :  (enebras,  tum  et  libidinum  impiarum 
inverecundiam  procurent.  —  Impiarum  delet  Jun.  *'  Tenebras,  tum  et  libidinum  imp.  inverecundiam 
p.  fFauwer.  Haverc. 

Commentarius. 

«  Et  pabulo  crudae.  »  quasi  objectum  fuerit  Ghris- 


Semideoaque  canes,  et  Bistra  jubentia  luctus'; 
Et  qaem  iu  plangens  hominem  testaris  Osirim. 

ubt  secundo   versu  potius  legerim,   semicanesque 

deos,  Nescio  an  Ovidius  de  Pane  : 

SemiJeasque  caper,  semicaperque  Deus. 

[>e  Minotaaro  certe  ii»  de  Arte  amandit  24  : 

DffidaluB  ut  clausit  conceptum  crimine  matris 
Semibovemque  virum,  semivirumque  bovem. 

(14)   Instruclu.  Intelligit  aplendidum  apparatum 
et  iastrumeatum  domesticum  invidiosum.  isidorus 


tianis,crud(i8  infantis  jugulali  carues  pabulo  fuisse, 
quod  quidem  signiflcare  videtur  ipse  Terluliiunus, 
llb.  I  ad  Nationes,  cum  ait  :  Quis  unquam  tamen 
semeso  puero  supcrvenit?  »  Hic  tamen  tantum 
de  eangumis  pabulo,  et  pane  quo  sanguinis  juru- 
lentia  colligatur,  nec  inter  ilia  qu»  subjungit  pa- 
tris  sacrorum  dictata,  de  crudis  curnibus  vorandis 
quisquam  :  nec  ibidem  etiam  in  illo  ad  Nationes  ; 
sed  qanis  qui  in  sanguine  inlringitur,  et  sanguis 
in  quo  panis  satiatur.  Imo  ad  convincendus  Chri- 
stianos  produci  debuisse  ait  non  solum  infantarios, 
Orig.  v.  25.  «  Instructum,  quodper  instrumentum  Q  sed  et  coquos.  Producorentur,  inquit,  infuntarii  et 
efficitur  ;  ut  baculus,  codex,  tabula.  »  Barrieus  et      coqui,  ipsi  canes  pronubi ;  emendata  res  esset.Rio. 


Rben.  et  instruciu. 

(42)  Serapidi  jam-Romano.  Ita  restiluendus  est 
nativus  anliquitatis  splendor  auctori  nostro,  quod 
et  6upra  docui  :  lege  mox,  ut  editum,  jam-/(aitco. 
Eieganter  uucanus  lib.  i,  65  ad  Neronem  ; 

Sed  mihi  jam-Numen  : 

et  lib.  IX,  158,  ferox  Pompeius  patrios  ulturus  ci- 
neros,  minatur  in  b«c  verba  : 

GYoIvam  bueto  Numen-jam  gentibus  Isim  ; 

it&  enim  hi  Ijci  sunt  corrigendi  et  passim  multi 
alii  eodem  modo  apud  omnes  veteres  scriptores. 
Seoecaquoque  Tragicus  in  Hercule  furente  versu  2, 
iemper  atienum  Jovem.  Uuc  ipectat,  quod  de  Adriano 
refert  in  Vita  ejus  Spartianus  :  «  Sacra  Homana 
dili^cntissime  curavit  :  peregrina  contempsit.  » 
CoQtra  ac  idem  de  Bassiano  Garacallo,  in  Vita 
eju8.  «  Sacra  Isidis  Romam  deportavit,  et  templa 
obique  magnifica  eidem  deae  fecit.Sacraetiam  ma- 
jore  revereiitia  oelebravit,  quam  ante  celebraban- 
tor.  Jn  i{UO  quidem  mihi  mirum  videtur,  quemad- 
modum  sacra  Isidis  primum  ^er  hunc  Romam 
veaisse  dicantnr,  quum  Antnnius  Commodus  ita 
ea  ctjlebraverit,  ut  et  Anubiu  portaret,  et  pausa 
c^doret  :  nisi  forta  iste  addidit  celebritati,  non 
eam  primus  invexit,  »  Et  Lampridius  item  de 
Ale\andro  (^evero.  «  Isim  et  Serapim  decenter  or- 
navit  additis  signis  et  deliacis,  et  omnibus  mys* 
ticis.  » 
(43)  El  pcsbulo  iwte,  In  quibusdam  libriB  legitur  : 


(44)  Eversores  tuminum  canes.  Quibus  putabant 
annexa  candelabra,  que,  saitu  illis  in  objecta  ossa 
se  proripieutibus,  evertebantur.  Vide  cap.  seiiuens. 
Apud  posterioris  qui  Ghrislianos  legimus  candelas 
projectas  et  exstinctats  in  excoiiimunicationibiis, 
prout  multis  ilhistrat  Dom.  Du  Cange  in  gloss, 
niedi»  et  inf.  Latinitatis.  Sed  hunc  morem  Ter- 
tuliiani  sbvo  non  puto  fuisse  in  usu 

(45)  Inverecundiam  procurent.  Lucianus  in  La- 
pithis  :  *AXXa  noXXot  lizpiyfirif  xat  Seivi  Iv  Ttj> 
ax^^Tffi,  etc,  i.  e.  «  Et  multa  ac  gravia  in  tenebris 
comissa  sunt.  Et  cum  tandom  aliquis  lucernam 
afferret,  deprehensus  est  Alcidamas  (erat  vcro  ille 
philosophus  Gynicus)  quidem  tibicinffi  vesteni  at- 
tnllens,  et  per  vim  cum  ea  congredi  properans,  • 

(46)  Ut  negent  quod  suni.  Atqui,  inquit  Tertul- 
lianuB,  ne  cbjiciatis,  confessos  turpitudinein  suam 

{)  damnari  Christianos;  adeo  iliud  falsum  est,  ut 
cogatis  tormentia  ne^are  hoc  nomen,  quod  si  sce- 
leris  participes,  omnibus  modis  extorquenda  erat 
ejas  confessio.  Cyprianus  Septimii  magistri  sui 
vestigiis  insistens  nd  Dementrianum  p.  256:  ■  Tor- 
quentur  rei,  qui  se  negant  crimine,  quo  accusan- 
tur,  teneri,  ut  facinoris  veritas,  qu®  indice  voce 
non  promitur,  dolore  corporis  exprimatur.  Nunc 
vero;  cum  sponte  profltear  ac  clamem,  et  crebrls 
ac  repetitis  idontidem  vocibus,  Ghristianum  me 
esse  contester,  quid  tormenta  adhibcs  confitenti  ? 
Torqueri  debui,  si  negarem.  »  Hav. 

(47)  Census  istius  d,  Origo  «eesiimatio,  professio, 
et  sio  B«pe  Noster,  Lege  o.  v. 


SS9 


TBRTULLIANI  OPERDM  PAR8  I  —  SBRIBS  I,  APOLOGETIGA- 


360 


jam  edidimus.  a  Triberio  est.  Gum  odio  sui  (48)  ^ 
coepit  veritas,  siroul  atque  apparuit,  iaimica  esse. 
Tot  bostes  ejus,  quot  S07  extranei,  et  quidem 
proprii  ^^  ex  smulatione  Judsei,  ex  conoassione 
milites  (47),  ex  natura  (50)  ipsi  etiam  dcmestioi 
nostri.  Quotidie  obsidemur,  quotidie  prodimur, 
in  ipsis  piurimum  ccetibus  et  congregationibus 
nostris  opprimimur.  Quis  unquam  taliter  vagienti 
infaoti  supervenit  ?  Quis  cruenta,  ut  invenerat, 


Gyclopum  et  Sirenum  ♦•  ora  judici  reseravit  *♦  (51) 
Quis  vel  in  uxoribus  aliqua  immunda  ^  vestigia 
deprebendit  ?  Quis  talia  facinora,  cum  invenisset, 
celavit)  aut  vendidit  (32)  ipsos  trabens  bomines^? 
Si  semper  latemuSi  quando  proditum  est  quod  ad- 
mittinus  ?  Imo  a  quibus  prodi  potuit  ?  Ab  ipsis 
enim  809  reis  non  utique,  cum  vel  ex  forma  (53) 
omnibus  mysteriis  ♦^  silentii  fldes  debeatur.  Sa- 
motbracia  (54)  et  Eleuslnia  reticentur  (55) :  quanto 


Yarise  lectiones 

♦«  Proprie  Par.  ♦*  Sirenarum  Paris'  ♦♦  Codd,  Agob.  et  Ludg,  Judicium  reservavit ;  Her.,  Rig.  et 
Bav.  judici  reservavit ;  Rfien.  judicium  reservavit ;  Gangnosus  et  SemL  judici  reseravit.  ♦*  Forte :  aliqua 
unquam  Haverc.    ♦*  Vendens  Paris.    "  Omnium  mysterium  Semter. 

Commentarias. 


(48)  Cum  odio  sui,  etc.  Bensus  est  :  veritast 
simul  atque  apparuit,  coepit  cum  odio  sui  at  ini- 
mica  fuit.  Odio  atque  non  tantum  babent,  sed  ut 
bostes  etiam  persequuntur.  Junius  ita  distinguit, 
(c  A  Tiberio  est  cum  odio  sui,  »  Goll.  Mod.  «  Cum 
odio  sui  CGQpit  simul  veritas  atque  inimica  est.  » 
Barraeus.  «  CoBpit  veritas  :  simul  atque  apparuit  g 
esse.  »  Membranae  Lugd.  Bat.  a  Tiberio  ;  delet  t6 
est.  «  Cum  cdio  sui  coepit  simul  veritas,  atque  ap- 
paruit,  inimica  est.  »  Lego,  «  Gum  odio  suo  coepit 
veritas  :  simul  atque  apparuit,  inimica  est ;  •  i.  e. 
quamprimum  apparuit.  Potest  et  sic  distingui  : 

«  cum  odio  sui  cospit,  »  sc.  disciplina ;    «  veritas 
simui  atque  apparuity  inimica  est,  » 

(49)  Ex  concussione  milites.  Qui  gratum  se  fa- 
cere  arbitrati  imperatoribus  suis  commilitones  suos 
tradunt,  produnt,  et  deferunt.  Ita  rursus  concus- 
soris  vocabulo  utitur  de  Fuga  in  persec.  c.  12  : 
«  Quid  enim  dicit  ille  concussor  ?  Da  mihi  pecu- 
niam.  Certe  ne  eum  tradat.  »  Et  ibid.,  c.  13  : 
«  Dum  scias  virsimiie  noo  esse,  ut  concussores 
noslri  in  amicitiam  redacti  per  mammonam,  reci- 

Eiant  tunc  nos  in  tabernacula  sterna.  »  Item  ut 
ic  concussionis,  ad  Scapulam,  c.  4  :  «  Pudens 
etiam  missum  ad  se  Cbristianum,  in  elogio  con- 
cussione  ejus  intellecta  dimisit,  scisso  eodem  p 
elogio.  »  Florus  (|uoque,  lib.  iii,  in  Epitome  belli  ^ 
Jugurtbini  :  Atqui  non  leviter  se  Numidia  conc4is- 
sit.  »  Et  Flaviua  Vopiscus  in  Taclto  imp.  :  «  Hac 
oratione  et  Tacitus  ipse  vehementer  est  motus,  et 
totus  Senatorius  ordo  concussus.  »  Imo  ipse  Sal- 
lustius  Catil.  c.  22.  «  Quod  factum  primo  popula- 
res  conjurationis  concusserat.  »  Ita  semulatione 
pro  odio  est  usus,  ut  supra  declaratum.  Pro  quot 
extraneit  Mod.  Coll.  babet  tot.  extr.  manifesto  vi- 
tio.  Hav. 

(30)  Ex  natura.  Naturali  simultate,  qus  illis  no- 
biscum  est,  ut  ait  Zepbyrus.  Nam  certe  servus 
erepta  libertate  iratus  domino  passim  et  malevolo 
in  illum  animo  concipitur.  «  Naturale  est  enim  et 
odisse,  quem  timeas,  et  quem  metueris  infestare, 
si  possis,  »  inquit  Minucius  Felix.  p.  31  edit.  Ou- 
zelianffi.  Quod  ante  iilum  olim  dixerat  Seneca,  iv 
de  benef.  19  :  «  Nec  quisquam  amat  quos  timet.  » 
Videri  potest  respexisse  ad  illud  Sevatoris  nostri  jv 
efTatum,  quo  sortem  Evanselii  ostendit,  Matth.  x,  " 
36  :  Kal  ty^pol  xou  dv6pu)uou  o\  olxiaxol  «6  Toii 
Pertinent  nuc  etiam  verbaCbrysostomi,  Homiliade 
SS.  Bernice  et  Prosdoce,  quas  ipse  pater  una  cum 
uxore  sua  illarum  matre  Dominica  prodidit.  Verba 
ejus  sunt  :  «  Duplex  enim  erat  boc  bellum  (loqui- 
tur  de  statu  Ecclesisc)  :  unum  quidem  intus,  aite- 
rum  vero  foris  eborlum;  boc  a  domesticis,  illud 
ab  hostibus ;  unum  ab  alienis  a  familiaribus  illa- 
tum  alterum, »  etc. 

(51)  RescrtavU.  Ita  ms.  Putean.  et  Coll.  Mod. 
quam  veram  esse  lectionem  docent  illa  prseceden- 


tia  :  Cruenta  ut  invenerat ;  quamvis  et  reseravU, 
quod  Barrteus  et  Pamelius  et  la  Gerda  habent,  om- 
nino  non  damnem ;  siKniflcare  enim  potest  feri- 
num  iilum  bominis  beliuae  similis  rictum,  dentium 
ordine  quasi  sera  clausum,  vi  diffractum  et  aper- 
tum,  quomodo  nondum  ad  stomacham  misss  par- 
ticulas  carnis  humanffi  in  ore  deprehendantur, 
Cyclopibus  Sirenas  junxit.  quoniam  et  mares  et 
feminas  faoc  scelere  confGBderari  inter  cbristiaQOS 
putabat.  Mendose  apud  Rhen.  indidum  pro  ju- 
dicii. 

(52)  Quit  talis  facinora  cum  invenisset  celavit  aut 
vendidit.  Quaesitores  cnminum    facinora    vendere 
dicuntur,  qui  sceleravestigando  deprehensa  pretio 
corrupti  non  deferunt  ad  tribunalia.  Quis  autem 
credat  ipsi  quotidie  ad  proconsulem  pertraherentur? 
Pam.  —  «  Aut  vendidit,  ipsos  trahens  bomines.  > 
Interpretes   silent,  vei    prjeter   Rigalt   turbantur 
Bffipe,  suam  fecit  La  Cerda.  Sensus  tamen  est  sim- 
plicissimuB.  Dicit  Tertullianus.   «  Quis  taiia  faci- 
nora,  cum  invenisset,  celavit  aut  vendidit?  »  scl- 
licet  non  homines,ui  absurde  in  explicatione,quam 
notis  suis  praeire  lecit  La  Cerda,   aed  ita  facinora 
illa  accepto   pretio  celans,  ipsos  trahens  homines  ? 
i.  e.  cum  tamen  reos  ipsos  eorunn  in  judicium  ra- 
peret  ?  Pro  invenerat  alii  babenttnwpntwt.Minacius 
nuc  respiciens  :  «  Nec  intelligebamus  ab  his  fabu- 
las  istas  semper  ventilsri,  et  nunquam  vel  inves- 
tigari    vel  probari,   neo   tanto   tempore   aliquem 
existere,  qui  proderet,  nori  tantum  facti  veniam, 
verum  etiam  judicii  gratiam  consecuturum. »  Rhes. 
«  Ipsos  vendens  homines.  »  Hav. 

(53)  Cum  vel  ex  forma.  Ms.  L.  Bat.  exhibet,  cum 
vetus  ex  forma,  ut  referatur  ad  id  quod  Eequilur, 
fides.  Julius  Firmicus,  Astron.  1  ib.  vii,  in  Praef.  : 
«  Cum  ignotis  bominibus  Orpheus  sacrorum  cffi- 
remonias  aperiret,  nihil  aliud  ab  iis  quos  initiabat, 
in  primo  vestibulo,  nisi  jurisjurandi  necessitatem, 
et  cum  terribilli  quadam  auctoritate  religionia  exi- 

?;it,  ne  profanis  auribus  invents  ac  compositse  re- 
igionis  secreta  proderentur.  Sed  etPIato  Timffium 
perpetuo  apud  se  frequenter  conlinuit,  se  secre- 
tarum  dieputationum  veneranda  commenta  impe- 
ritis  aliquando  intimaret,  patiuntur  enim  bac 
omnia  jacturam,  cum  perditis  et  desperatis  animis 
inheruntur.  Apud  PylhajjoraBOS  noster  Porpbyrius 
religiosa  epulantem  animum  nostrum  siientlum 
consecravit. »  Hav. 

(54)  Saxnothracia.  «  In  Samothraco  insula,  in- 
quit  Zeph.,  initiationes  quaedara  fuisse  dicuntur, 
ad  remedia  nonnullarum  periolitationum,  ubi  et 
Corybantum  mysteria  et  Hecates  sacra  celebrantur, 
ci'i  cancB  ad  antrum  Zerinthum  immolabant.  » 
Pam. 

(25)  Eieuiinia  reticentur.    Nibil   notum    magis, 


i»v-  i 


361 


APOLOGETIGDS  ADV.  GBNTBS. 


369 


magiatalia,  qn»  prodita  interim  ^  etiam  humanam  A  Bapiens,  non  credit  incerto''.  Omnium  est  **  osti- 


animadversionem  provocabunt,  dum  divina  serva- 
tDr*'?Si  ergo  non  ipai  proditores  aui,  sequitur  ut 
extranei.  Et  unde  extraneia  notitia?  cum  semper 
etiaro  pie  ^^  (56)  initiationea  arceant  profanos  et  ab 
arbitris'*  caveant,  nisi  si  impii  minus  metuunt? 
natara  famfls  omnibus  nota  est.  Vestrum  est : 

Fama  ■*  malum,  quo  non  aliud  Telocina  uUum, 

Gur  malum  fama?  quia  velox?  qoia  index?  an 
qnia  plorimom  mendax?  quas  ne  tunc  quidem, 
cnm  aliquid  Teri  afifert,  sine  mendacii  vitio  est^ 
delrabens,  adjiciens,  demutans  de  veritate.  Quid  ? 
quod  ea  illi  conditio  est,  ut  non  nisi  cum  men- 
titar  perseveret,  et  tandiu  vivit,  quandiu  non  pro- 


mare  *''  (57),  quantacunqne  illa  ••  ambitione  dif- 
fosa  sit,  quantacunque  asseveratione  constructa. 
Quod  ab  uno  aliquando  principe  exorta  sit,  ne- 
cesse  est  exinde  in  traduces  lingnarum  (58)  et 
aurium  serpat.  Et  ita  modici  seminis  vitium  cs- 
tera  rumoris  obscurat**,  ut  nemo  reoogitet,  ne 
primum  iliud  os  mendacium  seminaverit,  quod 
sffipe  fit  aut  ingenio  (emulationis,  aut  arbitrio  su- 
spicionis,  aut  non  nova,  sed  ingenita  quibusdam 
mentiendi  voluptate.  Bene  autem,  quod  omnia  tem- 
pus  revelat  (59)  testibus  81 1  etiam  vestris  pro- 
verbiis  atqua  sententiis,  ex  dispositione  natur», 
qnsB  ita  ordinavit,  ut  nihil  diu  lateat,  etiam  quod 
fama  non  distulit.  Merito  igitur  fama  tandia  con- 
bat.  Siquidem  ubi  SIO  probavity  cessat  esse,  et  n  scia  sola  est  scelerom  Ghristianorum  (60).  Hanc 

•  m^%         *  A*J*#*  •  A^*A  ^^        *J*  J  0A.*  -91* 


qoaai  officio  nuntiandi  functa,  rem  tradit,  e^ 
exinde  res  tenetur,  res  nominatur.  Nec  quisquam 
dicit,  yerbi  gratia  :  Hoc  Rom3S  aiunt  factum ;  aut : 
Fama  M  illum  fn^ovinciam  sortitum ;  sed  :  Sortittu 
ille  provinciam^  et :  Hoc  factum  est  Romm  ^,  Famai 
nomen  incerti,  locum  non  habet,  ubi  oertum  est. 
An  vero  famae  credat,  nisi  inconsideratus?  Qui  est 


indicem  adversus  nos  profertis,  quaa,  quod  ali- 
quando  jactavit  tantoque  temporis  spatio  in  opi- 
nionem  corroboravit,  usque  adhuc  probare  non 
valuit. 

CAPUT  VIII. 

Argumbntum.  ~  Nec  falsa  tantum,  sed,  ut  contra 
naturx  fidem,  haud  credenda  oslendit,  idque  ora- 


Variae  lectiones. 

*•  iQteriinent,  jam  Paris.  *•  Servantur  Fran,  •*  Impie  Fran,  "  Et  arbitros  Fran.  "  N.  f.  o .  nota 
est  vestrum,  est  fama  m.  —  Paris,  ^  Famse  mainm.  Semler,  ^  Fama  est,  hoc  Roms  factum  Paris. 
^liahunc  loeum  emenduvit  Haverc;  alii  quia  sapiens  non  credit  incerto.  ^EvxiHig,  '^  Existimare 
Par.    »  Illa  delet  Par.    »•  Obscurant  Paris. 

Gommentarius. 

presertim   postquam   Meursii   Eleusinia  notiora     immutando,  abjiciendo,  addendo,verita8amittitur 
facta  sunty  qoi  de  hoc  silentio  pluribns  o.  20,  quo      Hav. 

de  fonts  omnes  potant.  Hinc  tritum  illud  Horatii         (58)  Traduces   linguamm.    Ita   eleganter    illam 

Q  appellat,  quam  Hebrsi  vocabant  alieram  tin  guam, 
hiQc  tradux  incesti^  c.  i,  et  de  Praescripl,  adv.  Hxret.^ 


III,  Od.  2 

Vetabo  qui  Cereria  aacrum 
Vulgarit  areans  eub  i*aem 

Sit  irabibub,  fragilem  mecam 
Solvat  pbaaelum. 

Noater  vero  nudori  ascribit,  detegens  eorum  nu- 
ditatem  ad  Yalentin.  c.  i  :  «  Nam  et  ilia  Eleusinia, 
bffires  et  ipsa  Attic»  superstiuonis,  quod  tacent, 
pudor  est.  »  Hav.  —  Patres  fere  omnes  de  bisce 
sacris  meminerunt.  Erant  autera  sacra  Cereri  et 
Proserpinas  dicata,  quae  a  Museeo  instituta  fuerunt. 
et  celebrari  solita  in  pago  quodam  Attidis  qui 
Eleasis  dicebatur.  Lb  Pr. 

f56)  Pi3S  initiationes.  I(a  Rigalt.  ex  ms.  Fuld. 
et  ante  illum  Heraldus  et  la  Gerda,  ipseque  Ter- 
tull.  Ad  Nat.  1,7,  et  os  sit  fereum,  cor  plumbeum, 
coi  non  probetur.  Legebatur  impix  m.  Gum  vero, 
inquit,  pi®  initiationes,  1.  e.  qusB  piaB  et  saoro- 
sanctai  habentur  apud  vos,  extraneos  arceant,  an 
QOQ  multo  magis  impiis  id  facere  convenit,  metu 


c.  32,  discipuli  et  successores  apostolorum  tra^ 
duces  vooantur  eorum  «  quos  ah  apostolis  in  epi- 
scopatum  constitutos,  apostolici  seminis  traduces 
babent. » 

(59)  Tempus  omnia  revelatf  testibus  etiam  prover» 
biis  vestris.  Ageliius,  lib.  xii,  cap.  ii.  Alius  quidam 
veterum  poetarum,  cujus  nomon  mihi  nunc  me- 
moriae  non  est,  Veritatem  Temporis  /iliam  esse 
dixit.  Et  sunt  in  eam  sententiam  versus  Sopho- 
clis. 

Uph^  iravxa  xpuirue  fji7]$kv,  (b<  dfiravO'  6pa>v 

Kal  iravT'  dlxoiScov,  Tcavx'  ivaitxtS^ffei  ^p6vo;.  RiG. 

(60)  ChrisUanorum.  Sequuntur  loco  hffic  :  «  Quid 
dicitur  semper  est,  quia  quod  est,  desinit  dici.  » 
Suppeditat  vero  solum  ms.  Puld.;  ad^cripsit  Sciop- 
pius,  argute  dictum  et  ungue  Tertuliiani  dignum 
Rigalt.    praetcriit,  La  Cerda  improbat,  et  fatetur. 


legis  etiam   territis?  in  extremo  Coli,  Mod.  legit,  D  sensum  se  non  capere,  qui  hic  potest  esse,  illud 


niti  impii^  deleto  xo  si,  non  reote;  nam  et  sic  su- 
pra  eieganter  est  locutus  ca  p.iii ;  nisi  si  aut  barba- 
ram  sonat  aliqua  vox  nominis.  aut  infaustum  :  ubi 
etiam  to  si  redundat,  quemadmodum  in  loco 
quem  ex  Ovidii  Metam.  lio.  v,  20,  adduxit  ibi  La 

Cerda, 

Niti  ei  crndeliB  idipeum 
Exigis,  ut  per<iat. 

Item  alio  ex  Plinio,  qui  ibidem  vidnri  potest.  Mox 
in  ms.  Fuld.  nisi  si  inconsideratus.  Hav. 

(57)  Omnium  est  wstimarty  etc.  Id  teneri  vult, 
quantnmvis  magno  apparatu  dispersa  sit  fama, 
quantarovis  asseveretur  palara ,  unum  tamen 
tantnm  habere  aootorem,  neo  omnes  illos  magis 
caraadoB,  quam  si  unus  loquatur,  imo  dilatandoi 

Pathoi*  I. 


esse  semper  quod  dicitur,  i.  e.  Christianos  sem- 
per  pro  impiis  baberi,  qu®  dicuntur,  quod  vero 
est,  non  dici,  sed  esse.  Sed  est  insiicne  sophisma. 
Ut  apud  Aristopbanem  in  lianis^  Act.  v.  sc.  i,  ubi 
Euripidem  captat  iEschylus  : 

ET.  EIx'  h^htz*  au6i<  dOXic&TaTo^  Ppoxwv, 
AI.  Ma  Tov  Ai'  00  oi^tcou  Tcauaaxo. 

EU.  Postea  homiDum  repnnte  fuit  miBerrimns. 
iES.  NoD  per  Jovem :  nam  haud  unquam  miBer  esBe 

[desiit. 

Loquuntur  de  (Edipo.  PreBterquam  quod  sensus 
hic  sit  nimis  contortus.  Itaque,  post  aliquam  co- 
gitationis  moram,  intrepide  pronuntio  pertinere 
hffio  ad  illa  quas  superius.hoc  cap.  reperiuntur  ; 
I  Et  tam  diu  vivit,  quam  diu  non  probat.  »     Hav. 

43 


863 


T£RTULUANI  OPBHUM  PARS  I.  —  SBRIfiS  I,  APOLOOETICA. 


364 


tione  vehementL  ToUit  dein  objedianeSf  quasi  re»  A  tuum  satift,  vescere  libenter.  Interea  dlBoombens 


cenies  Christiani  per  ignorantiam  el  imposturam 
seducantur^  nec  postea  meiu  poense  proclamare 
ausint;  cum  e  contrario  tales  sint,  qui  mortem 
pudendis  anteferant. 

Ut  fldem  natursB  ipsius  appellem  (61)  adversus 

eo9  qui  talia  credenda  eese  presumunt»  ecce  pro- 

ponimus    horum     facinorum    merocdem  ;   vitam 

ffiternam   repromittunt.  Gredite  interim.   De  hoo 

enim  quaero,  St%  an  et  qui  credideris,  tanti  ha- 

beas  ad  eam  tali  conscientia  pervenire.  Veni,  de- 

merge  ferrum  (62j  in  infantem  nullius  inimicum, 

nuUius  reum,  omnium  filium  (63) ;  vel  si  alterius 

offlcium  est,  tu  modo  assiste  morienti  homini  an- 

tequam  vixit  (64);  fugientem  animam  novam  ez- 

specta*^,  exoipe  rudem   sanguinem,   eo  panem 


dinumera  looa,  ubi  mater,  ubi  soror;  nota  dili- 
genter,  ut,  cum  tenebrffi  ceciderint  canina,  non 
erres.  Piaculum  enim  admiseris,  nisi  incestum 
feceris'^  Talia  initiatus  et  consignatus  vivis  in 
ffivum.  Gupio  respondeas,  si  tanti  eternitas,  aut 
si  non,  ideo  neo  credenda.  Etiamsi  credideris, 
nego  te  velle;  etiamsi  voiueris,  nego  te  posse. 
Gur  ergo  alii  possint,  si  vos  non  potestis^Gur 
non  possitis,  si  alii  possunt?  Alia  nos '*,  opinor, 
natura;  oynopaene  **  (65)  aut  scapiodeB(66)?  Alii 
ordines  dentium  (67),  aiii  ad  incestam  libidinem 
nervi?  Quid  istacredis  de  homine,  potes  et  facere. 
Homo  es  et  ipse,  quod  et  Christianus.  Qui  non  potes 
facere,  non  S%B  debes  credere.  Homo  est  enim 


YarisB  lecliones. 

^  Specta  Paris,    ^^  Piaculum  enim  nisi  incestam  feceris  vet  admiseris  confic.  Havercamp.    *'  Womv. 
^  Gyoiopes  Wouw.  Gynophanes  Fran. 

Gommentarias. 

(61)  Ut  fidem  naturx  ipsius  appellem.  Postquam  Q  autem  sive  Cynop®,  sunt  Cynocephali,  homines 

'    *  ne  falso  non  esse  creden-      caninis  capitibus,  de  quibus  ex  Indiois  GiesiiB  Pli- 


rumori  vano  et  sspiasime 

dum  demonstravit,  cooaturex  ipsahominis  natura 
docere  id  quod  iilis  ut  crimen  imponitur  in  nuilum 
hominem  cadere  po&se.  Hav. 

(62)  Veni,  demerge  ferrum.  Hanc  quasi  legem 
christianismi  proponit,  qua  initiandus  ejus  sacris 
prffiformatur ;  demergere  ferrum  dixit  respectu  vui- 
nerum,  qusacubus  fieri  arbitrabantur  in  infantam 
per  farris  superilciem  impressis.  Hav. 

(63)  Omnium  filium.  £x  communi  incerto  natum. 
Disce  ex  Epiphanio,  de  Gnosticis,  Hsres.  26  : 
'£3lv  Sl  iml\  icpoX7)cp6^  Tic  auTfjbv,  eic.  «  Si  vero 
etiam  quis  prsoccupatus  fuerit,  ut  immitat  de- 
jectionem  defluius  naturalis,  et  prsgnans  facta 
fuerit  muUer,  quid  gravius  ac  horribilius  desi- 
gnent  tales,  audi;  detractum  enim  foBtum  quo- 
cunque  tandem  tempore  id  aggrepsi  fuerint,  acci- 
piunt,  et  in  mortario  quodam  pistillo  tundunt,  et 


nius,  iib.  vii,  cap.  2;  atque  his  subjungit  etiam 
Sciapodas.  Habet  autem  Tertuliianus  a  Piinio  non 
pauca.  Au^ustinus  quoque,  lib.  xvi  de  Civitate  Dei^ 
cap.  8,  Sciapodas  recenset,  et  mox  Gynocephalos' 
Notandum  obiter,  quod  idem  Augustinus  tradidit 
hujusmodi  hominum,  vel  guasi  hominum  genera, 
in  maritima  piatea  Garthaginis,musivo  picta  fuisse, 
ex  iibris,  ut  ipse  ait,  deprompto  vel  ut  curiosioria 
historis.  Rig. 

(66)  Sciapodes.  Plinius,  lib.  vii,  cap.  2  :  «  Eos- 
dem  Sciapodes  vocari,  quod  in  majore  astu  homi 
jacentes  supini  umbra  se  pedum  protegant. »  He- 
sychius  :  Zxtaico^ec  ol  iv  Aiout)  icXaxti^  6)^ouai  touc 
7c6Sac  xat  7C010U71  axio^v  a^xoT^  iv  t({>  xauf&axi. 
«  Sctapodes  popuii  in  Libya,  habentes  latas  pedum 
plantas,  et  iis  umbram  sibi  in  calore  facientee.  • 
De  iisdem  Stephanus  Byzantius  :  £xia7co8ec,  Sdvoc 


admisto  melie  et  pipere,  et  aiiis  quibusdam  aro-  q  Al6ioirix6v,  tbc  'Exaxaioc    iv  ireptTjYiiasi   Al^^^^u 


matis  et  ungueniis,  ad  avertendam  nauseam,  sic 
congregati  omnes,  porcorum  ao  canum  horum 
sodales,  participes  nunt  contusi  pueri,  atque  sio 
humano  carnis  esu  peracto,  deinceps  preces  fun- 
dunt  ad  Deum.  Quod  non  iliusum  est  nobis,  in- 
quiunt,  a  principe  concupiscentia,  sed  coliegimus . 
deiictum  fratris.  »  Hav. 

(64)  Morienti  homini  anteguam  vixit.  Grebra 
tela,  acuta,  instat,  urget.  Lucanus  quoque  ii, 
109: 

Crimine  quo  parvi  caBdem  potnere  mereri  ? 
Sed  sdtis  est  jam  posse  mori. 

In  marmore  antiquo,  ubi  anus  et  pueruli  defletur 
lunus,  hac  est  ciausula  : 

Viz  Incem  vidisse  satis,  qui  Tivere  posset, 
Vivere  quas  noliet,  viz  potuisBe  mori. 

Nec  longe  abit  dira  Jobi  imprecatio,  x,  18  et  19  :  j) 
«  Ex  utero  cur  me   protulisti?   utinam   animam 
eFQassem,  ncc  ocuius  me  vidissetl   essem  quasi 
non  fuissem,  ex  utero  matris  migrassem  Pd  se- 
pulcrum.  »  Hav. 

(65)  Cynopsene.  Magno  consensu  libri  veteres. 
Gynopenne  :  pro  Gynopsne,  id  est  Gynopesne. 
Gynopes  Tertuliiano  Gynopfe,  ut  Sirenae  p.  308, 
V,  et  AmazonsB  i.  II,  advers.  Marc.  1.  iv.  Gynopes 

(tf)  Mirum  qnantnm  facillimis  in  rebus  desudent  quandoque  commentatures  cum  rictus  asperi  nihll  eint  aliud 
quam  ingratus  quidam  r^dendi  modus  vel  parom  liberalis  oris  contractio,  et  vestibns  tergorum  idem  sonet  ac 
pelilum.  Edit. 


u  Sciapodes,  gens  Ethiopica,  ut  Hecateus  in  pene- 
gesi  iEgypti.  n  Hav. 

(67)  Atii  ordines  dentium.  Quasi  dracones  Cad- 
masi.  Ovid.  Metam.  lib.  m,  in  princip. : 

Triplici  atant  ordine  dentes. 

Idem  vero  dicit  auod  Solinus,  c.  51,  de  capite  ca- 
nino  prsditis  : «  Megasthenes  per  diversos  Indis 
montes  esse  scribit  nationes  capitibus  caninis,  ar- 
matas  unguibus,  amictas  vestitu  lergorum,  ad  ser- 
monem  humanum  nulla  voce,  sed  latratibus  tan- 
tum  sonantes,  asperis  rictibus. »  Ita  enim  Solinum 
scripsisse  contendo,  non  ut  emendat  Salmasius, 
ritibus ^  auni  enim  alia  cateiiis  Meiitensibus,  aiia 
molossis  ora.  Glarissime  Lucretius  v.  1062  : 

Inritata  canum  cum  primum  magna  molossum 
Mollia  ricta  fremunt.  duros  nudantia  dentes  : 
Longe  alio  ^ooitu  rabie  districta  mioaDtur  : 
Et  quum  jam  latrant,  et  vocibus  omuia  compient. 

Mollia  ricta  Lucretio  dicuntur  respectu  cutis  et 
carnis  qu®  ora  molossorum  tegunt,  si  tangas  sunt 
mollissimeB,  at  asperis  rictibusja)  Solinus  respecto 
dentium.  In  eodem^  loco  apud  SoliDuro,  ubi  ▼ir 
maximus  vaide  anxie  versatur,  non  dubito,  quin 
sit  legendum  :  amictas  veslitu  tigrium  vel  panthera- 
rum,  id  est  enim,  quod  Plinius  dicit  ferarum 
pelles. 


jS&  APOLOGfiTIGDS  ADV.  GSNTES. 

et  Chrisliann»,  et  qnod  el  tn.  Sed  ignorantibuB  A 
sqbjecitor  et  imponitup,  Nihil  enim  tale  de  Chrl- 
Biianie  asseverari  Bciebant,  observandum  unique 
stbi  et  omni  vigilantia  investigandum.  Atquin  vo- 
lentibaa  initiari  moris  e«t,  opinor,  prius  patrem 
illum  •acporura  (68)  adire,  'quaB  ppaeparanda  sint 
describere  (69).  Tum  ille  :  Infans  tibi  necessarius, 
Bdhao  tener,  qni  nesciat  mortem,  qui  sub  cultro 
tao  rideat  :  item  panis,  quo  Banguinis  jurulentiam 
colligas  ^;  praeterea  candelabra  et  lucernie,  et 
canes  aliqui  et  offul»,  quae  iUos  ad  eversionem 
laminum  eztendant  (70),  ante  omnia  cum  matre 
et  sorore  tua  venire  debebis.  Quid,  ai  noluerint, 
vel  nullffi  fuerit?  Quid  deniqne  singulares  Ghri- 
Btiani?  Non  erit,  opinor,  legitimuB  GhriBtianus, 
oisi  frater  aut  filius.  Quid  nunc,  et  ista  omnia 
ignaris  praaparantur  ?  Gerte  postea  cognoscunt,  et 
eastinent  et  ignoscunt.  Timent  plecti,  qui  si  pro- 
clament,  defendi  merebuntur,  qui  etiam  ultro 
perire  malint,  quam  sab  tali  conscientia  vivere. 
Age  nnnc  timeant,cur  etiam  perBeverant?814  8e- 
qaitur  enira,  ne  ultra  velis  id  te  es8e,quod  ei  prios 
BoiBseB,  non  fniBBes. 

Yarifie  lectioneB. 
^  Bhen.,  Barrssus  et  cod.  Agob.  virulentiam. 

CommentariaB. 

(68)  Pairem  illum  sacrorum,  Qui  UpoydivTT)c 
dicebatur;  de  quo  malta  scitu  digna  vide  in  au- 
reolo  Meureii  libello  Eleus.  c.  13.  In  libro  ad  Nat, 
1,7  :  Ad  Magistrum  sacrorum  vel  Patrem  adire. 

(69)  Describere,  Ex  libris  nempe  ritualibus,  qui 
coDtinebantur  lapidibus  duobus  quam  aptissime 


866 


CAPDTIX. 


B 


Argumentum.  —  At  vera  cuncta  ilta  crimina,  quae 
falso  Chrislianis  objtciuntur,  vera  in  Gentibus  ac- 
cusatoribus  deprehendi;  apvd  illos  sacrificia  huma- 
na,  et  otim  in  aperto,  et  nunc  in  occulto  committi; 
homicidia  Isstis  in  theatro  oculis  spectari;  infanti- 
ddia  quotidie  abjecto^  necato  etiam  partu,  vel 
abortu  coacto  perpetrari;  sanguinem  quoque  gla» 
diatorum  recens  necalorum  sitiri;  humanum  pa- 
butum  ferinis  quperi ;  imo  in  seipsos  invicem  tn- 
cendi :  Christianos  contra,  ab  omni  cruore^  ani- 
malium  etiam ,  abhorrere  ;  apud  illos  incessum 
quotidie  committij  cum  per  scortationem  vagum 
et  gnatorum  abjectionem^  liben  etiam  a  parenti'- 
bus  ignorentur;qux  cuncta  a  Christianis^utpote  ca- 
stis,  continentibtiSf  veneris  etiam  licHx  [prout  non 
nutli  apud  itlos)  expertibus^  longissime  abesse ;  ne* 
que  haec  de  Christianis  ab  utlis  credi  posse^nisi  qui 
credant,  et  ipsa  illa  faciant,  et  ez  se  de  aliis  ju- 
dicent, 

H»c  quo  magis  refutaverim,  a  vobis  fieri  ^osten» 

dam  (71^  partim  in  aperto,  p&rlim  in  oculto,  per 

quod  forsitan  et  de  nobis  credidistiB.Infantes  penes 

Africam  (72)  Saturno  immolabantur  palam  usque 

ad  proconsulatum  Tiberii  (73),  qui  ipsos  sacerdo- 

tes  in  eisdem815  arboribus  templi  sui  obumbra- 


in  bonorem  Saturni  :  quod,  cum  perdiu  servatum 
fuisset,  in  consuetudinem  abiit,  quemdam  enim 
ex  iis,  qui  publica  sententia  damnati  essent  ad 
capitale  supplicium  ,  adusque  Saturnalia  vivum 
asservabant.  »  Addit  ibidem  alios  populos,  qui  in 
infandum  hunc  ritum  consensennt.lmo  notat  Lao- 


coagmentatis,  quod  irkpcufjia  appellabant,  ut  di-  C  tantius,  Inst.  div.  i,    13,  in  Historia  sacra  Eunii 
scere  est  itidem  ex  Elusinis  Meursii,  c.  10,  Pau-      olim  fuisse  scriptum  :  «  Saturnum  et  Opem,  cete- 


sanias  Arcadicis  p.  m.  fid.  Wech»  249,  ubi  agit  de 
Pheneatis,  quibus  omnia  cum  Atheniensibus 
commuaia  :  4>EVE^Tai<  Sl  xal  A7j{A7}xp6c  io^iv  Upov 
*£Xsu9iv(ac,  etc,  i.  e.  :  «  Est  apud  Pheneatas 
etiaro  Cereris  cognomento  Eleusimae  fanum  ;  cui 
initia  eodem  ritu,  quo  apud  Eleusinem  peragun- 
tar,  cnm  ipsi  tamen  ea  sacra  apud  se  primum  in- 
stituta  autument.  »  Et  statim  :  «  Prope  fanum 
EleuBinie,  lapides  eminent  prsgrandes  duo,  alter 
apte  alteri  impositus:Petroma  vocant  eos  lapides, 
abi  anniTersarii  sacri,qu»  majoranominantmitia, 
dies  appropinquant,  disjungunt.  atque  inde  litte- 
ras  educnnt,  quibus  pompas  ritus,  et  quae  ficri 
oportet  oainia  consignata  sunt.  Eum  commenta- 
num  cum  sacrificulis  audientibus  recitandum 
curarint,  ea  ipsa  nocte  in  pristinam  sedem  re- 
ponunt.  » 


rosqne  lunc  horoines,  humanam  carnem  soiitos 
esitare;  verum  primum  Jovem  Ieg[es  hominibus 
moresque  condentem  edicto  prohibuiBse,  ne  lice- 
ret  eo  cibo  vesci.»  Itaque  «  cujus  est  pudori8,quin 
imo  inverecundin,  cujus  quod  agere  te  videas,  in 
eo  alterum  reprehendere  ?  Maledictl  et  criminis 
loco  dare  ea,  qusB  in  te  possint  reciprocata  vi- 
cissitudine  retorqueri  ?  ut  loquitur  Arnobius,  lib. 
II.  Hav. 

(72)  Infantes  penes  Africam.  Testimonia  veterum 
si  quis  desideret,  adeatElmenhorstium  et  alius  ad 
illud  Minucii,  p.  34  :  «  Merito  in  nonnullis  Africs 
partibus  infantes  immolabantur ,  blanditiis  et 
osculo  comprimente  vagitum,  ne  flebilis  hostia 
immoletur.  »  Et  Plutarcous  in  Apophthegmat.  nar- 
rat  Gelonem  tyrannum  victis  Gartbaginiensibus  ad 
Himeram  coegisse  inscribere  foBderibus,  quod  ces- 


(70)  Extendebant.  Cogitabam   primo  incendant;  0  sarent  imroolare  liiios  Saturno.  Hav. 


seo  omnino  ita  scripsitTertulIlanus.  Ed^^rnc/t  enim 
dicit  canes  ,  cnm  in  pedes  se  conjicientes,  spe 
prsdffi  intemodia  corporis  laxant  et  epiras  exten- 
dant,  signincat  enim  mensuram  corporis  canini, 
quBB  ia  motu  dilatur.  Clarissime  Ovidius,  Meta- 
morph.  lib.  xii,  vers.  476  de  Latreo  Gentauro  a 
Oeneo  interfecto. 

JactaDti  talia  Cqbdub 
Eztentum  earsQ  missa  latus  eruit  hasta, 
Qua  vir  eqao  commiasus  erat 

(71 )  A  vobis  fieri  oslendam .  Porphyrius  apud 
Thuodoret.,  p.  108  et  109  Grasc.  Aff.  cur  'EOexo 
-fip,  ^T^tftv,  i*  'P6Sc{>,  etc.  <c  Mactabatur  enim,  in- 
quit,  XVI  Kalend.  Novembris  bomo  apud  Hhodios 


(73)  Proconsulatum  Tiberii.  Nodum,  qui  erudi- 
tos  multum  torserat,  solvisse  vel  scidisse  Scalige- 
rum,  testatur  Heraldus  in  Notis.  Et  sane  digna 
legi  est  epistola  ejus  ad  Gasaub.  66,  ubi  disputat 
a  proprstore  vel  proconsule  Tiberii  (qui  et  sacri- 
ficia  cruenta  Galiorum,  texte  Plinio,  sustulerat)  et 
bfiec  sublata  esse  Quod  ut  verum  puto,  tamen  non 
poBSum  illustr.  viri  emendationem  probare,  usque 
ad  proconsulem  Tiberii;  ita  enim  legit.  licet  operas 
expresserint  proconsulatum^coniTSL  sententiam  ejus. 
Peccatum  enim  in  genium  Tertulliani,  qui  omnino 
proconsulatum  voluit,  sed  ita,  ut  illo  proconsulem 
exprimeret,  quemadmodum  in  hoc  libro  sspe 
locutus  est,  ut  cum  dixit  naufragiis  pro  ipsis  nau- 
fragis,  cap.  39;  et  ministeriis  alibi  pro  ministris. 
Hav. 


367 


TERTULLIANI  OPBKDH  PARS  I.  —  SERIBS  I,  AP0L06ETIGA. 


368 


trioibuB  (74)  soelerum  votivis  crucibus  '*  exposuit  f^ 
(75),  teste  oailitia  patri»  nostrs  (76)  qu6B  ad  ipsum 
muDus  illi  proconsuli  functa  est.  Sod  et  nunc  in 
occulto  (77)  perseverat  boo  sacrum  facinus.  Non 
soli  vos  (78)  contemnunt  Gbri8tiani\nec  ullum  ece- 
lus  in  perpetuum  eradicatur,aut  moressuosaliquis 
deus  mutat.Cum  propriis  flliis  Satarnus  816  non 


peperit,  extraneia  utique  non  parcendo  perrevera- 
bat,quo8  quidem  ipsi  parentes  sui  otrereb6Qt,ex  li- 
bentes  respondebant  ^  (79),  et  infantibus  blaDdie- 
bantur,De  lacrymantes  immolareDtur(80).Et  tamea 
muitum  bomicidio  parrioidium  differt.  Major  «tas 
^pud  Gal!os  Mercurio  prosecabatur  *^(84).Remitto 
817  Tauricas  fabula8(82)  tbeatris  suis.  Ecce  ia 


VarisB  lectiones. 

os  Vivos  addit,  Haverc.  e  cod.  Fmld,  ^  Vocem  in  rebus  saeris  solemnem  habcnt  codd*  Put.t  Bong.y  Fuld,, 
Lugd.,  edd.  Rhen,^  Pam.  et  Seml.  exponebant.  Sed  in  cod,  Agob.  et  in  allero  Lugd.  desunl  voces  :  etiibentes 
resp.  et  tnf,  blandiebantur.    ^^  Prosecatur.  Rig.  Semler. 

CommeDtarius. 

(74)  Arboribus  templi  sui  obumbraticibus  scelerum. 
Aroores  dicit  leneoris  suis  obscurasse  scelera 
templi  et  sacrorum,  qus  ita  ut  cap.  7,  de  canibus 
dixit,  fuerint  lenones  tenebra  rum.  Unde  apparet 
vetustissimus  mos  templa  arboribus  obumbrare, 
et  propter  borrorem  reli^ionis,  et  ad  ventorum 
vim  arcendam,  ut  fit  hodie.  Proui  vero  sua  cui- 
que  Deo  dicata  erat  arbor.  ita  illa  Dei  sui  tem- 
plum  obumbrabat.  Virgii.  ii  ^deid.^  715  iEneas 
ait  ad  suos  : 


et  Prxdict.  Dei,  parte  iii,  cap.  38  :  «  Sub  Gon- 
stantio  ei  Augusta  Placidia,  quorum  nuoo  fllius 
Valentinus  pius  et  cbristianus  imperat,  Urso  iDsi- 
stente  tribuno,  oinnia  iila  ad  solum  usque  perda- 
n  cta,  agrum  reliquitin  sepulturam  scilicet  mortuo- 
''  rum  :  ipsamque  viam  sine  memoria  sui  nunc  Vao- 
dalica  manus  evertit.  »  Hav. 

(77)  /n  occuUo  perseveratur.   Pueruli  ^usmodi 
oblatio  super  pateram,quam  Pytbia  sacerdos  teoet, 


;  ad  suos  :  ante  ocuios  poaitur  in  sculptura  gemmaB  hujos, 

„  .      .  •   «       1     i       1  14  quam  produxit  olim  Leonard.  AugustiDUS,  tom.  1, 

^l^iJiVS'^^^^^^^^^^    inTi^uTrn^J,!^^^^^^  num.  f07,  ubi  simile  Appollini  sacrillciura  apod 

Deaertffi  CereriB,  juxlaque  antiqua  cupressus,  Crelenses,  exhibitum  fifsse  docetur.  Vid.  teb.  1. 


ubi  doote  notat  Servius  poetam  funebrem  arborem 
bene  ante  templum  dex  lugentis  induxisse.  Cujus 
antiquitatis  nobile  moDumentumexhibetsculptura 
gemmea,  qu8B  spectanda  proponitur  Dactyl.  Gori. 
tom.  11,  num.  321,  ubi  sacra  et  ad  latus  arbor, 
statimque  a  nobis  ad  notam  decimam  repreBsenta- 
bitur.  Ut  vero  noster  dicit  iisdem  arboribus^  ita  de 
obscGQua  cujusmodam  libidine  Seneca  verba  fa- 
oicDS  Nat,  Qumst.  lib.  i,  cap.  17,  de  moastro  illo 
dicit :  «  Ad  specuium  suum  immolaodus  fuit.  » 
Et  Nazianzenus  de  illis,  ^ui  Christianas  exentera- 
tas  et  hordeo  fartas  porcis  objiciebant,  dignos  qui 
ipsi  daemoDes  suos  pascerent.  Locum  ipsum  vide 
infra  ad  illa  :  «  Gruditautes  adbuc,  »  hoo  cap. 
Pam.  comma  post  scelerum  neglexit.  Hav. 

(75)  Votivis  crucibus  vivos  exposuit,  Vocem  vivos 
ex  God.  Fuid.  apposuimus,  quam  sane  non  de- 
bueral  ita  negligere  Rigaltius.  Votices  cruces  cum 
eodem  Rigaltio  ita  expliro  :  Tiberium  istum  ex 
votivis  arboribus  votivas  fecisse  cruces,  in  quibus 
scelerati  isti  sacerdotes  pulcbre  pendebant,  tan- 
quam  anathemata  ex  voto.  Narrat  Lueianus  sacri- 
flcii  quemdam  ritum,  qui  hinc  dod  looge  abit  in 
Dea  Syria^  p.  918  :  A£v$pa  {xeyaXa  ixxotj/avTec, 
etc.  «  Magnas  arbores  excisas  in  atrio  coliocant  : 
postea  adductas  capras,  oves,  aliasque  vivas  pecu- 
des,  ex  arboribus  (sc.  illis)  suspcndunt  :  inter  quaa 
sunt  etiam  aves ,  vestes  ,  et  aurea  argenteaque 
opera .  Ac  postquam  omnia  perfecte  composue- 
ruut,  et  simulacra  deorum  circa  arbores  tuieruut, 

Eyram  accendunt,  et  omnia  repeutc  cremaatur.  » 
[av. 

(76)  Militia  patrxx  nostras,  Quouiam  Tertullian. 
patre  centuriono  procoDSulari  fuit  prognatus,  su- 
spicari  quis  possit  repoui  debere  patris  nostri , 
quomodo  certe  prs  se  ferre  dicitur  God .  Fuld. 
Sed  cum  ille  Tiberii  imperatoris  tempora  attin- 
gereiDOD  potuorit,  diversus  ab  isto  procousul  qui- 
dem  Tiberius  foret  statueudus,  de  quo  hic  loque- 
retur,  quod  uon  puto.  Mox  idem  CoA.quas  ad  ipsum 
manus^  \d  est  apud  ipsum,  vide,  indicem ;  cum 
vero  mox  sequatur  illi  hic  :  locum  non  potest 
habere.  Solebant  vero  proconsules  msgoresqoe 
maigistratus  per  centuriones  vel  tribunos  talia  ex- 
sequi.In  simm  fere  casu  luculentum  exstat  testi- 
monium  apud  Prosperum  Aquitanicum  (feProml^j. 


num. 

GretenseSj 
n.  ^l.  Hav. 

(78)  Non  soU  vos  c.  C.  Sensus  est,  non  soloi 
Ghristianos  religioni  suae,  sprctis  idolis  adhaBrere, 
cum  etiam  occulta  illa  Saturui  sacrinoia  iicet 
eradicta  publice  et  prohibita,  apud  quosdam  da* 
roDt.  Uav. 

(79)  Libentes  respondebant.  Vox  oota  in  sacris, 
quaBque  in  optimis  mss.  Herald.  Fuld.  L.  B.  in- 
venitur  male  Barr.  et  Rhen,  et  Pam.  Exponebant 
signiQcat  votum  missellorum  istorum  pareDlum. 

p  Plutarcbus  iu  iib.  de  Superstitione ^in  tioe,ubi  taxat 
^  hunc  GaribageDiensium  morem,  Emperdociis  hos 
profert  versus  : 

Moptpriv   8'aXXi{avTa  icaxTip,  <p(Xov  oUv  Aefpac, 

S^aJJei  lireJ^<5fJLevoc  yiiyoL  vtJwioc.  'AXX'  elSiitc, 

addit,xx'.  Ytv(i& jjcovxec aixol  xa  auxwv  xixva  xaOxipeuov, 
Hav, 

(80)  Ne  lacrymantes  immolarentur .  Notom  est 
id  in  sacrificis  maxime  ^ufflsitum,  ne  reluctantcs 
immolarentur-  Generosa  itaque  ad  tyrannuoi  vox 
Romani  martyris,  quam  retert  Ghrysost.  Hom.  de 
8.  Romano  in  fine  :  t  Cervices  meas  incide,  nec 
aram  commacula  :  babps  victimam  voluntariam, 
cur  captivum  taurum  colljgas  reluctantem?  »  Et 
ipse  Tertullianus  ad  Scap.  cap.  ii  :  «  Ita  etsi  nos 
compuleritis  ad  sacrificandum  ,  nihii  prsestabitis 
diis  vestris  :  ab  iovitis  eoim  sacnficia  non  desi- 
derabant,  nisi  contentiosi  sunt.  «  Adde  infra  cap. 

XXVIII. 

D  (8^)  Mereurio  prosecabatur,  Et  de  hoc  satis  in- 
terpretes  ad  Minucium.  Ita  vero  edidit  Rigait.  ex 
Co\i. Mod,  Prosecta  in  sacrificando  dicebantur  exta, 
qu8B  aris  dabantur  ex  fibris  pecudum  dissecta, 
teste  Nonio,  prociciem  extorum  Varro  dixit  spud 
eumdem,et  hinc  prosecare  pro  sacrificando  Deo  of- 
ferre  apud  Nostrum  passim^itaenim  c.46,de  Socra- 
te:«£scuIapsio  tamengallinaceum  prosecara  jamm 
fine  jnbebat.  »  Quomodo  et  c.  23,  »  Alia  vis  pro 
nuntietur  in  eo,qui  genitalia  vel  lacertos,  al  a  qui 

sibi  gulam 

(82)  Tauricas  fabulam.  Huc  pertinet  ille  scripUa 
et  in  tergo,  necdum  finitus  Orestes.De  his  sat  multa 
ad  Minucium.  Nec  oarpere  cessat  Lucian.  in  Dial. 
Junonis  et  DatoniB  et  ApoU.  et  Bacchi.  Hav. 


*-*.- 

«• 


369 


APOLOGETICDSMDV.  GENTES. 


370 


iila  reigiosissima  urbe  iEneadarum  pioram  (83)  ost  ^.  homicidio  *^  intorsit)  convertar  ad  popuium,  Quo< 


jqpiterquidam(84)quemludi8sui8bumaooproluunt 
ganguine.  Sed  bestiarii  (85),  inquitis.  Boc,  opinor, 
ffliaus  quam  bominia.An  boc  ^  turpius,quod  malt 
bominis  ?  Certe  tamen  de  bomicidio  funditur.O  Jo- 
vem  Cbristianum  et  solum  patris  Olium  de  crude- 
litate(85)I  Sed  quoniam  de  infanticidio  nibil  interest, 
sacro  S18  an  arbitrio  perpetretur  (licelparrieidium 


vultis  ex  bis  circomstantibus  et  in  Cbristianorum 
sanguinem  biantibus,ex  ipsis  etiam  vobis  justissi- 
mis  et  severissimis  in  nos  prasidibus  apud  con- 
soientias  pulsem^qui  natoa  sibi  liberos  enecent  (87)? 
Siquidem  et  de  genere  necis  differt  ''^  utique  cru- 
delius  (88)  in  qua  spiritum  eztorquetis,  aut  frigori 
et  fami  et  canibus  (89)  ezponitis  ;  S19  ferro  enim 


Variee  lectlones. 

**  Forte  nt  boc  Uaverc,  *'  Sic  ed,  Rhen.^  Her,^  SemL ;  cad,  Agob,  Homicidium  parricidio.  Rig.  et 
Aav,  licet  de  paricidio  inlersit.  Sed  tota  senlentia  videtur  non  a  Tertull.  profecta  esse,  ^^  Haverc,  e  colla- 
tiwe  Modiana  :  Si  quid  et  de  genere  necis  ?  Diifert.  Utique,  etc,  Quam  scripturam  servaio  eodem  ordine 
verborum  Semterus  quoque  prxtutit  caeterorum  librorum  auctoritati. 

Gommentarius. 


sibi  ^alam  prosecat.  »  Firmant  lectionem  Modia- 
nam  illana  8uetonii  in  Glaudio^c.  25  :  «  Druidarum 
religionezn  apud  Gallos  dire  immanitatis  et  tan- 
tum  civibus  sub  Augusto  interdictam  penitus  abo-  j^ 
levit.  »  Nam  certe  desiisse  testatur  etiam  Pompo-  " 
dIus  Mela  lib.  iii,c.  2  :  «  Aliquando  adeo  immanes 
GaUi,  nt  hominem  gratissimam  diisvirtimam  cre- 
dmnt  :  manent  vestigia  feritatis  jam  abolitffi,  at- 
qoe  ut  ab  uitimis  cedibus  temperant,  ita  nibilo- 
minus  ubi  devotas  altaribus  admovere,  delibant.  » 
Unde  etiam  Gallogrffici  ab  bis  orti,  et  ritus  cum 
Doinine  retinentes,  apnd  Justinum,  xxvi,  2  :  «  In 
au9picia  pugn»  hostias  csedunt :  quarum  eztis 
cum  magiia  csdes,  interitusque  omnium  prsBdice- 
tar,  noQ  in  timorem,  sed  in  furorem  versi,8peran- 
tesque  deorum  minas  expiari  code  suorum  posse, 
coDjugee  et  liberos  snos  trucidant.  »  Ante  legeba- 
tur,  prosecant,  Hav. 

(83)  jEneadarum  piorum,  Ita  eos  vocat  ratione 
aoctoris  generis  et  originis  (qui  nuUibi  non  bao 
commendalione  apud  Poetam  introducitur),  sed  ut 
simul  impietatem  illorum  subtali  nomine  flagellet. 
Imitatur  autem  Lucret.  qui  ita  lib.  vi,  1277  Athe-  ^ 
niensium  populum  pium  vocat,  sed  absque  ironia:  ^ 

Nec  mo8  iUe  sepaiturcB  remanebat  in  arbe, 
Ut  pias  hic  popalae  semper  consuerat  homari. 

(8i)  Jupiter  quidam,  Postremam  vocem  non 
agnoscit  MS.  L.  B.  Intelligit  vero  Latiarem,  de 
qno  satis  muUaalii.Insignem  vero  Gypriani  locum 
producit  in  notis  suis  doctissimus  vir  Desiderius 
Beraldus.  Videsis  plura  apud  Minucianos  interpre- 
tes.  Et  revera  id  olim  in  more  fuisse  docet  plu- 
ribus  Scaiiger  ad  Eusebium  p.  56,  et  qui  ex  Pli- 
Dio  docet,  quando  ab  bac  orudelitate  sit  tempera- 
tum,  in  cujuB  saorificii  locnm  sanguis  deinde  be- 
•tiariorum  successit  effusus.  Prudentius  vers.  379, 
lib.  I,  Cantra  Symm. 

Reapiea  terriHci  scelerata  sacraria  Ditie, 
Cai  cadit  infaasta  fo8U8  gladlator  srena, 
Heu  male  lostraUB  Pilegetontia  victima  Romsa ! 

Quidni  igitur  usurpemus  ilia  Senecffi  in  extremo  D 
Octavi»,  vers.  978 : 

Urbe  est  nostro  mitior  Anlis, 
Et  Tauroram  barbara  tellos. 
Hospitis  iUic  ceede  litatar 
Nomen  superom  ;  eivis  gaodet 
Romce  cruore. 

(85)  Sed  Bestiarii,  Bestiarorum,  ed.  Barrsi.  Hi 
Bont  qni  cum  bestii  congrediebantur  in  arena, 
sive  nocentes.  sive  inopia  illorum,  alii  cum  imma- 
nibus  feris  comparati.  Hisce  ultimum  ccBnantibus 
liberaliter  apponebatur  mensa.  Apol,  e.  42  :  «  Non 
in  publico  liberalibus  discumbo,  quod  bestiariis 
soprema  ccenantibus  mos  est.  • 

(86)  0  Jovem  Christianum  et  solum  patris  fitium 
de  crud.  Objiciebantur  Gbristianis  initia  qufiedam 


sacramento  infanticidii  cruenta,  quasi  Deus  ac 
Dominus  noster  sanguine  gauderet,  bomicidioque 
coleretur.  Quod  Tertullianus  primo  falsissimum 
esse  ostendit,  deinde  crimen  ipsum  in  accusatores 
retorquet.  Etenim  Saturno  suo  infantes  immolari, 
ipsumque  adeo  propriis  filiis  non  pepercisse,  unico 
Jove  patris  impii  dentibus  erepto  fuga.  Sed  et 
Jovem  Romffi  quoque  bumano  sanguine  coli.  Unde 
aoiligit  Jocaturque  exclamando  :  0  Jovem  Christia- 
num,  qui  scilicet  bumano  sanguine  piacari  velit 
ut  Christus  :  nam  boc  de  Cbristo  fama  calumnio- 
sissime  vulgaverat ;  et,  solum  patris  filiumy  quasi 
boc  sit  etiam  Jovi  commune  cum  Cbristo,et  quem- 
admodum  Cbristum  unigenitum  Patris  Pilium 
Christiana  fide  credimus,  sio  et  Jupiter  solus  et 
unicus  Saturni  filius  babeatur.  Utrumque  autem 
de  crudelitate  :  Jupiter  Gbristianus,  quia  Cbristo 
san^uine  bumano  litari  mentiebantur,  ut  Jovi  suo 
Latiali  ;  Jupiter  solus  Patris  filius,quia  solus  patri 
superstes,  osteris  ab  Saturno  illo  manduco  crude- 
lissime  devoratis.  Rio. 

(87)  flaios  sibi  liberos  enecent.  0  crudele,  o  in- 
bumanum  faoinus,  in  infantes  ferrum  stringere, 
nuUius  inimicos,  nullius  reos,  qui  vet  ad  bostes 
sub  cullro  rideant  I  et  tamen  nibil  magis  tritum 
apud  illos.  Unde  admiratio  simul  et  locus  Germa- 
norum  apud  Tacitum  c.i9  :  c<  Numerum  liberorum 
fiuire,  aut  quemquam  ex  agnatis  necare,  flagitium 
babetur.  »  Graviterque  impietatem  istam  taxat 
Labtant,  lib.  vi,  28  :  «  Ergo  ne  illud  quidem  con- 
cedi  aliquis  existimet,ut  recentes  natos  liceat  abli- 
dere  :  qu«  vel  maxima  est  impietas.  Ad  vitam 
enim  Deus  inspirat  animas,  non  ad  mortem  Ve- 
rum  bomines^  ne  quod  sit  facinu8,quo  manussuas 
non  polluant,  rudibus  adbuc,  etsimplicibus  animi 
abnogant  lucero  non  a  se  datam.  »  Glare  vero 
Barr.  et  binc  ms.  Fuld.  prsferunt  enecfent. 

(88)  Siquid  et  de  genere  necis,  etc.  Ita  Coll, 
Ifodiana,  omnino  melius  quam  alii,  siquidem  ei  de 
genere  necis  differt,  utique^  etc.  cum  utique  quo- 
cuoque  modo  perpetratum  sit  parricidium  et  bo- 
micidium,  tamen  si  et  necis  genus  consideres, 
aliud  alio  est  crodelius  ;  ferrum  quod  cito  absumit 
bominem,  auodque  ideo  majores  natu.  occidentes 
se  eligunt,  lenius  mortis  genus  est  quam  longa  in 
aquis  jactatio,  aut  frigore  fameve  comsumptio,aut 
denique  viva  vivo  sepeliri  corpora  busto,  ut  lo- 
quitur  Lucretius.  In  sequentibus  nonnullo  editio- 
nes  legunt  «  Spiritum  extorquetis,  aut  frigori  et 
f.  et  c.  e.  ferro  enim  mori  stas  q.  m.  optavit.  Ita 
vero  distinguo  :  et  siquid  et  de  gcnere  necis?  dif- 
fert.  Utique  crudelius  in  aqua,  •  etc.  Hav. 

(89)  Frigori  et  fami  et  canibus  exponitis,  Lactant. 
1.  V.  :  «  Quis  natos  ex  se  pueros  aut  strangulant, 
aut  ei  nimium  pii  fuerint,  exponunt  iterum  vi, 
20  :  Quidilli.quos  falsa  pietas  cogit  exponere  :Non 
possunt  innocentes  existimari,  qui  viscera  sua  in 
prsedam  canibus  objioiunt  :et  quantum  in  ipsis  est 


371 


TERTDLLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  SERIE8  I,  APOLOQBTICA. 


372 


mori  (90)  setas  quoque  major  optaverit.Nobis  vero,  ^  tio  est  prohibere  nasci ;  nec  refert  nalam  quia 
homicidio  semel  interdicto  (91),  etiam  conceptum  eripiat  890  animam,  an  nascentem  disturbet : 
utero  (92),  dum  adhuc  sanguis  in  hominem  deli-  homo  est,  tt  qui  est  futurus  (94)  ;  etiam  fructus 
batur  (93),  dissolvere  non  licet.  Homicidii  festina-      omnis  jam  in  semine  est  (95).  De  saaguinis  pa- 

Commeatarlus. 


orudeliuB  necant,  quam  si  strangulassent.»  Itaque 
merito  de  Saturno,  lib.  ii,  ad  Nat.  cap.  12  .  «  Ita- 
que  filios  virili  sexu  devorabat :  meiius  ipse,quam 
lupi,  si  exponeret.  »  Notatu  vero  digoum  est,quod 
observavi  m  lectione  Isidori,  apud  quem  hffic  Ter- 
tuilianea  inveniuntur,  sed  more  suo  auotoris, 
unde  profecerit,  nom  ne  abscondito,  et  verbis 
paulum  inversis.  Is  itaque  de  poenis  in  legibus  con- 
stUutis.  lib.  v,  c.  22 ;  «  In  ipso  quoque  genere  ne- 
cis  differt.  Crudelius  est  enim  in  aqua  spiritum 
torquenti  exstingui  :  i^nibus  uri,  frigore  et  fame 
necari,  canibus  et  besttis  exponi.  Nam  ferro  mori, 
stas  quoque  major  optarit.  »  Additque  aliunde  :  n 
«  Giadius  enim  sinegraviori  cruciatu  compendiosa 
morte  vitam  finire  novit.  »  pertinet  huc  fragmen- 
tum  iUud  Saliustii  ex  lib.  Histor,m  Sin  vis  ob- 
sistat,  ferro  quam  fame  sBquius  perituro,  quam 
Pompeius  ibidem  mortem  vocat  omnium  miserri- 
msm.  »  lib.  iti.  Hav. 

(90)  Ferro  enim  mori.  Unde  iEnee  illa  indignatio 
apud  Virgilium  iib.  i,  130  : 

0  Danaum  foitissime  gentis 
Tydide,  meae  Uliacis  occumbere  campis 
Non  potuiBse!  tuaqae  animamhanc  effundere  dextra! 

Mortem  hano  ferro  inventam,  Romanam  appelia- 
tam,  quasi  fortem  et  virilem,  collige  ex  versibus 
istis  Martiaiis,  iib.  ),  79,  de  Fetio,  qui  iaborabat 
faucium  morbo.  Hav. 

(91)  Semel  interdicto.  Elegans  hujus  vocis  usus, 
sea  non  ita  passim  notus,  multa  loca  apud  bonos 
auctores  corrupitjta  hic  ante  meViorQS  ms9,semper 


«  Quis  abortionis  autamatorium  pocuium  dantjetsi 
dolo  non  facianl,  tamen  auia  maii  exempli  resest, 
humiliores  in  metalium,  nonestiores  in  insulam, 
amissa  bonorum  parte,  relegantur.Quod  si  eoiDQ- 
lier  aut  homo  perierit,  summo  supplicio  afficiun- 
tur.  »  Similis  lex  Mosis  Exodi  xxi,  22.  Codex  Fuld. 
legit  conceptum  uterum^  notatque  Scioppius  ex  jure 
phrasin  esse.  Hav. 

(93)  In  hominem  delibatur,  Deliberatur  Jun.  male 
alie  editiones  melius  detibatur.  Detibari  in  homi- 
nem  dicitur  sanguis,  dum  ex  prasstantissimo 
hominis  succo  embryo  nutritur.  LucretiuSi 

Floriferis  ut  apea  in  aaltibua  omnia  libant. 

Estque  id  ipsum  quod  Jobu8,o.  x,  vers.l3  :  «Noa- 
ne  sicut  lac  mulsisti  me,  et  sicut  caseum  me  coa- 
guiasti  I  »  Theodoret.,  p.  78,  quo  aliuditrex  David 
Ps.  Gxxxix,  15  ;  «  Nonne  occultatum  est  os  meum 
in  abdito,  et  artificiose  acupictus  sum  in  imis  par- 
tibus  terras?  »  Rigaltius  tamen  ex  ms.  Puteaoo 
edidit  deliberatur^  quod  et  ego  feci  ex  L.  B.  et  non 
est  improbandum.  Lucem  haud  parvam  accipitex 
notissimo  Ausonii  disticho  ; 

Dnm  dobitat  Natura  marem  faceretne  pueUam, 
Factus  es,  o  pulcher,  pene  puella,  puer. 

Sed  omnium  instar  elegantissimns  ille  Varronis 
locus  sit  de  origine  humana  apud  Censorinum,  de 
Die  Natalif  cap.  9,  ex  sententia  Pythagorse.  Que 
quidem  fragmenta,  recondit»  antiquitatis  plena, 
emendata  auctaque  et  notis  iliustrata,  adjecloom- 
nium  verboruro  vocabulario,ad  editionem  baberrus 


legebatur ;  et  apud  Lucretium  in  simut  hodieque  C  parata.  Sed  ipse  Varro  ;  «  Numeros,   (^ui  inuno 


est  mutatum,  apud  quem  a  bene  muUis  iilum  ali- 
quando  mendis,  quae  adhuc  resident,  vindicaturi 
ex  mss.  Nossianis  Bibliotb.  Lug.  B.  reponimus 
Ita  : 

Admistum  qaoniam  semel  est  in  rebns; 

et  e^o  ante  jam  ita  correxeram,  adductus  ioco  Lu- 
cani  VIII,  707,  ubi  de  Pompeio. 

Simul  impulit  ilium 
Dilata  Fortuna  mann,  pulBatur  arenis, 
Carpitur  !n  scopulis,  bauBto  per  vulnera  flnctu 
Luaibrium  pelagi. 

Noster  denique  rursus  c.  10  :  a  Sequetur  ut  ea- 
dem  ratione  pro  aliis  non  sacriOcemus,  quia  nec 
pro  nobismetipsi.  semel  deos  non  colendo.  » 
Hav. 

(92)  Conceptum  utero.  Accepta  potatione  ad  abor- 
tum.  Juvenalis  Sat.  vi,  594,  quem  vide.  Ovidius 
idem  abominatur  lib.   ii,    etc,  ut  versu    29.   Fit 


quoque  partu  aliquid  adferunt  mutationis,  dum 
aut  semen  in  sanguinem,  aut  sanguis  in  carnem, 
aut  caro  in  hominis  flguram  convertitur.  »  Deni- 
que  ipse  rursus  Tertullianus  lib.  iv,  Adv.  MarciO' 
nem,  cap.  2i  :  Non  decem  mensium  cruciatu  d^W- 
beratus,  Ita  et  ibi  enim  meliores  mss.  pro  quo  alii 
delibaius.  Sensus  est,  dum  deiiberat  Natura  in 
utero,  velitne  conceptum  semen  commixtumque 
in  hominem  formare,  an  sinere  ut  effluat,  natura- 
lemque  patiatur  abortum.  Hav. 

(94)  Homo  esi  et  qui  est  fiiturus.  Martialia  lib.  ix, 
ep.  42: 

Ipsam  crede  tibi  naturam  dteere  Terom. 
Ifitud  quod  digitia,  Pontiee,  perdis,  homo  est. 

Licet  enim  JCtis  partus  nundum  editus  nondum 
homo  dicatur,  recte  tamen  Paulus,  §  De  Mtatu  h(h 
minum,  testatur,  «  qui  in  utero  est,  perinde  ao  si 
in  rebuB  humanis  es8et,cu8todiri.»  Quomodoenim 


itaque  in  forms  lenocinium  et  scortis  est  fami-  ^  prius  a  JCtis  dicatur,  patet  ex  oollatione  verboruin 

Papiani  ad  Legem  Falcidiam  Dig.  xxxv,tit.  2,  §9: 
«  In  Falcidia  piacuit,  ut  fructus  postea   percepti 


tiare.  Hino  Prosper  Aauitam.  de  Prom.  et  Praedict,, 
lib.  II,  cap.  18  :  «  Ut  sit  jam  uxor,  quse  paulo 
ante  fuerat  meretrix,  habeatque  filios^  quas  stude- 
bat  fllios  non  habere.  nec  jam  libidini,  sed  susci- 
piend»  serviat  proli,  >  At  vero  : «  Nulia  mulier, 
ut  bene  Augustmus,  potationes  ad  abortum  acci- 
piat,  neo  conceptos  aut  natos  occidat.  Qu89  mor- 
tiferas  potiones  accipit.  ut  non  concipiat,  quam* 
toscunque  parere  potuisset,  tantorum  homicidio- 
rum  est  rea.  >  Est  vero  tantorum,  tot,  tam 
multorum,ut  sappe  apud  Nostrum  etiam.  Res  sane 
medicis  probibita.  Theodorus  Priscianus  in  Victo- 
riam  libro  iii  :  ^<  Abortum  dare  nulli,  unquam  fas 
est :  ut  enim  Hippooatis  testatur  oratio,  tam  duri 
reatus  conscientia  medicorum  innocens  offlcium 
non  debet  maculare.  »  Imo  lege  prohibita.  Paulus 
I.  Si  quis  aliquid  §   Qui  abortionis^  §  Ne  pxnis  : 


qui  maturi  mortis  tempore  fuerunt,  augeant  hare- 
ditatis  a^stimationem  fundi  nomine,qui  videtur  illo 
in  tempore  fuisse  pretiosior.Girca  ventrem  ancillo 
nulla  temporis  admissa  distinctio  est»nec  immerito 
quia  partus  nondum  editus.  bomo  non  recte  foisse 
cicitur.  »  Sermo  est  de  legata  et  hrereditatibuB. 
Pecus  appellat  informe  illud  nondum  hominem 
Tertull.  Iib.  de  Anima,  cap.  25,  et  membrana  fos- 
tum  involvens  &fJivioy,  quasi  pellem  agnelli  dicas, 
veteribus  nuncupata  fuit.  Itaque  nec  audiendus  est 
Aristoteles,  qui  nimiam  civium  multitudinem  iu 
una  civitate  ditsuasurus,  semen  vut  corruDQpi  et 
abortivum  reddi,antequam  homo  possit  nominan. 
Verba  ejus  sunt  lib.  vii  Politicorum,  oap.  16. 
(95)  Etiam  fructus  omniSy  jam  in  smine  est.  D. 


.* 


•• 


373 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTES. 


874 


balo  (96)  et  ejafimodi  tr^jioie  ferouUs  legite,  nanc*  X  oarro.  Uodie  iatic  ^^  Bellon»  sacratos  ^*  saoguis 


ubi  relatum  sit  ^^  [est  apud  Herodotum,  opinorj 
defasQm  ^*  brachiisHanguinem(97;S31  ez  alterutro 
deguatatum  nationes  quasdam  fcdderi  comparasse. 
Nescio  quid  et  (98)  sub  Gatilina  taie  degustatum 
est.  Aiunt  et  apad  quosdam  gentiles  Scytharum 
deftinetam  quemque  a  sais  oomedi  (99).  Longe  ez- 


de  femore  prosoisso  parmula  ^'  ezceplus  (1)  et  suis 
datus  signat  ^*.  Item  illi,  qui  munere  in  arena  no- 
ziorum  Jugulatorum  (2)  "^"^  sanguinem  S%%  reoen- 
tem  [de  jugulo  decurrentem  ezceptum]  avida  siti 
oomitiali  morbo  (3)  medentes  hauserunt,  ubi  ^' 
sunt  ?  item  illi,  qui  de  arena  ferinis  obsoniis  (4) 


Yariee  lectiones. 

^*  Edd,  omnes  :  leffite  necubi  rel.  sit  {eod.  Agob,  et  Lugd,  est],  praeter  unum  Seriverium  qui  recte  hahet  : 
nuncobi.  Verba  unctt  inclusay  quse  desunt  in  Rhenani  ed.^  nescto  an  debeantur  manui  librarii  male  udulas, 
RHum  autem  istum  Seytharum  describit  Herodot,  4,  70.  ^'  DifTusum  SemL  ^'  Et  hio  Wouw.  ^^  Sacratur 
Wouw.  Succatus  Barr.  "^*  In  palmuiam  Fran.  ^^  Cod.  Lugd.  Hodie  istic  Beliona  saoratus  sanguis  de 
fem.  proscisso  in  palmulam  ezceptus  eteui  datus  signat.  Cod.  Fuld.  Hodie  i.  B.  secator  s.  de  f.  pr.  pal* 
mola  ezceptus  et  usui  datus  signat.  Cod.  Pul  et  Bong,  ezceptus  et  sui  datus  signat.  Rhen.  :  parmula. 
""  Rigulatorum  Cod.  Fuld,  Forte  :  vigiiatorum  Haverc.    ^*  Auferunt  Par. 

Gommentarios. 


Zenone  Stoico  Theodoret.  p.  73  :  T6v  yip  xoi  &v-  B 
Spioicivov  wtopiv,  6Yp6v  8vTa  xai  [Mxi^ovtQt  irvt'5- 
^iaxoQf  T^c  ^'^X^^  t<pT)atv  elvat  fxipoc  xt  xal  diiccSa- 
«a<j^a.  tt  Genitaie  siquidem  hommis  semen,  quod 
homore  ao  spiritu  prsditum  esse  cernitur,  partem 
e88eaaim9,quamdamaue  veluti  absoissioaem  puta- 
vit.  »  ImpiflB  itaque  Platonis  leges  apud  eumdem 
p.  131  :  Ocov  81  al  'yuvaTxe^y  etc.  :  «  Ubi  autem 
viri  et  muiieres  gigneadi  tempus  ezcesserint,  li- 
beros  eos  sinemus  conversari  ut  veiint ;  boc  solum 
prsmonentes,  ne  C[uem  amplius  conceptum  fetum 
in  looem  edant :  si  quis  autem  institutum  boc  ita 
violaret,  ot  letum  ad  partum  perducat,  ita  eum 
deoiqoe  ezponat,  ut  omni  prorsus  alimonia  ca- 
reat.  »  Alii,  et  jructus  o,  jam  in  s.  e.  Rhen.  ^  fru- 
cttu  hominis. 

(96)  Oe  sanguinis  pabulo.  Retorquet  in  adversa- 
rios  crimen  de  pabulo  crud»  et  sanguinis  haustu ; 
de  quo  more  multa  congesserunt  interpretes  Minu- 
ciam.  Q 

(97)  Defusum  brachiis  sanguinemJWide  Lydii  Syn- 
tagraa  saorum  de  Re  Mil.  p.  203,  et  notas  ad  Mi- 
nociom.  Athenffios  Garmanorura  morem  narrat 
lib.  II,  solitos  mutuum  sanguinem  in  compotatio- 
niboe  propinare  flrmanda)  amiciti».  In  Coa.  Fuld. 
est  alterutro.  MS.  L.  B.  et  Pam.  diffusum. 

(98)  Nescio  quid  et.  Addit  hoo  tale  Goll.  Mod.  et 
recte  dobitantis  more  ezpressit  Auctor,  quoniam 
060  ipse  Sallustius  asseverat,  sed  ut  rumorem  po- 
nit :  «  Fuere  ea  tempestate,  qui  dicerent,  Gatili- 
nam,  •  eto.  Ubi  videndus  doctissimus  Putschius. 
Simile  contigisse  fertur  sub  tyranno  Magnen- 
tio. 

(99)  A  suis  comedi,  Adv.  Marcionemf  lib.  i  :  «  Pa- 
rentum  oadavera  cum  peoudibus  Cffisa  convivio 
convorant.  Qui  non  ita  decesserint,  ut  escatiles 
faerini^  maledicta  mors  est.  »  Simiiis  Massageta- 
mm  inglovies.Hieron.  adverjtaJoumum.ii  :  t  Mas- 
sageie  miserrimos  putant,  qui  «^rotatione  morian-  n 
tor,  et  parentes,  cognatos,  propmquos,cum  ad  se- 
neetam  venerint,  jugnlatos  devorant.  »  xb  et  non 
agnoscebat  edit.  fiarrmana. 

(1)  Parmula  exceptus.  Ita  Rhenan.  editio,  et  reo* 
tOy  quid  enim  illud  quod  omnes  alii  substituunt 
palmula  f  an  vola  manus,an  paimcB  arboris  lignum? 
Hem  ipsam,  ipsum  sacrum,  in  ipso  actu  Bellona- 
riom  VI de  ad  aram  de»  in  sculptura  gemms  ha- 
jos  insignis,  in  Dactyl.  Gorlxana^  tom.  II,  num. 
664 ;  et  nic.  pag.  91,  ubi  veiim  notes  clypeolum 
vel  parmolam  ars  innizam  et  ad  sanguinis  ezcep- 
tionem  destinatam.Sed  et  paimulam  adbibitam  m 
bis  sacris  patet  ez  notabili  hac  gemmas  sculptura 
qoam  produzit  doctiss.  Leon.  Auf^ustin.  i,  174, 
nbi  nuaus  talis  Bellonarius  conspicitur^  qui  latus 
ferro  sibi,  quod  sinistra  gerit,  fodit,  cruore  qui  de 
femore  prosoisso  labitur,  deztram  plenam  ante 


Bellonffi  signum  sublevans.  Sed  accuratias  intueoti 
diversus  hujus  sacri  ritus  apparet,  et  sanguinis 
esus  in  prima,ita  devotio  insecundsgemme  scul- 
ptura. 

(2)  Jugulatorum.  Rifulatorum  Cod.  Fuld.  pro,  ut 
in  omnibus  aliis  est,  jtt^tt/atorum.Probat  Scioppius 
et  de  fascia  ezplicat,  qua  obvolvebant  vulnus  san- 

guinemque  sistebant.  Itaque  Nonium  in  partes  ad- 
ucit  in  voce  rica  Posset  et  Festum.  Is  :  «  Ricffi  et 
riculffi  vocantur  parva  vicinia,  ut  palliola  ad  usum 
capitis  facta.  Granius  quidem  ait  esse  muliebre 
cingulum  capitis,  quo  pro  vitte  Plaminica  redi- 
matur.  »  Et  Isidorum  ziz,  31  :  «  Rigala  est  mitra 
virginaiis  capitis  ;  »  non  enim  placet  repetitio  illa 
jugutatorum  et  moz  juguto.  Quid  si  ez  vestiffiis 
ms.  ieotionis  facias  rigidulorum,  ut  innuat  gladia- 
tores  noxiosve  jam  ez  disciplina  Jugulum  prffibere 
fortiter  Jussos,  ez  vulnere  pallere  et  rigere,  qut 
status  corporis  anim»  Ingam  comitatur.  Adrianus 
Cesar  moribundus  apud  Spartianum  in  Vita  ejus, 
hoc  versus  effundit : 

Animala  vagula,  blandala, 
HoapeB,  comes(^ue  corporis, 
Qaffi  nnnc  abibii  in  loca 
PalUdula,  rigida,  nadula, 
Nec,  ut  goles,  dabia  jocos 

Ipse  denique  Tertullian.  :  «  Ri^ere  et  pallere  post 
iavacrum  mortuus  possum,  »  mfra  o.  42.  Frustra 
enim  obligatur  Jugulum  in  arena,  ubi  vulnus  est 
mortiferom,  et  quod,  ut  notum  est,  victi  prsbere 
debebant.Badem  GoIIatio  moz  debet  exceptumfquod 
et  abesse  potest.  Sed  quod  Rigaltius  quoque  indu- 
cat  in  edit.  sua  hffio,  de  jugulo  dscurrentem^  ferre 
non  possum,  nempe  conoursus  iste  repetiti  voca- 
buli  non  placuit,  neo  inventa  est  medicina,  nisi 
atroz  urendo,  secando.  Qav. 

(3)  Comiliali  morbo.  Minucius  :  «  Ipsum  credo 
(Jovem  Saturni  fllium)  comitialem  morbum  bominis 
sanguine,  id  est,  morbo  graviore,^  sanare.  »  Ubi 
Wouwerius  ez  Scribonio  Largo  medico  notat  o.  12  : 
■  Ez  jecinore  gladiatoris  Jugulati  particulam  aliquam 
novies  datam  consumant.  »  Nota  quoque  biatoria 
Faustinffi  Antonini  Philosophi  imperatoris  uzoris, 
cai  gladiatorem  amanti  in  remedium  amoris  san- 
guis  ipsius  ocoisi  oblatus  est,  ut  narrat  Julius  Ga« 
pitolinos.  Hav. 

(4)  Ferinis  obsoniis  camant.  Totum  locum  adum- 
bravit Minucius,p.34:  «  Non  dissimiles et  qui  de  are- 
na  devorant  illitas  cruore,  vel  membris  bominis  et 
visceresaginatas.  »Quosquomodo  notabitOvidius, 
apud  quem  brutorum  etiam  esum  dissuadentis  Py- 
thagorffi  oratio  est  Metam,  lib.  i^,  vers.  88. 

Heu  !  qaantam  scelus  est,  in  Tiacera  viBcera  eondi, 
Congestoque  avidum  pingueaeere  corpore  corpas, 
Alteriasqae  animantem  animantis  vivere  letho ! 


375 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I^  APOLOGETICA. 


376 


OGBnant,   qui  de   apro,   qui    de    oervo  petunt  ?  X  oon8eorantur,quia  futurum  sanguinem  lanjbunt(8)? 


Aper  ille,  quem  cruentavit,  colluctando  ^^  (5) 
detersit ;  cervus  ille  in  gladiatoris  sanguine  se 
jactavit  *^  (6).  Ipsorum  ursorum  alvei  appetuntur 
cruditantes  **  adtiuc  de  visceribus  humanis.Ructa- 
tur  S38  proinde  ^  ab  homine  caro  pasla  (7)  de  ho- 
mine.  Hffic  qui  editis,  quantum  abestis  a  conviviis 
Ghristianorum  ?  Minus  autem  illi  iaciunt,  qui  li- 
bidine  ferahumanis  membris  inhiant,  quia  •' vivos 
vorant  ?  minus  humano  sanguine  ad  spurcitiam  '^ 


non  edunt  infantes  plane,  sed  magis  puberes. 
Krubescat  error  vester  Christianis,  qui  ne  aoima- 
lium  quidem  sanguinem  in  epulis  esculentis  (9) 
habemus,  quiipropterea  sulTocalis  quoque  et  mor- 
ticinis  abstinemus,  ne  quo  **  sanguine  oontamine- 
mur  vel  infra  S34  viscera  sepulto.  Denique  ioter 
testamenta  Christiauorum  botulos  etiam  cruore 
distentos  (10)  admovetis,  certisstmi  **  scilicet,  illi- 
citum  esse  penes  illos,  per  quod  exorbitare  eos 


auxoi 


Variee  lectiones. 

'•  Conculoando  Paris.  ^  Jacuit  Paris»  Cervus  ille  se  glad.  sanguine  jaclavit  Haverc.  •*Trucidantibus 
Jun.  Tuditantibus  vel  truditantibus  Havereamp.  **  Deinde  Paris.  '*  Qua  Jun.  '*  spurcitia  Paris. 
^^  Quo  modo  Fran.  quoque  MS.  L.  Bal.    **  Certissimi  —  Porro  abest  Paris. 

Commentarius. 

(5)  ColluctandoMa.  Fold.  concludando.  Barr.  luc-  B  ^<>K,  xal  (Lc  lizX  diXTjOeiac  alvYtSvoixai  tlirtTv  xoL  ica* 
l(iM(io.Atvero.  Rhenan.etms.  Lugd.Bat.  legunt  fOR-      pob  xoTc  auxoTc   aloypa  TcparxOfuva,  xvzk  th^  &*(io^ 
cuicando,  quod  magis  rectum  puto,  ut  magis  gro-      •AicdaxoXov,  xai  xd  izap 
prium   apris.  Itaque  ex  natura   illorum  loquitur 
Christus   Matth.   vii,   6    :    Mijicoxt   xaxaicaxifacaaiv 
auxouc  iv  xoT<  tzoah  auxutv.  Hiv. 

(6)  In  gladiatoris  sanguine  jacuit,  Ita  ms.  L.  B. 
et  editiones  Rhen.  et  Ri^altii.  At  vero  Barr.  et  He- 
rald.Pameliusque  jac/ai;tt;  quomodo  fere  ms.FuIJ. 
sau  CoII.Mod.:  «  Sanguinem  iactavit.»  Puto  reponi 
debere  :  <«  Cervus  ille  se  glad.  sanguino  lactavit.  » 
Cscil.apnd  Nonium  in  lactare :  «  Quid  proluvium, 
quae  voluptas,  qus  te  lactat  largitas  ?  »  i.  e.  mul- 
cet,  delectat,  afOcit ;  vel  in  g.  s.  lactavit.  Cicero 
ibid.  «  Malevolentia  lactans  malo  alieno,  »  et  hoc 
verissimum.  Si  enimjactavit  veIjacoittantum,de- 
Iracta  pelle  cruenta,  nihil  sceleris  remanet,  neo 
humani  sanguinis  vestigium  ;sed  si  hauserit  cruo- 
rem,  jam  aua  res  est.  Non  ingratum  iore  judico 


Iffxi  xai  XtYfiiv*  &'(X(u{  o6x  alv^uvu»  AiY&iv,  a  auTO^ 
icoittv  oix  alo^uvovxit  ,  Iva  xaxd  icdivxa  xp(5icov 
9p(^iv  lpYdlffa>fxat  xoT^  dxououvt  tg^  icap'  auxu>v  ^t- 
vofAtva  ala^oup')^ i{  (jiaxa*  p.txat  ykp  zh  (xiYT)vai  icaSci 
icopve(a<  .  icpoo^tictxouxot^  dvaisCvovxt^  xt,v  kauxwv 
pXaofT^fAiav  tU  oupav6^  ,  Si^txai  ulv  x6  Y'<^v2tov 
xat  6  d^v7;p  xt^v  (Suaiv  xt|V  inh  xou  &p(3tvoc  tt;  lS(a< 
auxcbv  ^tipa^,  etc,  xat  oGxoic  aux^  laOtouot,  (xexa- 
XafA^divovxtc  xif^v  kauxutv  dxaQapo^fav,  xa(  ^at*  Toux6 
ioxt  x6  ab>(xa  xou  Xpioxou.  Supra.  «  Homo  est,  et 
qui  est  futurus,  et  fructus  omnis  jam  in  semine 
est.  »  Hav. 

(9)  Sanguinem  in  epulis  escuUntis.  Multis  heo  i1- 
lustravit  Elmenhorstius   ad   Minucii  locum,  hino 
ezplicans  illud  Act,  xv,  27,  quod  nos  soperius  ali- 
ter  exposuimus.Ibidem  docet  sequiores  ChristiaDOS 
hic  inserere,  quare  ^Ggyptii  a  quibusdam  dicantur  (j  in  totum  nonnunquam    carnibus   abstinuisse  ex 
suilla  abstinuisse.  iElianus  in  libro  de  Animalib.  x,      hoo  Prudentiano  Cathemer.  : 


c.  19,  ingluviem  suum  vel  ab  esu  humanfe  oarnis 
non  abstinentium  notat :  'H  C<  xa^  xd>v  l$((i>v  xix- 
va>v,  elc,  i.  e.  i  Suillum  pecus  tantopere  explendo 
abdomini  deditum  est.  ut  ne  propriis  quidem  suis 
fetibu  parcat.  neque  helluationem  suam  ab  hu- 
mano  corpore  sbstineat.QusB  causa  est,  our  hujus- 
modi  animal,  ut  impurum,  detestabile  et  voracis- 
simum,apud  iEgyptios  in  summo  odio  habeatur.  » 
Oratio  Septimii  nostri  ita  intelligt  debet:AnimaIia 
ista,quorum  carnes  vos  avide  devoratis,  priusquam 
in  arena  a  bestiariis  strata  sunt,  multos  ante  ad- 
versariorum  occiderunt ;  ita  aper  cruorem,quem  e 
vulnere  dentibus  elicuit,  dum  conculcat  semimor- 
tuum  hominem,  detersit  et  hausit;  cervus  potum 
defessus  sitiens  avideingorgitavit,  ursus  hominem 
ipsnm  intra  viscera  sua  etiam  sepeIivit.MartiaIiSyi, 
ep.  44  : 

Ponatnr  tibi  nnllus  aper  poet  talia  facta ; 
Sed  tu  ponaris,  cui  Charidemus,  apro. 

TertuII.  de  Speciat.y  cap.  12  :  Nisi  et  feris  humana 
corpora  dissipareniur,  Et  cap.  21  :  «  Idem  in  am- 
phitheatro  derosa  et  dissipata,  et  in  suo  sanguine 
squalentia  corpora  patientissimis  oculis  desuper 
incubat.  » 

(7)  Pasta  de  hamine.  Utitur  et  hao  locutione  Pru- 
dentius  contra  Symm.  i,  vers.  383,  increpans  vo- 
luptatem  oculorum  in  csdibus  gladiatorum  : 

Quid  Banguine  paata  voIuptaB. 

intellige  ex  illis  Senecs  Nat.  Qiixst.  n,  3  :  «  Pars 
est  nostri,  manus,  ossa,  nervi,  oculi  :  materia, 
succus  retenti  oibi,  iturus  in  partes.  »  Hav. 

(8)  Futurum  sanguintm  lanibun^.  Epiphanius,  de 
GnosticiSf  hasres.  26  :  01  Sl  t^Xavt^,  {At^vxt;  dXXi{« 


Abtit  enim  procul  illa  fames,  etc. 
CfledibuB  ot  pecudum  libeat 
SanguineaA  lacerare  dapes. 
Sint  feraffentibuB  in  lomitis 
Prandia  oe  nece  qoadnipedum, 
No8  oleria  eoma,  noa  Biliqna 
Fceta  leRQmine  multimoao 
Paverit  innocutB  epuliB. 

Unde  Blandina  apud  Euseb.  Hist.  Eccl  v.  1,  Ruf- 
fini  verbis  :  t  Multum  erratis,  o  viri,  quod  putatis 
infantum  visceribus  vesci  eos,  qui  ne  mutorum 
quidem  animalium  carnibus  utuntur.  •  Nota  vero 
illud«  epulis  esculentis^  Minucius  e</ttltttmdicit,qu» 
BTgnincant  lautiores,  epulas,  quibus  nonnunquain 
pro  temporis  ratione  Christiani  se  invitabant;  qoi 
itaque  ne  in  deliciis  quidem  suis  sanguine  vel 
bestiarum  ve8cerentur,quomodo  homanum  ingor- 
gitarent?  Clementiae  hinc  quoque  laudem  apud  Ro- 
D  manos  sibi  peperit  Domitianus,  sed  initio  imperii, 
proferens  Virgilii  versum  : 

Impia  quam  ccBBie  gena  est  epnlata  Juveocit ; 
adeo  ut  edicere  destinaverit,  ne  boves  immolareniur^ 

ftrout  in  Vita  ejus,  c.  9,  narrat  Suetonius.  Scripsit 
ibelluro  de  hac  re  Evanthius  abbas,  scriptor  pius 
et  vetustus.  Hav. 

(10)  Botulos  etiam  cruore  distentos.  De  his  omni- 
no  videndas  Leo  imperator  in  Constitutione  58, 
quae  botulorum  et  omnino  sanguinis  esum  vetat. 
Jamque  Homeri  tempore  hoc  genus  cdulti  notum 
fuit,  ut  patet  ex  Odyss.  2,  vers.  44  et  117.  Ut  vero 
Grffici  Yo^ox&pac  ^aaxpi)idlpYouc  appellarunt  heliuo- 
nes,  quod  loco  citato  latius  exsequitur  Eastatbius, 
ita  etiam  Noster  tales  botulos  vocat  adversus 
Psyohicos,  c.  1  :  «  Exteriores  et  interiores  bo- 
tufi  Psychicorum. »  Lego  vero  hio  ez  Modiana  col- 


It— ««■ 


317 


APOLOGETICUS  ADV.  GBNTES. 


378 


valtis.  Porro  quaie  est,  ut  quos  sanguiDem  pecoris  A 
borrere  conflditiSy  humaDo  inhiare  ^^  credatis,  nisi 
forte  suaviorem  enm  experti  ?  Quem  quidem  et 
ipsum  proinde  examioatorem  Christianorum  adhi- 
beri  ut  foculum,  ut  acerram  (i\)  oportebat.  Pro- 
inde  **  enim  probarentur  sanguiDem  humaoum 
appetendo,quemadmodum  sacrilicium  (12;  retspuen- 
do;  aliquin  necandi  si  gustasseot  **  (13),  S95 
quemadmodum  ai  non  immolasaent.  Et  utique  non 
deesset  Tobis  (14)  in   auditione  custodiarum  et 


damnatione  sanguia  humanus.  Proinde  incesti  qui 
magis,  quam  quos  ipse  Jupiter  docuit  (15)?  Persas 
cum  Buis  matribus  misceri  Clesias  refert.  Sed  et 
Maccedones  suspecli,  quia  cum  primum  QEdipum 
tragoediam  audissent,  ridentes  incesti  dolorem, 
{JXauve  dicebant,  elc  x-fiv  jjLTjxipa  »«  (16).  Jam  nunc 
recogitate,  quantum  liceat  erroribus  ad  incesta 
miscenda,  suppeditante  materias  passivitate  luxu- 
riaB  *^  (17).  Inprimis  filios  exponitis  suscipiendos 
ab  aliqua  pralereunte  misericordia  extranea'*  (\S)t 


Yariae  lectiones. 

"Initiare  leait  Wouwerius  ad  Minuciuin  p.  39.  ••Perinde  Par,  ••  Sic  Her,,  Wouw,,  Rig..  Hav.  et 
MS. ;  Cod,  Fula,  necandi  (Pamel,  aliique  :  negandi)  si  non  gustasset,  qu.  si  immolassent.  ^  In  codd. 
{livijve,  IfAive,  tu7)ve  vel  l{Asev  dic,  elc  x^v  fAi)T&pa ;  Gotkofredui  in  iib,  ad  Nat.  i,  16.  iSXauve  dic.  Tif^v 
(&i)xip2,  et  ita  aav.f  SemL  Rilt.  Sed  v.  etr  non  est  delendum.  ^^  Rhen.  :  suppeditare  materias  passim 
iDvitante  luxuria.    •*  Matre  extranea  Pari^  ;  misericordisB  extranea  Fran, 

Commentarias. 


latione  eflQcacius  :  «  In  tormenta  Christianorum  B 
botulos  etiam  cruore,  n  etc. ;  quo  enira  vexerent 
miseros,  botulos  in  os  infaroiebaut,  habentes  ex- 
ploratum,  sanguine  omnino  abstinere.  Hav. 

(11)  Vt  foculum^  utacerram.  Quibusnonnnnquam 
vitam  suiem  redimebant,  qui  eam  anima  cbariorem 
habebant.  Adv.  Marc.  i,  27  :  «  Quid  non  et  in  per- 
secutionibua  statim  obiata  acerra  animam  nega- 
tione  lucraris?  »  Ms.  L.  B.  transponit :  «  Adhiberi 
oportebai  ut  foculum,  ut  acerram.  Pietatem  me- 
ram  spirant  illa,  quaa  Ausonii  carmina  inter  le- 
guntur.  Sunt  in  Pareobasi : 

Nec  thua  cremaadnm  postulo, 
Nee  liba  crnsti  mellei  : 
Poculum()ue  Tivi  cespitis 
VaniB  relinqne  aitaribus. 

(12)  Quemadmodum  sacrificium.  Praetulerim  le- 
ctionem  ma.  Fuld.  •  Appetendo  Christiani,  qui  sa- 
criGcium  reapuendo.  f  Sensus  est,  iis  qui  recusa-  Q 
tiooe  sacrificii  probantur  Ghristiani,  magis  illius 
Sdcta  probarentur  esu  sanguinis,  quod  illis  solem- 
ne.  Sed  hanc  et  multas  alias  ejus  codiois  iectio- 
nes  praetermisit  Rigaltius.  Hav. 

(iS)  Necandi  si  gustasseni.  Hano  leotionem  prs- 
ruDt  Heraid.  Wouwerius  et  Ri^alt.  ad  quam  aspi- 
rat  ms.  Fuld.  in  quo  necandi  st  non  gastassent.  Sed 
etaltera  Don  infirmo  tibicine  nixa  est  :  «  Negandi 
si  non  gastaasent,  quemadmodum  si  immoiassent, 
quam  receperunt  Pam.  et  La  Gerda  et  Juniua,  et 
ante  illoa  Barvaeus  et  Gelenius,  tutatur  etiam  ms. 
Lugd.  Bat.  Negandi  soilicet  Gbristiani,  qui  sangui- 
nem  non  appetent,  «que  ut  nuno  qui  SdcrifloeDt. 
Priorem  lectionem  ita  explico,  tum  demum  morte 
puniri  debere  ut  patratores  infantioidii  et  humani 
sanguinia  appetentes,  si  degustando  fidem  fece- 
riot,  quemadmodum  saorifioare  negantesi  interfl- 
ciuntur.  Hav. 

(14)  Non  deesset  vobis.  Tacitam  diluit  obJecUo-  n 
nem,  unde  iate  sanguis  petatur ;  quasi  homicidium 
vel  ob  id,  vei  venarum  incisio  necessaria  essent, 
eum  semper  apud  iilos  sBstuaret  noxiia  caroer,  et 
quotidie  bominum,  vel  Ghristianorum,  sanguis 
funderetur.  Hav. 

(15)  Ipse  Jupiter  docuii.  Seneca  in  Apocolocynt. 
de  Glandio  :  uillum  Deum  ab  Jove^  quem,quantum 
qaidem  in  illo  fuit,  damnavit  incesti.  L.  Bifannm 
enim  generum  suum  obcidit.  Oro  per  quod  ?  Soro- 
rem  feativissimam  omnium  nuallarum,qnam  omnes 
Venerem  vocarent,  Dialuit  Junonem  vocare.  »  Ita 
interpsngo,  et  ezplico :  Potestne  ille  fieri  Deus  Jo- 
vialis,  nt  ita  dicam  (locutio  est  ut  apud  Lucremti 
Ceres  ab  iacehOy  id  est  lacchi  mater  et  apud  Ter- 
tallianam  aaBpiua  de  prudentia,  dc  justitia^  etc.}| 


l 


ui  Jovem  incesti  damnavit  in  Silano,  quem  occi- 
_it,  quoniam  gororem  suam  Juriam  Galvinam,  ut 
Jupiter  Junonem,  id  est,  pro  uxore  habere  dice- 
batur.  Bt  quemadmodum  Noster  non  Persarum 
adjungit  exemplum,  ita  lapide  Lucianus  Jovem  di- 
cit  uxores  quidem  complures  duxisse  alias,  sed 
postremo  loco  Junonem  germanam  suam,  idque 
juxta  Persarum  et  Assyriorem  institutum.  Verba 
ejus  sunt  in  Dialoao  de  sacrificiis  :  "EYnK^  8^  «oX- 
Xdc  jxlv  aXXac,  ooxdTijv  8^,  x^v  "Hpav  aSsX^pTiv. 
xaxi  Too^  iieptfuv  touto,  xal  "Awupiwv  vdfiou^, 
Hav. 

(16)  "HXauve  dieebant  t?<  tt)v  ^r^zipa.  Gum  locus 
hic  in  mss.  hujus  Apologetici  varie  sit  conce{)tus, 
ridiculos  multos  fetus  eruditi  commentatores  inde 
extraxerunt,  prout  in  illorum  uotis  videri  potest. 
Soripturaoodioum  quidem  illa  est.  Barraeus  fAiuT^ve 
dicebant.  etc.  Aldus  et  ms.  Bongars.  Ifxiijve,  Rhen. 
aliique  Sfiive.  vel  lueev  dicebant  eU  "ctIv  fxrjTipa, 
alii  aliter.  Tandem  Rigalt.  flnxit  suum  lfJLi)ve  du 
cebant  tU  tV  (XT)T4pa,  quasi  ad  (£dipuiu  ut  du- 
oem  et  regem  clamassent,  Age  duc  in  matrem^  ut 
urbem  vel  oastellum  expugnaturus ;  eamdemque 
lectionem  contra  ms.  Agobardini  fldem  in  lib.  ad 
Nat.  1,  cap.  16,  intrusit.  I^rioribus  denique,  cum 
de  suo  etiam  afferre  aiiquid  vellet,  nihilque  habe- 
ret,  suffuratus  est  co^jecturam  Heraldi,  omnium 
pessimam,  IXauve,  i.  e,  iacestavit^  tam  oscitabun- 
dus,  ut  velut  ross.  iectionem  nobis  obtruderet, 
quorum  ille  ne  uno  quidem  unquam  usus  videtur. 
lila  sola  vera  lectio  est,  quam  suppeditat  liber  Ad 
naitiones^  quamque  ibi  probavit  (iothofredus  : 
(c  Atque  exinde  alter  ad  aiterum,  elaume  ten  ma- 
tera  dicebatis.  »  Id  est  si  vertad,  agitavis  matrem^ 
prout  verbum  illud  possim  de  equorum  agitatione 
et  incitatione  sumitur.  Gonflrmaturque  ms.  Fuld. 
in  quo  t^  elc  non  invenias ;  nam  Lugd.  Bat.  hio 
nihil  seni,  dolorem^  dicebantf  epala.  Nec  potuisse 
aiiter  dicere  Macedones  patet  inde^  quia  conversi 
alter  ad  alterum  ita  iocuti  sunt,  non  ad  tragoBdum 
sive  (£dipum  ipsum  conversi,  ut  putavit  Rigallius. 
Scilicet  illi,  qui  tanto  cachinno  spectaculum  tru- 
cidati  oculos  (£dipi  exceperant,  improbam  hano 
causam  derisus  sui  assessoribus  suis  in  eodem 
theatro  dederunt.  Huo  spectare  pos^it  illud  Minu- 
cii,  «  Memorie  ettragoediaB  vestrsB  inoestis  ^lorian- 
tur,  quas  vos  libenter  et  legitis  et  auditis.  »  In 
Fuld.  ms.  erat  iXirfxat  aiebant  (xeTipav.  Uav. 

(17)  Passivitate  luxuriss.  Ita  appellat  Venerem 
istam  erroneam  et  passim  per  lioita  et  illicita  va- 

gam  quomodo 

(18)  Misericordia  extranea.  Ita  passim  libri  mss. 

longe  meliue* 


379 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOQBTICA. 


380 


vel  adoptandoB  melioribus  896  parentibus  (19)  A  utrumque.  8ed  cncitatis  du»  species  facile  con* 


emancipatis.  Alienati  generis  necesse  eet  quando- 
que  memoriam  dissipari ;  et  semel  error  impege- 
rit,  exinde  jam  tradux  proficiet  incesti,  serpente 
genere  cum  scelere.  Tunc  deinde  quocumque  in 
loco,  domi,  peregre,  trans  freta,  comes  est  libido, 
CQJus  ubique  saltus  faoile  possunt  alicubi  ignaris 
filios  pangere  vel  ex  aliqua  seminis  portione'' ;  ut 
tta  sparsum  ^  genus  per  commercia  humana  con- 
ourrat  in  memorias  suas,  neque  eas  ooitos  incesti 
sanguinis  sgnoscat.  Nos  ab  isto  20  eventu  dili- 
gentissima  et  fidelissima  castitas  eepsit,  quantum- 
que  ab  stupris  et  ab  omni  post  matrimoium  8117 
excessuy  tantum  et  ab  incesti  casu  tuti  sumus. 
Quidam  multo  securiores  totam  vim  hujus  erroris 
virgine  continentia  depeilunt,  senes  pueri.  Haec  in 


currunt,  ut  qui  non  vident  qu»  sunt,  videre  vide- 
tur  quffi  non  sunt.  8ic  per  omnia  ostendam.  Nnno 
de  manifestioribos  dicam  ^. 

GAPUT  X. 

Argumkntum.  —  Progreditur  jam  ad  crimm  irreli- 
giosittatis,  aitgue  Chrisiianos  deorum  cultum  re- 
cusare,  quia  dii  non  tuntf  colendi,  si  divinUas 
eorum  demonstrari  pouit.  Provocat  itaque  ad 
conscientiam  gentilium,  quas  negare  tton  potesi 
omnes  ittos  deos  homines  oiim  fuisse,  quod  jam 
unius  Saturni  exemplo  tiquido  demonstrat, 

Deos,  inquitis,  non  colitis  (21),  et  pro  impera- 
toribus  sacriflcia  non  impenditis.  Sequitar  ut  ea- 
dem  ratione  pro  aliis  non  saoriGcemus,  quia  nec 
pro  nobis  S9S  ipsis,  semel  deus  non  colendo- 


.-o g. , ^ —      r_^ -^ — ,  «w —  ^^ —  — 

vobisesse^si  consideraritiSyproindeGhristianisnon  ^' [taque  saorilegii  (22)  et  ms^estatis  rei  conveni- 
esse  perspiceretis.  iidem  oculi  reDuntiassent  esse      mur.  Summa  hnc  causa,  imo  tota  est,  et  ulique 

Yariae  lectiones 

^  Rig.  et  Hav.  pangere,  velut  ex  al.  semisparsione,  etc.  **  Uti  aspersum  Franeg,  ^  Vf.  Sic  per 
omnia  ostendam  desunt  in  ed.  Rhenani^  et  qute  sequuntur  :  Nunc  de  manifestioribus  dicam,  c  X^  ad- 
icripta,  Reg.  de  Hav.  Nunc  et  manifestis. 

Commentarins. 

$'  6ii'  aO-ewv  licl  t$t(i>T(fl  (ooOevoiSfAevoi,  eto.,  id 
etc.  «  Gaeterum,  homines  idiot»  ab  illis  pro  nihilo 
habitis,  ut  stulti  et  iiliberales,  si  modo  commit- 


gam.  Qoomodo  cum  sspe,  tum  etiam  vox  ilia  oo- 
currit  lib.  adv.  Hermogenem,  cap.  41  :  «  Hec  in- 
quies  non  est,  hsc  turbulentia  et  passivitas  non 
est,  sed  moderatio  et  modestia.  >  Male  itaque 
Rhen.  •  Suppeditare  materias  passim  invitante 
luxuria.  »  Grscis  elxai^TTjc,  unde  elx«Ta  Tcp<S6aTa, 
passales  oves.  Vide  Scaligerum  ad  Manilium  p.  68. 
Hav. 

ionge  melius  quamediti  qmdam  misericordiae  extror 
neXf  aut  Rhenani  matre  extrena  :  quomodo  etiam  p 
Barraeus.  Ele^anter  Paulus  jurisconsultus,  citante  ^ 
Wouw.  ad  Mmuc.  :  •  Neoare  videtur  non  tantum 
18  qui  partnm  prffifocat,  sed  et  is  qui  publicis  loois 
misericordiffi  causa  exponit,  quam  ipse  non  habet.» 
Non  possum  quin  Lactantii  iocum  adducam,  sed 
ita  ut  emendatior  legatur,  Isa,  vi,  20,  ut  vulgati 
libri  habent  :  «  Quifii  dubitet,  quin  impius  sit,  qui 
alienffi  misericordiaelocum  non  tribuit  ?  quin  etiam 
si  contingat  ei  quod  voluit.  ut  alatur  addixit  certe 
sanguinem  suum,  vel  ad  servitutem,  vol  ad  lupa- 
nar.  »  Nihil  minus  dicit,  quam  quod  videtur  velle, 
in  meo  certe  eiemplari.  Repone,  «  Qui  alienffi 
misericordiffi  locum,  non  suffi  tribuunt ;  •  id  exi- 
gunt  quffi  ibi  sequuntur.  Extraneam  talem  miseri- 
cordiam  videre  licet  GharicleaB  eventsse  apud  He- 
lioporum  ^thiojo.  Wh.  ii,  p.  118,  edit.  Commel. 
Sed  nos  de  crudelitate  hao  plura  in  initio  hujus 
capitis,  quibus  addi  potest  Kippingius.  i  ,  cap. 
1,  p.  13  novffi  editionis.  Hav. 


tant  se  in  fidem  Dei,  et  doctrinam  Jesu  recipiant, 
tantum  absunt  ab  omni  lascivitia,  spuroitia,  turpi- 
tudine  Ilbidinum,  ut  in  morem  perfectorum  sacer- 
dotum  ab  omni  coitu  abhorrentium,  multi  eorum 
in  totum  caste  pureque  vivant,  alieni  a  congressu 
mulierum  etiam  legitimo.  »  Mox  a  Rhen.  abestd 
fidelissima.  Hav. 

(2i)  Deos,  inquitis,  non  colitis.  Passim  apod  Ar- 
noD,  ut  lib.  I  :  «  Eeone  impiae  religionis  sumus 
apod  vos  rei,  et  quod  caput  rerum  et  columen  ve- 
nerabilibus  adimus  obsequiis  (ut  convicio  utamor 
vestro)  infausti  et  Athei  nuncupamur  F  »  Lib.  v  : 
«  Audere  vos  dicere  ex  his  atheum,  irreiigiosum, 
sacrilegum,  qui  deo  esse,  omnino  aut  negant,  aot 
dubitent.  •  Et  lib.  vi  :  «  In  hac  enim  consuestis 
parte  invidias  nobis  tumultuosissimas  concitare, 
appellare  non  atheos,  et  quod  minimum  tribua- 
mus  diii.  »  Vide  plura  apud  interpretes  Arnobia- 
nos.  Hav. 

(22)  Sacrilegiu  Gonvioium  quod  confestim  Ghri- 
stianis  ingerebatur,  supra  c.  2  :  «  Quando  de  ali- 
quo  nocente,  cognoscitis,  »  Etc.  Et  ibid.  «  Laniari 
jubere  .  sacrilegum,  si  oonfiteri  perseveraverit.  » 
Et  ad  Scapulam,  c.  2  :  »  Tamen  noa,  quos  sacri- 
legos  existimatis,  nec  in  furto  unquam  deprehen- 
distis,  nedum   in  sacrilegio.  »   Imo    solita  popoli 

r erat  acclamatio  in  deposcendis  innocentum  suppli- 

(19)  Adoptandos  melioribus  parentibus,  Qui  alie-  D  ciis  :  Tolle  sacrilegos,  Ruffinus  ex  Eusebio  SccL 


nos  liberos  amore  patemo  complectuntur,  quos 
parcntes  ipsi  ablegando  a  se  odisse  professi  sunt. 
tnterim  tamen  laudibus  apud  scriptores  hic  ado- 
ptandi  nos  non  caruit.  Notabilis  locus  est  apud 
Philonem  Judffium  in  initio  libelii  de  Agricultura^ 
quem  vide  Hav. 

(20)  Nos  ab  isto.  Pulcherrimum  Ghristiann  con- 
tinentiffi  encoraium.  Minucius.  p.  85  :  «  At  nos 
pudorem  non  facie,  sed  mente  prffistamus,  unius 
matrimonii  vinculo  libenter  inhoeremus ;  cupidi- 
tatem  procreandi  aut  unam  scimus,  aut  nullam.  » 
Et  mox  ibib.  :  «  Tantum  denique  abest  incesti 
cupido,  ut  nonnullis  rubori  sit  etiam  pudica  con- 
Junctio.  »  Sed  maxime  huo  facit  locus  Ori^enis 
contra  Celsum  lib.  i,  quem  cum  me  docuent  El- 
mehorstiuSy  religio  est  nomen  ejua  reticere.  01 


Hist.  IV  :  «  Judex  ad  Polycarpum  :   Habeto  ctalis 
tuffi  reverentiam,  et  parce  uitimffi  senectuti  iWi 
jura  fortunam  Gffisaris,  ^erens  de  prioribue  pcBDi- 
tudinem,  et  conclama  etiam  tu  :  Tolle  sacrilegoSi» 
Ibidem,  de  morte  Pulycarpi :  «  Gum  ez  hujus  tam 
insignis  morte  stuporem  cepisset  astantis  populi 
multitudo  et  totius  Ghristianomm   gentia  mirari 
virtutem  de  contemnenda  morte  coepissent,  con- 
clamant  omnes  :  Tolle  sacrilegos.   »   Ex   quorum 
comparatione  lucem  capere  possunt,  qu»  de  Ju- 
dffiorum  in  Servatorem  clamore  legimus  apud  Lu- 
cam  XXIII,  18  ;  'Avtxpajav  81  TcafjwtXijOel,  X^fovTt^* 
AXpt  TouTOv,  Quod  idem  in  Paulo  accidit  Act.  xxi, 
36  :  'HxoXouQet   vdtp    t^  icX-^6oc  tou   XaoTS    xpi(^ov* 
Alpt  a^T^v,  et  muito  magis  xxii,  22  :   Alpa  Aic^  ttjC 
Y^C  "c^v  toiouTov  oi  -^kp  xaO^xov  «&Tiv  (|iv.  Hav. 


■*-•-  V 


38i 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTB8. 


383 


digaa  cognosoi^  si  non  prfiesumptio  aut  iniquitas 
judicet,  altera  qun  desperaf ,  altera  quad  recu- 
sat  ^  veritatem.  Deos  vestros  colere  desinimus  (23) ; 
02  quo  iilos  non  esse  cognoscimus.  Hoo  igltur  exi- 
gere  debetifl^  uti  probemus  non  esse  illos  deos,  et 
idcirco  non  colendos,  quia  tunc  demum  coli  de- 
buissent,  si  dii  fuissent.  Tuno  et  Gbristrani  pu- 
niendi,  si  quos  non  colerent,  quia  putarent  non 
esse,  constaret  illos  deus  esse.  bed  nobis  inquitis, 
dii  sunt.  Appellamus  et  provocamus  a  vobis  ipsis 
ad  conscientiam  vestram»  iila  nos  judicet,  illa  nos 

Vari» 
••  Pesperet  Porw.    ^  Recuaet  Paris. 


f^  condemnet,  si  poterit  uegare  omnes  istos  deos  ve- 
stros  homines  fuisse  (24).  Sed  et  ipsa  inficias  si 
ierit,  de  suis  antiquitatum  instrumentis  revincetur, 
de  quibus  eos  didicit.  testimonium  perhibentibus 
ad  hodierum  et  civitatibus,  in  quibus  nati  sunt  (25), 
et  regionibus,  in  quibus  aliquid  operati  vestigia 
reliquerunt,  in  quibus  etiam  sepuiti  demonstran- 
tur  (26).  Nec  ego  per  singulos  S39  decurram,  tot 
ac  tantos  (27),  novos,  veteres,  barbaros,  Grffi- 
cos  (2d),  Romanos,  peregrinos,  captivos  (29),  ado- 
ptivos,  proprios,  communes,  masculos,  feminas, 

iectioDBs. 


Cominontarius. 


(23)  Colere  desinimus,  Egregia  oratio  resipiscen- 
tie,  cui  par  audax  libertas  bubrii  Fiavii  Tribuni, 
conspirationis  in  Neronem  convicti,  apud  Tacit. 
Awi,  XV,  67,  qui  interrogatus  a  Nerone,  quibus 
caasis  ad  obiivionem  sacramenti  processisset  : 
«  Oderam  te»  inqoit,  nen  quisquam  tibi  fidelior 
militam  fuit,  dum  amari  meruisti ;  odisse  ccBpi, 
postquam  parricida matris  etuxoris,auriga,  histrio 
et  incendiarius  exstisti.  »  Hav. 

(24)  Bomines  fuisse,  Hsc  habet  Tultius,  TuscuL 
1.  XII  :  «  Quid  totum  prope  coelum,  ne  plures  per- 
seqaar,  nonne  humano  genere  completum  est  r  Si 
vero  Bcrutari  vetera  et  ex  his  ea  qu»  soriptores 
Grscia  prodiderunteruere  coner,  ipsi  iili  majorum 
gentium  dii  ^ui  habentur,  hinc  a  nobis  profecti  in 
coelum  reperiuntur.  Quare  quorum  demonstrantur 
sepulcra  m  Gracia  :  reminiscere,  quoniara  es  ini- 
tiatas  qu«  traduntur  mysteriis,  tum  denique  quam 
hoc  late  pateat  intelliges.  »  Usc  similiter  de  diis 
Egyptiorum,  ceterorumque  populorum  tradit  Dio- 
dorus  8icul.  lib.  i,  p.  17  :  ntpl  uh  oSv  xajv  Iv 
oupav^  Oewv  ,  xal  Y*^e9iv  dlSiov  eaYT)x<5Tu)v  xoa- 
atuxa    AiYouviv    AtY^iTtxiot.  "AXXoo^  8k  tk  xotSTCDV  liti- 


vevat  xaxflk  t^v  AtYwwtov  jieOrjpjiijveuofJLrfvwv  8*  aoxcov 
Ttva^  fikv  6{Ji(i)vufioo<   67cdpYeiv  toTc  oupav{occ,  Tivokc 

11  I8(av  idvijKivai  icpoffijYoptav,  'HXi6v  tb,  xal  Kpd- 
vov,  xal  *Piav,  Iti  A  xal  A(aTov  6ic4  tivwv  'AfJifJiova 
TcpoaaY^peu^fAevov. 

tr  Hec  autem  de  diisqui  in  cqbIo  sunt  etquorum 
steroom  est  genos  iGgypti  commemorant.  Ex  iis 
aiunt  6  terra  ortos,  mortalesque  primum  fuisse, 
toDO  ob  in^eniam  collataque  omnibus  bominibus 
beneficia  immortalitatem  adeptos ;  quorum  non- 
nulloe  in  iGgypto  rege«  ezstitisse  ;  quoramdam  no- 
mina  vel  ita  motata  fuisse,  nt  cum  coBlestibus  voce 
eoasimilee  fierent,  vel  ad  priorem  normam  serva- 
ta,  absque  motatione,  videlicet  Solis,  Saturnique 
et  RheflB  ac  ipaiusmet  Jovis,  quem  quidam  Ammo- 
nera  appellarunt.  ■  Edd. 

(25)  /n  qmbus  nati  sunt.  Non  tantum  ApoIIo, 
Diana,  Bacohus,  Hercoles,  alii,  sed  Jupiter  ipse 
Divum  pater  atque  hominum,  aBternus  rex,  de  ou- 
jas  ipse  noster  natali  solo  c.  25,  solita  irrisione  : 
«  Sed  non  statim  et  Jupiter  Gretam  soam  Homanis 
fasciboB  concoti  sineret,  oblitns  antrum  illnd 
Idaeum  et  «ra  Gorybantia,  et  juoundissimam  illio 
natricia  eo»  odorem.  »  Hav. 

(26)  SejmUi  demonsirantur.  Hino  illnd  infra  c. 

12  :  «  In  insolas  relegamur  ?  Solet  et  insulis  ali- 
quts  deas  vester  aut  nasci,  aot  mori.  »  Jovis  qerte 
inoonftbilia  qais  neecit 

et  illum 
Vagitom,  in  Creta  qnondam  occttltaBta  feruntur, 

qaem  olim  Guretee,  oum 


Q       Armati  in  numerum  pulsarent  fieribus  lera, 
Ne  Satarnus  eum  malis  mandaret  adeptus, 
iEteroumque  daret  matri  sub  pectore  yulnuB, 

ut  cecinit  Lucret.  lib.  II,  vers.  633.  Epiphanium 
adde  in  lib.^  Ancoratus  aliquanto  ante  linem  :  Ou 
t6  |AV7)uia  oux  6X(yoi<  i^rcl  o^Xov,  iv  Kpi{T][)  y^P  "^^ 
vi{arc|>,  tv  T(f»  Spti  TCjp  Xe^yofAivc))  Actvit^f  Stoc  Ssupo 
$axTuXo$cixTsTTai,  id  est  :  «  Gujus  monumentum 
non  paucis  notum  est ;  in  Greta  enim  insula,  in 
monte  Lasio  appellato,  usque  huc  digito  ostendi- 
tur.  »  Quod  indignatus  Gallimacbus,  veterem 
tamen  famam  confirmat  hymno  I,  vers.  8.  Dav. 

(27)  Tot  ac  tantoSf  etc.  De  bis  ez  professo  agit 
Augustinus  de  Civ.  Dei,  lib.  III,  c.  12  :  «  Sub  hoo 
tot  deorum  praesidio,  quos  numerare  quis  potest? 
indigenas  et  alienigenas,  ccBlestes,  terrestres,  in-> 
fernos,  marinos,  fontanos,  fluviales,  et,  ut  Varro 
dicit,  certos  atque  incertos,  in  omnibusque  gene- 
ribus  deorum,  sicut  in  animaiibus  mares  etfemi- 

n  nas.  »  Ubi  etiam  forte  melius  legas,  tot  ac  iantOf 
quomodo  ex  cod.  ms.  ad  exemplar  Augustini  mei 
ab  ipso  Vive,  ut  puto,  est  adscriptum.  Minucius 
Pelix  quoque  p.  6  :  cr  Dum  undique  hospites  deos 
quoBrunt,  et  suos  faciunt  :  dum  aras  exstruunt 
etiam  ignotis  nominibus.  »  Hav. 

(28)  Barbaros,  Graccos.  Antisthenes  Thracia 
matre  et  inde  irrisus  a  Grecis,  dixisse  fertur,  Kal 
^  (aiJttjp  Ta>v  6ea>v,  ^^\r^i%  i«T(v  i.  e.  «  Et  deo- 
rum  mater  Pbrygia  est.  »  Laertius  in  Vita  ejus. 
Hav. 

(29)  Captivos.  Quod  ut  turpe  quum  amovere  a 
se  vellent  miseri,  prius  evocare  conabantur,  ob- 
eessaque  urbe  aliqua  transferre  in  se  favorem 
deorum  tutelarium.  Notat  Servius  ad  illud  Virgil. 
jEneid.  ii,  354  : 

Excessere  omnes,  adytis  arisque  relictis 
Di,  quibuB  imperium  hoc  steterat. 

ri  «  Quia,  inquit»  ante  expugnationem  evocabantur 
*^  ab  hostibuB  numina,  propter  vitanda  sacrilegia.  » 
Et  ex  illo  Macrobius,  iii,  9  :  «  Ut  cum  obsiderent 
nrbem  hostiumeamquejaro  capi  posse  confiderent 
certo  carmine  evooarent  tutelares  Deos  :  quod  aut 
aliter  urbem  capi  posse  non  crederent,  aut  si  pos- 
set,  nefaa  sstiroareot  deos  babere  captivos.  »  Quo 
refero  consilium  forsan  Balaci  et  Biieami,  Num. 


ere,  ut  infra  ostendet  Auotor ;  quare  etiam  pa- 
rait  consilio  Phiiotffi  Alexander  apud  Gurtium,  v, 
2.  Gum  Jam  in  eo  esset,  ut  sacram  diis  mensam, 
qua  vesci  solitus  Darius,  et  e  re  nata  pro  scabello 
sibi  in  regia  sede  altiore  BubstrNtam,  subduci 
juberet,  monitus  bis  verbis  :  «  Minime  vero  haec 
fecerit  rex,  sed  omen  quoqae  accipe  :  mensam,  ex 
qua  libavit  hostis  epnlM,  tuie  pedibus  esse  subje- 


883 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIB8  1,  APOLOGETICA. 


384 


rusticos,  urbanos,  nauticos,  militares  ;  otioBum  eat  ^  quam  depalaverat,  Saturnia  usque  nunc  eat ;  tota 


etiam  titulos  persequi^  ut  ooUigam  in  compen* 
dium  (30),  et  hoc  non  quo  cognoscatis,  sed  reco- 
gnoscatis  ;  certe  enim  oblitos  agitis.  Ante  Satur- 
num  deus  penes  vos  nemo  est,  ab  illo  cpnsus  to- 
tius  vel  potioris  vel  notioris  divinitatis.  Itaquequod 
de  origine  constiterit,  id  de  posteritate  conveniet. 
Saturnum  itaque,  si  quantum  ^  litterie  dooent^ 
neque  Diodorus  Grfflcus,  aut  S30  Thallus,  neque 
Gassius  Severus,  aut  Cornelius  Nepos,  neque  ullus 
commentator  ejuscemodi  antiquitatum  aliud  quam 
hominem  provulgaverunt ;  si  quantum  rerum  ar- 
gumenta,  nusquam  invenio  fideliora/  quam  apud 
ipsam  Itaiiam,  in  qua  Saturnus  (31)  posl  multas 
expeditiones   postque    Attica    hospitia  oonsedit, 


denique  Italia,  post  (£notriam  (33),  Saturnia  cogno< 
minabatur**.  Ab  ipso  primum  tabulse  et  imagine 
signatus  numus  (34),  et  inde  «rario  SSt  praesi- 
det.  Tamen  si  homo  Saturnus,  utique  ex.  bomine, 
et  quia  ab  homine  non  utique  de  c(bIo  et  terra. 
Sed  cujus  parentes  ignoti  erant,  facile  fuit  eorum 
iilium  dici,  quorumet  omnes  possumns  videri  (35). 
Quis  enim  non  coBlum  et  terram  matrem  et  patrem 
venerationis  et  honoris  gratia  appellet,  vel  ex  con- 
suetudine  humana,  qua  ignoti  vei  ex  inopinato  ap- 
parentes  de  cgbIo  supervenisse  dicuntur  ?  Proinde 
Saturno  repentino  ubique^  (36)  coalitem  contigit 
dici.  Nam  et  terraQ  filios  vulgus  vocat,  quorum 
genus  incertum  est.  Taceo  quod  ita  rudes  nunc' 


exceptus  a  Jauo,  vei  Jane,  ut  Salii  volunt.  Mons,  «v  hominea  agebant,  ut  cujuslibet  novi  viri  aspectu 
quem  incoluerat  (32),  Saturnius  diotus  ;  oivitas,      quasi  divino  (37)  commoverentur,  oum  hodie  jam 

Yarise  iectiones. 

M  Cod.  Lugd,  si  quantum ;  cxteri :  quantum,  aique  in  altera  periodi  parte  pro  eo^  quod  Gelenius 
aliique  substituerant :  si  quaeras  rer.  arg.,  e  codd.  Herald,  et  Rig,  restituerunt  :  si  quantum  rer. 
argumenta,  etc.  *'  Rhen.  et  Gelen,  :  Mons  quem  coluerat  Saturnius  dictus,  civitas  quam  debellaverat 
Saturnia  cognominabatur.  ^  Ita  Her.  et  Hav.  e  codd.  Ifouw.  :  Saturno  de  repentino  adventu.  '  Codd. 
Fuld.  tunc. ;  c/.  ad  Nat.  II,  12.  Casleri  adhuc. 

Commentarius. 

otam.  »  Quare  in  dubio  est,  utrum  Philistasi  ut      inventus  est.  Ipse  enim  signari  nummos  et  scribi 


tropsBum  de  hoste  victo,  an  vero  divinaB  existima- 
tionis  ergo  et  opis,  arcam  fcdderis  in  templo  Dago- 
nis  dei  sui  coUocarint,  de  quo  I  8am.  o.  v.  Certe 
non  levia  de  (srealitarum  Deo  sensisse,  oonstat  ex 
vers.  7  c.  iv,  et  6  cap.  vi.  Gravissiiue  vero  tulit 
Deus,  quos  vioerant,  et  populorum  quos  eradica- 
rant,  in  numina  sua  reciperent,  ut  patet  ex  II  Reg. 
XVI,  3,  et  XVII,  7,  8.  Hav. 


constituit.  Propterea  ei  aQrarium  Saturno  a  genti- 
libus  consecratum  est.  »  Vide  plura  apud  ElmeD- 
horst.  in  N.  ad  Min.  ut  et  apud  Lipsii  excerpta, 
qus  novffi  editioni  Kippingianae  adjecta  sunt  p. 
597,  et  grande  litterarum  deous,  susque  Germa- 
nie  verum  hodie  splendorem  Jo.  Alb.  Fabricium 
in  Bibliographia  Antiquaria,  p.  525.  Non  est  vero 
reticendum,  quod  ita  exhibeat  Collatio  mss.  Fuld. 


(30)   Cotligam  in    compedium.    Notetur  loculio  Q  «  Et  imagine  et  signatus  nummus.  »  Unde  conje 


Rinemari  Rhemensis  aroh.,  qui  in  epist.  ait 
«  Ut  cunota  breviter  cingulo  perstringamus. »  Unde 
allucet  locuticnem  istam  breviter  perstringere, 
usitatam  Latinis  auctoribus,  sumptam  a  re  vestia- 
ria,  et  prssertim  a  cingulo.  Unde  hic  TertuIIianus 
signate,  «  Golligam  in  compendium,  »  quasi  vestes 
cingulO|  ne  difQuant.  Ne^ue  a  vestibus  abitlocutio 
SenecflB  epist.  76  :  «  Ut  in  arcum  qu®  dicta  sunt 
contrabam.  »  Lag. 

(31)  In  quoSatumus.  Prudentiusin  Symmachum 
lib.  I,  vers.  42,  hic  inspiciendus,  ubi  incipit : 

Nam  nieliaB  Saturoufl  aTos  rexiBse  Latinos 
Creditur?  ediclis  qui  talibus  informavit 
A.gre8te8  animos,  et  barbara  corda  virorum.  Hav. 

(32)  Mons  quem  incoluerat.  Hunc  locum  videtur 
desumpsisse  ex  Varrone  1.  iw  de  Lingua  Latinaf  ci- 
tatum  etiam  a  D.  August.  I.  vn,  de  Civ.  Dei,  oap. 


ceram,  scriptum  forte,  «  Et  imagines,  et  signatus 
nummus.  »  Minuoius  certe,  qui  gnaviter  nostrum 
desoripsit,  tantum  habet  nummos  signare,  ot  et 
reliqui.  Gum  vero  alii  de  putatione  arborum,  de 
coronis,  de  navigiis  addant,  potoit.  Noster  inven- 
tum  slatuarisB  et  sculptoriflB  artis  Saturno  adscri- 
bere,  cum  ante  simulaora  rudi  et  informi  palo 
constarent.  Hav. 

(35)  Quorum  et  omnes  possumtu  videri.  Hinc 
patet  quomodo  locus,  qui  luxatus  est  in  lib.  ii,  ad 
Nat.  cap.  12,  sit  restituendus,  ibi  :  «  Sed  cni 
parentes....  quibusdam  facile  fuit  illum  deorum 
nlium  dioi,  quorum  poss...  videri.  »  Supplerunt 
per  ignoti^  et  possunt  vel  possumus  omnes^  recte. 
Sed  et  t6  deorum  prima  littera  minui  oportebat. 
Sequitur  et  ibi  enim  :  «  Quis  enim  Goslum  et  Ter- 
ram,  »  etc.  Hav. 

(36)  Repentino  ubique.  Ita  ms.  L.  B.  Herald.  et 
2:  •  Mons.  inquit,  in   quo  Gapitolium  est,  anle  j^  Rigalt.  Intruserunt  alii  minus  recte  vocem  odv^itt 


Tarpeius  dictus  est.  »  Huno  antea  montem  Satur- 
nium  appeltatum  prodiderunt,  et  ab  eo,  lale  Satur- 
niam  terram,  ut  etiam  Ennius  appellat.  Antiquum 
oppidum  in  hoc  fuisse  Saturniam  scribitur.  Ejua 
vestia  etiam  nuno  manent  tria;  quod  Saturnia 
porta  quam  Junius  scribit,  quam  nunc  vocant 
Pandanum,  quod  post  asdem  Saturni,  in  flBdiQcio- 
rum  legibus,  parietes  postici,  muri,  sunt  scripti. 
In  qiiem  locum  affert  Scaliger  ipsos  Ennii  et  simi- 
les  Maronis  versus  de  Janiculo.  Pam. 

j33)  (JEnotriam.  Italia  dicta  est  (£notria  6tco 
Tou  ofvou,  a  vino,  non  ab  aliquo  rege  hujus  nomi- 
nis  :  qu8B  opinio  oonsentit  cum  Aristotele,  lib.  vii^ 
Politic,  et  cum  Strabone  lib.  vi,  qui  nulla  facta 
CEnotorii  mentione,  illam  indigitant.  Lag. 

(34)  Imagine  signatus  numus.  Isodorus,  Orig.  I. 
XVI,  0.  17  :  «  Postea  a  Saturno  «reus  nummus 


Itaque  neo  illud  Wouwerianum  probandum  :  «  De 
repentino  adventu  utique.  •  Dicit  enim  de  Satumo 
TertuU.  id  auod  de  subornato  faleoque  Agrippa 
Tacitus,  II  Annal.  39  :  «  Relinouebat  famam,  aut 

SrsBveniebat.  »  Notat  similiter  Lacertius  in  Empe- 
oclis  Vita,  a  Selinantiis  illum  repentina  sua  appa- 
ritione  divinos  honores  impetrasse.  Sed  et  qui  pro 
desperato  ab  aliis  relictus  est  locus  iib.  ii,  od  Nat. 
cap.  13  una  opera  sanabo.  Ibi  de  eodem  Summo  : 
«  Proinde...  semper  eg...  repentino  ubique  inolevit 
GoBlitem  dioi.  »  Bcripserat  Tertullianus  :  «  Proinde 
Saturno  semper  egeno  et  repentino.  »  lUe  enim 
pulsus  regno  a  Jove  fllio,  dicitur  ibidem  plurimas 
terras  peragrasse  ;  quare  illum  mendico,  qui  nus- 
quam  diu  manet,  assimilat.  Hav. 

(37)  Quasi  divino.  Apud  Justinum  v.  4,  Athe- 
nienses  Aloibiadem  cum  viotore  exeroitu  eubito 


^••/.* 


m 


APOLOGBTICDS  ADV.  GENTES. 


3ft6 


politi,  quos  ante  paucos  dies  luctu  publico  mor*  A  tractemus.  In  primis  quidem  necesse  est  concedatis 


tD06  (38)  sint  confessiy  in  deos  consecrent.  Satis 
jam  de  Satumo»  licet  paucis.  Etiam  Jovem  osten- 
demas  tam  339  hominem  (39)  quam  ex  homine, 
et  deinceps  totum  generis  examen  tam  mortale 
quam  seminie  sui  par. 

CAPUT  XI. 

AaouMENTUM.  —  At  eum  post  mortem  homines  ob 
merUorum  prxstantiam  m  Deos  adlecti  dicantur^ 
inquirit  hac  capite  in  causas  qux  hoc  exegerint  : 
quae  quidem  respedtu  summiDeiinveniri  nequeunt^ 
cum  itle  aliorum  ope  non  indigeat :  respectu  ipso- 
rum^  vet  vanse  sunt^  vet  taleSy  ut  mereantur  potius 
oh  itlas  cum  maleficis  in  imum  tartarum  detrudi^ 
«^i  coUocarunt  eos  viros^  qui  et  inventis,  et  meritis 
illos  tonge  superarunt. 

St  quoniam,   sicut   illos  homines    fuisse  non 


esse  aiiquem  sublimiorem  Deum  (40)  et  manci- 
pem  (41)  333  quemdam  (42)  divinitatis,  qui  ex 
hominibus  deos  fecerit.Nam  neque  sibi  illi  potuis- 
sent  sumere  divinitatem  C43),quam  non  habebant, 
nec  alius  prsestare  eam  non  habentibus,  nisi  qui 
proprie  possidebat '.  Cffiterum  si  nemo  esset,  qui 
deos  faceret,  frustra  praBsumitis  deos  factos  aufe- 
rendo  factorum.  Certe  quidem  ei  ipsi  se  facere 
potuissent,  nunquam  homines  fuissent,  possiden- 
tes  apud  se  scilicet  meHoris  conditionis  potestatem. 
Igitur  si  est  qui  faciat  deos^  revertor  ad  cau^as 
ezaminandas  faciendorom  ex  bominibus  deorum, 
nec  utlas  invenio,  nisi  si  ministeria  ^  (44)  et  auxi- 
lia  offlciis  divinis  desideravit  ille  magnus  Deus. 

_.  ^ ,   Primo  indignum  est,  ut  alicujus  opera  indigeret, 

andetis  negare,  ita  post  mortem  deos  factos  insti-  ^  et  quid^m  mortui,  quum  dignius  ab  initio  deum 
tuistis  asaeverare,  causas  qu®  hoc  exegerint  re-      aliquem  fecisset,  qui  mortui  erat  operam  deside- 

YariaB  lectiones. 
3  Possidebant  Paris,    ^  Mysteria  Paris. 

Gommentarias. 


sibi  redditum  mirantur  :  «  In  bunc  oculos  civitas 
universa,  in  hunc  suspensa  ora  oonverlit :  hunc 
quasi  de  coelo  niissum,  et  at  ipsam  Victoriam 
cootuentur  ■  LactaQtius  loco  supra  memorato  : 
«  Minucius  Felix  in  eo  Hbro,  qni  Ootavius  inscri- 
bitur,  sio  argumentatus  est :  Baiurnum,  cum  fu- 
gatus  esset  a  fiiio  in  Italiamque  venisset,  Goeli 
nliam  dietum:quod  soleamuseos  quorum  virtutem 
miremur,  ^ut  eos,  qui  repentine  advenerint,  de 
cgbIo  cecidisse  dicere.  s  Hinc  illud  vulgatum  : 


16 ;  sed  et  AutoxpdiTcop,  ut  in  nummo,  quem  ad 
cap.  34,  proferemus,  vocatur  Caius  respectu  scil. 
ad  Solem  et  Lunam,  qui  6eot  auToxpaTope^  vocan- 
tur  apud  Philonem  de  Monarch,  lib.  i,  p.  812, 
adeoque  deorum  deus,  ut  Marobio  rursus  Janus 
vocatur,  lib.  i,  cap.  9,  AT)fjLtoup-^4c  xat  9e6;  Oewv. 
quomodo  Hieroctes  in  Aur.  Carm.  describit 
sumraum  Deura  :  «  Creatorem  solum  Deum  quem 
Deum  deorum  dixerit  atiquis,  et  Deum  sum* 
mum  et  optimum  :  T6v  $T|piioupY6v  pi^vov  ov  6s6v 
Oea>v  2ltv  etTcoi  Tt^,  xat  O&ov  unsTOV  xai  apiorov.  » 
Hav. 


Tertina  e  cgbIo  cecidit  Cato. 

„^^  .  '  _  ,.  n     1         xr»        u        n      (41)  ManaDwi.  Oualem  intelligere  dat  Luctatius 

Necjam  mipum  amphus.carPaulum  etBarnabam,  ^  ^^\  ^jl^etantius  Statii  Scoliastes  ad  llb.  iv  Thebaid. 


Mereuriam  esse  Jovemque,  et  coBlites  descendisse 
putaverint  Lystrenses  Act.  Apost.  xiv,  12,quomodo 
ibidem  xxvii,  6.  Paulum  nihil  a  vipera  lesum 
Oeum  orediderunt  Melitenses,  et  barbari  et  insu- 
lani.  Hav. 

(38)  Luctu  pubtico  mortuos,  Codex  Fuld.  postre- 
ma  ita  concipit :  humatos  moriuos^  quod  referri 
possit  ad  morem  descriptorum  qui  ita  variam  lec- 
tionem  invenientes  utramque  connectentes  repo» 
oebanl ;  Disi  malis  ita  8cribere,mor/uo<  et  humatos. 
Vidi^re  facile  Jicet,  quod  acri  aceto  CflBsarum  con- 
secratio  et  adoratio  hic  a  Tertulliano  perfunditur, 
non  enim  mortui  tantum,8ed  et  conclamati,  sed  et 
sepulti.  Possis  etiam  legere  humane  morluos  i.  e. 
more  hominum,  quibus  opposuerit  in  deos  conse- 
crent.  Similis  irrisio  peregrinurum  numinum,quo- 
rum  cttltus  BomflB  invaluerat,  apud  Lucanum  lib. 
VIII,  verau  833. 

Et  quem  tu  plangens  hominem  testaris  Osirim. 

Male  mox  Rhen.  :  Ostendimus,  Hav. 

(39)  Tam  hominem,  etc.  Sancboniathon.vetustis- 
simus  acriptor,  apnd  Theodoret.  serm.  3,  p.  42, 
Batoroum  fuisse  hominem,  Rbeam  mulierem, 
Saturni  conju^em  tradit,  qui  Jovem  et  Junonem 
filios  procreannt,  quipj^e  omnes,  ob  beoeGcia 
collata,  postea  ab  PhcBUicibus  pro  diis  sunt  habiti. 
Totam  qooque  Jovis  genealogiam  cum  cx  sacris 
libris  Ennii  retulisset  Lactantius,ita  concludit  lib. 
I,  c.  14  :  cc  Hffic  (ut  scripta  sunt)  Jovis  fratrumque 
ejus  stirps,  atque  cognatio,  in  hunc  modum  ex 
sacra  scriptione  tradita  est.  •  Hav. 

(40)  Suolimiorem  Deum,  Qui  non  tantum  sit 
^hpyijii^acTKy  nt  de  Jano  Herodianus  Hb.  i,  cap. 


cum  scribit  :  «  Infiniti  autem  philosophorum,  ma- 

forum.  Persffi  item  conflrmant,  revera  esse  praeter 
os  deos  cognitos  qui  coluntur  in  templis  alium 
principem,  et  maxime  Ueum,  caeterorum  numi- 
num  ordinatoreon.  »  Terlull.  rursus  lib.  de  Spec- 
tac,  c.  10  :  •  Qu83  vero  voce  et  modis  et  or^anis 
et  Ijris  Iransiguntur,  Apollines  et  Musas  etMiner- 
vas  et  Mercurios  mancipes  habent.  »  Hav.  — 
«  Mancipem  quemdam  divinitatis.  »  Quasi  ma^na« 
riom  ^uemdam  divinitatis  negotiatorem.  Mancipes 
Asconius  interpretalur  Principes  publicanorum 
Redemptore?,  Sic  apud  auctores  Juris,  Mancipes 
Viarum,  Salinarum,  etc.  Sic  et  Tertullianus  lib. 
de  Idololairia  dixit,  Mancipes  idoiorum.  Rig.  — 
Mancipem  quemdam,  Venuste,  inquit  Rhenanus, 
mancipem  divinitatis  vocat  Deum  illum  superio- 
rem,  ac  potiorem,  qui  rel  quis  divinitatrm  commu- 
n  nicarit,  sicuti  SutrineB  maffistrum  Plinius  manci- 
pem  vocat,  et  in  oualibet  re  qui  summi  sunt, 
mancipes  dicuntur.  Pam. 

(42)  Quemdam.  Ed.  Barr.  quidem,  utet  ms.  L.  B. 
Hav. 

(43)  Sumere  divinitatem.  Infra  c.  22  :  c<  iEmu- 
lantur  divinitatem,  dum  furantur  divinationem. » 
Ubi  vide  qnaB  notamus.  Hav. 

(44)  ytsi  si  ministeria.  Adverte  Tertullianum  di- 
lemma  conflcere.  Idcirco  magnus  Deus  adjutoram 
sibi  postulavit,  vel  quia  indigeret  auxiiio  et  minis- 
terio  alicujus,  sine  quo  non  posset  bsec  machina 
mundi  fieri:  vel  quia  hoc  petebant  merita  aiicujus 
Dei.  Non  primum,  quia  nullus  locus  merito  atto- 
lendi  in  cmlum,  cum  sint  multa  merita  suppri- 
mendi  ad  Tartarumi  et  hac  vis  tota  hujus  oapitis. 
Lag. 


387 


TERTDLUANI  OPBRUM  PAH8  L  — SBRIB8  I»  APOLOOBTIGA. 


888 


ratnruB.  Sed  nec  oper»  locnm  video.  Totum  enim  A  gJub  depntabitnry  qui  inventt,  sed  ^ns  qni  insli* 


hoo  mundi  corpus  sive  innatdm  et  iniectum  secun- 
dum  Pythagoram,sive  natum  et  factum  eecundum 
Platonem,  semel  utique  in  iata  constructione  dis- 
poeitum  *  et  3S4  instrnctum  et  ordinatum  cum 
omnis  rationis  gubernaculo  inveotum  est.  Imper- 
fectum  noD  potuit  esse  (45),  quod  perlecit  omnia. 
Nihil  Saturnuui  et  8aturniam  gentem  ezspectabat. 
Vani  erunt  homines,  nisi  certi  sint,  a  primor- 
di(»  (46)  et  pluviaa  de  cobIo  ruisse  (47),  et  sidera 
radiasse,  et  lumina  floruisse,  et  tonitrua  mugisse 
et  ipsum  Jovem,qu8B  in  manu  ejus  ponitis,  fulmi- 
na  timuisse';item  omnem  frugem  (48)  ante  Liberum 
et  Gererem  et  Minervam,  imo  ante  ullum  aliquem 
principem  hominem  (49)  de  terra  exuberasse,  quia 


tuit :  erat  enim  antequam  inveniretur.  Geterum 
ai  propterea  Liber  deuB,quod  vitem  demonBtravit, 
male  cum  Lucullo  (51)  actum  est,  qui  primus  (52) 
cerasa  ex  Ponto  Italiffi  promulgavit,  quod  non  eat 
propterea  oonsecratus,  335  ut  nova  frugiB  au- 
ctor,  quia  inventor  et  OBtensor.  Qoamobrem  n\  db 
initio  et  iuBtructa  et  certis  exercendorum  offlcio- 
rum  suorum  rationibus  dispensata  universitaB 
constitit,  vacat  ex  hac  parte  causa  allegenda  bu- 
manitatis  in  divinitatem,  quia  quas  illis  stationeB 
et  potestates  distribuistis,  tam  fuerunt  ab  initio, 
quam  ei  fuiBseni,  etiamsi  deos  istos  non  creasse- 
tis.  Sed  convertimini  ad  causam  aliam,  responden- 
tes  collationem  divinitatis  meritorum  remuneran- 


nibil  oontinendo  et  sustinendo  homini  prospectum  q  dorum  fuisse  rationem  (53).  Et  hinc  ooncedetiB, 
post  hominem  potuit  inferri.  Denique  invenisse  opinor,  illum  Deum  deiQcum  justitia  prscellere, 
dicuntur  necessaria  ista  vite,  non  instituisse.  qui  nec  temere,  neo  indigne  nec  prodige  tantum 
Quod  autem  invenitur  fuit  (50) ;  et  quod  fuit,  non      prnmium  dispensarit.  Volo  igitur  merita  recen- 

YarisB  lectiones. 
*  In  ipsa  dispositione  Haverc.    '  In  Rhen.  et  Gel.  desunt  tv.  et  ipsum  —  timuisse. 

GommentariiiB. 


(45)  Imperfectum  non  poluit  esse.  Docet  La  Gerda 
hffic  non  de  Deo  ieto  mancipe,  sed  mundo  esse 
accipienda,  quo  facto  seu  creato  omnia  erant  con- 
Bummata ;  id  itaque  imperfectum  censeri  non  po- 
test,  quod  perfecit  omnia,  i.  e.  quod  fine  n  omni 
creaturffi  de  novo  faciend®  dedit,  neque  ulla  ejus 
pars  Saturnum  aut  alios  exspectabat,  a  quibus  ut 
diis  crearetur,  jam  in  initio  aui  perlecta  ;  cui  ex- 
piicationi  ut  ego  assentior ;  nam  istam  abunde 
cxigunt  illa  qu»  pr«cedunt  ;  Sed  nec  operx  tocum 
video^  et  qu«  roox  sequentur  jam,  a  primordio  ei  ^ 
ptuvias  de  cxlo  ruisse,  etc.  Hav.  ^ 

(46)  Nisi  certi  sirU,  a  primordio,  eto.,  Manilius, 
lib.  1.  cap.  5  : 

Jam  tum  cum  Grai»  verterant  Per^ama  gentes, 
ArctOB  et  Orlon  adverflis  frontibuf  ibanl. 
Hffic  contenta  tuofl  iu  vertice  Oectere  gyros, 
lile  ez  diverso  vertentem  Burgere  contra 
Obviaei,  et  toto  semper  decurrert  mando. 

Semel  scilicet  posuit  Deus  ordinem  rerum,  qui 
cum  mundo  constitutus  et  observari  coeptus,  du- 
rabit  cum  illo.  Hippodamus  Pythagor.  in  frap- 
mento  quod  suprest  nobis,  de  FelicUale  :  E.xe 
vap  fx-^  ^  6  x(J(jfxoc,  0^8*  Sv  6  ^Xioc,  ^v,  ou8*  d 
«Aava,  ou8'  o\  i^Xavaxec  iaripe;^  ou8'  ol  dTtXavUc. 
'OvTO^  8i  Yt  Tou  xoafxou  xat  xouxwv  Sxaoxov  laxi. 
I.  c.  «  8i  enim  mundus  non  esset,  nec  luna,  nec 
vel  fixffi  vel  errantes  exstarent  stell»  :  postqoam 
vero  mundus  est,  Eorum  quoque  singula  cernun- 

tur.  »  Hav.  .     „   j..    j      /  . 

(48)  Item  omnem  frugem,  Aut  alludit  ad  «tatem 
Saturni,  quem  scribit  Macrobius  in  Latio  primum 
agriculturara  docuisse,  ei  vini  quoque  usum  de- 
monstrasse.  Servius  in  viii  jEneid.  Virg.,  aut  certe 
ad  historiam  Geneseos  ubi,  c.  3.  dicitur  emissus 
Adam  de  paradiso  voluptatisutoperaretur  terram, 
et  cap.  2,  Abel  pastor  ovium  fuisse  dicitur  et  Cain 
agricola,  cui  consentiens  Josephus.  i  Antiq,  Jud, 

Pam. 

(49)  Hominem.  Coll.  Mod.  hominum.  Non  probo  ; 
sed  breviter  locum  explicabo.  Omne  etiam  frugum 
genus,  inquit,  debuit  ex  terra  provenire,  ante 
Bhaccum,  Cererem,  Minervam,  imo  eliam  anto 
primum  hominem  quicunque  ille  fuerit,  quia  nihil, 
quo  homini,  nt  in  vita  perduraret,  prospicere- 


D 


tur,  postquam  jam  fuit  homo,  creari  potuit  vel  de- 
buit. 

(50)  Quod  aufem  inveniturf  fuU,  Nimio  premit 
Septimiud  etymon  ejus  quod  inventum  dicitur. 
Nam  in  ista  diaputatione,  inventum,  idem  e&t 
quod  commentum,  et  inventoreB  artium  dicuntur^ 
qui  primi  excogitaveruot  artes,  et  machinaa  :  verbi 
gratia  arands  telluris,  panis  pinsendi,  ooquendi  : 
vitis  paslinandffi,  propagandas  :  vini  factitandi, 
condendi^servandique,  et  cffitera  hujusmodi  ad  vi- 
tam  neoessaria,  sive  utilia  et  jucunda.  Rio. 

(51)  Male  cum  Lueullo,  Non  mirius  lepide  quam 
vere  idipsum  D.  Hieronymus  ad  Marcellam  [Plin. 
haud  dubie  secntus  lib.  zv.  Natur.  hist.^  o.  25.]. 
«  Accepimus,  inqutt,et  canistrum  cerasis  refertum 
talibus  et  tam  virginali  verecundia  rubentibus,  ut 
ea  nunc  LucuHo  delala  existimrrem.  •  Siquidem 
hoc  genus  pomi,  Ponto  et  Armenia  (bello  nempe 
Mithridatico,  an.  V,  c.  689)  subjugatis,  de  Gera- 
sunte  primus  Roman  pertulit,  unde  et  de  patria, 
arbor  nomen  accepit.  Oslensor  et  inveiUor  a  Pu- 
tffiano  libro  absunt.  Pam. 

(52)  Qui  primus  cerasa  ex  Ponto.  Ms.  Fuld.  legit, 
Quiprimus  Romanis  c.  e,  P.,quod  cum  non  poterat 
tolerari,ob  id  quod  mox  sequitur,  liatix^  plausum 
non  invenit.Forsitan  scripsit,  Qui  primus  Romantis 
cerasay  etc,  quomodo  Lucretius,  quetp  exprimit 
sffipe,  locutus  est  quondam  de  magnifico  poeta 
Ennio,  qui  primus  Romanorum  lanrum  meruit 
iib.  1,  versu  118  : 

Ennius  ut  notter  cecinit  qui  primus  amosno 
Detulit  ex  Helicone  perenni  fronde  coronam ; 

i.  e.  primus  nostrum ;  sio  primus  Romanus  est 
primus  Romanorum.  Idem  Lucretius  lib.  v,  vers. 

Quo  neque  noster  aditqni8quam,neqne  barbarue  andet. 

Pompeio  tribuitur  hoc  ipsum  ab  ipso  nostro  Ter- 
tulliano  in  lib.  ad  Nat.  u,  16  :  « Cerasium  Go. 
Pompeius  de  Ponto  primus  llalie  promulgavit.  » 
Hav. 

(53)  Collationem  divinilaiis  meritorum  remuneran^ 
dorum  fuisse  raiionem,  Piinius  libro  ii  :  «  Hioest 
vetustissimus  referendi  bene  merentibuB  gratiam 
mos,  nt  tales  numinibus  arscribantur.  n  Riq. 


L>t 


389 


APOLOGETICnS  ADY.  GENTES. 


390 


A  nieDdls  praBsidetis,  si  commercium,  colloqaiam, 
ooQvictum  malorum  et  turpium  probi  quique 
reepuitisy  horum  autem  pares  Deus  ille  majestatis 
8un  ooQBortio  ascivit,  quid  ergo  damQatis,  quo- 
rum  collegas  (56)  adoratis  ?  Suggillatio  est  ia 
cobIo  vestra  justitia  •  (57).  Deos  facite  "  (58)  cri- 
miaosissimos  quosque  (59),  ut  piaceatis  diis  ves- 
tris.  Illorum  est  boaor  coQsecratio  coflBqualium. 
Sed  ut  omittam  hujus  iudigQitatis  retractatum, 
probi  et  iutegri  et  boQi  fueriQt.  Quot  tameu  po- 
tiores  viros  apud  iaferos  reliquistig  (60)?  aliquem 
de  sapientia  Socratem  (61),  de  justitia  Aristi- 
dem  (62),  de  miJitia  Themistoclem  (63),  SS7  de 

leotiones. 


sere  ^  aD  cdusmodi  sint,  ut  iilos  io  coelam  exta- 
leriot,  et  non  potius  in  imam  tartarum  demerse- 
rint,  qaem  oarcerem  pCBQaram  iQfernarum  cum 
muitis  afQrmatis.  lUuc  eoim  abstrudi  soleut  impii 
qaique  in  parentee,  et  ia  sorores  iacesti,  et  mari- 
tarum  adulteri,  et  virgioum  raptores  et  puerorum 
coQtammatores,  et  qui  ssviuQt,  336  et  qui 
occidunt,  et  qui  furantur,  et  qui  decipiuut,  et  qui- 
eunqae  similes  sunt  alicujus  dei  vestri,  quem 
neminem  *  (55)  integrum  a  crimiQO  aut  vitio 
probare  poteritis ,  uisi  homiaem  negaveritis. 
Atqain  ut  illos  homiQes  fuisse  doq  potestis  aegare, 
etiam  istflB  Qots  acoeduQt,  qua  qcc  deos  postea 
faotos  oredi  permittuat.  Si  enim  talibus  vos  pu« 

VariflB 

^Valtis  Rig.    ^  Rhen.  et  Gelen.  :  Qaem  homioem  oegaveritis?    ^  Cod.  Fuld,  et  Hav.  :  ia  coelum. 
^*  Deos  facitis  SemL 

Commentarius. 


(54)  Abslrudi  solent  impiU  eto.  Euumerat  ibi  pa- 
riter  hos  Luciauus,  iu  Jyecromantia  :  'EocepcuOsv  $1, 
inquit,  icpoitiJyovto,  etc.,  i.  e.  «  £x  altera  vero 
parte  adducebaatur  ordiae  multi  louga  cateaa 
yincti,  qul  dicebautur  adulteri,  leaoQes,  publi- 
caai,  adulatores,  sjfoophaatffi,  atque  istiusmodi 
turbe  quidvis  in  vita  turbaatium.  »  Respicil  qo- 
Bter  TertQllianus  satis  evideuter  majestatem  Vir- 
ffiJiaQam,  quai  ia  describeado  pcBQarum  iQferaa- 
liam  loco,  ioter  alia,  hasc  edisserit :  lib.  vi,  vers. 
608,  614,  et  621,  24.  Yide. 

(55).  \Quem  neminem.  Noq  debuit  haao  lectio- 
nem  soliicitare  Latioius,  uec  depravatam  alii  lau- 
dare.  Latiaissime  eoim  locutus  est  Afer  aoster, 
et  plaoe  ut  Suetouius  de  Neroue  c.  39,  ia  Vita 
ejas  :  «  Ez  QOOQuIlis  comperi,  persuasissimum  ba- 
boissd  eam,  Qemiaem  homioem  pudicum,  aut  uila 
corporis  parte  purum  esse  ;  verum  plerosque  dis- 
Bimulare  vitium,  et  calliditate  obtegere.  •  Eodem 
modo  supra  dixit  cap.  10;  «  Aote  Saturaum  Deus 
penea  vos  nemo  est.  »  Quod  vero  Ed.  Aldina  habet 
et  Rhen.  Aomtnem,  quasi  Qovum  hio  Tertulliaui 
argumeQtum  iacipiat,  probare  qoq  possum,  qcc 
eniffl  cum  iaterrogaQdisigDO.ut  facit  Barraeus,  est 
scribeQdus  locus,  apud  quem  frustra  quffiras  illa 
verba  :  u  atquiu  ut  homiaes  illos  fuisse  qoq  po- 
teatis  negare.  s  Hav. 

(56)  Cotlegas.  Ut  infra  :  «  Nihil  aliud  deprehen- 
do,  quam  materias  sorores  esse  vasculorum,  iustru- 
meolorumque  commuuium.  »  Psellus  ad  Nazianz., 

f>.  184  :  «  Quoaam  pacto  derideam  tales  cuitus  ? 
idolorum  sc.  et  simulacrorum).  Et  subsannabo  eos 
qui  talia  coluat?  et  qui  attribuuQtcuitus  et  bono- 
res  creatnrffi  et  materiei  :  si  ipse  adorem  coaser- 
T09,  et  quae  oihil  vel  parum  distaut  ab  his,  qui 
apud  illos  habeatur  dii.  »  Loqnitnr  de  figmeQto 
circa  Filium  Oei  ut  creaturarum  primum.  Uav. 

(57)  Sigitlatio  est  in  c  ;'.  v.  Ita  coll.  Mod.  quam 
probissimam  expertam  passim  sequor.  Alii  omaes, 
pari  fere  seosu,  in  Ccslo.  Noq  abludit  hinc  illud  ex 
lib.  II,  ad  Nat.  cap.  7  :  «  Sepulcris  Regum  vestrorum 
coelum  iufamatis.  »  Gffiterum  elegaus  est  iocus  et 
plenus  acri  scommate.  Gum  eaim  maleQcos,  adul- 
teros,^  bomicidas,  fures,  juste  iu  terris  puniaQt, 
noQ  videot  eodem  judicio  se  deos  suos,  quos  io 
coelis  collocarunt,  damoare,  quorum  certe  QuIIum 
esseprobat,  quodet  passimcoastabat  apud  omnes, 
qnin  sit  iacestus,  adulter,  fur,  homicida,  virgioum 
et  pueroram  raptor  atque  corruptor;  quare  cum 
pares  deorum  suorum  atque  io  sceleribus  collegas 
pnaiaQt,boc  certe  coatumeliam  ab  illis  deputabunt 
dii  8ui,  nt  loqaitur  in  fine  c.  xiii.  Hav. 

(58)  Deos  faciie^  etc.  Ut  unda  andam,  eie  telam 


Q  telum  apud  Nostram  excipit :  quasi  jam  patronns 
impietati  factus,  defendet  eam,  quo  certe  auxilio 
yei  defensore  non  gaudeat.  Par  sarcasmus,  quem 
inveaies  c.  13  :  «  bed  digae  imperatoribus  defuQ- 
ctis  hoQorem  divioitatis  dicatis,  quibus  et  viveati- 
bus  eum  addicitis,  accepto  fereat  Dii  vestri,  imo 
gratuiabuQtur,  quod  pares  eis  fiant  domini  sui.  » 
Pessime  vero  editio  Pameiii  exhibet  deos  facitis. 
Diis  enim,  cur  non  ex  vinctis  pessimos  nocentes 
deoB  facitis,  boc  facto  rem  gratam  diis  vestris  prao- 
stabitis,  par  enim  pari  gaudet.  Recte  itaque  scri- 
bunt  facite  Membr.  L.  B.  Jleraid.  La  Cerda,  Rigai. 
Rhenan.  et  reliqui,  Hav. 

(59)  Criminosissimos  quosque.  Arnobius,  Jib.  v  : 
«  Si  contemjstor  aliquis  numiQum,et  sacrilegi  peo- 
toris  immapitate  furiosus,intendis8et  animum  ma* 
ledicere  diis  vestris  :  auderet  iu  eos  quidquam 
gravius  dicere,  quam  ista  prodit  historia,  quam, 
veiut  quiddam  mirabile,  commeutarii  contulistis 

ri  in  formulam  ?  ac  ne  illam  vis  temporis,  et  vetu- 
statis  obsolefaceret  Jongitudo,  perpetuitatis  honore 
mactastis.  Quid  est  enim  de  diis  in  ea  positum, 
quidve  conscriptum,  quod  qoq,  si  io  homiQem 
dixeris  pudibuudis  moribus  et  discipliuis  horri- 
dioribus  educatum,  et  coQtumelis  reus  sis,  et  iu- 
Juriae,  et  offeQsioois  odium  simuJtatibus  subeas 
iaexpiabilibus  comparatum  ?  Uav. 

(60)  Potiores  vivos  apud  inferos  reliquistis.  Libera 
pariler  vox  Dio^euis ,  qui  rogaQtibus  ,  athe- 
Qiensibus  ut  iuitiaretur,  atque  oiceQtibus,  quod 
apud  iQferos  ii  qui  iuitiati  sunt,  prasident, 
reXoTov,  I91),  el  'AyTiafXa^  fxlv  xal  'ETO|AivcivSac 
iv  Tcf»  Bop66p(p  8ia{ouaiv,  euTcXcT^  81  xtvec  |jLefivi)- 
(jLivoi  iv  xaTc  fxaxdpoDV  vt^o-ok;  ^arovxai,  i.  e.  «  Per- 
ridiculum,  respondit,  siquidem  Agesilaus  et  Epa- 
mlnondas  in  cosno  degent,  viles  autem  quiqui  iDi« 
tiati  in  beatorum  insulis  erunt.  •  Hav. 

(61)  Socralem.  Gui  recte  ioter  sapientes  primas 
Q  partes  assignat,  ab  ipso  ApoliiQe  sapientissimus 

mortalium  dicto.  Hav. 

(62)  Aristidem.  Cujus  tanta  in  tolerandis  ad- 
versis  patientia,  ut  cum  sufTragia  comportarentur, 
(|uibu3  ille  in  exsilium  mitteretur,  ignoto  cuidam 
ignotus  ipse  petenti  ut  nomen  Aristidis  illiterato 
sibi  in  calculo  scriberet,  paruerit,  nihil  aliud  cau- 
santi,  quam  non  placere  sibi  nimis  jnstura  audire 
Aristidem.  Cujus  tanta  integritas,  ut  post  reditum 
ab  exsiiio,  cum  semper  maximis  in  Rep.  mune- 
ribus  functus  esset,  in  re  tenuitdefuaclus,  publice 
sit  eiatus  et  filiabus  de  publico  dos  sit  data.  Lau- 
datus  hoc  aomioe  cum  aliis,  tum  a  NaziauzeQO  ia 
carm.  Gygaeis.  0  ssBCuli  felicitatem  I  Hav. 

(63)  De  malUia  Themistoclem.  ThemistocHs  gloria 


391 


TBRTULLIANl  OPEHUM  PARS  L  —  SBHIES  I,  APOLOGETIGA. 


3M 


sablimitate  Alexandrum  (64),  de  felioitate  Poiy-  a 
cratem  (65),  de  copia  Crcssum  (66),  de  eloquentia 
Demostbeaem  (67)  ?  Quis  ex  illis  diis  vestris  gra- 
vior  et  sapientior  Gatone  (68),  Justior  etmilita- 
rior  Scipione  (69)  ?  quis  eublimior  Pompeio  (70), 
folicior  8ylla  (71),  copiosior  Grasso,  eloquentior 
TuUio  (72)  ?  Quanto  dignius  istos  deos  ille  assu- 
mendos  exspectasset,  prffiscius  utique  potiorum  ? 
Properavit,  opinor,  et  ccBlum  semel  cluait,  et  nuno 
utique  mplioribus  apud  inferos  mussitantibus  (73) 
erubescit. 

GAPUT  XII. 


Argumentum.  —  'Jam  porro  ostendit,  numina  illa 
nihil  esse,  nisi  inania  mortuorum  nomina,  quorum 
simulacra,  respectu  materias  fabricxque^  maxime 
cantemni  mereantur,  ut  adeo  in  solatium  sint  338 


emicuit  bello  Medico,  pugna  Maratbonia,  sub  aus-  Q 
piciis  Miltiadis,  et  moi  ipsealiquotannis  post,  dux 
Atbeniensum,  adversus  Xerxis  navales  copias  ad 
Salaminam  memorabili  cum  laude  conflixit.  Lag. 

(64)  Atexandrum,  GuJqs  ji.eY<xXo<{;uX(a  omnem  pa* 
ginam  apud  Arrianum  et  Gurtium  implet.  Hav. 

(65)  Polycratem.  Non  is  pari  passu  ambulat,  in 
fine  vit»  ab  omni  fortuna  deturbatus,  et  misere  in 
cruce  necatus ;  felicis  tamen  nomen  vindicavit  illi 
nimia  Fortuns  indutgentia,  et  a  pisce  reportatus 
abjectus  in  mare  annuluB.  Hav. 

(66)  De  copia  CrsBsum,  Miror  bso  in  Ed.  Juniana 
non  comparere,  oum  etiam  Aldus  agnoscat,  ubi 

Eerperam  Crassum  ponitur.  Delubra  vero  deorum 
ydiffi  bujus  auro  ditata  opulentiam  ejus  ostende- 
runt.  Omisit  quoque  Rhenanus.  Hav. 

(67)  Demostftenem,  Gujus  volubilis  lingu®  fulmi- 
na  attonita  stupuil  Grscia.  Hav. 

(68)  Catone,  Illo,  qui  de  cgbIo  cecidisse  dicebatur, 
qui  bonus  esse  quam  videri  malebat.  Hav.  n 

(69)  Sdpione,  In  quo  duas  istas  Virtutes  conjun-  ^ 
^t,  quemqueArislidietTbemiBtocli  opponit,quan- 
tis  viris  I  et  certe  in  laude  militi®  omnibus  ab  Lu- 
ciano  anteponitur,  uno  Alexandro  excepto,  in 
jucunda  ista  altercatione  Annibalis  et  Alexandri, 
mter  Dialogos  Mortuorom,  qui  etiam  in  recensione 
imperatorum  Romanorum  primas  obtinet  apud 
Theodoret.  Ad  Graeoos  p.  121 :  Oux  ^^  'PcofxaCcuv  leepi- 
^pavixTatoi    Ttp<kxrifo\f  6  Sxnc((ov  6   icptoToc,  etc.  i. 

e.  «  Non  Romanorum  prseclarissimi  imperatores, 
Scipionum  major^ »  eto.  Etiam  ttu/t  elogium  meruit 
Scipionis  noroen  insigni  isto  lacto,  quo  de  prsBda 
virginem  omnium  formosissimam  intactaoc.  sponso 
suo  restiluit.  Hietoriam  narrant  Livius  lib.  xxvi  in 


ipsis  ChristianiSf  qm  propter  itla  puniantur,  Ut 
enim  dii  fiant,  crucibus  vetut  Christiani,  fi^untur ; 
asciis  edotanlur,  truncantur  denique,  Leonisus 
etiam  cinguntur,  et  in  lapidicinis  habitani^  aiqus 
ex  insulis  proveniunt,  Qu«  sicut  ipsi  non  sentiunlf 
ita  nec  honores,  qui  ipsis  fiunt,  Non  itaque  magis 
damnandi  Christiani,  qui  illos  respuunt,  quam  ipse 
olim  SenecUf  oui  similiter  inanes  superstitUmes  m* 
probavit  :  riaicutos.  enim  esse  deos^  qui  injuriss  vi- 
lissimarum  etiam  bestiolarum  pateant,  imo  qni^ 
cum  non  «tnf ,  nec  iliii  qni  sunt  benelaeere,  nec  ac 
ittis  lasdi  possunt, 

Gesso  jam  de  istisy  ut  qui  sciam  me  ex  ipsa  veri- 

tate  demonstraturum  quid  non  siat,  cum  oBten- 

dero  quid  sint.  Quantum  igitur  de  diis  vestris,  no- 

mina  339  solummodo  video  quorumdam  veterum 

mortuorum  (74),  et  fabulas  audio,et  sacra  defabu- 

lis  recognosco ;  quantum  autem  de  simulacris  ipsis, 

Gommeiitariua, 

(72)  Tullio.  Juvenal.  Sat.  x,  vers.  114  : 


Eloquium  ac  famam  Demosthenis  ant  Ciceronit 
locipit  optare,  etc. 

(73)  Mussitantibus,  Scribendum  forte  mtmmmfi- 
bus,  quod  propius  acoedit  ad  scripturam  M.  L.  B. 
et  Aldinam,  quflB  est  musitantibus.  Ut  vere  docet 
Isidorus,  Orig,  lib.  xii,  c.  4,musino  est  animai  na- 
tum  ex  capra  et  ariete ;  unde  hoc  verbum  formari 
potuit,  atque  ita  sattrice  dicit  fortes  ilias  animas, 
apud  inferos  conisoare,  et  quasi  arietes,  cornibus 
ob  illatam  injuriam  minitari,  concursuras,  si  copia 
detur,cum  inferioribussibidiis  coBlestibus.Respe- 
xit,  puto,  ut  saepe,  illa  Luciani  in  Bis  Accus,  p.  309, 
ubi  Mercurius  ad  Patrem  Jovem  :  Ilivo  Ai^avaxToo- 
aiv,  (x>  •reiTep,  xai  jyeTXiACo^^ffiv,  x«t  U  "«o  «povtpov 
[ihi  00  ToXjxwai  \k-ftiyt,  iwofOYlpCoufft  ^^  ouYxexu- 
96xec*  I.  e.  «  Valde  indignantur,  pater,  et  animo 
iniquo  ferunt;  nec  palam  proflteri  audent,  sed  apud 
se  submurmurant  inclinati. »  Vel  oerte  illud  Seneos 
in  lepidissimo  illo  de  Claudii  Apotheosi  lusu  ?  «  Nun- 
tiatur  Jovi  venisse  quemdam  bone  staturs,  bene 
canum,  nescio  quid  illum  minari  :  assidue  enim 
caput  movere.  »  Si  vero  tutior  cui  vetus  videator 
lectio,  sciat  pari  modo  mussUare  suum  fabricasse 
TertuUianum,  quo  fxu?;eiv  Homerus^  Hiad,  A  : 

au  V  h'  ejiu^av  *A6Y)va(i]  xe  xal  "Hpij. 
et  mussare  hinc  Lucretius  lib.  ii,  vers.  658  : 

Sed  quia  multa  sibi  vident  contraria,  mussant; 
et  lib.  VI,  vers,  4177  : 

Muflsabat  tacilo  medicina  dolore  ; 

nec  Virg.  imitari  puduit.  Is  ^neid,  xii  : 
Mussat  rex  ipse  Latinus. 


fine,  et  Valerius  Maximus  lib.  iv,  cap.  3.  Factum 

hoc  (nam  Tertultianus  Scipiones,  omnes  sui  simiU 

linos,  confundit,  ut  et  Catones  duos)  etiamnum      _.  .^  w  i..  j        u»  ™«   n* 

loquitur  insiKuis  raritato  clypeus  antiquus,  cujus      ^.«««r^  »taque  valet  hic  non  audere  ^«soere   ne 

eclypon  nunc  passim  est  notum,  et  ut  alibi  sic  in  n  ^^  ?,"'dem  proferre  audere,  ut  ex  Varrone  recte 

niKrTn»H   Raf   non/ii>»   Hav  11  vir  Gr«ce  Latmeoue  doctisBimus  Dionysius,  Lam- 


Bibl.  Lugd.  Bat.  pendet.  Hav. 

(70)  Pompeio,  Magno  illo,  factorum  omnium  dic- 
torumque  Alexandri  semulo.  Testis  Sallustius  in 
Fragm.qusde  iii  0»Mibro  supereunt.  Sed  •  Pom- 
peius  a  prima  adolescentia,  sermone  fauiorum, 
similem  fore  se  credens  Alexandro  regi,  facta  con- 
sultaque  ejus  quidem  smulus  erat.  »  Hav. 

(71)  Sylla,  Inde  cognomine  Polix  appellatus,  et 
quod  raro  sanguinariis  contingit,  placida  morte 
ablatus,  nam, 

Sine  cffide  et  vulnere  pauci 
Descendunt  reges,  et  ticea  morte  tyranni. 

Lucanus  de  illo  lib.  ii,  vers.  221  : 

HisDe  8aluB  rerom  ?  Fellx  his  Sulla  vocari  ? 
Hifl  meruit  tumulum  medio  sibi  toUere  campo  ? 


binus. 


(74)  Veterum  mortuorum.  Similiter  Lactantiue, 
Inst.  div.  lib.  ii,  c,  2  :  «  Et  ideo  simulacra  consti- 
tuunt,  que  quia  mortuorum  suntimagines.simiiia 
mortus  sunt,  omni  enira  sensu  carent.  »  Et  apud 
eumdem  versus  Sibyllini,  i,  c.  11  : 

Aa(fJLOva<  di4"^X^^<>  vexuwv  e^^wXa  xafx^vroiv, 
'12v  KpiixiT)  TiLa'jyTi\La  Ta?pou<  i\  $uafxopo<  ^<X^^' 

i.  e.  •  Dffimones  ioanimes,  cadaverum  simulacra 
morluorum,  quorum  Creta  in  jactantiam  sepulcra 
misera  habet.  »  Prudentius  quoque,  i,  contra  Sym- 
machum 

Et  tot  templa  Deum  Roroie  qnofin  orbe  aepulcra 

Hsroum  numerare  iicet.        Hav. 


1 


393 


APOLOGBTIGDS  ADY.  GGNTBS. 


8M 


nihil  aliad  deprehendo,  quam  roaterias  sorores 
esse  "  (75)  vaeculoruin  instrumentorumque  oom- 
munitum,  vel  ez  ii&dem  vaaculis  et  instrumentis 
quasi  fatum  consecratione  mutantes,  licentia  artis 
traosfigurante,  et  quidem  contumeliosissime  et  in 
ipso  opere  sacrilege,  ut  revera  nobis  maxime,  qui 
propter  deos  ipsos  pleutimur,34l08olatium  pcena- 
rumeaBe  pus8it,quod  eam  et  ipsi  patiuntur,ut  flant, 

VarifiB 


\  Grucibus  et  stipitibus  (76)  imponitis  Christianos : 
quod  simuiacrnm  non  prius  argila  deformat  cruci 
et  stipiti  (77)  superstructaTInpatibulo  primum  cor- 
pus  dei  vestri  dedicatur  (78).Ungulis  deraditis  (79) 
lateraGhristianorum  ;  at  in  deos  vestros  perom- 
nia  membra  vaiidius  incumbuntasciiByet  runcinae, 
et  scobinae  (80) .  Cervices  ponimus  (81)  :  ante  plum- 
bum  et  glulinum  et  gomphos  (82)  sine  341  ca- 

lectioQes. 


^*  Her.  ei  Rig, :  materias  sorores,  Baverc.  ex  uno  cod,  Ald.  :  matres  sorores,  Siml.  :  matre  sorores. 

Gommentarius. 


(75)  Materias  sorores  esse.  Ex  eadem  ouippe  ma- 
teria  et  dii  et  vasa  domestica  fingi  soiebant,  atque 
etiam  quae  vasa  prius  fuerant  in  deo  mutabantur 
contrila  et  pistillo  aliouo  contusa,  unde  materia 
soror,  hoc  est  ouYYcvt^c,  atque  ul  babetur  apud 
Georgium  Palamam  :  'A$eX<pa  tpaai,  xal  6(i.^x^pa, 
w\  TT^c  auT^c  )ccpafAc(a<.  Lepr.  P 

(76)  Crucibus  ei  stipitibus  Pulchre  deducit  iisdem  " 
suppliciis  afflci  ab  iliis  deos  suos,  quibus  io  Chri- 
stianos  animadTertebant,qu8e  erant  cruces,  stipites, 
unguls,  capitis  poena,  bestie,  ignes,  et  in  metalla 
relegatio.  imitatur  autem  etiam  hic-  per  omnia 
TertullianumMinuciuSydistinguensinterstmulacra; 
ut  in  ligneum  competat  suspendi,  caedi,  dolori, 
runcinari,  construi ;  in  «reum  vel  argenteum 
conflaii,  fundi,plumbari,tundi  malleis  et  incudibus 
figurari ;  in  lapideum  denique  cadi,  sculpi,  IsBvi* 
gari  et  erigi.  Atqui  illud  :  «  Ar^illa  deformat  cruci 
et  stipiti  superstructa,»  itaexplicat  Josephus  Scali- 
ger  in  Festum,  ut  alludat  auctor  ad  derivationem 
stipitis  a  stipa,  quae  proprie  crux  est  cui  argillam 
imponont  plastas.  Pam. 

(77)  Cruci  ei  stipiii.  PlastflB  enimcum  simulacrum 
aliquod  deformare  velint,  necesse  habent  erectum 
ponere  stipitem,  cui  corpus  circumstruatur,  et 
ligneum  transversum,  ut  bachia  formentur.  Totum 
boc  argumentum  Minucius  quoque  similiter  exe-  ^ 
quitur,  p.  26  :  «  Quod  si  in  animum  quis  indacat, 
tormentis  quibus,  et  quibus  machinis  simulacrum 
omne  formetur,  erubescet  limere  se  materiem,  ab 
artiece,utDeum  faceret,illu8am.Deus  enim  ligneus, 
rogi  fortasse,  vel  infelicis  stipitis  portio,8uspendi- 
tur,  cieditttr,  dolatur,  runcinatur,  et  Deus  sBreus 
vel  argenteus,  de  immundo  vasculo,  ut  ssBpiusfac- 
tum  vfigyptio  regi,  conflatur,  tunditur  malleis,  et 
incudibus  flguratur  :  et  tapideus  c«ditur,scalpitur, 
et  ab  irapurato  homine  Isvigatur.  »  Ubi  vide  £1- 
menhorst.  Arnobius,  lib.  vi  ;«  Kornacibus  incocta 
flgulinis,  ex  incudibus  et  malieis,  tornisrasa,  des- 
cobinaia  limis ;  serris,  perforaculis,  asciis  secta, 
dolata,effbssa;  terebrarum  excavata  vertigine,run- 
cinarum  Iflsvigata  de  planis.  >  Hav. 

(78)  Dei  vestri  dedicatur,  Sic  supraNeronem  dixit 
dedicatorem  damnationis  Gbristianorum,  accipiens 
dedicare  pro  incipere,  in  quo  illum  imitatur  etiam 
D.  Cyprianus,  ep.,  33.  Pam.  D 

(79)  Ungulis  eraditis.  Ita  malim  cum  ms.  Fuld. 
quam  dieradilis.  Ghrysostomus  Hom.  de  S.  Romao 
martyre  :  «  Tanquam  enim  belluse  quppdam  imma- 
nes  corpue  ejns  circumcid^ntes  carniflccs  latera 
effodiebant,  carnem  deradebant,  ossa  denudabant, 
viscera  ipsa  interiora    pervadebant.  »    Hsec  vpro 
paenamm  genera  recenset  etiam  Theodoret.  adv. 
Grpfco»^  serm.  8.  p.  412  :  Kal  06^  At^Xwc    eTteiaEv, 
etc.^id  est :  «  Neque  vero  tenuera  utsuperinnatan- 
tem  fidem  fecerunt.sed  adeo  profondis  nixam  radi- 
cibns.nt  magna  hominum  multitudo  pro  hisce  reti- 
nendi?  doctrinis  mortem  libentissime  sustinuerit, 
eaqne  inflctari  volentibus,non  iinguas  ad  defensio- 
ncm  objecent.Red  flaprris  humeros,8ed  lampadibus 
latera  terreisque  ungulis,et  cervices  gladiis  suppo- 

Pathol.  L 


suerit,  tympanis  acfldiculis  extenta  fuerit,pali8  in- 
flxa  constiterit,  ab  immanibus  se  feris  laniari  con- 
spexeril,vivique  sunt  inflammati.»  Unde  patet,sttpt- 
iibus  imponere,  hic  esse  crudelissimum  illud  sup- 
pliciigenus,quoinferiorahominis  acutopalo  interra 
erectoimponuntur,itautferreperhumerosetadcer- 
vicem  emineat,  hoc  Grscis  erat  dtva<7xiv$uXeue96ai, 
quod  Hesychius  exponit  dvacTxoXoiriaOvot^  'R  fesiu- 
cam  /o//z.ldcm,(nttvoaXa{xoc  vel  <rxiv8aXau64,ax4Xo<]^, 
i.e,  festuca.  Seneca  quoqueinterterribilem  suppli- 
oiorumapparatum  recensetepist.l4  :  «  Ingensaite- 
rius  mali  pompa  est.ferrum  circaseetigneshabet, 
et  catenas,  et  turbam  ferarum,  quam  in  viscera 
immittat  bumana  Cogita  hoc  loco  carcerem,  et 
cruces,  et  equuleos,et  unicum,et  adactum  per  me- 
dium  hominem,  qui  per  os  emergat,  stipitem,  et 
distracta  in  diversum  actis  curribus  membra ;  illam 
tunicam  alimentis  ignium  et  illitam  et  intentam.» 
£t  Consol.  ad  Marciam,  0  20  :  «  Video  cruces  non 
unius  quidem  generis,  sed  aliter  ab  aliis  fabri- 
catas,  alii  capite  conversos  in  terram  suspendere, 
alii  perobscoBua  stipitem  egerunt,alii  brachiapati- 
bulo  explicuerunt.  »  Et  refero  mollissimos  effemi- 
nati  Mfficenatis  versus  apud  eumdem  epist.  101  : 

Mita  dum  BUperest,  bene  ett. 
fianc  mihi,  vel  acuta 
Si  sedeam  cruce,  sastine. 

Grsci  recentiores  iroTTaXeueiv  dixerunt.  Hujus 
etiam  supplicii  meminit  Procopius,  lib.  iii,  Belli 
Gothici.  Hav. 

(80)  Scobinas.  Et  hec  instrumenla  erant  ad  poli- 
tiorem  ornatum,  Glossarium  KoafiTjxi^piov,  scoba 
dicebant  enim  ita  pro  scopia,  et  hinc  scobina,  et 
verbum  scobere.  Gnido  II,  prior  Garlusiensis.  qui 
obiit  a.  H88,  et  editus  est  a  Ghiffletio  in  statutis 
ejusdem  ordinis  c.  20.§  2.  «  Habcat  itaque  Martha 
laudabile  quidem,sed  tamen  non  sine  sollicitudine 
et  perturbationeministerium  :  necsororemsollicite 
Christi  vestigiis  inha>rentem,  et  quoniam  ipse  est 
Deus,vacando  videntem,spiritum  suum  scobentem 
suamque  orationem  in  sinum  suum  converten- 
tem  ».  Hav. 

(81)  Cervices  ponimus.  Respicit  morem  veterum 
cum,  ut  hodieque  in  Anglia,  securi  percutiebantur 
decollandi  :  nam  apud  antiquissimos,  et  Lucanus, 
lib.  viii  : 

Nondum  artis  erat  caput  ense  rotare. 

QusB  mortis  conditio  honoratior  visa  est  postea,  ut 
patetex  indignatione  Bassiani  apud  Spartianumin 
Vita  Getss  :  «  Ut  et  Papianas  ipse  securi  percussus 
sit,  improbante  Bassiano,  quod  non  gladio  res  pe- 
racla  sit.  »  Hav. 

(82)  Gomphos.  Scaliger  ad  orom  libri  sui  pmen- 
davit  ita  :  q  Gerviccs  ponimus  ante  plumbum  :  glu- 
tinum  et  gomphosis  capiti  sunt  diis  vestris  ;  »  hano 
que  proponit  in  notis  ad  Manilium  p.  509,  adeo 
sibi  piacens,  ut  cum  encomio  repetat  in  notis  ad 
BusPb.  p.  320.  Sed  falliturvir  illustris.  Ita  enim, 
ut  editi  Ruen.  Jun.  la  Gerd»  et  Rig.  et  omnes, 

13 


395 


TERTULLIANI  OPfiRUM  PAR8  I.  —  SBRIES  I,  APQLOGETIGA. 


396 


pite  (83)  sunt  dii  vestri.Ad  bestias  impelliinur,certe  A  tur  dii  vestri  (87).  Iq  iDSulas  (88)  relegamur  :  solet 
quas  Libero  (84),  et  Gybele,  et  GcBlesti  ^^  applica-  et  in  insulis  aliquis  349  deus  vester  aut  nasoi  aut 
tis.Ignibus  urimur  :  boc  et  ilLi  a  priraa(85)quidem  mori  (80).  Si  per  bcc  constat  divinitas  aliquayergo 
massa.  In  metalla  damnamur  (86)  :  iade  censen-      qui  puniuntur  consecrantur,  et  numina  eranl  di- 

Yariae  lectioDds. 
**  RheHf  et  SemL  :  Gereri. 

Gommentarias. 


Bcribendum  est;  sonsus  est  simplex  et  elegans. 
Quod  et  in  ora  codicis  mei  notavii  P.  ScriveriuSy 
Bcribens  :  <<  Scaliger  ad  Manilium,  Cervices,  elc. 
Improbat  epistola  ad  me  sua  Horibertus  Rosweyde 
a.  1602,  et  in  libello  edito  a.  1607,  CerviceSy  etc. 
Ita  distinguendum  videtur,  qucB  minima  mutatio 
est.  Rogo,  utique  cum  sic  optimo  sensu  legatur, 
quid  fluctus  in  simpulo  excitamus.^  Uactenus  iile.» 
Tria  vero,  quie  circa  capita  deorum,  quae  statuis 
imponebantur ,  fiebant ,  recenset  TertuUianus  , 
plumbum^  soudeer%el  vei  soldarx^l  nobis,  quod  ei  a 
soiidare,  quod  in  aureis,  argenteis,  8taouei8,plum- 
beis  fiebat  simulacris ;  gliUinumy  quod  in  ligneis  et 
ex  argilla  confectis,  gompbos,quod  in  coiossis^ubi 
caput  cervicibus,  quod  quidem  ob  longitudinem 
prospectus  non  ita  incurreret  in  ocuJos,  clavis  fer- 
reis  affligebatur,  vei  plumbeis  binis  aut  ternis,  ut 
hodieque  est  videre  Roms  in  antiquissimis  statuis 
teste  Scaligero  ad  Euseb.  vers.  226.  Quo  respicit 
Jeremias  propheta,  cum  de  illis  dicit,  x,  4  :  il//i- 
gunt  gomphis  et  malteiSf  ne  fatiscani.ConfeT  Isaiam, 
cap.  XLi,  7.  Modum  vero  conjungendi  per  gluti- 
num  et  plumbum,  plus  uno  in  loco  docet  insignis 
artifex  Fomponius  Gauricus,  in  eleganti  libello  de 
sculptura  seu  statuari,  qui,  post  repetitam  bis 
terve  editionem,  novissime  accessit  Vitruvio.  Glo- 
sarium  Gr.  LaL  II,  Steph.  r6fx<^oc,  iicfoupoc,  Com- 
pages,  Sadis,  losignis  locusest  in  Actis  S.  Thyrsi 
n.  21,  de  simulacris  :  «  Quia  ipsa  magis  teguntur 
gomphis  ferreis,  et  plumbo  et  saxo.  »  uol].  Alod.  : 
GLuitni  ei  correptos,  nepcio  quid  sibi  velit,  Adduset 
Uerrld.  ita,  sed  maledistinguit,  c,  p.  a.  plumbumt 
et  aluiinumy  eto.  Hav. 

(83)  Sine  eapite,  Demere   enim   solebant  caput 
alicujus  dei,  ut  atiud  imponerent;  ita  Vespasianus 
caput  Neronis*  culosso  ejus  ademit  et  caput  solis 
haoens  septem  radios  imposuit,quo  rursus  dempto 
sacrilege  suum  caput  imposuit  Gommodus,ut  nar- 
rat  Spartianus  in  Vita  ejus.  Apud  Suetonium   in 
Tiberio,  cap.  58  ;  x  StatuflB  quidem  Augusti    caput 
dempserat,  ut  alterius  imponeret.  •  Ubi  summus 
Gasaubonus  notat    frequens  itlud   apud  Rhodios 
fuisse,  de  quorum  statuis  urbam  homines  dicere 
sint  soliti,    eas  esse  histrionibus  similes,   addu- 
ctique  bunc  Dionis  Chrysostomi  in  Rhodiaca   ora- 
tione   locum   :    "Qairep   ^«,0   ixeivu)v  ^xaorov   aXXox' 
aXXov    eiaeivai,  xai   xou^    div^pfavxac   auToT,    aXAoxe 
hXkoL   Xa(x€aveiv  itp^acoTia,  xai    fjiixpou  8tTv    6icoxpi- 
vofjiivou;  iTcavai.  Et  apposite  ad  hunc  locum  citat 
Scaliger  loco  supra  notato    illum    Hieronymi  in 
cap.  III  Habacuci  :  «  Si  quando  tyrannus  detrun- 
catur,  imagines  quoque  ejusdei  onun!ur,et8tatua  : 
et  vultu  tantuiniiiodo  commutato,abIatoquecdpite, 
ejus  qui  vicerit  facies  superponitur  ;  ut  manente 
corpore,  capitibus  praBcisis,  caput   aliud  commu- 
tetur.  »  Quandiu  igitur  caput  dei  commutetur,  est 
sine  capite,  imo  a   prima   fabrica,   antequam   vel 
plumbo,  Tel  glutino,  vei  gomphia,  caput  humeris 
et  cervicibus  apletur.  Hav. 

(84)  Lybero  et  Cybele.  Bacchi  enim  currum  tigri- 
des  et  lynces  trahunt,  de  Gybele  vero  Lucret, 
lib.  II,  vers.  600. 

Hanc  veteres  Grajam  docli  cecinere  poetffi 
SedibuB  in  curru  Dijugos  agitare  leones. 

Apparet  res  ex  Boissardi  tabula  Autiq.  iii,  47,Grut. 
Thes.  I,  27,  et   nummis   prsclaris,  quos   oiim  in 


Thesauro  suo  vulgavit  Patinus  p.  82  et  158,  sed 
nuta  quod  ibi  quadrijugi  appareant  ieones.  Nomen 
Goelesti  apud  Asios,  tutelare  Garthaginis  numen  : 
et  hodieque  in  nummis  Severi  et  Uaracalls,  qui 
ex  Africa  oriundi  visitur  currenti  insidens  leoni, 
dextra  fulmen,  IflBva  sceptrum  tenens,  oaput  oiDCla 
diademate,  prout  etiam  reprssentatur  in  gemma 
cornal.  Daotyliotbecffi  Goleo  Grooov.  n.  566,  quo 
Bculptura  notari  debet,  quoniam  in  nummis  pro- 
fulmine  crotalum  suspicabatur  Antonius  Augusti- 
nus.  Huius  deae  etiam  duobus  leonibus  cinctssta- 
tua  valde  memorabiiis  occurrit  apud  Boissard. 
B  ArUiq.  iv,  p.  95,  qu«  eadem  conapicienda  prtBbelur 
in  Thesauro  Gruteri,  novffl  editionis  tom.  I  p.  86. 
Plura  de  hac  dea  ad  cap.  24,  Male  alis  Edit.Cerdn. 

(85)  A  prima.  Gerte  dum  rudis  adhuc  inateria 
de  monte  effossa  igni  coIiiquatur,non  tantum  quum 
formis  infunHitur.  Hav. 

(86)  In  metalla  dafr.namus.  Hoo  quidem  queritor 
Hilarius  contra  Constautium  Augustum,  oui  ipsos 
adhuc  episcopos  huic  operi  damnavit.  Verbaejus  : 
«  Jussos  a  te  episcopos,  quos  condemnare  nuilus 
audebat,  etiam  nunc  ecclesiasticis  frontibus  scri- 
ptos  metaliicffl  damnationis  titulos  recensere.  » 
Et  Ducifer  Galaritanus  Kpiscopus  lib,  i  pro  Atba- 
nasio  ad  eumdem  Gonstantium.  Lag. 

(87)  Dii  veslri.  Sunt  enini  vel  ex  metallo  qu«- 
dam,  vel  saxo,  vel  marmore.  Lucianus,  de  sacrifi- 
oiis  :  "OfJLCj^  3*  oGv  o\  7capi6vxe<,  etc,  i.  e.  «  Atta- 
men  qui  templa  ingrediuntur,  non  jam  arbitraa- 
tur,  se  videre,  vel  ebur  ab  Indis  advectum,  vel  e 

Q  Tbracumvenis  efTossum  aurum  :  verum  ipsum 
Saturni  Rhefieque  filium  a  Phidia  in  terram  hospi- 
tem  adductum.  »  Noster  infra  cap.  29,  de  statuis 
deorum  :  «  Puto  autem  et  he  ipeflB  materias  de 
metallis  Gesarum  veniunt.  »  Hav 

(88)  Insulas  Ita  Fuld.  et  Rig.  sed  Ald.  in  insula\ 
Herald.  in  insulis.  Aiii  mox  aliquis,  non  pro  more 
Nostri.  bolebant  olim  damnatis  quibusdam  igni  et 
aqua  interdicere,  quomodo,  nemine  necessaria  bsc 
vitffi  prsbere  austo,  peribant  misere.  Successit  in 
hujus  crudelitatis  locum  relegatioin  insulam.sive, 
ut  loquuntur  JGti,  deporlatio,  steriiem  plerumque, 
utpote  ibidem  necessariis  ad  vitamrebusdeficienti- 
bus  plerisque  :  non  dissimilis  valde  poena.  Legell. 
Digcst.  de  Pwnis  :  «  Deportatio  in  lecum  aqus  et 
ignis  interdictionis  successit.  »  Lege  I,  Cod.  de 
Repudiis  :  «  Bi  matrimonium  quidem  deportatiooe, 
vel  aqua  el  ignis  interdictione  non  solvitur.  •  la- 
citus  de  Gassio  Severo,  iv  AnnaL  21   :  «   Bonis 

{)  exutus,  ^'nterdictio  igni  atque  aqua,  saxo  Scripbio 
oonsenuit,  »  Hav. 

(89)  Ant  nasci  aut  mori,  In  Delo  Apollo  et  Diana, 
In  Samo,  ad  Imbrasum  fluvium  Juno,  sub  vitice 
planta,  prout  patet  ex  singularissimoapud  Segum 
nummo  p.  171.  in  GreU  ipse  Jupiter  supra  c  10  et 
infra  c.  25  :  «  Scd  non  statim  Jupiter  suprac.  lOet 
Romanis  fascibus,  >  etc.  Lactantius  quoque  hist. 
Div.  lib.  i,  c.  2.  «  iEtate  peesumata,  in  Greta, 
vitam  commutavit,  etad  deos  abiit.  Euocque  Gure- 
tes  filii  sui  curaverunt,  d*>coraveruntque  eum.  Et 
sepulcrum  ejus  est  in  Creda  in  opido  Gnosso,  et 
dicilur  Vestam  hanc  urbem  creavisse.  In  qua  se- 
pulcro  ejus  est  inscriptum,  h  ZeiK  tou  KptJxou,  id 
est  Latine.  Jupiter  Seturni.  »  Quamobrem  etiam 
Gredffi  urbs  Icrapyrnaineifrnum  nati  atqueeducati 
Jovis,  aquiiffi  typomen  nummis  signavit^  ut  videre 


.  ■ 


m 


APOLOGBTICUS  ADY.  QBNTES. 


398 


enda  supplicia.  Sed  plane  non  sentiunt  (90)  has  ^ 
•iajurias  et  contamelias  suab  fabricationis  dii  vestri, 
sicut  nec  o]>sequia.  0  impi®  343  voces,  o  sacri- 
lega  coDvicia !  infrendite,  inspumate  !  iidem  estis, 
qui  Senecam  aliquem  pluribus  et  amarioribus  de 
vestra  superstitioDe  perorantem  reprehendistis  ^' 
(91),  igilur  si  statuas  et  imagiuos  frigidas  mortuo- 
ram  suorum  sirailiimas  non  adoramus,  quas  milvi 
et  mures  et  arane»  intelligunt  (92),  noDue  laudcm 
magis,  quam  poBoam,  merebatur  repudium  agoiti 
erroris  ?  Possumus  enim  videri  Isedere  eos,  quos 
certi  sumus  omnino  non  esse  ?  Quod  non  est^  ni- 
bil  ab  uUo  patitur,  quia  non  est  ^*. 

CAPUT  XIII. 

AaGOHENTOii.—  Si  lamen  hsec  numina  censeri  velint, 
colere  idique  oportebat,  non  spemere,  quod  tameh 
passim  facere  illos  ostendit,  cum  singuli  plures  co 


B 


mortuis  quoque  id  konoris  quod  diis  habeatur,  qui 
tanto  dignius  scilicet  imperatoribus  etiamnum  vi^ 
ventibus  tribmtur,  quoniam  344  et  ipsi  deos  fa- 
ciunt ;  at  certe  meretricibus,  dnasdis^  simitibusque 
pubticab  libidinis  victimis,non  sine  insigni  deorum 
contumelia,  licet  ii  ipsi  nihilo  nobiliores  sint,  ad- 
dici  potest, 

Sed  nobis  dii  sunt,  inquitis.  Et  quomodo  vos  e 
contrario  impii  et  sacrilegi  et  irreligiosi  erga  deos 
vestros  deprebendimini,  qui  quos  prffisumitis  esse, 
negligatis,  quostimetis,  destruatis^quosetiam  vin- 
dicatis,  illudatis?  Hecognoscite,  si  mentiar.  Primo 
quidem^cum  alii  alios  colitis>  utique  quos  non  co- 
litis  oHenditis  (93).  Prslatio  alterius  sine  contu- 
melia  alterius  noo  potest  procedere,  quia  nec  elec- 
tio  siae  reprobatione.  Jam  ergo  contemnitis  quos 
reprobatis,  quoB  reprobaudo  offeoderenon  timetis. 

-,-,..  Nam  ut  supra  perstrinximus  *•,  status  dei  cujusque 

lant,  cum  divinitas  ab  humano  pendeat  arbitrio  .  «stimatione  pendebat.  Deus  non  erat. 

cum  simutacra  eorum,  ul  domesttca  instrumenla  *"  ^»^ "»••"«'  «»  i   .      .   »      ,     """"'''"*•» 

pignerentur,  vindiuntur,  nec  pnvata  tantum,  sed  quem  homocoDBuItus  noluissetet  nolendodamnas- 

etpubtica,  ut  adeo  majestas  qucestuaria  efficiatur',  set.  Domesticos  deos  (94),  quos  lares  dicitis,  do- 

Yarise  lectiones. 

"  Herala.  e  cadd.  PtU.  et  Borg.  :  quam  pluribus  et  amarioribuB  —  reprehendistis,  Wouwer.  e  codd, 
Pithxi  et  F.  Vrsini :  non  reprehendistis  Cod.  Lugd.  ed.  Rhen.  et  Ald.  :  plue.  et  a  majoribus  ^  reprehen*' 
distis  vel  reprehenditis.  Cod.  Fuld.  :  perorantem  probetis.  Rig.  et  Haverc.  :  aliquem  —  peror.  probatis. 
*^  Ab  eo  patttur  qui  uon  est,  Semler,    ^*  preestruximus.  Seml. 

GommeDlarius. 

est  apud  Palin  in  Thes.  p.  22,  et  Spanh.  de  Usu  et 
Pr.  iV.  p.  475,  qui  etiam  iude  ex  Tristano  Jovis 
KPHTAFENOrs  meminit.  Hav. 

(90]  Non  senitunt.  Jeremias  in  libro  Barachi  cap. 
Ti,  23  :  Neque  sentiebant  cum  funderentur.  Hidicule 
sque,  sed  alio  sensu,  de  Baccho  vapulante  iEacus 
apud  Aristophanem  iu  Hanis  Act.  ii,  sc.  vi. 

KrTcep  6e6c  -^Ap  loriv,  ouxalvOi^dSTott,  ^  satis  significavit,  quantum  in  idolis  squalloris  re- 

i.  e.  Si  enim  deus  est,  nihit  plagarum  sentiet.  Hav.  ^  sideret,  quandoquidem  araneae  in  ipsis  habitare 

(91)  hdem  estis  qui  Seneram  atiquem  pluribus  et 
amarioribus  de  vestra  superstitione  perorantcm  pro- 
btUis.ln  librisscilicet  quos  de  super^titione  Roma- 
norum  cocnposuit,  qui  libri  citantur  ab  Augustino 
lib.  VI  de  Civ.  Dei.  Dixit  autera  Septimius,  aliquem 
Senecam,  ut  aiibi  passim,  aliqua  I>ido,  aliquis  Li- 
ctaous,  aliquis  Lazarua.  Itaque  non  est  quod  mo- 
vere  nos  debeat  auctoritas  codicis  Pithceani  c^uem 
laudavit  Nic.  Paber  prsfatione  ad  Senecam  editum 
Laletias  M.  D.  lXXXVII.  Credo  quia  tunc  tempo- 
rie,  cum  editio  ilk  Seneca;  prodiret,  adhuc  in  Tor- 
talliano  legebatur  :  «  Pluribus  et  majoribus  pero- 
rantem  reprehendistis.  »  Quae  scriptura  vitio  non 
carebat.In  vetustissimo  exemplari  bibliotbecffi  Pu- 
teaoae  disertissime  scriptum  legimus  :  «  Idem  es* 
tis  qui  Seoecam  uliquem  pluribus  et  amarioribus 
perorantem  reprehendistis.  »  Omissa  perperam  in 
postremis  istis  dictione,quam  servavit  Pitthoeanus, 
eoque  sane  prsestat.  In  Fuld.  legitur  probatis.  Rm. 
—  Qui  Senecam  aiiqu^m.  Seneca  volumen  scripsit 
de  supe.rstitione  gentilium  cujus  meminit  Aurelius 
Ao^ustinus.  Rhenanus.  —  Senecam  aliquem  Exstat 
bojus  de  superstitione  fragmentum,  quod  affert 
Upsius  Vib.u^FJ^ct.  cap.  18,et  sumpsit  ex  August. 
lib.  VI  de  Civ.  Dei,  cap.  10.  Lac. 

(02)  Quae  milvi,  et  mures,  et  aranev  intelUgunL 
Hoc  est,  Sciunt  non  esse  deos  ;  sed  aera,  vel  saxa, 
vel  ligna.  In  iis  ergo  nidulantur.  Imo  hsc  ipsa 
que  pro  diis  colitis,  inquinare  omni  contumelia 
non  verentur.  Nempeid  sibi  per  ipsos  impune  fore 
iQtellignnt.  Huc  pertinet  lepida  illa  Priapi  Dora- 
tiani  dejeraiio, 


—  Milvus,  et  mwes,  et  aranese.  Glemens  Alex., 
Arnobius,aliique  vetustissimi  christianse  religionis 
defensores,  deorum  apud  gentiles  stultitiam  argue- 
bant  ex  incuria  et  sordibus  quibus  scatebant,  cum 
mures  in  iis  nidularentur,et  aranese  teias  extende- 
rent.  Sicque  Romanus  ille  imperator  qui  seniorum 
opera  decem  millium  pondo  aranearum  coegerat, 


Mentior  at  si  quid,  merdis  caput  inquiner  albis 
GorvorQKD.  Rio. 


Bolerent.  Le  pr. 

(93)  Non  coliiis,  offenditis.  Quorum  itaque  iram 
miseri  et  vindictam  exspectare  babebant.  Gurtius 
de  Alexandro  in  nece  Cliti  1.  viii,  c.  2  :  «  Scrutan- 
temque,  num  ira  deorum  ad  tantum  nefas  actus 
essel,  subit,  anniversarium  sacrum  Libero  patri 
noo  esse  redditum  statuto  tempore,  itaque  mter 
vinum  et  epulas  caede  commissa,  iram  dei  fuisse 
manifestam.»Quffi  eadem  cum  narrasset  Arrianus, 
lib.  IV,  p.  163,  edit.  Gronov.  prudenter,  ut  pbilo- 
Bopbus,  addil  :  'Eiret  ou8*  auT(|>  axovxt  i^v  i^  (jlt^viv 
Tou  Oefou,  {jiaXXov  ^  ttjv  auTou  xax(5TT)Ta,  dvacp&p£- 
o-Sai  Ti^v  ffU[i^opav.  •  Siquidem  non  ingratum  ei 
erat,  casum  illum  ad  iram  numinis  potius  quam 
ad  suum  maleficium  referri,»  Ingens  itaque  admi- 
ratio  virtutisC.  Fabii  Dorsonis  apud  Livium,  lib.  v, 
c.  46,  qui  Capitolio  a  Gallis  obsesso  sacrifioium 
genti  suffi  in  colle  Quirinali  solemne,  per  medias 

i^  hostium  stationes  vadens  peregit.  Sed  vanos  hos 
metus  non  immerilo  ridet  Lactantius,  lib.xi,  c.l7  : 
«  Quoties  autem  pericula  impendent,  ob  aliquam 
ineptam  et  levem  causam  se  profitentur  iratos  : 
sicut  Juno  Verroni,  quod  formosum  puerum  in 
templo  Jovis  ad  exuviastenendas  collocarat  :  et  ob 
hanc  causam  Romanum  nomen  apud  Gannas  pene 
deletum  est.  »  Cum  etiam  satis  ridicule  apud  Lu- 
cianum  in  Philospende  eereus  aliquis  Hippocrates 
neglecto  solum  sacriQcio  omnes  pixides  et  cuncta 
medieamenta  perturbet,  ut  narratur  ibi  pag.  483, 
Pro  proredere,  ms.  Fuld.  mox  habet  esse.  Hav. 

(94)  Domesticos  deos.  Qiiomodo  Lares  etiam  ap- 
pellat  HieronymuB  in  Isaifls  cap.  lviii  :  «  Noilus 
fuerit  iocus,qui  nonidololatriffi  sordibusinquinetur, 
Bed  in  tantum,  ut  post  fores  domorum  idola  pone« 


399 


TERTULLIANI  OPERUM  PaRS  L— SERIBJS  I,  APOLOGBTICA. 


400 


mestica  potestate  tractAtis  pignerando,venditando,  A  forum  petitnr ;  sub  eadem  voce  praeconis,  snb 


demutando  aliquando  in  cacabulum  (95)  de  Sa- 
turno  ^S  aliquando  in  trullam  de  Minerva,  ut 
quisqoe  oontritus  atque  contusus  est,  345  dum 
diu  colitur,  ut  quisque  dominus  (96)  ^'^  sanctiorem 
expertus  est  domesticam  neeessitatem.  Publicos 
flBque  publico  jure  fcBdatis,  quos  in  hastario  vecti- 
gales  habetis  (97).  8ic  Gapitolium,  sic  olitorium  (96) 


eadem  hasta  (99),  sub  eadem  adnotatione  quffistoris 
divinitas  addicta  346  conducitur.  Sed  enini  agri 
tributo  onusti  viliores,  hominum  capita  stipendio 
oensa  ignobiliora ;  nam  hse  ^"  Bunt  not»  captivita* 
tis.  Dii  vero  qui  magis  tributarii,  magis  sancti ; 
imo  qui  magis  sancti,  magis  tributarii.  MajestaB 
qusstuaria  efQcitur.  Gircuit  cauponas  (1)  religio 


Yarise  lectioues. 

**  In  edd,  Rhen.  et  Gelenii  desunt  vv.  aliquando  in  cac.  de  Saturno.  codd,  FtUd.  et  Lugd.  :  caccabnlum. 
*'  Dominum,  PariSy  Deum  Hav.    *•  HaBc  Paris» 

Commentnrias. 


rent,  quos  domesticos  appellaQt  Lares,  et  tam  pu- 
blice  quam  privatim  animalium  suorum  sangui- 
nem  funderent.  »  Vide  III  Guperum  in  Inscript.  et 
Marmorib.  Antiq.  Homeri  Apolbeosi  subnexis  p. 
279,  ubi  de  Sylvano,  PboBbo,  et  Jove  ipso  domes- 
tico  erudite  disserit,  et  hoc  Auctoris  in  partes  vo- 
cat.  Hav. 

(95)  Caccabulum.  Ita  manifeste  Membr.  Fuld.  et 
Lugd.Bat.  non  cacabulum.  Qua  voz  etiamsi  notione 
Bpurca  passim  non  occurrat,  ullro  tamen  patet 
adhibita  esse  cum  altera  voce  trulUif  ut  instru- 
menla,  quibus  ventris  et  vesica)  onus  excipiatur, 
notet,ut  vero  deos  in  vasa  iramundis  usibus  desti- 
nata  commutari  dicit  noster,  ita  et  Minucius  inde 
illos  ipsos  derivat  p.  26  :  Deus  xreus  vel  argenteus 
de  immundo  vascula,ui  sxpius  factum  Mgyplio  regi^ 
conflato,  Horum  certe  sorores  esse  elegans  doceat 
locus  ab  Eimenhorsio  adductus  Philonis,  de  Viia 
Contemplat.  p.  610  :  ""Uv  toL  diSeXcpa  [lipr^  xal  auY 
vevTj  XouTpo(p6poi  fB-^^iavt.  xai  iroSov^Tcrpa,  xai  aXXa 
orXa  Tcov  ^TiuoTipcuv,  a  Tzph^  Ta^  iv  axoT((>  XP'^^^ 
(tTzriptzii  |AaXXov,  f)  t^c  ^^  'pw'^^ ;  i.  e.  :  «  Quorum 
[sc.  Rimulacrorum]  cognat»  partes  versn  sunt  in 
serias  el  peliuvia,  cmteraque  vasa  sordida  adhi- 
benda  secretis  usibus.  >  Desunt  haec  in  Rhenana. 
Hav. 

(96)  Ut  quisaue  Deum  Ita  ex  Ms.  Fuld.  Eigaltius. 
At  Latinius.Rnen.Aldus,  Pamelius  uniter  malunt: 
«  Ut  vel  (prout  Aldus)  quisque  dominum  sanctio- 
rem  expertus  est  domesticam  necessitatem.  » 
Quod  quamvisbonumetaptumfaciat  8enBum,longe 
tamen  Fuldensem  scripturam  prsfero.  Viderat  et 
Scalig.qui  Dominum  emendat.Ait  enim  revera  illos 
cognoscere  nihil  sibi  boni  a  diis  istis  accedere,qui 
majori  vi  subjecti  sunt,  necessilati  nempe  domes- 
ticae.  Itaque  Martiaiis  ad  Priapum  suum  viii,  40  : 

Non  horti  neque  palmitis  beati, 
Sed  rari  memoris,  Priape,  cuatos, 
Ex  quo  natus  es,  et  potes  renasci, 
Furacea  iDOueo  maDus  r«ipellas, 
Et  ailvam  domini  focis  reserveB. 
Si  defecerit  hoc,  et  ipse  ligoum  ee. 

Huc  facit  et  Diagors  itlud  scomma  apud  Epipba- 
nium  in  libro  Ancoratus,  ut  in  penuria  ligni  Her- 
culem  suuro  ligneum  excus8it,et  per  ludibrium  ad 
ipsum  dixit :  Age  Hercules,  decimum  tertium  la- 
horem  subiturus  adesto^obsonium  nobis  cocturus. 
Et  sancinquit  Epiph.  accepium  ipsum  in  scandulas 
fidit.  perHndens  prnprium  Deum,  velut  qui  nullus 
esset,et  apposito  ilti  prandio,  illudens  pascebatur. 
In  Graeca  ed.  mihi,  p.  512.  Ook  axououai  Yap  Aia- 
'ytipou,  etc.,Aldus  habet  :  «  Et  quisque  dominum.» 
Pomelius,  llerald.  et  la  Cerda  :  «  Ut  quisoue  dp- 
minus  sanctiorem  e.  d.  n.  »  Sed  forsan  olim  ita 
Bcriptum  :  «  Ut  quis']ue  Dominus  Deum,i  etc.HAv. 

(97)  Quas  in  hastario  vectigales  habetisApsQ  lib.  i 
ad  Nationes  dixerat  :  Quos  in  hastarium  reges- 
sistis.  Hastarium  igitur  est  Liber  hastarius,  seu 
Tabularium  et  Regestum  vectigaliorom,  qusB  sub 
flusta  et  voce  prasconis  quinquennio  quoque  addici 


redemptoribuB  solebant.  Sic  forics  conducebantur  : 
sic  forum  olitorium,  et  alia  bujusmodt  publica: 
nam  et  Serapea  et  Gapitolia  eodem  Jure  proscripta. 
Denique  sub  eadem  hasta  Capitolium  etOlitonuni 
addicebatur  petenti  redemptori.  Sed  quid  transibat 
ad  redemptorem  ea  addictione  ?  Hoc  videlicet,  ut 
B  olilorio  foro  in  quinquennium  addicto,  ex  merci- 
moniis  quflo  inibi  toto  eo  tempore  proponerentur, 
certas  stipes  cogeret ;  similiter,  Gapitolio  conducto, 
exigeret  mercedes  pro  iis  qus  notat  ipse  Tertul- 
lianus,  lib.  i  ad  Nationes  ;  cap.  10,  pro  solo  templi, 
pro  aditu  sacri,  pro  stipitibus,  pro  ostiis.  Rig. 

(98)  Sic  olitorum,  Ita  recte  Rigaltius,cuiastipu1a- 
tur  Ms.  L.  b.,  et  lib.  ad  Nat.  et  edit.  Aldina,  aiii, 
«  Si  Gapitolium,  si  olitorium.u  Totum  hunc  locum 
male  perceptum  ab  Interpreiibu8,qui  multis  inso- 
dant,  ut  sensum  idoneum  eliciant,  solus  recte 
explicavit  Nicolaus  Rigaltius,  (juem  vide.  Atqui 
TertuUianus  hic  non  de  venditione  deorum  vel 
statuarum  ex  praeda  et  manubiis  hostium  parta- 
rum  agit,ut  sumniat  in  Gerda,  sed  de  conductione 
seu  locatione,  unde  vectigal  fisci  publici  augeba- 
tur.  Scilicet  non  attenderunt  viri  docti  eximiam 
antiquitatis  notitiam  nohis  bic  indagari.  Nam  ut 
ubique  omnia  Romae  statuarum  eraot  plena,  ita 

Q  ut  quasi  alter  populus  esset,  adeoque  non  imme- 
rito  ille  apud  Petronium  dicat :  t  Utique  nostra 
regio  tam  prffisentibus  plena  est  numinibus.  ut 
facilius  possis  deum  quam  hominem  invenire  ;  >* 
totque  deorum  «edes.  ut  et  hic  potuiBsetexclamare 
GrsQCulus  ille  :  Audiie  templa;  ita  Capitolium  illius 
maxime  ornatum  erat,  quod  a  publicanis  oondu- 
cebatur,  ut  pro  aditu  sacri,  pro  boIo  templi  ^t 
Bimilibus,  unde  gratis  deos  non  licere  nosse  ait, 
s^dituis  etoustodibus  ingens  proveniret  emolumen- 
tum.  Eodem  itaque  modo  ut  olitorium  forum,  ubi 
olera  vendebant,  petebatur,  etiam  Gapitolium  et 
templa;  sacra  maxime  licitabantur  ab  aliis  in  com- 
modum  suum  et  publicum.  Hav. 

(99)  Sub  eadem  hasta.  De  bastarum  et  auctio- 
num  origine  ac  ritu  videri  possunt  Alexanderah 
Alexandro  III,  16,  et  Junius  RabiriuB,  cujus  liber 
ex  editione  Parisiensi,  ann.  1554,  4,  insertus  est 
tomo    V  TheSy  Grseviam.  Conferri  cum   his  debent 

r\  verba  ex  lib,  ad  Nat.  i,  10,  quse  totum  hoc  unice 
illustrant.«  Jam  primum  quos  in  baBtarium  reges- 
sistiSfPublicanis  subditatis,  omni  quinquennio  in- 
ter  vectigalia  vestraproscripto,adducitis  :  sic  Sera- 
peum,sicCapitoIium  petitur,  addicilur,  conducitnr 
divinitas  sub  eadem  voce  praeconis.  eadem  exac- 
tione  qussttHris. »  Ubi  e»eregie  etiam  ante  Rigallium 
qusecunque  huc  pertinentdocuit  doctissimuB  Jutus 
Gothofrenus,  ostenditque  in  quinquennium  a  pu- 
blicanio  fuisse  conductum.  Hav. 

(1)  Circuit  cauponas.  Gentilium  turpissimum  lu- 
crum  arguit,  apud  quos  sacerdotes  Cybeles  stipem 
ostiatim  cxigebant,  unde  sat.  viii  Juvenalis  : 


Inter  carnificea,  et  fabroa  eaudapioaroni, 
Et  resnpinati  ceseantia  lympana  GalU. 


La  Pa. 


401 


APOLOGETICUS  ADY.  GENTES. 


403 


meodicans  (2).  Ezigitis  mercedem  (3)  347  pro  X.  ^^^  addicitis  '^  Accepte  ferent   dii  vestri,  imo 


solo  templiy  pro  aditu  saori  (4)  ;  non  licet  deos 
nosse  gratiSy  venales  sunt.  Quid  omnino  ad  hono- 
randos  eos  facitis»  quod  non  etiam  mortuis  vestris 
conferatis  ?  «des  proinde,  aras  proinde  ^*.  Idem 
habitus  et  insignia  in  statuis.  Ut  setas,  ut  ars,  ut 
aegotiam  mortai  fuit,  ita  deus  est.  Quo  differt  ab 
epalo  Jovia  (5)  eilicernium,  a  simpulo  ^  obba  (6), 
ab  haruspice  poliinctor  ?  nam  et  baruspex  mortuis 
apparet  (7).  Sed  digne  imperatoribus  defunctis 
bonorem  divinatis  dicatis,   quibus  et  viventibus 

YarifiB  lectiones. 

^*  JEden  perinde  aras.  Paris.  ^^  Rhm,  et  Gelen. :  simpuvio.  **  Adjicitis,  Paris.  ^  Rken.f  Ald.f  Sca^ 
liger  :  Larentiam.  Cf.  Minuiii  Fel.  Oct.  c.  25.  **  aut  addit  Paris.  ^  Gincedum,  Semler,  **  Hav.  e  cod. 
Fidd. :  qaod  soii  ab  antiquitate  praQceperant.  Rig.  :  peroeperant. 

Gommentarius. 
(2)  Religio  menditms.  GolL  Mod.  religionem.  Lu-  B  gessit  Kippingius,  Antiq.  Rom.  p.  209,  nov»  edi- 


gratulabuntur,  quod  pares  eis  fiant  domini  sui  (8). 
Sed  cum  Larentinam  '*,  publicum  soortum,  velim 
saltem  Laidem  aut  Phrynen,  inter  Junones  et  Ge- 
reres  ao  Dianas  adoratis  ;  cum  Simonem  Magnum 
statua  (9)  et  inscriptione  ZM  sancti  dei  inaugura- 
tis ;  oum  de  pffidagogiis  '^  auliois  nescio  quem  syno- 
di  '*  deum  (10)  facitis  :  licet  non  nobiliores  dii  ve- 
teres,  tamen  contumeiiam  a  vobis  deputabant,  hoc 
et  aliis  licuisse,  quod  solis  antiquitas  contulit  *K 


oretius  non  sine  aculeo  lib.  ii,  vers.  624. 

Ergo,  cam  primam  magnas  inTecta  per  arbes 
Maniflcat  tacita  mortaleB  multa  salute, 
iEre  atque  argeuto  sternant  iter  omne  varium, 
Largifica  atipe  ditantas. 

Noster  rursus  c.  42  :  «  Non  enim  sufficimus,  et 
hominibus,  et  diis  vestris  laendicantibus  opem 
ferre.  ■  Minucius  p.  26,  «  Mendicantes  vicatim  aeos 
ducunt ;  »  ubi  vide  Interpretes.  Hunc  tamen  looum 
inteliigi  deberenon  decircumforaneissaoerdotibus 
ei  ostiatioQ  mendicante  religione,  sed  de  invitatione 
pQblica  ad  locationem,  abunde  ostenditur  in  lib. 
ad  Nat.  i,  10  :  «  Negotiatio  religione  proscribitur, 
sanctitaa  locationem  mendicat.  »  Faflitur  itaque 
Pamelius.  Uav. 


tionis.    De   SUicemio  vide  Donatum  ad  Terent. 
Adeiph.  p.  299.  Hav. 

(7)  Apparet.  Hinc  patet  quomodo  hoc  verbum 
debeat  accipi  in  lib.  ii  ad  ffat.  c.  5,  quem  locum 
una  opera  emendabo  «  Gui  (deo)  apparero  videatur 
universa  negotiatio  mundalis  proveniens  ad  humani 
generis  utilitatem,  et...  onem.  »  Supplet  Golho- 
fredus  seu  accessionem  ?  ego  vero  et  laesionem  ? 
Docent  id  quse  prscedunt,  qusB  sequuntur.  Hav. 

(8)  Domini  sui.  Admirabiliter  t  Ipsi  enim  jam  in 
numinum  ordinem  rediguntur,  qui  ante  et  diis  im- 
perabanty  et  faciebant  deos.  Manilius,  lib.  iv, 
de  Aug. 

Jam  facit  ipse  Deos,  mittitque  ad  tidera  numen 
Majat,  et  Aagasto  crescit  sub  principe  numen 


(3)  ExigitU  mercedm.  Qaam  publioanis  pendere  »''  consecpationem  divi  Julii ;  quem  hmc  fprmatO' 
n^trirJt,  nam  dTloMUone^^ut  appawt  ex  lib  T,  P-Pf"»"  "«»«'»8  appellat  imperator  idem  et 
od  m. ,.  10':  «Majeetae  constituitur^rquistum :  c  ^l^Z^^^LiZ^^^^r^Zh^TX' Z^  f^Z^^C 

Degotiato  religione^  prosoribitur,  eanctiti^R  locatio-  ^  rt°.  pI"!®"/'^^^?:,!'?  '  Htn.  m 

nan>  r^ ^w^Ai^z*  .  r.^;^*i^  w^^^^Ae^r^  ^.^.r.i»*Ar»       1^01^  quoquo,  sod  dus  talibus  digna  Neronis  vox 

nem  mendioat :  exwtis  mercedem  pro  solo  tem-      ^^^^  Senecam  in  Octavia  vers.  450. 


igitis  merceoem  pro 
pli,  pro  aditu  saori,  pro  stipibus,  pro  hoHtiis,  ven- 
ditis  totam  divinitatem,  non  licet  eam  gratis  coli  : 
pias  denique  publioanis  reflgitur,  quam  sacerdoti- 
bus.  »  Pro  saeri  God.  Fuld.  legit  sacrarii^  et  pro 
konorandoMt  ibidem  inhonorandos.  Hav. 

(4)  Pro  aditu  sacri.  Quid  itaque  mirum,  si  et 
Judei  anauam  pensionem  dare  coacti  fuerint  pro 
loco  ia  quo  sacra  sua  transigebant  ?  Vide  infra 
cap.  18  ad  illud  :  vectigalis  liber  soilicet,  ut  Juve- 
nal.  Sat.  iii,  15  : 

Omoit  enim  popalo  mercedem  pendere  juasa  ett. 
Arbor,  et  ejectit  mendicat  aylva  camoeniB. 

Uendicat  potea  dicit,  ut  Noster  supra  :  Gircuit  oau- 
ponas  religio  mendlcans.  »  Hav. 

(5)  Ab  epulo  Jovis^  etc.  Epulum  coona  est  Jovi 
jam  grandi  deo  sacra,  silioernium  proprle  erat  r> 
coDvivium  funebre  senibus  ezhibitum.  Simpulum 
vel  Simpuvium  vas  erat  quo  in  sacrificiis  vinum 
libatur,  obba  vero  erat  vasis  ventricosi  genus, 
quo  diis  manibus  litabatur.  Le  Pr. 

(6)  A  simpulo  obba,  Diligenter  de  hisce  e^erunt 
Interpretes.  Nibil  differre  ait  epulum  Jovis  jam 
natu  graadis  a  funebri  senum  convivio,  nec  vasa 
et  ntensilia  in  utroqae,  nec  ministeria,  qus  cuncta 
•00  nomine  appellat.  Dicebant  vero  :  •  Simpulum 
et  simpuviura,  »  quomodo  est  apud  Rhenanum. 
lode  foraan  diversa,  quod  hoo  ex  Iigno  esset,  illud 
fictile.  Nonius.  «  Simpuvium  est  vas  ligneum.  » 
Pestus  :  f<  Simpulum  vas  parvum  non  dissimile  cya- 
tbo,  qno  vinum  in  sacrificiis  libabatur. »  Apulerus: 
*  In  bodiernnm  populus  Romanus  diis  immortalibus 
Bimpulo  et  catino  fiotili  sacriflcat.  »  Plurima  con- 


Stulte  verebor,  ipae  cum  faciam  deoa. 

Glaud.  boletum  innuens.  Ald.  pra  fer.  hab.  ferrent. 
Hav. 

(9)  Eamdem  statuam  commemorat  S.  Justinns. 
Afol.  1,  26,  etiam  o.  56.,  eumque  preter  Euse- 
bium  secuti  sunt  irensus,  Adv.  hasres,  i,  o.  23,  §  I, 
p.  99.  ed.  Maesuet.  —  Goll.  Glement.  Recogn. 
n,  0.  9.  —  Cyrill.  Hieros.  Catech.  vi,  c.  14.  — 
Alios.  Hujus  rei  narrationem  defendere  conati  sunt 
Thiribius,  Maranus  (Prefat.  iii,  p.  lxzxvi  sq.) 
Baunius  et  prae  cffiteris  Fogginius  {De  Romano  D. 
Petri  itinere  et  episcopatu.  Florent.  1741.  4.  p.  247 
5^).  —  Contradixerunt  Grabius,  van  Dale  (De  orac. 
velt.  elhnicorum,  ed.  2  Amstelod.  1700,  4,  p.  579 
seqq.)j  Simson  (I.  o.  p.  36  seqq.)  aliique  permulti. 

—  Anno  1574,  lapis,  status  olim  basis,  in  in- 
sula  Tiberina  e  ruderibus  efToBsus  est  (vid.  Baron. 
Annal.  ad.  ann.  44,  tom.  I,  Golon.  1625.  p.  363, 
seq. ;  ooIl.MontefaIcon./>ia>ittmt7a/i(;.,etc.,  p.268), 
bacce  notatus  inscriptione :  Semoni  Sancto  Deo  Fidio 
sacrum^  etc.  (apua  Gruter,  Inscrip.  antiq.  toiius 
orbis  Rom.  ed.  Gr«v.  tom  I,  p.  xcvi,  n.  5).  Hic 
Semo  dici  etiam  poterat  Simo,  |ut  saspe  Mercurius. 
Gamina,  Gimina,  al.  Sancus  (vel  Sangus,  ut  apud 
Gruter.  i,  c.  ii.  6,  et  Sanctus,  ut  Ovid  Fast.  vi.  213. 
sq.)  Sabinorum  erat  Deus  (cf.  Ovid  i,  v.  217  et 
Lactant.  Imtitt.  divin.  i,  c.  15,  ed.  Le  Brun  et 
Dufresn.  tom.  I),  qui  pactiset  fcederibus  praserata 
sanciendo  dictus  ;  quapropter  etiam  Deus  Fidius 
(Ovid.  I,  v.  213 ;  et  Gruter.  n,  oc.)  appellabatur,  a 
fide.  Eon. 

(10)  Synodi  deum.  Vel  hino  praBstaotia  ms.  L.  B. 


403 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  1.— SERIES  I,  APOLOGETICA. 


404 


CAPUT  XIV. 


Arqumentum.  — Obiter  (nde  avaritia  in  mctimisprohis 
ofjerendis  taxata^  Homerum  reliquosque  vates 
aggrediiurf  docetque  quam  turpia  doctores  hi  de 
diis  loquantur,  qui  tamen  ut  exemptar  linguas  et 
morum  juventuti  proponuntur  :  Iragicos  item  et 
eomicos,   imo    et   philosophos^  quorum   princeps 


A.     Socrates,  cum  Diogene  et   Yarrone  deos  irrisit' 
destruxit. 

Nolo  ^  et  ritus  vestros  recensere  ;  non  dico  S49 
quales  silis  in  sacrificando,  cum  enecta  (11)  et  labi- 
dosaetscabiosaquaBquexnactatis ;  cumdeopimiset 
integris  supervacua  queque  (12)  truncatis  capitula 
et  ungulas  (13),  qu»  domi  quoque  pueris  vel  cani- 
bus  destinassetiB ;  350  cum  de  decima  Herculis  (14) 


TarisB  lectiones. 

"  Codd.  excepto  Lugd.  omnes :  Volo  ;  illam  Lugd,  scripturam,  Nolo  Haverc,  auctore  probarunt  Semler  n 
Ritter. 

Goaimeiitarius. 

apparet,qui  Bioat  antiquusnon  est,  tdinen  exopti-  oumque  claudum  (juid  morbidumve  affertis,  nec 
mo  exemplari  derivatus  apparet.  In  eo  piane  erat  illud  vobis  malum  videtur. »  Quo  spectat  illad  quod 
synodif  ut  in  Fuld,  antiauiore  scriptore  Cinhothi,  dicit  in  eos  Ghrysostomus,  qui  eleemosjnas  ex  ra- 
Male  omnes  preter  Rigalt.  edunt  cinxdum,  Ailudit  plo  tribuunl,  in  cap.  xxvi  :  Matth,  hom.  86  :  «  Si 
non  ad  Romanorum  Gonsentes  deos  seu  oufxoou-  p  enim  accusabantur,  qui  daudicantes  ofTerebaDt 
XEiSovTac  et  Grscorum  IlapiSpou^,  sed  ad  illoa  supe-  "  hostias,  oum  tu  pejora  facias,  quomodo  veDiam 
rioris  ordinisetdignationis,  qui  auvOpovoi  diceban-  impetrabis  ?  »  Quod  obtinuisse  etiam  temporibus 
lur.  Inscriptio  vetus  satis  superque  rem  docet,  et  paganismi,  apud  avaros  certe,  est  colligere,  cum 
lectionem  confirmat :  supra,  tum  ex  simili  loco  AthenaBi  lib.  xii,oap.  13, 

p.  551,  ubi  Ilermippus  ita  Bacchum  alloquitur  : 

vuv  ol  Y^P  itsv(S(ievoi 
'AvdTCvjpdi  aoi  O^o^^tv  ^firi  pot8ia 
Aeb>Tpecp(8ou  XeTrc<^cpa  xxl  6ou(idvTi$oc  ; 

i.  e.  Nunc  vero  pauperculi  tibi  mutilas  sacrificaQt 
buculas,  Leotrephide  ac  Thaumantide  exiiiores.  » 
Scribunt  quoque  fabulatores  inde  infandum  Pasi- 
phaee  amorem  in  taurum  esse  naium,  quod  MiDos 
maritus,  cum  pulcherrimum  taurum  Jovi  patri 
vovisset,  ipso  armentis  prefeclo,  aliam  immola- 
verit.  Hav. 

(12)  Supervacua  quaeque,  Huc  spectat  fabella  ele- 
gans  iEsopicA  inter  veras   iilas.  quas   Neveletus 


ANTINOU 

CrNePONU  TQN 

EN  AirrUTQ  eEQN 

M.  OrAniGS  AnOAAONIOE 

UP0*HTH2 


Hav. 


(11)  Enecta,  Tantum  deorum  contemptum  notat 
ut  vel  pessiroas  diis  victimae  offerrent,  vel  pessi- 
inas  et  spernendas  partes,  cum  ex  lege  et  ritu  an- 
tiquo  optima  quffic^ue  Diis  donari  conveniret.  Qua 
de  re  multa  collegit  Hieron.  Magius,  Misceil.  iib. 
IV,  cap.  4,  et  alii.  Oebebat  enim  esse 

Victima  labe  carens  et  prffistantisBima  forma, 

ttt  indi^natur  Pythagoras  apud  Ovid.  Metam.  xv,      vulgavit,  non  Plaudeas,  n.  47,  ubi  viator  Mercurio 
130.  piligenter  itaque  inquirebant  pop»  et  sacri-  C  dimidium  rei  invenlunde  vovet,  inventaque  pera 


legitima  sit,  et  sacris  idonea :  ne  quid  forte  mactent 
ex  his,  qu80  religio  repudiat.  »  Unde  in  PassioneS. 
Victoris  Massil.  quam  ms.  exstare  dooet  Du  Gange 
in  Bib,  Vaticana,  ubi  in  Glossario  tom.  III,  explicat 
verbum  Occare^  ita  martyrem  alloquitur  gentiiis ; 

8urge  deosque  voea,  aumensqoe  per  occiput  occa 
De  grege  quiquid  ames. 

Qun  victima  italecta  et  justa  appeUabaturmt/^ttca. 
Tibullus,  lib.  i,  Eleg.  2. 

At  Dobis  flerata,  Lares,  depelUte  tela. 
Hostia  erit  plena  mystica  porcos  hara. 


jjLTJ  TT,v  tu^^KJv  Tou  Y*P  «upilBivToc  Ta  ixTOC  xai 
ftvT^c  Tcp6c  9t  $iav4fjiT}fxai ;  i.  e.  «  8ed  cariotarum 
ossa  et  amygdalarum  cortices  super  altari  qoodam 
imposuit,  inquiens  :  Habes,  o  Mercuri,  votum; 
naoi  rei  invenle  exteriora  et  interiora  tecom  par- 
tior.  M  Notatque  Adfabulatio  dictum  in  avaros  m\ 
Touc  deouc  $i3t  nXtove^Cav  xaTaaocpi^OfAlvouc,  i*  e. 
«  Qui  ipsos  deos  ob  oupiditatem  fallunt.  »  Hav. 

(13)  Capitula  et  unguUu.  Gapitulum  pro  parvo 
oapite  etiam  Plauto  usitatum  in  CurcuL  et  Teren- 
tio  in  Eunuc,  et  ipsi  Tertulliano  lib.  de  Pallio, 
Elegantissime  autem,  ut  ante  me  adnotavit  Jose- 
phas  Scaliger,  circumloquitur,  quffi  Festus  et  aa- 


Indignatur  iUque  P.n  apud  Lucianum  in  Bis  Ac-     S  'bZur*P*T'"''  "^  ~*  ^"^'  '''" 

S!Int?-"n!^:.7sl"Wio?.T„n'»*'  °'^Y"^-  ^'"■^^"''  D  ^  (ii)  Dtcima  Hercutu.  Infra  c.  39  :  «  Herculana- 
sunt :  0,xa.«  81  5l<  fl  xptj  tou  ?ioo<  dvt6vTe«,  Iwt^,-  ^  aecimarum  aumptus  tabularii  tuppuUbunt ; » 
Wur^ot  ,piYov  Ivoxov  euo«j(  ,xot.  m.AXr,«  t,j<  xt-  „^1  vide  Junium.  Patet  vero  hino  declmam  locri 
fe  fr±rn  .^  '.;;i„^'. '""K^"Ki'^^rt,?"?:      P.rtem  HercuH  vovisse.  ut  et  fe.tiva  exjoco  eem 


tannis  asceodentes,  segregato  ab  hoc  hirco  aliquo 
coleato,  muitum  ^rave  olenti,  mihi  sacrificant.  » 
Et  magis  ipse  Jupiter  frustratus  becatombi,  quas 
promiserat  Mnesitheus  diis,  si  navem  suam  Ga- 
pharci  scopulis  eriperent,  at  ille  IxxatSexa  6eoi>< 
ioTicuv,  iXexTpjova  ^dvov  x2TiOu7e,  •^ipo'vx%  x4- 
xeTvo^,^8Ti  xot  xopu(;a)vTa.  i.  e.  «Sexdecim  diis  epu- 
lum  praebens,  gatlum  unicum  immolavit,  eumqne 
senem,  et  gravedine  jam  laborantem.  »  Infra  cap. 
30  :  «  Nec  sanguinem  reprobi  bovis  niori  optantie.  • 
Imo  vero  Deo  apud  Israelitas  nihil  nisi  omnibus 
partibus  absolutum  offerri  decebat :  unde  justain- 
dignatio  Malach.  i,  8  :  •  Gum  coecum  qui  ad  sacri- 
flcandum  adducitis,  non  videtur  voois  malum, 


Plautini  Get6B  in  Truculento  act.  2,  sc.  7  vers.  10, 
qui  ex  illa  sportula,  quam  ad  meretnoem  ferri  Jus- 
serat  dominus,  sibi  quoque  benefaciebat. 

Nam  jam  de  hoc  obsonio,  de  mina  una  deminui 
Modo  quinque  nummos  :  mihi  detraxi  partem  Her- 

[colaueam. 

Sed  et  ad  hunc  pertinet  inscrlptio  Reatina  apud 
Gruterum  p.  XGVI,  num.  7,  sub  Semonis  Sanci  no- 
mine,  quas  taiis  est  :  sanco.  fidio.  semopatri,  de. 

DECVMA.  VICrrOR.  TIBEI.  LVCTVS.  NVMIVS.  DONVM.  MO- 
RIBV8.  ANTIQVEIS.  PRO.  VSfRA.  HOC  DARE.  8EMPER. 
VI8VM  ANIMO.  8V0.  PERFECrT.  TVA.  OPB.  ROOANS.  TE. 
COGKNDEI.    DI880LVBNDE1.    TV.    VT.    FACILIA.    FAX8EIS. 


405 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTES. 


406 


neo  teriiam  partem  in  aram  ejus  impoaitis,  Lau-  A 
do  ^  magis  Bapientem,quod  de  perdito  (45)  aliqutd 
eripitis  **.  Sed  conversus  ad  litterae  vestras,  qui- 
bus  informaffiiai  ad  351  prudentiamet  ad  liberalia 
ofncia,quanta  invenioludibria  I  deosinter  sepropter 
Trajanoa  et  Acbivos  ut  gladiatorum  paria  con- 
gressos  depugnasse  ;  Venerem  humanasagitta  sau- 
cialam,  quod  fllium  suumifiaean  pene  intertectum 
ab  eodem  Oiomede  rapere  vellet  '* ;  Martem  tre- 
deoim  measibus  in  viuculis  pene  oonsumptum ; 


Jovem,  neeamdemvim  a  cieteris  caelitibus  expe- 
riretur,opera  cujusdam  monetri  Iiberatum,etnuno 
flenlem  Sapedonis  casum,  nunc  fsede  subantem 
359in8ororemsubcommemorationemnonitadilec- 
tarum  jampridem  amicarum  (16)  ?  Exinde  quis  non 
poeta  ex  autoritate  principis  sui  dedecorator  in- 
veniturdeorum?HicAppollinemAdmetoregipascen- 
dis  pecoribus  addicit  (17),  ille  Neptuni  structorias 
operas  Laomedonti  locat.  Est  et  illis  de  lyriois 
(Piadarum  dico),  qui  iGsoulapium  caoit  avariiie 


Variffi  leotiones. 

"  Laudabo  Seml.  **  Descriptis  Jun.  '*  Cod,  Fuld.  :  cum  fllium  suum  iCneam,  ae  interimeretur  ra- 
pere  voluisset.  Quae  Scripturx  diversilas  movit  Higalliumf  ui  hxc  lerba  prorsui  deleret,  Hsec  habet  Mscr, 
codex  BibL  Reg.  Paris.  2616. 

CommeDtarias. 


PBRFICIA8Q.   DEGVMAM.   VT.   FAGIAT.     VBR£.     RATIONIS.  Q 
PROQVE.    HOG.   ADQVE.   ALIEIS.   DONIS.   DES.    DIQNA.   MB 
EENTI. 

Sumptuosus  certe  Oeus,  qui  tam  grandi  dispen- 
dio  coli  necesse  habebst.  Quam  ia  rem  elegantissi- 
mi  simul  et  veracissimi  versui  aunt  Antipatri  Au- 
Ihologix  libro  i. 

Eu^oXo^  'Epfic(ac,  Si  iroifJi4vec,  ^v  $1  ydiXaxTt 

Xaiocuv,  xal  6pu{v((>  OTrsvStSfxevoc  tiiXixi. 

*AXa  ooy  'HpaxXfeTjc  ^va  81  xxtXov,  -fi  Tca^^uv  fipva 

Alxii,  XQU  icavTtuv  ev  6^o<  ixX&Y^^i^ai. 

'AXXa  Xuxoug  efpYef  T(  8e  t6  nX4ov,  et  t6  ^ uXa^Qlv 

"OXXuxai,  tixt  X6xoic,  efB'  6ic6  tou  cpuXaxoc. 

YersuB  Graecos  boo  modo  eleganter  Josephus  Soa- 
tiger  Latinoa  fecit : 

Hercurius,  pueri,  minimo  placabilit,  illo 

Lacte,  vel  a^esii  melie  litatus  erit. 

Non  sic  Alcides  :  aries  aut  magDus  opimuB 

Poscitur,  aut  aliquo  de  grege  lecta  pecua.  Q 

Dicie  at  ille  lapos  ercet,  quasi  referat,  utrom 

Coatot,  anne  rapax  perdat  ovile  lupua.    Hav. 

(15)  De  perdieto.  Idem  ille  Plautinus  servus  istis 
versibus  quipraecedunt,  increpans  beri  stultitiam  : 

Domini  quidquid  habet,Yerritur  l^u;  quacdoquidem  i|i 

(aiua  perdilura  eedit, 
Secreto  hercle  eqnidem  ilium  adjutabo,neque  mea  (qui- 

dem 
Opera  nunquam  nihilominua  propere^quam  poteat 

(peribit. 

et  qui  pone  sequuntur. 

Nam  hoc  assimile  «8^,  qnasi  de  fluvio   qoi  aqnam 

(derivat  sibi, 
Nisi  derivetur ;  tamen  omnis  ea  aqnaabeat  in  mare» 
Nam  hoc  in  mare  abii,  misere  perit  aine  omni  bo- 

(na  gratia. 

Huc  quoque  spectant  Lactantii  verba  in  Hb.  ii,cap. 
4.  «  His  auram  et  argentum  consecrant,  qus  tam  D 
oon  habent,  cjui  accipiunt,quam  qui  illa  donarunt, 
ubi  et  Dionysii  sacrilegi  verba  adverte.  Hi  dii  sci- 
licet  suot  81  ilHs  mortui,  de  quibus  sapiens  ille 
Himus,  Publium  dico  versu  608. 

Mortuo  muaot  qni  mitiit,  ail  dat  illi,  adimit  nbi. 

NoQ  iT^jucuoda  igitur  altercatio  Cartonis  cum 
Uercurio  apud  Aristoph.  in  Plut.  Ato.  v,  sc.  i. 

EP.  K%\  |ii?iv  6tcoTe  ti  oxeuapiov  tou  8e9ic6TOu 
T^^etXou,  l-^^txi  9z  AavSivetv  eico(ouv  i%L 
Ka.  'Ecp  Cfke  fxsT&^eiv  a^Toc,  a>  Toi^copu^e, 
'Hxev  vap  5v  aoi  vaoT^c  eu  iceirciifxivoc. 
EP-  "EiretTa  tout<5v  y*  auTo^  &v  xaTiJcrOie^. 
KA.  Ou  Y^  ficTet^ec  t4<  i(»a<  tcXtj-y^c  ijAoJ, 
'Oic^Ts  Tt  Xi|«p6e{T,v  icavoupYijffac  l^tSi, 


Mkr.  At  tu  cnm  ▼asculum  aliquod  snrriperes  hero. 
Faciebam  ego,  ne  quis  te  in  furio  deprehenderet. 

Ck.  Hoc  ideo  faciebas»  perfoBor  parietum, 
Quod  sperares  te  furii  participem  fore. 
^am  panis  melHtas  eo  cedebai  tibi. 

Msa.  Sed  eum  panem  tute  ipse  edebas  postea. 

CA.Recte,neque  enim  tueorumdem  mecum  verberum 
Fiebas  particepa,  sicubi  deprehenderer 
Aliquoci  commiitena  ffagitium. 

Et  eamdem  ob  causam  Diogenes  ir^avbai  Tb>v  $ou- 
Xb)v  o1  Xa6po(paYouvTa^  6pa>vTec  touc  Sevic^Tac,  (xt]- 
8lv  dpici^oiev  Tb>v  IffQtofiivcuv,  i.  e*,  «  scrvos  mi- 
rabatur,  qui  cum  edaces  dominos  cernerent,  nihil 
deriperent  oiborum  »,  ut  narrat  Laertius.  Uav. 

(16)  Non  ita  dilectarum  amicarum,  Ita  malim 
cum  optimo  Puldano  codice,  quam  cum  aUis  om- 
nibus  : «  Nonita  dilectarumjampridemamicarum.» 
Siquidemistum  in  vetitom  nisum  etnegatumana- 
tura  situm  ipsa  abunde  Juno  norat,  quapropter 
nonnunquam  se  Jovi  sub pellicis  specie substituisse 
narrat  Pbilostrat..  p.  91e,  IfieTv  auT6v  T^Te  i?)8£(i)c, 
^Tt  a^vf\  arjveoTi  XdiOpa,  T-fjV  yap  at8eaa(acv  Ti6eixev. 
tU  xXoicT^v  (xoi^e(a<.  Et  satis  bella  excusatio  amo- 
rum  yEHflB  susb  Vero  videbatur  apud  Spartian.,c.5; 
cum  diceret  ad  uxorem  :  •  Patere  me  per  alias 
ezercere  cupiditates  meas  ;  uxor  enim  dignitatis 
aomeo  eit,  non  voluptatis.  »  Sed  locus,  quem  res- 
pexit  Huctor,  et  cum  illo  Minucin8,e8t  apud  Home- 
rum  Iliad.  B,  vers,  314,  ubi  Jupiter  Trojuno  bello 
intentuB,  revocatus  vero  inde  blanditiis  uxoris, 
aorem  stimulum  Veneris  prodit,Iongamque  amica- 
rum  seriem  pertexit,non  unquam  erga  illas  ita,  ut 
tuncerga  Junonem  afTectus.Unde  expr^ssiusetiam 
ad  Homerum  et  lectionem  nostram  in  lib.  Ad.Nat.y 
i.  10  :  «  Aut  luxuriantem  cum  Junone  fcBdissime 
inducit  commendato  Hbidinis  desiderio  per  com- 
memorationem  etenumeralionem  amicarum.  »  De 
Marte  euo  Venus  apud  Martialem  in  epithalamio 
Biantidis  et  Stellfle,  lib.  vi,  21. 

Sed  postquam  meus  esi,  nulla  me  peliice  IflBsit  : 
Tam  frugi  Juno  ▼ellet  habere  Jovem. 

Possis  hunc  locum  ita  etiam  reformare  :  «  Non  ita 
dilectarum  quidem  amicarum,  vel,  non  ita  dilec- 
tarum  haud  pridem  amicarum.  »  Quod  stultitiam 
illius  Jovis  magis  arguit,  ut  qui  Junonis  sua  re- 
centia  foderet  vulnera.  Hav. 

(17)  Addicit.  Propria  praetoris  vox  in  peculium 
aHcujus  servitutemque  c[uemquam  detrudentis, 
quod  in  obfleratis  et  mancipiis  fleri  solebat.  Livius 
de  provocatione  Appii  Glaudii  post  scelus  intenta- 
tum  in  Virfriniam;  «  Rapique  in  vinculaegentero  jure 
Hbertatis,  qui  liberum  corpus  in  servitutem  addi- 
xissct,  »  lib.  III,  c.  55,  supra  :  «  Divinitas  addicta 
conducitur;  »  de  venditionibusetlocationibus.Vo- 
cem  regi  delet  God.  Fuld.  Hav, 


407 


TBRTDLLTANI  OPBRUM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


408 


merito,  qua  mediciaam  (18)  nocenter  (19)  excr-  A  ^A^sa  coaflngi  (22)  apud  religiosissimoa  oportebat. 
cebat,  fulmine  vindicatum  ^  Malus  Jupiter,si  ful-  Nec  tragici  quidem  aut  comici  parcunt,  at  doq 
menillias  e8t(20),impiu8  35S  in  nepotem,invidu8  aBrumnas  vel  errotes  domus  alicigus  dei  prasfen- 
in  artificem.  Em  neque  vera  prodi  (;^1),  neque      tur  '^  Taceo  de  philosophis,  Boorate    contentue, 

Yariae  lectiones. 

*^  Rig,  et  Hav,  ecod.  Fuld, :  judioatum  (t.  e'  pmiUkm).     ''  Pre  se  ferant  Pam,  prffiferant  Jun,  et  — 
prsafantur  Haverc, 

Commentariui. 


( 1 8)  Quia  medicinam  nocenter  exercehal,  Etenim 
fabulantur,  iEsculapium  adversus  Fata,  hoc  est, 
adversus  voluntatem  Jovis,  mortuos  quosdam,  in- 
genti  pretio  captum,  ad  vitam  revocasse,  "AvSpa  ix 
Dorvaxou  xo^bcrai  "HSt]  laXojx^xa.  Pindarus  Pyth. 
od.  111,  ivTtarpiX(i)X.  7).  Rig. 

(49)  Nocenter,  Quia  ne  secundum  Platonem  ez 
Pindaro  avarum  senem  sanitati  restituit,  et  secnn- 
dum  alios  deorum  jura  violavit,  mortuos  ad  vitam 
revocando  ?  innuit  certemalam  tamam  Theodoret. 
serm.  8,  p.  115,  scribens  :  Kai  6  xepauvoc  Sl,  xal 
6  YKv^H^-^oc  IfJLitOTjaiJLOc  StjXoI  t^c  ^'JffetJC  to  iicCxpTj- 
fjivov,  i.  e.  (<  Illud  vero  incussum  fulmen,illaquein 
secuta  combustio,  haud  penitus  sincers  vit»  im- 
pollutique  ingenii  argumenta  sunt.  »  An  potius, 
secundum  lepidam  istam  Nostri  in  lib.  n,  ad  Nat, 
cap.  14,  notam  :  «  Qu«  quidem  ille  vivos  ad  mor- 
tem,  non  mortuos  ad  vitam,  prevaricatione  venalis 
medicinas  agebat,  »  quod  casu  matris  Epidaurii 
iliustrat,  quaui  dicit  «  eodem  casu  obiisse,  merito 
jure,  quffi  tam  malam  bestiam  ediderat  ?  Hav. 

(20)  Si  fulmen  illius  est,  Egregie.  Nam  non  tan- 
tum  ante  Jovem  fuere  fulmina,  qu»  ipse  homo  ti- 
muit,  sed  et  alii  dii  gestabant,  vel  saltem  a  picto- 
ribus  et  poetis  illis  tribuuntur.  Ita  passim  Juno 
Coelestis  Africse  praeses  occurritinnummisetetscul- 
pturis  deztrafulmen  tenens,  ut  supra  obserbaba- 
mus,  et  olypeus  Alcibiadis  notatur  ccslatura  Cupi- 
dinis  futmen  vibrantis.  Atheneus,  lib,  xii,  c.  1,  p. 
435  :  'AffTciSa  yo\i>^  ^5^^^  ^^  XP^^'°^  **^  SXi^pav- 
Toc  neiioiTjfJLivTj,  l^*  t^i  iTTien^fjLov  "Epb><  xcpauvov 
iJ^YxuXr.fjiivoc,  i.  e.  «  Itaque  scutum  ex  ebore  et 
auro  confectum  ille  habuit,  et  pro  eo  in  insigni, 
Gupidinem,  qui  fulmen  vibmret  cubito  elalo,  » 
ita  enim  explicandus  lotus,  quem  male  vertit  in- 
terpres,  «  Qui  ulnis  fulmen  amplecteretur.  »  Inde 
de  nece  Ajacis  minoris  YaleriuB  Flaccus  Argon.^lib. 
1,  vers.  372. 

Et  tortum  non  a  Jove  fulman  Oileu 
Qui  gemet,  EuboicaB  nato  stridente  per  uadas. 

aPallade  enim  fultinterfectus,  ut  ostendit  indi- 

Snabund®  Junonis  oratio  apud  Virgil.,   i,  vers. 
3. 

PallaBne  exarere  claMem 
Ar^ivum,  atqoe  ipsos  potuit  submergere  ponto, 
Unius  ob  noxam  et  furias  Ajacis  Oilei  ? 
Ipsa  Jovis  rapidum  jaculattt  e  nubibus  ignem. 

et  quae  sequuntur,  ubi  omnino  videndus  Servius, 
qui  ex  Varrone  quatuor  deos  fulmina  sua  vihrasse 
docet,  cum  ostendat  etiam,  cur  noonunquam  non 
suum  sed  Jovis  fulmen  adhibuerint.  Quare  etiam 
fulmen  vibrans  ocourritPallas  in  nummo  Antigoni 
Tutoris,  quem  exhibet  Spanhemius  de  Us>  etPrxst. 
Num,,,  p.  376,  illaque  cfarlus  Patin.  in  Thess.,  p. 
27,  et  Noctua  illi  idem  officium,  quod  aquila  Jovi 
prestat,  unguibus  fulmen  tenens,  ut  in  alliisnum- 
mis  videri  potest.  Exbibeturabeodem  Herculesful- 
mine  armatus,  in  nummo  Herennii,  p  593.Etapud 
me  in  veteris  gemm»  ectypo  olore  vecta  fulmen 
quatit  Ceres  sinistra,  dextra  spicas  gerens.  Atque 
ex  iila  Tuscorum  disciplina  Lucretius,  lib.  vi, 
vers.  386  : 

Quod  Bt  Japiter,  atque  alti  fulgentia  Dlvi 
Terriflco  qaatiant  Bonita  coelestia  templa, 
Et  jaeiunt  ignes,  quo  quiqae  ett  eumque  Tolantas. 


Qus  quidem  fulmina  colore  distare  ex  Acrone  ad 
Horatium  docet  Nanmus  Alcmar.^  MiscelL,  ui, 
3.  Minatur  certe  Juno  quoque  magoum  ma- 
lum  Argonatis  apud  Val.  Flaocum,  lib,  i.  versns 
114  : 

Imbrem  ego,  et  tenebrtfl,  Bsvumque  trideDteiit 
Jarojam  ego,  et  ioviti  torsiBsem  coDJugia  ignem. 

Scneca,  Nal,  Qu.,  lib.  ii,  cap.  43 :  «  Quare  ergo  id 
fulmen  quod  solus  Jupiter  mittit  (ras.  Lugd.  bat., 
B  antiquissimus  legi,  quare  id  solum  Julment  quod 
Jupiter  miltit)  placabile  est  :  perniciosum  id  de 
quo  d.eliberavit,  et  quod  aiiis  quoque  diis  aucto- 
ribus  misit  ?  Quia  Jovem,  id  est,  rcgem  prodesse 
etiam  solum  oportet  (Recte  itaque  apud  Nostrum, 
malus  Jupiler^  si  fulmen  illius  est),  nocere  non  nisi 
cum  pluribus  visum  est.  »  Denique  Arnubius,  hb. 

III,  ex  Piinio  docet  «  Novensiles,  secundum  Mani- 
lium,  deos  novem  esse,  quibus  solis  Jupiter  po- 
testatem  jacendi  sui  permiserit  fulminis.  »  Ibid. 
«  Quod  sibi  sunt,  quos  Cindius  predicat,  Manilius 
dicere  reperietur  falsum,  qui  alient  fulminis  jacu- 
latores  sub  istius  vocaminis  appellatione  coocIq' 
dit.  n  Maium  hunc  Jovem,  nihilo(]oeSaturQop9tre 
meliorem,  porro  dicit  impium  in  nepotem^  Jovia 
enim  filius  Apollo,  ApoIIinis  ^sculapius.  Oracu- 
]um  infanti  datum  apud  Ovidium  Metam.,  1.  iit 
versu  646. 

^  AnimaB  libi  reddere  ademptas 

G         Fas  erit  ;  idque  aemel  Diia  indignantibuB  auBOB. 
PoBBe  dare  boc  iterum  ilamma  prohibere  ayita. 
Eque  Deo  corpus  DeB  exBangae,  Deasqae, 
Qui  modo  corpus  era8,et  bis  tua  fata  no^abiB.  Uav. 

(2i)  Vera  prodi.  GoU.  Mod.  vero  proinde,  Gra- 
viter  ^schylus  apud  Aristophanem  m  Ranis»  act. 

IV,  sc.  II,  in  alteroatione  cum  Euripide,  ibi  Euri- 
pides  : 

D^TBpov  8*  oox  ovxa  Xrfy^v  Totourov  mp\  ttjc  ♦«(Spa^ 

[duviOTjxa ; 

AI.  Mafc  Ai',  4XX'  oW  4XX'  ATtoxpuircsiv  XP^  "^^  ^°" 

[v7jp4v  Y«  iroiTjttJv, 
KolI    fXT^    irapdtYeiv,    ^i]8k    $i8ac9xeiv,    toT^     ulv   ^ap 

[icaiodipioi9iv 

*%TZi  8i8a(ncaXoc  6'ffTic  «ppdi^et,  toTc   8*  ^6a>ffi  icoii)- 

[xal, 

Quid  7  egone.primuB  de  Phsdra  Bcripsi  faffic  quasi 

nova,  (o  iEschile  ?  dic  dam. 
D         iES.Imo  trita :  aed  hsc  qu»  Bunt  mala,decet  occal- 

(tare  poetam, 
Non  producere,non  condocefacere :  non  pueriB  solet 

(aeqaa 
Dictare  magiflter :  aduUis  inBtillant  prcBcepta  poets. 

Hav. 

(22)  Configi,  Lactant.,  lib.  i,  cap.  19  :  «  sed 
homines  ingeniosi  hanc  secum  habebnnt  fortasse 
rationem,  quia  Deus  fulminari  non  potest,  apparet 
non  esse  factum.Imo  vero  quia  faotum  e8t,apparet 
hominem  fuisse.  »  Notatur  Ghrysippus  apud  Laer- 
tium,ut  qui  in  Physiologicis  fcB^Aae  Junoneet  Jove 
finxerit.  AtaypoTixTjv  y^P  (<pa<T?)  TatSxifjv  ivaicXdrc- 
TBi  laTop(av,  el  xai  iicatvel  cb<  ^utixt^v,  yafiaiTu- 
itac  ixaXXov  TcpfcTcouoa  ij  6eoi>c,  i.  e.  «  Turpissi- 
mam  enim  (aiunt)  hanc  flngit  historiam,  etsi  ut 
naturalem  laudat ;  lustris  tamen  magis  convenien- 
tem  quam  diis.  »  Hav. 


409 


APOLOGBTICOS  ADV.  GENTBS, 


410 


qai  in  contameliam  deorum  quercum  etbircum  ct  ^  Socratis  postea  afflxcrint ''  (26),  at  imaginem  ejus 
can6m(23)S54  dejerabat.Sed  propterea  damnatus  auream  in  templo  (27)  355  collocarint,  rescissa 
est  SocrateSyquia  deoi  destruebat  (24)  Plane  olim,  damnatio  testimonium  Socrati  reddidit.Sed  et  Dio- 
id  esl  semper,  veritas  odio  est.  Tamen  cum  poBui-  genes  nesoio  quid  (28)  in  tierculem  ludit,et  Roma- 
tentia  eententis  (25)  Athenienaes  et  criminatores      nus  Gynicus  (29)  Varro  trecentos  356  Joves,  sive 

YariaB  lectiooed. 

"  Cod,  Fuld.  Tamen  oum  pGenitet  sententisB  Athenieiises,  ut  criminatores  Socr.  efQixerinty  et  ^  rescis- 
sa  damnaiiooe  test.  8ocr.  reddiderunt. 

CommentariQS. 


(23)  Quercum  et  hircum  et  canem,  HuJub  exem- 
plo  Zeno  per  cappurim  jurabat,  ait  Laertius.  De 
nisce  Juramentis  agit  I  ydius  de  Juram,,  cap.  3, 
§23,  51.  Quooiam  vero  in  mss.  Fuld.,  media  vox 
abest,  auspicatur  Bigait.ex  sono  prflecedentia  quer" 
quum  vitiatis  auribus  irrepisse.  Sed  docte  notavit 
Ueraldas  ex  Scboliaste  Aristopbanis  etiam  per  bir- 
cum  dejeras8e,imo  per  anseremetaliaquspcunque, 
at  fuse  idem  observat.  Faoiebat  vero  id  docere  vo- 


aurea  qu®  sequuntur,  atias  coplosus.   Locus   bio 
ob  angustiam  uon  patitur.  Hav. 

(27)  /n  lemplo.  Suspecta  quodammodo  leclio. 
Narrat  quidem  Flavius  Vopiscus  Tacitum  impera- 
torem  statuam  argeoteam  divo  Aureliano  in  tem- 
plo  Solis  dedicare  voluisse,  itemque  divorum  tem- 
plum  lieri  jusisse,  in  quo  essent  statu»  princi- 
pum  bonoram.Sed  ista  erant  numina  Romanorum 
quibus  et  hostiae  et  vota  tiebant.    Laertius   dicit 


leos  per  deos  non  esse  jurandum.   Nos   quoniam  B  fuisse   statuam   Iv  Ho(X7re\((>  erectam,  publico  sdi- 


nihil  habemus,  quod  addamus  diligentiai  Heral- 
dia0,  nostra  enim  proferre  volumus,  non  aliens, 
symboluro  damus  ex  gemmis  Gorleanis,  tom.  If, 
Dam.  305,  306,  307,  313,  316,  317,  322.  323,  ubi 
conspici  possunt  capita  anseris,aquile  canis.galli, 
arietis  aive  birci,  equi,  et  folium  querquus;  sunt 
ibidem,  obi  proboscis  elepbantina  occurrit.  Hav. 

(24)  Deos  aestruebat.  Ita  de  Platone  judicat  Theo- 
doretoB,  serm.,p.  iii,  n.50,  eum  non  ausum  totam 
idoioram  tubricam  tollere,  metu  populi  Athenien- 
sis,  sed  jussisse  ne  ex  alia  materia  quam  ligno  vel 
saxo  fierent,  qoam  putaret  contemptui  obnoxiam 
faeile  vilitatem  suo  populo  persuasuram.Lactantius 
quoque  de  omnibus  poetis,  lib.  i,  c.  ^12  :  <t  Metae- 
bant  enim  malum,  si  contra  publicam  persua- 
sionem  faterentur,  quod  erat  verum.  >«  feit  de  Gi- 
cerune,  iroprimis,  lib.  n.c.3  :  «  Inteiligebat  Gicero 
falsa  e88e,quflB  bomines  adorarent.Nam  cum  multa 


ficio  ut  notat  Gasaubonus  ex  Polluoe,  in  quo  ut 
putat,  Tot  no|AiccTa,  i,  e.  pomparum  choragia  asser- 
vabantur.  Unde  etiam  forsan  pretiosiores  imagines 
oonditas  ibi  festis  diebus  proferri  potuerunt  ad 
•olemnitatem  ampjificandam.  Scripsit  itaque  ex^ 
templo  Tertullianus,  quod  probo  ex  Laertio,  qui 
dicit  poBnitentia  correptos  Athenieuses  eo6'uc  » 
mox  atque  inde  publicum  luctum  indixisse,  accu- 
satores  perdidisse,  Socratem  statua  honorasse. 
Sed  et  in  templis  deorum  statuas  illustrium 
vivorum  esse  erectas  docet  Leontino  Gorgias 
honos  iste  in  templo  Apollinis  P^thii  habitus, 
prout  sane  status  illustrium  mulierum  etiam  in 
loco  aliquo  numini  cuidam  dedicato  excitabantur. 
Ita  testamento  suo  non  tantum  voIuitTheophrastus 
ut  Aristotelis  imagoinsimili  sacrario  reponeretur. 
In  vita  ejus  Oiogenes  Laert,,  {miTa  tt^v  'ApioroTi- 
Xouc  etx6va  Te6i?^vai   st^   t^   lep6v.    Sed   idem   ipse 


dixissety  quao  ad  eversiontm  religionum  valerent,  Q  Aristoteles  de  roatris  susq  statua  fleri  voluit.  ut  in 
ait,  tamen  non  esse  ea  vulgo  disputanda,  ne  su-  Vita  ejns  eldem  scriptor  :  Kal  ti?)v  t^^  (xTjTpoc  t^^c 
* uii !•_• j: A-x.-    i_i:_    — *._        •^jieTipac  T^    AYjfjLTiTpi    ava^etval    et;    Nefi^av,    i.   e. 


sceptas  publice  religiones  disputatio  talis  exstin- 
guat.  »  Ubi  egregie  d-'  Christianis  ille  Cicero  in, 
Marcum  Tullium  invebitur  plenis  eloquentise  velis, 
dicens  inter  alia  :  «  Sed  nimirum  Socratis  car- 
eerem  times  :  ideoque  patrocinium  veritatis  susci- 
pere  non  audes.  At  mortem,  ut  sapiens,  oontem- 
nere  debuisti,  »  et  qu»  sequuntur.  Hav. 

(25)  Ptenitentix  sententia,  Diogenes  Laertius  in 
Vita  ejns  :  'A67}vaToi  ^  e66i>c  LicT&Yvuiaav,  (SSTre 
xXtToai  xal  «aXaCorpac  xat  YUfjLva^ia,  i,  e.  «  Athe- 
Diensibos  statim  tanta  ejus  facti  poBuitentia  inoes- 
sit,  ut  palnstras  et  gymnasia  clauderent.  »  Hav. 

(26)  Afflixerint.  Laertius,  ibid.  :  Rat  touc  (^lv 
^^jyittMacn  ,  MeX(TOu  ^l  6^vaTov  xaT^Y^^oo^av  , 
*AvuT^v  Te  iict8i)(Ai}9aVTa  a667)(Jiep6v  l(exi{pu(av  , 
OpaxXs&Toei,  i.  e.,  «  Ut  alios  quidem  exsilio,  Me- 
litum  vero  morte  damnarent,  Anytum  ipsa  die, 
dum  peregre  esset,  Heracleotes  exterminarunt.  » 
Ad  hanc  opiniimem  de  mortuoSocrateiipud  Judices 
ipsos  allDaitPhffidrus,nominisetfamie  ambitiosus, 
lib.  III,  fab.  9. 

ChJqs  non  fagio  mortem,  si  famam  asBegnar, 
Et  eedo  iavidisB,  dnmmodo  absolvar  cinis. 

In  ms.  Fald.  ita  scribebntnr  :  Poenitet  sententin 
Athanienaes^ut  crin^inatores  Socratis  postea  efflixe- 
rint,  et  imaginem  ejus  auream  in  templo  colloea- 
rint,  reecissa,  damnatione  testimonium  Socrati 
reddiderant,  »  et  sic  usnrpatur  affligendi  verbum, 
hb.  IV.,  adv.  Marc,  c.  12,  addit  Scioppius.  Crimi- 
aatores  hi  Socratis  roreus  apud  OorlflDum  eodem 
tomo  occurrnnt  nobis,  modo  dependentes  a  vultu 
Socrafis  et  Palladis,  num.  301,  modo  aliter,  num. 
330^  fueroatque  Anytus^Melitus  et  Lycon.Destataa 


c  Matris  quoque  nostrse  (sc.  statuam)  Cereri  qun 
in  Nemea  est  nicari  volo.  •  Adde  quas  de  Galphur- 
ma  modo  diximus.  Hav. 

(28)  Diogenes  nescio  quid.  Respicit  Laertii  illud 
in  Vita  ejus,  quo  gloriabatur  Diogenes  Herculis 
vitam  vivere,  fiT)$kv  iXeu^epfac  iipoxp  (vuiv,  icavTa 
Tcov  9<pu>v  elvai  a&ycdv,  i.  e.,  «  Nihil  libertate  ducere 
prflBstantius  ,  et  omnia  sapientium  esse  prffi- 
dicans.  »  Dioit  autem  nescio  quid^  quia  ultima  illa 
Bubobscure  vim  et  injurias  Hercniis  innue  - 
bant,  quas  imilabantur  iili  Gynici,  vi  capientes  si 

auis  petentibus  negaret,  nec  baculo  aliter  quam 
ercules  clava  utentes,  ut  passim  videri  potest 
apud  Lucianum.  Quomodo  apud  illum  in  Yitarum 
Auetione^  interrogatus  a  mf^rcatore  Diogenes,  quem 
imitaretur  f  Herculem  respondit.  Sio  de  Hercule 
j^  legimuB  apud  Lactantium  ioco  quem  non  longe 
hinc  producemus,  «  Hercules  solita  vioientia  usus, 
quia  unum  accipere  nonpotuitutrumque  sustulit.» 
Imo  hunc  conditorem  sectffi  suffi  gloriabantur.  Le- 
pidissima  est  confabulatio  Diogenis  et  Herculis 
mter  Dialofios  Mortuarum  Samosatensis  Luciani. 
Ubi  Hercuh  illudit  Gynicus  :  q.  vide,  et  quae  se- 
quantur  facta  sane.  Itaque  nihil  mirum  si  inter 
tot  Herculis  efligies,  juvenis,  senis,  barbati,  im- 
berbis,  etiam  Gynici  iocum  habeat,  cujus  nudum, 
sqalidum,  barba  capiJloque  hirsutum  capet  ex  ve- 
teri  gemma  profert  nobilissimusantiquarius  Leon. 
Augustin.  in  Gemm.  Anlig.y  p.  i,  n.  6.  Hav. 

(^9)  Romanus  Cynicus.  Ita  dictus  ob  Satyras  Me- 
nippeas,  quas  conscripsit,  quorum  fragmenta  col- 
legnt  et  notis  illustravit  Ausonius  Popma,  Aulus 
Gellius,  Noct.  Att.,  lib.  iij  c.  18  :  «  Ex  quibus  ille 
Menippas  tuiU  c^Jus  kbros  M.  Varro  In  Satiris 


411 


TEHTULLIANI  OPERUH  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGBTIGA. 


412 


Jupiteres  (30)  dicendum,  sine  capitibus  (31)  intro-  A. 
ducit »». 

851  CAPUT  XV. 

Argumentum.  —  Demonsiral  porrOf  qiLam  indecore 
deorum  facia  et  nominaf  ad  oculorum  el  aurium 
volupiaiem,  ab  ipsii  in  iscenicis  volupiatibus  m- 
fleciantur,  ut  atvinitas  plaudente  populo  conslU' 
pretur :  ut  et  quam  crudeliter  in  cavea  et  tudis 
theairalibus  adhibeantur^  ubi  vitissime  majesias 


illa  tractatur ;  denique  quam  irreuerenier  dii  ab 
ipsis  kabeanturf  dum  coram  iltis  libidinem  suam 
explenU  Qualis  quidem  religio  cuUores  suos  siul- 
toSy  358  insanos,  osores  vero  cordaios  et  sa- 
pientes  ostendii. 

CflBtera  lascivifi  ingenia  etiam  volaptatibus  ve- 

stris,   per  deorum   dedeeus  operantur.  Dispicite 

Ddntulorum  (32)  et  Hostiliorum  (33)  venustates, 

utrum   mimos  (34)  an  deos  veatros  in  jocis  et 


"  Introduxit  Paris. 


VariaB  lectiones. 
CommentariQS. 


emulatus  est :  quas  alii  Cynicas,  ipse  appellat 
Menippeas.  »  Ipse  inde  Menippeus  dictus  a  Sym- 
macho  in  epistola  quam  pnmus  edidit  et  correxit 
Lud.  Carrio  Emendat.y  1.    ii,   c.   14   :   «   Studium 


census  bona  flde  quaBrunt,  ut  dispici  et  distingQi 
describique  non  possint.  »  Imo  ita  clare  hoc  loco 
etiam  ms.  Fuld.,  ut  vix  dubitationi  locus  sit.  Al- 
dmuB  prmteri\captdibus.  At  vero  Capis  ut  notat 


culdem  Menippei  Varronis  imitaris,  sed  vincis  io-  p  Festus   Pompeius,  erat  pocult  genus  dictum  a  ca- 
genium,  »  el  ab  Arnobio»  lib.  vi,  n  Varro,  ut  dicit  ^  piendo.  Nonius  Marcellus,  jungit 


MenippuSy  non  ut  dicit  Menippeis,  »  ez  ejusdem 
emendatione,  c.  il.  Hav. 

Romanus  Cynicus,  Libere  inquit  Rhenanus,  Var- 
ro  locutus  est  de  diis  gentium,  id  quod  vel  ea 
sententia  satis  arguat,  que  citari  solet  de  exstispi- 
ciis  :  Non  solum  otiosos^sed  sordi  dissimos  deos,si 
in  jecoruni  etviscerum  sterquilinio  sua  occuiue- 
runt  consilia,  hominibus  ab  insanis  sacerdotiiius 
manifestanda,  Idem  Satiras  suas  Menippeas  a  Cy- 
nico  cognominavit.  Pam. 

(30)  Jupiieres.  Vide  Priscianum.  Nam  Jovis  non 
est  genitivus  tou  Jupiter,  sed  antiqui  nominativi 
Jovis,  ut  passim  videre  est  ex  exomplis  poetarum 
apud  Grammaticos.  Unde  Varro  diserte,  lib.  vii, 
de  L.  L.  <'  Nunc  consuetudine  aliter  dicere,  pro 
Jovis,  Jupiter  :  pro  bovis  et  bos,  bos  :  pro  struis, 
strucs.  »  jupiter  vero  est  quasi  juvans  Paier,  ut 


cum  armflio,apud 
quem  Varro,  de  Viia  P.R,,  lib.  i.  «  Etiam  quqc 
copula,  que  vocant  capulas,  ao  oapides,  quod  est 
copuli  genus,item  armilium^quod  est  nrceoli  genus 
vinarii.  »  Ut  vero  armitlum  inde  dictum,  nuod  ar- 
mOf  id  estf  humero  porietur,  ut  Festus,  ita  capii 
vasoulum  minoris  forme,quod  munus  capitollique 
possel,  Varro  de  L.  L.,  lib.  iv  :  «  £t  minores^  ca- 
pides,  a  capiendo  ;  quod  ansate,  ut  prehendi  pos- 
sint,  id  est  capi.  Harum  figuras  in  vaseis  sacreis 
ligneas  et  flotiles  antiquaa  etiam  nunc  videmus.  » 
Cum  lituis  conjungit  etiam  Livius,  lib.  x,  o.  7,  de 
habitu  Pontificio  ioquens  :  <«  Si  conspiciator  cum 
capide  ac  litoo,  capite  velato  victimam  cedat,  au- 
^uriumve  ex  arce  oapitat.  »  Apparet  itaque  fuisse 
inptruraenturo  ad  sacra  pertinens,  nnm  et  armiU 
/um,  te^te  Festo,  vas  vinarium  in  sacris.  Quasi  aii- 


cubi  in  Satyris  Menippes  ing[entem  hano  Jupiterum 
MarspUer^  et~recto8  modo  casus  habet  secundum  ^  phalangem  introduxisset  irrisam  qui  nulius  sacer 
eumdem.  De  (juo  videri  potest  Ger.  Joh.  Vossius  C  ornatus  circa  illos  apparebat.  6ed  ego  lectioni  ms. 
ille  pansopbus  in  Addendis  ad  iib.  ii,  o.  8,  deAna-      Fuld.  et  libri  ad  Nat.  potius  acquiesco.  Adde  qood 

1  _    _-,  •  _         ^  I    ^     -, ■         ¥>      a1  *  a.      W  *  a  J»  _J  w^       1_1  %     *  _•  l_l*«»  *•••**•  ■ --^  — 


logia,  ms.  Lugd.  Bat.  legit  Jupitros  dicendos.  Fuld., 
Jupiteros.  Uav. 

(31)  Captibus.  Loous  difficiiis,  tanto  magis, 
quia  nec  vola  nec  vestigium  ejus  apud  Varronem, 
cojus  pleraque  et  longe  optima  interciderunt,quo- 
rum  naufragas  tabuIascoJlIigeruntBiccobonus,8te- 
phanus,  Popma,  nos  etiam  in  iis  operam  aliquam 
posuimus.  Junius  ex  Feato  aliquid  aflert,  sed  in 
guo  acquiescere  non  possim.  Qui  non  immerito 
inde  deridetura  La  Cerda,cujusLaCerde  nota  est, 
sine  eapitibus,  id  est,  minuti  capite,  quorum  neo 
conditionem,  nec  familiam,  nec  civitatem  comme- 
morat  quibus  triplex  dirainutio  capitisexprimitur. 
Hec  ille.  Oblique  vero  etiam  Varro  taxavit,  ut 
ego  quidem  puto,  Deum  Stoicum,  mundum,  ro- 
tundum,  globosum,  Seneca,  epist.  96  :  c  Si  rotun- 
dam  illis,  qualem  Deo  dederint  formam.  •  Idem  in 


hic  de  abolitione  divinitatis  agaturque  non  magis 
apte  potest  exprimi,  quam  per  verbum  induci. 
Hav. 

(32)  Leniulorum,  De  Pallio,  c.  4  :  ■  Meritoqae 
Mimographo  Lentulo  in  Catinensibus  commemo- 
ratus.  »  Hujus  etiam  Hieronymus  meminit  non 
eemei.  Hav. 

(33)  Hostiliorum .  Nobilissima  inter  Romanos 
famiiia,  et  quorum  nomina  nonnulla  nobisreliqua 
fecit  antiquitas.  Primus  es  Hostius  fiostilius,  qui 
cum  Bomulo  contra  Sabines  pugnavit,  memoratus 
Livio,  lib.  L  Meminit  et  Hostilianarum  actionom 
Cicero,  lib.  i,  do  Oralore,  c.  245,  et  C.  Uoatilii 
Mancini,  ibid.,  c.  238.  Apud  Beinesium  quoque 
occurruit,  C.  Hostilius,  qui  cum  C.  Populo  Lenate 
legatus  in  Syriam  est  missus  ad  Syrie  et  <£gypti 
regnorum  bellum  componendum.  Inscript^  IV,  8,et 


ridicula  illa  Apocolocyntosi,  quam   sine  cachinno  D  L.  Hostilius  Portunatus,   cum   filia   Hostilia  Ja 


lego  nunquam,  de  Claudio  ,  «  Qualem  deum  istum 
fieri  velis?  Stoicum.  Quomodo  potest  rotundus 
esse  (ut  ait  Varro)  sine  capite,  sine  praeputio?  Est 
aliquid  in  eo  Stoici  Dei;jam  video,  neo  oor,  neo 
caput  habet.  »>  Prout  autem  nonnuili  innumerabi- 
les  dixere  mundos,  ita  Varro  trecentos  deos  sive 
Jupiteres  introduxit,  in  illo  scripto  quod  ambo,  et 
Sineca  et  Tertuliianus,  respixisse  videntur.  Est 
adhuc  que  morari  nos  potest  lectio  Cod.  ad  Nai.y 
1-iO,  obi  est  inducit^  quo,  nisi  usurparit  pro  in« 
troducit,  videtur  notari  expunctio  horum  oeorum, 
qui  ut  la  Cerda  ait  deminuti  sint  capite,  quasi  ibi, 
examinarit  Varro  scliditatem  et  valorem  divini-' 
tatis  cujusque  Jupiteris,  inveneritque  trecentos, 
quos  ab  illo  nomine  excluserit,  quod  si  placet  et 
hic  scribi  debuerat  inaudt.  Favit  huic  coujecture, 

Suod  in  eodem  libro  legitur,  oap.  12,  de  multitu- 
ine  deorum.  «  Tot  enim  lamnie»  tot  nationes 


nuaria,  xii,  45.  Apud  eumdem,  xvi,24. 

G.  HOSTILIO.  C.  F.  FRUOIONI. 
C.  ROSTIUO.  C.  F.  NBPOTl. 

Et  rursus,  xvii,  154  :  Hostilise  Atlhidi.  Quis  vero 
hic  Hostilios  mihi  non  liqoet  et  Mimi  una  com 
ipsis  insoriptionibus  dudum  perierunt,  Hosiius  vo- 
catur  in  lib.  ad  Nationes.  De  Uostii  ccOu^^^"^ 
libidine  Seneca,  ii,  1,  16.  Hav. 

(34)  Mimos  an  Deos  vestros.  Lactant.,  lib.  ▼, 
cap.  2i.  »  Num  pejus  ?  qua  iidem  ipsi,  qui,  cum 
deos  se  oolere  dicant,  tamen  eos  publice  turpiter- 
que  derident  :  de  quibus  etiam  per  mimos  agi, 
cum  risu  et  voluptate  patiuntur  ?  qualis  b«c  ren- 
ffio,aut  quanta  majestas  putanda  e8t,qus  adoratur 
m  templis,  illuditur  in  theatris.  «  Tertull.,  di 
Spectac.f  cap.  27  :  a  Illio  nomen  Dei  blasphema- 
tur.  »  Hav. 


413 


APOLOGETICnS  ADY.  GENTES. 


414 


atrophis  (35)  rideatis  ^  :  mcechum  Anubim  (36),  et  ^  terfie  "  (40)  359  omnem  fcBditatem  (41)  eorum 
masculum  Lunam  (37),  el  Dianam  flagellatam  (38)  designant.  Luget  Sol  filium  jactatum  (42)  de  coelo, 
et  Jovis  mariui  testamentum  reoitatum,  et  tres  Her-  laetantibus  vobis,  et  Gybele  '*  (43)  pastorem  sus- 
cuUs  (39)  famelicos  irrisos.  Sed  et  histrionum  lit-      pirat  (44)    fastidiosum  (45),  non   erubescentibus 

Yariffi  lectiooKt. 

^  Rideatis  abest  Paris,    ^  Rhen.  :  latera  ;  sed  ef.  Ad  nai,  i,  10.    **  et  Cybele  post  —  non  erubescenti- 
bae  Tobie  abest  Paris, 

GommeQtarius. 


(35)  Slrophis.  Patet  quid  per  hano  vocem  intelli- 
gal  Auctor,  conjungena  illam  oum  jocis,  Oicitenim 
proprie  callidam  in  fallendo  versutiam,  Martiaiis 
de  mcdoha,  zi,  8. 

Jam  itropho  talis  abit. 

a  verbo  orpipo),  cui  affine  est  nostrum  proverbium 
de  re  caiJide  surrepta,  yls  donker  groen  verwem. 
Nam  certe  quod  de  strophia  et  antistrophis  in 
carmine  lyrioo  notat  la  Gerda,  hic  in  mimo  innui 
viz  qaidem  puto.  Gum  potius  a  subjecta  materia 
genaa  ladi  tam  stropha  quam  mimus  appeliatura 
fuisse  videatar.  Hieron^mus,  Apol.  ii,  adv.  Rufin. 
«  Et  aiiaai  mimum  Philistionis  vel  Lentuili  ao 
Maralli  etropham  eleganti  sermone  conQoiam.  » 
Fuii  a^im  ilie  Marullus  insignis  Mimographus, 
cojas  elsttt  dictam  hoo  ad  parasitum  gulosum  : 
tf  Tu  Hectorem  imitaris,  ab  Ilio  nunquam  recedis,  » 
ludentis  in  duplici  signiticatione  //tt,qua  et  urbem 
et  intestinum  deootat.  Refert  Servius  ad  Virgii., 
Eelog.  VII»  26,  et  jEneid.  vii,  499.  Notat  passim  id 
qaod  valgo  dicitur  raitlerie^  een  loopje.  Utitur  hao 
▼oce  rarsus  in  lib.  de  Anima,  c.  27,  deridens 
Panthoidem  Pylhagoram  :  «  Nam  qui  talem  oom- 
meatus  est  stropham,  »  etc,  ut  adv.  Marcton.,  iib. 
iiiy  o.  10  :  fl  Quanto  dignue  necessitas  fidem, 
quam  stropham  administrasset?  »  Uieronymus 
qaoqae  contra  Ruf.  :  «  Vis  scire  totas  ar^utiarum 
tuarum  Btrophas,  vel  specaiarum  insidias?  »  Et 
hinc  vocea  ilfe  apud  Papiam  :  a  StrophuB,  tortus, 
fraudator,  Btropna,  nequitia,  fraus.  Stropharius, 
impostor,  fraadalor.  »  Cod.  Agobard.  :  Initio  stro- 
phis.  »  Hav. 

(36)  Msechum  Anubim.  Idem  est  Oeus  Anubis  et 
Cynocepbalus,  unde  Virg.  dixit  :  Ei  iairator  Anu- 
bis.  Et  utriusque  forma  coiebatur  Mercurius,  sunt 
autem  iste  inscriptiones  fabuiaruni.Itaque  Aaubis 
mechas  edebatur,  sicut  Luna  masculus,  etc.  Lag. 

(37)  Maseulam  Nulam.  Ita  omnes  mss.  et  editi. 
Meursias  Lunum  mavult,  qqo  non  opus  est.  Qu® 
vero  de  notitia  hujus  Numinis  et  cultu  dici  pos- 
■ant,  ex  lapidibus,  nummis,  aliisque  veteribus 
monumeatiB  coliecta,  dabimus  in  Dissertatione 
pecaliari,  de  Deo  Luno  et  diis  Hermaphroditis. 

^38)  Dianam  flagellaiam.  Istad  agnomen,  inquit 
La  Cerda  invenit  poeta  in  contumeliam  Diane.  Kgo 
potiua  puto  titulumseu  inscriptionem  mimifuisse, 
ideoqae  ut  reliquas  litteras  majusculis  efferendos. 
Hav. 

(39)  Hercules  famelicos.  Quidguid  fuerit,  jam 
ignotam,  noo  absimiie  tamen  illud  videtur,  quod 
Ifgere  eat  apud  Lactantium,  lib.  i,  o.  21,  ubi 
sacrorum  Herculis,  qus  apud  Lindura,  oppidum 
Rbodi,  maledictis  et  exsecrationibus  oelebrantur, 
hanc  ex  gentium  scriptis  rationem  narrat :  fl  Her- 
cnles  cum  eo  delatas  esset,  famemque  pateretur, 
aratorem  quemdam  aspexit  operantero  :  ab  eoque 
petere  coapit,  ut  sibi  unum  bovem  venderet.  Enim- 
vero  ille  negavit  fieri  posse  :  quia  spes  sua  omnis 
colendffi  terrs,  dnobus  illis  jumentis  niteretur. 
Hercales  solita  violentia  u8U8,quia  unum  accipere 
nonpotuit,utrumque8astulit.  Atilleinfelix,cum  bo- 
ves  suoB  mactari  videret,  injuriam  saam  maledictis 
nltuB  est :  qaod  homini  eleeaoti  et  urbano  gratissi- 
mam  fuit.  Nam  damoomitihas  suis  epulas  apparat. 


dumque  alienos  boves  devorat,  illum  sibi  amaris- 
sime  conviciantem  cum  risu  etcachinnis  audiebat, 
Sed  postqnam  Herculi  divinos  bonores  ad  admira- 
tionem  virtutis  deferri  placuit,  a  oivibus  ei  ara 
posita  est,  q^uam  de  facto  ^ou^^uyov,  id  est,  boviB 
jugum  nommavit.  Ad  quam  duo  juncti  boves 
immolarentur,  sicut  illi,  quos  abstulerat  aratori, 
eumque  ipsum  sibi  constituit  sacerdotem,  ac  pre- 
cepit  ut  iisdem  maledictis  semper  in  celebrandis 
B  Bacritlciis  uteretur,  quod  negaret  se  unquam  epu- 
latum  esse  jucundius.  »  Hae  vero  mimorura  inscri- 
ptiones  de  Jove  et  Hercule  a  Codice  ms.  Fuldano 
aberant.  Hav. 

(40)  Hisirionum  liiteras.  Adumbravit  omnia  haeo' 
Arnobius  in  iine  iibri  v  :«  Sed  poetis  tantummodo 
licere  voluistis  indignas  de  Diis  fabulas,  et  flagi- 
tiosa  ludibrid  comminisci,  Quid  pantomini  vestri, 
quid  histriones,  quid  illa  mimorum  atque  eioleti 
generis  multitudo  ?  Nonne  ad  usum  quffistus  sui 
abutuntur  diis  vestris,  et  lenocinia  voluptatum  ex 
injuriis  altrahunt  contumeliisque  divini?!  Notan- 
da  est  lectio  Rhenani  laiera^  ut  ad  effoeminatioDem 
productum  corpus  et  famosam  laterum  inflexionem 
respiciat ;  in  lib.  tamen  ad  Nat.,  i,  10,  leges,  ut 
hio,  hisirionicas  iitteras. 

(41)  F^editatem  eorum.  Amores,  adulteria,  rixas, 
et  similia.  Huc  pertinet,  quod  ibidem  apud  Arno- 
bium   sequitur  :  «  Quod    nefarium  esset   auditu, 

Q  gentis  iila  genitrix  Marcias,  regnatoris  et  populi 
procreatrix  amanp  saltatur  Venus  et  per  affectus 
omnes  meretriciaB  vilitatis  impudioa  exprimitur 
imitatione  bacchari.  »  Hav. 

(k2)  hiciaium.  Cod.  Fuld.  habet,  Detracium  de 
cmio^  quasi  rideret  Septimius  modum  etiam  quo 
fuliuinatio  Phaetbontis  figurabatur,  qui  machma 
aliqua  ut  ic  curru  subiimis  sursum  erat  evectus, 
ita  rursus  alia  detraberetur  et  sic  in  terram  prsci- 
pitaretur.  Reliqui  vero,  ut  et  Agobard,  jacUUum, 
Hav. 

(43)  Cybele.  Eodem  tenore  Arnobius  ibidem  : 
«  Saltatur  et  magna  sacris  compta  cum  infulis 
Mater  :  et  contra  deous  statia  iila  Pessinunti  a 
Dindymene,  in  bubulci  unius  amplexu  flagitiosa 
fingitur  appetitione  gestire.  »  Quii>u8  ridendi  ma* 
teriam  prsbuit  deorum  ille  subsannator  LucianQs, 
et  quo  et  hoc  et  complura  alia  mutuatum  esse 
Septimium   nostrum   agnosco.   Ib  ita  loquentem 

n  inouoit  Venetem  ad  cupidinem  suum  in  deorum 
dialogis  :  'AXXsi  vu  cj>  ToX(iT}p<STaxe,  etc,  i.  e. 
u  Verum  etiam,  tu  audaciasime,  ipsam  Rheam, 
jam  anum,  totaue  deorun:  matrem,  ad  pusionis 
amorem  compuiisti,et  ad  Phrygii  illius  adolescen- 
tis  desiderium.  Eaque  Jam  a  te  acta  est  in  insa- 
niam,  junctisque  leonibus.  et  assumptis  Coryban- 
tibuB,  quippe  qni  ipsi  quoque  furore  auodam  afflati 
sunt,  sarsum  ao  deorsum  per  Idam  ooerrant  :  HaBO 
quidem  propter  Attidem  ejulans,  »  etc.  Hav. 

(44)  Pastorem  suspiral.  Quod  nobis    eleganter 

ante  oculos 

(45)  Fasiidiosum.  Spernentem  amores  suos.  Vir- 
gil.  in  fine  Eclogie  ii  : 

Invenies  alium,  si  te  hic  fastidit,  Alexin. 
Ita  enim,  non  Alexis^  legi  debere,nota  quoque  Ser- 
vit  indicat :  «  Alium  Alexim,  alium  puerum  for- 
mosisBimumi  qui  te  minime  spernat.  »  Bav. 


415 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOQETIGA. 


416 


vobis.  Et  austinetiB  Jovis  elogia  (46)  caDtari,  et 
Junonemy  Yenerem,  360  Minervam  a  pastore 
judicari.  Quid,  quod  imago  dei  vestri  ignominio- 
sum  caput  (47)  et  famosum  vestit  ?  quod  corpua 
impurum  et  ad  istam  artem  efireminatione  (48)  pro- 
ductum  Minervam  aiiquam  vel  Berculem  repra- 
sentat  ?  Nonne  violatur  mcgestas  et  divinitas  361 
oonstupratur  plaudentibus  vobis  (49)  ?  Plane  re- 


A.  ligiosiores  estis  in  cavea,  ubi  super  sangaioem 
humanum,  super  inquinamenta  poenarum  proinde 
saltant  dii  vestri,  argumenta  et  historias  noxiis 
ministrantes,  nisi  quod  et  ipsos  deoi  vestros  espe 
noxii  induunt  (50)  ?  Vidimus  aliquando  castratuin 
Atyn,  illum  369  deum  ex  Pessinunte  (51) ;  et  qai 
vivus  ardebat  Herculem  (52)  induerat.  Risimus  et 
inter  iudicras  meridianorum  crudelitates  (53)  Mer- 


GommeDtarius. 


ante  oculos  ponitur  in  gemma  pulcherrima,  qun 
notanda  venit  habitu  Endymionis  pastorali,  tomo 
OacL  Gorl.  11,  498.  Describit  vero  in  insigni  im- 
postore  Alexandro  Lucianus  in  Pseudomante :  Kai 
6  fjilv  xa6eiS8(Dv  dirjBtv  ect.,  i.  e.  «  Gum  hic  dor- 
miens  scilicet  in  medio  jaceret  :  descenderet  au- 
tem  in  eum  e  tecti  fastigio,  tanquam  e  C(Bio,Lun« 
vicem  agens,  Butilia  quaBdam  formosissima  cujus 
dam  e  CaBsareaB  domus  prosfecti  uxor,  qu8B  ni- 
mirum  ut  amabat  Aiexandrum  ita  vicissim  ab  illo  B 
amabatur.  Ao  sub  oculis  perditissimi  iliius  mariti 
tum  compiexus  agebantur,  tum  oscula,  idque  in 
propatulo.  Quod  nisi  complures  fuissent  tsd», 
rorsan  nonnihil  et  eorum,  qua  fieri  solent  infra 
sinum,  patratum  fuisset.»  Ita  vero  dictum  est  hoo 
pastarem  suspiratf  id  est  desiderat,  ut  suspircA 
amorem  in  Diris,  qu»  Valerio  Gatoni  assignantur, 
ibi  : 

Invideo  Tobis  agri,  formosaqne  prata  : 

Hoo  formosa  magis,  mea  quod  formosa  puella 

Est  vobis.  Tacite  vestrum  suspirat  amorem ; 

ut  reote  ibi  observavit  Lindenbrogius,  nisi  quod 
malim  ex  Manutii  editione, 

Tacite  et  vestrum  suspirat  amorem. 
Longe  vero  aliud  Lucani,  vi,  370. 

Nec  teaues  ventos  luspirat  Anauroi.    Uay. 

(46)  Jovis  elogia.  Quaa  vox  supra  a  me  explicata  C 
est.  Arnobius  loco  sapios  memorato  :  «  Quin  et 
iile  in  fabulis  maximus  ipse  re^nator  poli,  sine 
ulla  numinis  majestatisque  formidine,adulterorum 
agere  introducitur  partes ;  atque  ut  fallere  :  casti- 
tatem  alienarum  possit  familias  matrum,  ora  im- 
mutare  pellacia,  et  in  speoies  ooniugum  subditivi 
oorporis  simulatione  succedere.  »  Jovis  itaque  elo- 
^ia  sunt  hi  tituli  :  Jupiter  Amphitryo,  aurum  vel 
imber  aureus,  pulmo  vel  cygnus,  taurus,  et  qu» 
sunt  plures  furtivorum  amorum  ejus  species.  Tmo 
reoenset  elogia  hffic  Arnohius  iterum,lib.  vii  :  «  Po- 
nii  aniraos  Jupiter,  ei  Amphitryo  fuerit  aclus  pro- 
nuntiatusque  Plautinus  ?  Aut  si  Europa,  si  Leda, 
Ganymedes  fuerit  saltatus,aut  Danae,  motum  com- 
pescet  irarum?  n  Quodque  ad  suspirantem  Attin 
Uybeiem  attinet,  ibidem  ait :  «  Tranquillior,  lenior, 
mater  magna  ofHcitur,  is  Atydis  oonspexerit  pris- 
cam  refricari  ab  histrionibus  fabulam?  » 

(47)  Imago  dei  vestri  ignominiosissimum  caput  el  D 
famosum  vestit,  HaBO  verba,  totum  histrionis  caput, 
ipsius  Dei  quem  representabat,  persona  convesti- 
tum  fuisse  signifioant,  cruod  apertissime  declarat 
Gabius  Bassus  apud  Gellium,  cap.  7,  lib.  v.  Nam 
caput,  inquit,  et  os  cooperimento  persone  teolum 
undique,  unaque  tantum  vocis  emittende  via  per- 
vium,et  videmus  in  antiquia  Gomicorum  exempla- 
ribus  personas  in  hano  omnino  formam  depictas. 
Boethius  lib.  de  duabus  Ckristi  Nat,  ubi  de  persons 
vocabulo.  Quod  si  acuatur  antepenultima,  in- 
nuit,  apertissime  a  sono  dicta  videbitur.  Idcirco 
autem  a  sono,  quia  concavitate  ipsa  raajor  necesse 
est  volvatur  sonus.  Rio.  —  «  Ignominiosissimum 
caput,  et  famosum  vestit. »  Respicit  soenicum  ap- 
paratum  et  imprimis  larvas  quibus  caput  suum 
inserebant  histrioneB.Illa  enim  non  tantum  Soora* 


tem  aliosque  repraesentabant,  ut  videri  potest  in 

gemmis  Gorl.  t.  II,  n.  205,  311,  509,  539,  sed  et 
ipsorum  deorum  facies.  Ita  larva  Panos  spectabi- 
lis  est  ibidem,  n.  506.  Ad  huno  ritum  etiam  respi- 
cit  eioquens  ille  Gregorius  Nazianzeous,  Oro/.  adv, 
Mulieres  :  ubi  docet  indignum  esse  honestis  mulie- 
ribns  fuco  faoiem  tingere.  Ignominiosum  legit  Cod. 
Agobard.  et  pro  quia,  ipsum,  Hav. 

(48)  Artem  effeminaiione  prod,  Pariter  Hierony- 
mus  ad  Mareeltam,  tom.  I,  epist  8  :  «  In  theatrafi- 
bus  scenis  idem  histrio  nunc  Herculem  robustus 
ostendit,nunc  mollis  in  Venerem  fran^^itur. »  Qnem 
iooum  ut  et  aiios  Gypriani,  Lactantii,  AugustiQi 
adducil  Blmenhorstius  ad  illud  Arnobii  lib.  vii : 
«  In  femineas  mollitudines  enervantes  se  viros.  » 
GoII.  Mod.  arcem  vitiose.  Soriptora  in  M3.  L.  B. 
compendiosa  videbator  ?elle  sctnicam  artem.  Hav. 

(49)  Plaudentibus  vobis,  Ita  edidit  Rig.  ex  ms. 
Puld.  ita  et  God.  Agobard.  Antea  legebatur  lau- 
dantibus  vobis.  Exprimit  hoc  ita  Arnob.  1.  iv : 
Sedent  et  in  speetacuiispublioissacerdotum  omoia 
magistratuumque  collegia,  Pontiflcos  Maximi  et 
Maximi  curiones :  sedent  Quindecimviri  laoreati,  • 
et  qu89  sequuntur.  Gyprianus  etiaat  :  c  Homo  fra- 
otus  omnibus  membris,  et  vir  ultra  moliebrem 
mollitiem  dissolutus,  oui  ars  sit  verba  manibus 
expedire,  et  propter  unum  nescio  quem,  nec  virum 
nec  feminam,  commovetur  civitas  tota,  ul  desal- 
tentur  fabuloss  antiquitatum  libidines.  »  Hav. 

(50)  Noxii  induunL  Vult  dioere  noxios  illos  ex 
more  Romanorum  non  tanturo  personas  deorum 
Bustinere,  sed  sspe  etiam  in  poenam  ad  vivum 
reprflesentare  id  quod  de  diis  istis  Ongitur,  caetrari, 
comburi.  Huc  facitillud  Martialis  [quem  vide  iib.  i, 
5,  7  ;  XI,  X,  25.] 

Non  falBa  pendeni  in  cmce  Laureolus. 

Ausonius  etiam  alludit  illuc  epist.  xxxin  : 

Deceptffi  felix  caius  bc  miicnit  arti. 

HiBtrio  Baltavit  qui  CapaDSBa  ruit, 
Idem  qni  Nioben  ialtavit  BazeuB,  ut  tam 

Spectator  veram  crodiderit  Nioben. 
In  uanace  viBUB  multo  felicior  ipaa  : 

Qood  non  hic  gladio  viBceia  diBsecait. 

(51)  lllum  Deum  ex  Pessinunte.  Ubi  primo  divi- 
nitatem  adeptus  est,  et  oorpus  ejus  est  consecra- 
tum,  Historiam  vel  fabulam  vide  apud  Arnob.  lib. 
V,  God.  Fuld.  «  Deum  vestrum  e  Pessinunte.  » 
Rhen.  Atten.  Hav. 

(52)  Herculem,  Arnob.  lib.  iv  :  «  Nec  non  ct 
illa  proles  Jovis  a  Sophocle  in  Trachiniis  Hercoles 

Eeetileri  tegminis  circumretitus  indagine  misera- 
iliter  edere  inducitur  ejulatus,  violentia  doloria 
frangi,  atque  in  ultimam  tabem  diffluentium.vis- 
cerum  maceratlone  consumi.  •  Idem  lib.  vii  : 
«  Indignatio  relanguescet  Alcids,  si  trtigGedia  So- 

gnoclis,  cui  Traohiniffi  nomen  est.  Euripides  aut 
eromes  actitetur  ?  «  Merito  itaque  irrisus  a  La- 
ctantio,  lib.  i,  c.  9  :  Huno  bomines  Deum  putant. 
8ed  Philocteles  ejus  haeres  non  putavit,  qui  facem 

supposuit 

(53)  MeritUanorum  crudelitates  Non  eranf  fai  legi- 

timi  gladiatores 


417 


APOLOGETICUS  ADY.  GENTES. 


418 


ODriam  mortooB  cauterio  flzaminantem.  Vidimos  j^  de  oontempta  utique  censentur,  tam  eornm  aui 
et  Jovia  fratrem  gladiatorum  cadavera  cum  mal-  ejusmodi  factitant,  quam  eorum  quibus  factitant. 
ieo  de<iucentem.  (54  Singula  ista  qusque  adbuc  Bed  ludicra  ista  Bunt.  Gsterum  si  adjiciam,  quae 
inveetigare  quis  possit?  Si  bonorem  S6S  inquie-  non  minua  conscientis  omnium  recognoscent,  in 
tant  divinilalie,  ai  majestatis  vesligia  obsolebant  '''^      templis  (55)  adulteriaoomponi,  inter  aras  lenocinia 

Vari»  lectioues. 

^  Rig.  et  Hav.  e  cod,  Fuld.  :  msgestatis  fastigium  adaolant,  tUi  etiam  scriptum  in  lib,  I.  ad  Nat,  cap.  10. 
extr. 


flupposait  arauro,  <|ni  artns  suos  et  nervos  cre- 
mari  ac  dissoivi  vidit,  qui  ossa  ejus  ao  cineres  in 
Oeta  monte  senelivit.  »  Itaque  faise  irridetur  ab 
iEscalapio  in  vialogis  apud  Lucian,  et  frustratur 
priori  loco,  ut  serius  mortuus.  Lucianus^  ipse  ita 
ieflculadiuQQ  inducit :  Eu  XL-^k;,  etc,  i.  e.  «  Recte 
dicis,  quoniam  et  inustiones  tuas  curavi,  quando 
paulo  ante  ascendisti  ad  nos  semiustulatus,  cor- 
pore  utrimque  corrupto  et  perdito,  et  a  tunica 
ista,  et  post  etiam  a  flamma.  »  Litem  dirimit  Ju- 


Commentarios. 

At  vero  quoniam 

Gorpora  viva  nefai  Stygia  vectare  carina, 


Merourius  prius  cauterio  an  recte  essent  mortui 
examinate  mlroducebatur.  Aldus  cauterio,  Hav.  — 
Jovis  fratrem.  Illustrat  bunc  locum  lib.  ad  Nal.  i, 
10,  ubi  ita  concipitur  :  c  Quod  Dis  Pater,  Jovis 
frater  gladialorum  exsequias  cum  malleo  deducit, 
quod  Mercurius,  io  calvitio  penuatuJus,  in  caduceo 

piter  jubens  priori  locolL7cumbero'".E3Cul7pium,  ^  |«"j?"^"»'  ^^'P?'^  exanimata  jam  mortemve  simu. 
Doa  at  prius  beum  factum  ;  sed  ut  ^Cv  iiro!  B  \^^^'^  e  cauterio  probat  »  Uade  patet  extrernita- 
A-../^-^   u*„  '  0«»"  ufc  ifcj.««p.«Y  giTsw       tem  caducei  ignitum  et  candentem  huic  crudeli- 

tati  inserviisse :  ut  et  reciededucere  esse  retinendum 


Oavdvxa.  Hav. 


oontra  Junium  qui  vult  diducere,  quod  et  probabat 
Bcaliger.  Et  hinc  intelligi  potest  clausula  illi  mimi 
et  gedtus  histrionis,  demonstrato  scnatu,  illud 
pronnntiantis  apud  Sueton.  in  Nerone,  cap.  39  : 
«  Orcus  vobis  ducit  pedes.  »  Licet  enim  diduceret 
forsan  illa  cadavera  Pluto  contundendo  virga  sua 
malleata,  tamen  prius  pedibus  arrepta  deducebat. 
Credo  scenam  ideo  reprssentatam,  quia  (Ingebant 
nihil  nostri  nisi  tenues  umbras  quadam  et  simu- 
lacra, 

Modii  pallentia  miris. 

permanare  ad  Orcum.  Jam  vero  Pluto  cum  malleo 
fuit  introductus,  qui  tum  diu  nitida  et  saginata 
ista  gladiatorum  corpora,  prssertim  si  anims  quid 
a  cauterio  Mercurii  fuieset  exoitatum  et  latentis 


timi  gladiatores,  sed  fere  ii  qui  ex  spectaculo  ma- 
tutino  et  bestiariis  reliqui  facti  erant,  qnibus, 
quamvis  bestias  evasissent,  lamen  missio  non  da- 
oatar,  inter  se  eoim  committebantur  post  pran- 
dium  ad  internecionem  nudi  ad  mortem  concursuri, 
nefandum  humanis  oculis  spectacutum,  meritoque 
a  Seaeca  exagitatum.  De  his  vide  Lipsiuni  in  egre- 
cio  illo  opusculo,  quod  inscripsit  Serm.  Satumal. 
\.  n,  0.  15;  et  Leonard.  Augustin.in  Gemm.  Antiq. 
tom.  I,  n.  167  et  ^68,  ubi  tales  exhibere  pulat. 
Ex  hoc  vero  unico  Tertuiliani  loco  possumus  col- 
ligere,  quod  si  vel  nulli  vel  pauci  ex  matutinis 
depugndtoribufl  superfuissent,  taJia  in  cadaveribus 
etiana  fuisse  perpetrata.  Hav. 

(54)    Mercurium  moriuos  cauterio  examinantem. 
Jovis  frairem  cadavera  cum  malleo  deducentem.  Ei      «  ^„„,„..„  *««.w^...  .^.^«^.  «-.«.-«.«.«  ...  ..^»wo 
Mercurio  et   Diti,  seu    Plutoni,  virgam  tribuunt  C  spiritus  appareret,  tunderet,  atque,  ut  aurilabri 
FoctiB.  Animas  autem  ille  deducebat;  iste  cada-      metalla,  diduceret,  donec  oihil  nisi  trama  figoraB. 
yera.  Itaque  per  jocum  et  risum,  qui  Mercurium  -      .    - 

indaerat,  mortuos  explorabat  virga  ferrea  candenti, 
hoc  illi  caoterium,  exoitandis  an^marum  reliqniis, 
langaentibus  fortean  et  pigris.  Qui  vero  Plutonem, 
cum  virffa  quidem  incedebat,  sed  armata  malleo, 
quo  facilius  contunderet,  si  quid  animaB  Jatentis  in 
illis  gladiatorum  a  pugna  recentium  cadaveribus 
inter  eundum  forte  rebeJlaret.  Malleum  et  clavam 
Gr«ci  ^d65ov,  vocant  et  irapTTjxa,  etc.  Rio.  —  Cau- 
ttrio  exnminantem.  Qu»  partes  Mercurio  dabantur, 
quia  illius  erat  defunctorum  animas  ad  tristia  tar- 
Ura  mittere,  quod  dogma  ut  Pythagoricum  eliam, 
sed^  restriclius,  recenset  Laertius  in  Vita  ejus  :  T6v 
os  'Epfifjv,  Ta{ji{av  eTvat  twv  (};u)^(ov  xal  8ia  ToijTO 
no(Aicea  XcYKreai,  xa\  neXatov,  xai  XOuviov,  iitet- 
«Tiicep  oStoc  siaicifXTcei,  etc.,  i.  e.  <c  Mercurium 
porro  animarum  quaBstorem  esse,  atque  ideo  Du- 
ciorem  dici,  Janitorem  et  Terrenum,  quod  is  ex  n 
corponbus,  et  ex  terra,  et  mari  animas  immittal, 
et  paras  quidematque  purgatas  in  excelsum  ducat, 
imparas  vero  illis  ne  appropinquarequidem,  neque 
J^^vJC?"»  8ibi  ipsis,  c«terum  vinciri  a  Furiis  inso- 
lubilibus  nexibus.  »  Plurimi  vero  omnium  anima- 
rum  curam  Mercurio  dicarunt.  Lepidum  exsUt 
EpiKramma,  lib.  11.  Anthol.  Nicarchi  in  Zopyrum 
medicum,  enumeratenim  animas  aliquot  quas  roe 
sub  tristitia  tartara  misit,  nihilque  mtrum  dicit, 
qooaiam  ut  Mercurius  caduceo  et  talaribus  instru- 
ctus,  eos  quos  curandos  suscepit,  ad  inferos  de- 
ducit :  * 

'^^P;^**^^^  ^xwv  f'5Xtvov,  xal  irXaTxi  iriSiXa, 
a<  apiiT]^  xaTdyet  toj<;  OepaTceoofxevooc 


ut  cum  Persio  loquar,  reliquum  esset,  quod  expe- 
dite  Plutonium  suum  regnum  subire  posset.  Vir 
doctus  qui  locum  buoc  corrigere  vult  in  operosis- 
simo  Anliq.  Rom,  Lexico,  intelicem  adhibet  medi- 
cinam,  quoniam  non  contulit  Tertulliani  librum 
ad  Natinnes,  nec  constanti  mss.  lectioni  attendit. 
Hav. 

(55)  /n  templis,  Expressit  hoc  quoque  Minucius, 
p.  28  :  «  Ubi  autem  magis  a  sacerdotibus,  quam 
inler  aras  et  delubraconducuntur  stupra,  tractan- 
tur  lenocinia,  adulteria  meditantur?  frequentius 
denique  in  sedituorum  cellulis,  quam  in  ipsis  lupa- 
naribus  flagrans  libido  defungitur.  n  Vide  ibi 
Elmenborstium,  et  notis  ejus  adde  hoc  Ovidii  lib.  i 
de  Arte  amandi,  versu  77. 

Nec  fage  NiliacaB  Mempbitica  socra  Juvencffi. 
Multas  illa  facit,  quod  fuit  ipsa  Jovi. 

Bcilicet  ut  idem  ait  lib.  iii,  635. 

Cum  sedent  PhariaB  siBtris  operata  javencffi  ? 

Quoqiie  sui  comites  ire  vetentor,  eat? 
Cum  fnget  a  templis  oculos  boua  Diva  virorum  ? 

Prffiierquam  si  quos  illa  venire  jubet. 

Nota  vero  orationis  gradationpm  m  teraplis  ad  aras, 
ab  aris  ad  tabernacula  ffidituorum,  inde  ad  ipsum 
sacrum  habitum  sacrique  administrationem,  dum 
data  puris  quasi  manibus  thura  ardent  in  foculo. 
Nota  est  historia  Clodii,  qui  uxorem  Ca^saris  in 
sacris  Bon»  Dea  vitiavit,  nec  dissiipile  factum, 
propter  quod  DM  ira  contra  familiara  Eli  accensa 
est,  narratur  I  Samuelis  n,  22.  Hav. 


4i9 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  AP0L06BTIGA. 


m 


traotari,  ia  ipsis  plerumque  aedituorum  et  sacerdo- 
tum  laberDaculis,  aub  iisdem  vittis  et  apicibus  et 
purpuris,  thure  flagrante  libidinem  expuugi  (56)  : 
nescio,  plusne  de  vobis  dii  veatri,  quam  de  Ghri- 
stiania  qufflrantur.  Gerte  sacrilegi  de  vestris  sem- 
per  apprehenduntur,  Ghristiani  enim  templa  neo 
interdiu  norunt ;  spoliarent  forsitan  ea  et  ipsi,  si 
et  ipsi  ea  adorarent.  Quid  ergo  colunt,  qui  talia 
non  colunt  ?  Jam  quidem  inlelligi  subjacet  veritatis 
esse  cultores,  qui  inendacii  non  sint  :  nec  errare 
amplius  in  eo,  in  quo  errasse  se  recognoscendo 
cessaverint.  Boc  prius  capite,  et  omnem  hinc  sa- 
cramenti  nostri  ordinem  haurite,  reperoussis  ante 
tamen  opinionibus  falsis. 

GAPUT  XVI. 

Argumentum.  —  Osfensurus  iam,  quem  Deumf  el 
quomodo  illum  colant  Christiani,  antea  accingit 
se  ad  conveUendas  opiniones  de  isto  cultu  falsas  : 
de  capite  ^64  scilicet  asinio,  de  crucCt  de  sole, 
de  ficto  isto  Numine  biforni,  quod  inscribebatur 
ONOKOiTis.  Hxc  omnia  non  sine  risu  morsuque  di- 
luit,  inque  illos  ipsos  accusatores  magis  quadrare 


^     ostendit.  Quo  pacio  sibi  viam  ad  demonstraiionem 
retigionis  nostrx  purgat. 

Nam,  ut  quidam,8omnia8tis  caput  asininum  (57) 
esse  deum  nostrum.  Hanc  Cornelius  Tacitus  SQspi- 
cionem  ejusmodi  ineeruit  ^^.  Is  enim   in  quinta 
Historiarum  suarum  bellum  Judaicum  exorsus  ab 
origine  gentis,  etiam  de  ipsa  tam  origine,  quao:  de 
nomine  et  religione  gentis  quae  voluit  argumenta- 
tus  '*,  Judffios  refert  ^  ^gypto  expeditos  (58),  sive, 
ut  putauit,extorre8  ^S  in  vastis  Arabi®  locis  aqua- 
rum  egentissimis,  cum  siti  macerarentnr,  onagris, 
qui  forte  de  pastu  potum  petituri  «stimabantur, 
indieibus  fonte  usos  ob  eam  graliam  coQsimilis 
besties  superficiem  •  consecrasse.  Atque  ita  inde, 
opinor,  praesumptum,  nos  quoque  ut  judaiofls  reli- 
gionis  ^  propinquos,  eidem  simulacro  initiari.  At 
''  enim  idem  Cornelius  Tacitus,  sane  ille  mendacio- 
rum  loquacissimus  (59),  in  eadem  historia  rerert 
Gneium  Pompeium,  cum  Jerusalem  oepisset,  pro 
ptereaque  templum  adiisset  specnJandis  Judaica 
religionis  arcauis,  365  nuilum  ilJio  reperisse  si- 
mulaorum  (60).  Et  utique  si  id  oolebatur,  qood 


pro  inseruit  scribendum. 
abest  Parisin. 


YariaB  lectiones. 

's  Rhen,,  Ald.,  Barrseut,  Gangnmus  :  Nam  quidam,  etc.  :  Gelm.y  Fr.  Junius,  la  Cerda  :  jam  ut  quidam; 
Baverc.  et  Rig.  :  Nam  et  quidam  {ed.  a.  1754.  Nam  et  quidem).  Haverc.  Nam,  ut  quidam  somniastis, 
oaput  —  nostrum,  hano  ~  ejusmodi  inseruit.  Fr.  Junius  :  Judaismo  inseruU.  Sed  antiquiorem  verborum 
distinctionem  retinuimus^  quo  facto  v.  hanc  delendum  est,  ul  voluerunt  Heinrichius,  et  Riiter,  sed  iDsevit 
nro  inaeriiit  scrihendum.    »»  Argutatus  Jun.    *°  lufert  Paris.    "  Exterminatos  Havercamp.    **  Reiigionis 

CommeDtarius. 

vel  csco  appareat  laudes  ejus  contineri,  et  legen- 
C  dum  :  «  Sine  laude  loquendus.  »  Quanquam  de 
omnibos  scriptoribus  ita  pronuntiat  Vopiscus  in 
Aureliano  :  «  Nemo  8criptorum,quantum  adbisto- 
riam  pertinet,  non  est  aliquid  mentitus.  in  ^uo  Li- 
vius,  in  quo  Sallustius,  in  quo  Gornelius  Tacilus,  in 
quo  deniqueTrogue,  maniestiserroribus  convince- 
rentur.  »  Interquos  Tacitum  quidem  ab  utriusque 
Vopisci  el  Tertulliani  calumnia  acriter,  large,  et  ex 
profesBO  defendit  eloquentiesimus  Muretus,  Oper. 
tom.  1,  orat.  14.  Eecte  vero  idem  Gerda  obseryat 
argutiam  nostri  cum  Tacitum  illum  ut  loquacis- 
simum  et  lingus  minimae  continentis  denotat,  se- 
cus  ac  ipsum  nomen  prs  se  fert.  Hav. 

(60)  Nullum  illic  repeti^se  simutaerum.  Quod 
verum  est  vel  ipsa  cscitate  teste.  Unquamne  quis 
gentilium  majus  de  Mose  et  Juduica  religione, 
primisque  illorum  institutoribusausus  estproferre 
testimonium  quam  hooest?  8ixaioTcpafoovxt<  xij 
OtoaE^eU  c»>c  iXTjOwc  Svxfc,  justi  ei  vere  retigiosi. 
D  Verba  sunt  Btrabonis,  ex  libro  ejus  xvi.  Gujus  te- 
stimouium  de  Moso  et  cultu  Numinis  ibidem  prie- 
cedit,  in  hunc  modum  :  Mw^iC  f^^p,  etc,  i.  ©• 
c«  Nam  Moses  unus  ex  iEgyptiis  sacerdotibus,  cum 
partem  quamdam  regionis  haberet,  ac  moleste 
ferret  prsesentem  statum,  inde  huo  commigravit, 
multis  eum  comitaniibus,  quibus  divina  cordi 
erant.  Affirmabat  enim  docebatque,  iGgyptios  non 
recte  sentire,  qui  bestiarum  ac  pecorum  imagines 
deo  tribuerent,  itemque  Afros,  nec  Grecos,  qui 
diis  hominum  naturam  afflngerent.  Id  veio  solum 
esse  Deum,  quod  nos  et  terram  ot  mare  continet, 
quod  coelum  et  mundum  el  rerum  omnium  natu- 
ram  appcllamus,  cujus  profecto  imaginem  nemo 
8an83  mentis  alicujus  earum  rerum  quae  penes  nos 
sunt  similem  audeat  effmgere.  Proinde  omni  simu- 
lacrorum  effictione  repudiata,  dignum  ei  templum 
ao  dclubrum  siatuendum,  ao  sinc  aliqua  figuraco- 
lendum. »  Hav. 


(56)  Libidinem  expungi,  i.  e.  perfici,con8ummari. 
De  Tiberio  Suetonius,  in  Vita  ejus  c.  44  :  «  Fertur 
etiam  in  sacrificando  quondam  captus  facie  mini- 
stri,  acerram  prsferentis,  nequisse  abstinere,  quin 
poene  vix  dum  re  divina  peracta,  ibidem  statim  se- 
ductum  constupraret,  simulque  fratrem  ejus  tibi- 
cinem.  »  Hav. 

(57]  Caput  asinium.  Prfficlara  et  docte  congesta 
viaeri  hoo  loco  apud  interpretes  Taciti  possunt 
quibus  addendus  Lydius,  de  Re  Milii.  lib.  ii  in  fine 
capitis  secundi.  Pro  ejusmodi  God.  Fuld.  hujus- 
modi.  Hav. 

(58)  j€gypto  expeditos.  In  libro  ad  Nationes  scri- 
pserat,  Judseos  refert  in  exveditione,  etc. ;  et  in 
Glossis,  Expeditio  dicitur  e^oSoc  el<  ir^Xe^jLov.  In 
aliis  S(o$o<  Ix8t]|X7)tixy)  oxpaTKOTcov.  Hio  tamen  ex- 
peditos  ^gypto  Judaeos  dicit,  quasi  de  tristi  ^gy- 
ptiorum  Jup;o  liberatos  :  non  exiorres  aut  exsutes, 
ut  putavit  Tacitus.  Ria. 

(59)  Mendaciorum  toquacissimus.  Quod  non  mi- 
rum  ubi  de  Judaeis  agit,  cum  omnes,  quotquot 
8unt,  in  ista  historia  CGecuiiverint,  et  eadem  erro- 
ris  chorda  oberraverint,  lege  Tacitum  et  Justinum, 
et  ritiebis.  In  causa  erat  mosJudffiornm,  de  qui- 
bus  ipse  Tacitus  V.  Histor.  c.  5  :  c  Sed  adversus 
omnes  alios  hostile  odium.  Separali  epulis,discreti 
cubilibus.  »  Liberius  Juvenalis  Sat.  xiv,  versu  ^IOI. 

RomaDaa  autem  soliti  coDtemoere  legeii, 
Jadaicum  ediseuDt,  et  Bervaat,  ac  metuuot  jus, 
Tradidit  arcauo  quodcuDqge  voluraDe  Moses, 
NoD  moDitrare  vias,  eadeai  nisi  sacra  coiJeuti  : 
008B5itum  ad  foutem  eoios  deducere  verpoi. 

Quare  ridiculum  et  intolerabile  illud  quod  laGerda 
Tacito  affinxit,  quasi  in  multiloquium  ejus  dixerit 
Sldonius : 

Qua  f  ompa  Tacitus,  nunquam  sine  flne  loqnendus 
ubi  oum  Varroni,  SallustiOi  Plauto  conjungatur. 


I^"     f 


421 


APOLOGETIGDS  ADY.  GBNTES. 


422 


aliqaa  effigie  reprffiBentabatur,    nusquam    magis  A  pitiatur,  viderit  habitus,   dum  materie    qualitas 


qQtiin  in  sacrario  auo  exhiberetur,  eo  magis,  quia 
nec  verebatur  ^  extraueos  arbitros  ^*  quanquam 
Tana  cultura.  Solis  enim  sacerdoUbua  (61)  adire 
Itcitum,  et  conspectus  ceterorum  velo  oppanso 
interdiccbatur  ^*.  Vos  tamen  noh  negabitis,  et 
jamenta  omnia  et  totos  cantherios  cum  sua 
Epona  ^  (62)  coli  a  vobis.  Hoc  forsitan  improba- 
mar  ^'',  quod  inter  ouitores  omnium  pecudum 
bestiarumque,  asinarii  tantum  sumus.  Bed  et  qui 
crucis    no3    366    religiosos     putat,    consecra- 


eadem  sit ;  viderit  forma,  dum  id  ipsum  dei  cor- 
pus  sit.  Et  tamen  quanto  distinguitur  a  crucis 
stipite  Pailas  Attica  (64),  et  Geres  Pbaria  *>  (65), 
quae  sine  efQgie  rudi  palo  et  informi  ligno  pro- 
staf^^Pars  cruois  est  omne  robur,  quod  erecta 
statione  defigitur  (66) ;  nos,  si  forte,  integrum  et 
totum  deum  colimus.  Diximus  originem  deorum 
vestrorum  a  plastis  de  cruce  induci  (67).  Sed  et 
Victorias  367  adoratis  (68),  cum  in  tropaeis  cru- 
ces  intestina  sint  tropeorum  ^^  Religio  Bomano- 


neus  ^  (63)  noster  erit.  Cum  lignum  aliquod  pro- 

Varise  lectiones. 

^  Veretar  /fm.  **  Arbitros  abest,  Par,  ^  Oppanso  Paris ;  alit,  oppanso  intercidebatur.  ^  Hhen. 
aliique  :  Hippona ,  cf.  ad.  Nat.  I,  1^1.  ^''  Improbandum  se  Semler.  *^  Gonsectaneus  Paris.  Consacramus 
fVouwe.  Jua.  ^*  Rhen.  Her.  et  Semler  :  farrea,  Hiy  et  Uav.  Pbaria,  non  in  codd.  Paria,  Fariam,  Farina. 
'^  Prostat  Paris.  ^^  Hauerc.  emend  cum  in  eis  crucis  int,  sed  Ir.  Sed  malnerim  singula  vocabiila  ita  trans- 
ponere,  ei  tegaiur  :  Sed  et  vict  ador.  in  tropsis,  cum  crucas  int.  sint  trop. 

CommeDtarius. 


(61)  Sotis  enim  sacerdotibus.  Notanda  sunt  qu»  9  y^^^^'  'BpYCKTat 


$1 


eoTiv 


de  aimiii  Orienlali  templo  et  sacrorum  ritu  scribit 
Lacianus  in  Diatogo  dis  Syria  Dea,  p.  901,  in  quo 
cam  sanctius  conolave  atque  inferiorem  tbaiamum 
esae  narravit,  addit  haec  :  E\<;  [ih  ouv  tov  [xiY^v 
vr,ov  icdcvTe<  tlaip](^ovTat,  eU  Sl  t6v  OdXafxov  ol  U6 
pie^  {jLOuvov.  Ou  |iiv  Tot  Tcivrec  lepiec,  aXXa  to- 
(laXurca  ii-^i^toi  xi  elat  ,  xat  ToTat  iraaa  elc  Tt 
lepov  (jiiXeTai  Oepaetic?)  ;  i.  e.  «  Itaque  in  magnam 
sdem  ingrediuntur  omnes  :  in  tbalamum  soii  sa- 
cerdotes,  nec  taraen  omnes,  sed  qui  ad  Deum,  pro- 
xime  accedunt,  et  quibus  omnis  in  templum  cura 
impenditar.  »  Hav. 

(62)  Cum  sua  Epona.  Sio  habent  veteres  mem- 
brans,  non  solum  Tertulliani,  sed  etiam  Minucii 
Felicis,  et  Apuieii  ;  sic  et  lapides  anliqui.  Deni- 
que  apud  Juvenaleui  legimus:  «  JuratSoiam  Epo- 
nam  et  facies  olida  ad  praesepia  pictas.  Hffic  tam 
iatnavulgus  induxit,  simul  et  vocabula  prave  indi- 


ouToTc   iitixXTjjtc,  *A6TQva 


Te  'EpYavTi),  xat  'AitdXXwv  'AY^teiS^,  t.  e.  «  Pauxil- 
lum  descendentibus  dii  se  ostendunt  e  quadralis 
lapidibus,  cognominantur  vero  ErgatsB,  seu  Ope- 
rarii  Minerva  Er^ane,  et  Agyeus  Apollo.  »  llla 
ipsa,  cujus  meminit  Plutarcbus  icepl  Tu^7)(;  ubi 
nescio  cujus  iambi : 

Bot'  etc  6S6v  81Q,  Ttac  6  ^eiotivaj  Xecbv, 
0\  TT^v  Ato^  Y°P7^viv  'EpyavrjV  oraToT^ 
Atxvoiat  icpoTTpeiceffBe  ; 

i.  e.  «  Procedite  vos  turba  operaria  qui  manibus 
victum  quseritis  qiii  Oeam  Gorganiam  Erganem  ca- 
nislris  coliitis.  »  Et  suhjungit  :  Tt)v  f^p  'EpY<4v7)v 
xat  TTjv  'A67)vav  a\  Ti^vai  icdtpeSpov  6*/ou<jiv.  n  Er- 
ganen  enim,  quae  et  Minerva  est,  artes  palronam 
sortita  sunt.  » 

(65)  Ceres  Pharia.  Quamvis  contemnenda  sunt, 
qufe  nonulii  aiferunt  ex  yEIiano   et   nummis  pro 


dit.  lliud  obiter  dixerim,  in  Minuoio  legendum  vi*  q  Cerere  Farrea^  quibuscum  faoit  Meursius,  tamen 
deri :  v  Vos  et  totos  asinos  in  stabulis  cum  vestra      altera  lectio  melior  longe,  vel  inde  quod  confirme- 


bella  Epona  consecratis.  •  In  cod.  Reg.  Bib.  vetu- 
Btiss.  legitur.  Cum  vestra  vel  Epona.  Rig.  —  Le- 
gunt  nonnulli  Hippona,  sic  apud  Minutium  ;  cen- 
Berem  tamen  cum  Eigaltio  legendum  Eponam,  est 
autem,  inquit  Juvenalis  Scholiastes,  dea  mulio- 
oum.  Id  onine  ex  Plutarcho  paiet  in  Paratlelis^  xai 
(tfv^fiaaev  *Eicovav*  loTt  Sl  i\  6e6c  icpovotav  icoiov- 
{lEvi)  firiccov.  Le  PR. 

(63)  Consecraneus.  Non  male  emendat  Junius, 
consacraneus.  Ita  enim  clare  scripturo  fit  in  lib. 
(td.  Nal.  ;  ;  ita  aliquot  inscriptiones  apud  Grute- 
rum,  ut  18.  6,  867,  5  :  Sacranea  DFiE  cereris.  Ita 
quoque  Capitolini  locus  est  legendus  consacraneiy 
oon  eonsecrunei,  ubi  Maiimum  verba  ad  milites 
refert.  Denique  ut  recte  emendat  vir  iiiusins  Car. 
do  Presne,  Anonymus  barensis  in  Chron.  cii. 
iOiS  :  «  Eebellavit  Tornikei  cura  Makadonis,  et 
Borazzi  consacraneo  suo  perrexit  Constantino-  n 
polim,  at  laceret  se  imperatorem,  »  Pro  can- 
sacraneo.  Ed.  Ald.  noster  erit.  Rhen  consecra- 
neus.  Hav. 

(61)  Pallas  Attica.  Que  Grsecis  *A67)va(7).  Red 
quam  hac  forma  prostitisse  nemo  hactenus  docere 
potoit,  certe  interpretos  Septimi  nosiri  ignorare 
!*e  prontentur.  Puto  autem  innui  illam,  qus  a 
Grscis  'BpYflcvT}  dicta  est,  cu.jus  simulacrum  ex 
lapide  qoadrato  (quales  fere  lapides,  ut  in  Alne- 
mensum  mercuriis  videre  est,  rudiores  in  longi- 
tadineip  aJiquam  desinebant)  memorat  solus  Pau- 
8ania8,insignis  Greecanicaruro  antiquitatum  vindex 
in  Arcadicis,  hisce  verbis  :  Etot  8e  utcoxavaSavTi 
oxifov  ^&JC  icapi^ovTai  81  xai   ouTot   vjr^iiaL^^zexpOL' 


tur  ab  optimo  ms.  Fuld.  nec  Minucius  aliam  agno- 
scat,  nec  ipse  denique  Tertuilianus,  in  libro  ad 
Nationes :  •  Quod  si  de  hoc  differentia  intersedit, 
quanto  distinguitur  a  crucis  stipite  Pallas  Attica, 
et  Oeres  Pharia,  qua  sine  forma,  rudi  palo,  et  solo 
staticulo  ligni  informis  dedicatur,  »  quffi  postrem  » 
ita  lege  cum  magno  Salmssio  ad  Solim.  p.  94.  ms. 
L.  B.  Farina,  ut  dubium  sit  an  voluerit  Fariam 
dicere  an  Farinaceam.  Hav. 

(66)  Erecta  statione  defigitur.  —  Adv.  Judsios, 
cap.  10,  vel  11  :  «  Nam  etin  antemna  navis,  qu» 
crucis  pars  est,  extremitates  corum  vocantur.  Uni- 
cornis  autem  inedis  stipata  palus.  »  Hav. 

(67)  A  plastis  de  cruce.  Lectio  Mod.  Coll.  in  cruce, 
potest  etiam  oomma  poni  post  vestrorum.  Diximus 
deorum  veslrorum  orijrine  supra,  inquit ;  et  quam 
habent  originem?  a  plnstis  de  cruce  induci,  ibi  : 
((  Quod  simulacrum  non  prius  ar^ila  detormnt 
cruci  et  stipiti  superEtructa?  In  patibulo  primum 
corpus  Oei  vestri  dedicatur.  (C.  f2),  ubi  vide  qu» 
notavimus.  Sed  vulgata  is  bona  que  dicit,  deos 
vestros  diximus,cum  formantur  a  plastis,  decruce 
incipere.  Ad  Nat.  i,  12  :  k  Plasta  autem  lignum 
crucis  in   primo  statuit,  quoniam  ipsi  quoque  cor- 

fiori  nostro  tacita  et  secreia  linea  crucis  situs  est.i 
bidem  :  «  8i  igitur  in  genere  deorum  crucem  ori- 
ginem  colitis.  »  Ald.  a  plaustris,  pessime  8ca1iger 
emendat  didicimus.  Hav. 

(68)  Sed  et  victorias  adoratis.  Quod  certe  ridi- 
culnm,  cum  ita  venerarentur  arma  victorum  ho- 
stium.  Et  lame  ut  rem  indubiam  ponit  in  lib.  ad 
Nai,  1, 12  :  «  Ad  manifesU  Jam  (ita  lege,  non  al). 


423 


T£RTDLLIANI  OPfiRDM  PARS  1.  —  SERIBS  I,  APOLOG£TIGA. 


m 


rum   tota  caBtreasis  signa  veneratur  (60),  sigoa  A  illi  io^AgiQum  suggestus  in  signis*'  (71)  monitia 
jurat.signaomnibus  S6§  dii0(7O)  praBponit.Omnes      crucum  (72)  sunt.  Siphara  360  illa  vexillorura  et 

Yari»  lactiones. 
**  In  signis  emendat  lips  Ep»  Qu.  V,  15. 

GommeDtarius. 


Victorias,  ut  numina,  et  quidem  angustiora  quant ) 
Istiora,  veneramini  :  Contignatione  quid  melius 
extollant,  cruces  erunt  intestina,  quodammodo 
tropaeum.  »  Victorisd  ipsius  signum  una  cum  tro- 
paeis  aliquando  in  nummis  conspicimus,  ut  in 
nummis  Hostilii  et  Aurelii,  aliorumciue.  Hav. 

(69;  Signa  veneratur,  Sequitur  in  Goil.  Mod. 
signa  adorat.  Vooat  ideo  Tacitus,  propria  legionem 
numina.  lib.  i  Ann^Uum,  c.  19.  Quin  non  ornabant 
tantum,  de  quo  mox  Auctor,  sed  ut  deorum  ima- 

§ines  inuDg^ant  etiam.Quod  ut  barbarum  et  molle 
etestantur  Plinius,  Hist,  Nat,  lib.  xui,  c.  3  : 
«  Maxime  tamen  mirum  est,  hanc  graliam  pene- 
trasse  et  in  castra.  Aquilfls  certe  ac  signa,  pulve- 
rulenta  illa  et  cuslodiis  horrida  :  inungunturfestis 
diebus  :  utinamque  dicere  possemus,  quis  primus  g 
instituisset.  Ita  est,  nimirum  hac  raercede  ccru- 
ptffi  terrarum  orbem  devicere  aquiiie.  »  Hunc 
ritum,  ut  notum  sane,  cum  muitis  deraonstrent 
Interpretes,  tum  docet  insigois  iocus  Sozomeni, 
Eccl.  Bist,  1.  I,  c,  4,  ubi  de  laboro  ZTjfxetov  $1 
TouTO  TitttwxaTov,  xaO^Tt  dtet  too  paatX4u>c  '^y^'^" 
0ai ,  xai  TcpoaxuveliOat  ivevifjLiaro  irap^  orpa- 
Tia>Tb>v.  i.  e.  «  Hoc  signum  venerabiie  maxime, 
quia  etprincipem  aotecedere,  et  adorari  eliam  a 
militibus  solebat.  »  Videndus  Lipsius  ad  Tacitum 
qui  de  cultu,  religione  et  forma  eorum  agit  lib.  iv 
de  Re  Mit  Rom,  cap.  3,  5,  9 ;  et  Gauseum,  tom. 
X,  A.  R.  p.  1528.  Unde  aquila  insistens  ar«  vel 
fulmini  occurrit  inter  duo  si^na  apud  Gorlaeum  ii, 
44,  eo  1, 161  et  122,  et  notabiii  cultu  apud  Seguin, 
p.  109,  de  quo  mox.  Hav. 

(70)  Omnibus  diis,  Nibil  aliud  innuit  Auotor, 
quam  milites  facilius  sacra  omnia  et  profana  pol- 
luere,  quam  militare  sacramentum  fallere.  Bodem  Q 
modo  infra,  c.  27  :  «  Gitius  denique  apud  vos  per 
omnes  deos,  quam  per  unum  Genium  Gssaris  pe- 
jeratur.  »  Laelius  ad  Scipionem  apud  Livium  lib. 
XXXVI,  in  certamine  de  corona  murali  inter  Q. 
Trebellium  et  Sex.  Digitium  :  «  Stare  hino  legio- 
narior  milites,  hinc  classicos,  per  omnes  deos 
paratos  jurare  magis  quam  velint,  quam  quas  sciant 
vera  esse,  et  obstringere  perjurio  nors  se  solum 
suumque  caput,  sed  signa  miiitaria  et  aquiias  sa- 
cramentique  religionem.  «  Vocem  signa  hic  ne- 
glexit  Rbenanus.  Uav.  • 

(71)  In  signis.  PalmariahffiC  est  emendatio  Lipsii 
Epist.  Qua^xt,  1.  V,  ep.  15,  quam  omnino  inspicias 
velim.Anlea  inepta  legebatur  insignes.  Sed  insignis 
illa  Coll.  Mod.  quoque  m  signis,  quod  tamen  edi- 
tiones  Rigalti  neglexerunt.  I}av. 

(72)  Monilia  crvcum,  Pulcberrimus  est  locus 
Greg.  Nazianzeni  Orat.  In  Jultanum  :  ToXji^  hl 
^Stj  xat  xaTot  tou  fjieYdXoo  auveT)|JuxToc,  etc,  i.  e.  jj 
«  Quin  eo  quoque  auaacis  prorupit,  ut  adversus 
magnum  illud  vexillum  prfleceps  ferretur.  »  Lo- 
quitur  de  labro,  cruce  insignito,  de  quo  Pruden- 
tius  contra  Symmachum  1,  487  : 

Chriatu»  purpureuin  gemmato  texlus  in  aaro 
Sigoabat  labarum  :  crypeoram  iD«igDia  ChriBtus 
Scripserat, 

«  Qnod  simiil  cum  cruce  raajrnifice  et  cum  insigni 
pempa  exercitum  ducit,  in  sublime  evectum,  quod 
loborum  solvendorum  vim  habet,  ab  eoque  apud 
Latinos  nomen  trahit,  principatumque,  ut  ita 
dicam,  in  reliqua  omnia  vexilla  tenet,  tam  qus 
imperatorum  iroaginibus,  atque  expassis  texturia 
in  variis  Iractionibus  litterarumque  picturis  illus- 
trantur  quasique  gestiuDty  quam  quae  horrendis 


draconium  hiatihus  super  summas  hastas  elatis 
incolantia  ac  per  tractus  contextis  squammis  di- 
stinctoa  veutiiiata,  jucundissimum  simul  et  formi- 
dolosum  spectaculum  oculis  praebent.  »  Hino  ve- 
nuste  inteltigas  quare  i)ulohritudiDi  Sponse  hor- 
rorem  signorum  militarium  addat  Salomon  Cant. 
VI,    10.   Imo   quod   Tertullianus   hic  ait  Monitia 
crurum^  est  sane  dictum  pulchre,  et  quod  sacraa 
Litteras  etiam  juvare  potest.  Suggestus  imaginum 
vocatNoster  parmulas  sive  clypoelos  qui  in  orbem 
signis  appendebantur,  ita  ut  mults  essent  gra- 
dationes,  altiores  depressioresve,  velut  tabulata  et 
circuitus  in   turribus   visuntur,    in   illis  depicts 
erant  imagines    imperatorum   qui    consecrati  et 
inter  divos  relati  erant,  vel  etiamnum  adhuc  im- 
perabant,  ut  ex  Lipsiano  loco  de  Vitellii  imagine 
tiquet,nam  hoc  etiam  incunculis  aureis  et  argenteis 
fiebat,  ut  passim  adhuc  ex  marmoribus  et  pictu- 
ris  et  gemmis,  eto.,  videreest.  Adeoque  magnifica 
et  regia  est  illa  computatio,  qu»  in  elaboratissimo 
Salomonis.  Epithalamio  occurit  cap.  iv,  3  :  Sieut 
turris  Davidis  collum  tuum,  sedificaia  adpropuguan. 
dum^  mille  clypei  protenduntur  ab  ea,  onmes  parmx 
heroum.  ita  enim  locus  iste  verti  debet,  ubi  mire 
errant  interpretes.  Non  enim  teretum  tantum  ro- 
tundamque  altiludinem  incolloamat»  sme  laudat, 
sed  in  bac  comparationeab  ornatu  eiiam  describit 
et  commendat,  quod  nempe  sicut  turris  Davidis, 
cum  stant  undique  validi  protectores  in  iranstris, 
per  orbem  fulgentibus  clypeis  cincta  nitet,  in  pre- 
tiosa   monilia   ingens  decus  nativa  pulchritudioi 
adpant.  Qualis  apud  Lacanum  formam  fucata  no- 
ceniemf  lib.  x,  versu  140  : 

Plena  marii  Rubri  epolUs,  coUoque  comique 
Divitias  Cleopatra  gerit,  cultuque  laborat. 

Non  itidem  Gatnnis  Maacia,  cujus 

Baltheus  haod  fluxos  gemmis  adatrinxit  amictDs, 
Colla  monile  decens, 

apud  eumd.  lib.  ii,  562.  Eadem  opera,  dum  aliud 
ago,  explioabo  superioris  Gantici  vii,  5  :  Caput 
tuum  super  ie^  ut  mom  Carmelus^  iemniscus  comx 
tux  purpureuSf  rex  tigatus  est  in  eius  suggestis,  Ita 
Latine  dicas.  Grsci  vocant  TcXoxdtfxouc  Ilesychius 
exponit,  xovSuXouc  tcov  Tpt^oi^v  ic8itXeY(jivcDv,  i.  e. 
cincinnos  capillorum,  qut  digitis  crispantur,  Quo- 
modo  Juno  sese  orna*  Jovem  illectura  in  amorem 
eui  apud  Homerum ;  Iliud,  (,  versu  176. 

Il7]^afxivT),  X^pat   TcXoxdlfjiouc  Inps^t  ^oetvou^, 

i.  e.  «  Et  pectens  crines,  manihus  ciDciroos 
disposuit  pulchros.  i  Ita  Noster  imaginum  sugge- 
stus.  Hisoe  locos  Satii  et  Juvenaiis  possis  addere, 
notos  omnibus.  Non  perinde  ille  Nazianzeni,  qoi 
Invecti  vam  suam  in  mulieresita  orditur  :  <c  Gavete, 
0  mulieres,  ne  caput  vestrnm  nothis  et  adulterinis 
crinibus,  tanquam  turribus  quibusdam  muniatis, 
mollia  colla  e  scapulis  deducate  ostentantes  ;  » 
Scripsimus  vero  crueem  non  cruciumy  secuti  mss. 
Pnld.  et  !i.  B  et  lib.  ad  Nationes.  Suggestus  vero 
illi  imaginum  ut  montalia  crucum  egregie  appa- 
rent,  in  nummo  Tiberii  quem  vulgavit  clariss. 
Seguinus.  inter  Seleci.  Num.  p.  loOy  quemque 
modo,  ubi  de  aquila  sermo  erat  exhibuimus.  Cui 
simillimi  duo,  quorum  alter  Germanici  Ceesaris 
est,  occurrunt  apud  illnstr.  Spenli.  de  Uxu  ct  Pn 
Num.  p.  120.  Imo  ab  hi»  diversus  apud  eumdem, 
p.  558,  in  denario  gentia  Valeriaa.  Bav. 


r^3^-.  ' 


r: 


m 


APOLOQETICOS  ADY.  QENTES. 


426 


caDtabroram^^CTS)  stole  orooem  8tint(74).  Laodo  A  Bas,  bI**  forte,  deputabimnr  (licet  solem  non  in 
diligentiam,  noluistis  oudaB  et  incultas  oruces  linteo  depictum  (76)  adoremuB)  habentes  ipsum 
ooDBecrare.  Alii  plane  humanius  et  verisimiliuB  ubique'*in  suo  clypeo  (77).  Denique  inde  suspl- 
Solem  credunt  deum  nostrum  (75).  Ad  870  Per-      cio,  quod  innotuerit  nos  ad  Orientis  regionem  (78) 

Varise  lectioneB. 
^*  Rhm.  Sypara  illa  vex.  et  oandelabrorum,  eic.    ^  Sio  ParU.    "  Utique  V,  C. 

GommentariuB. 

beri  suspicatuB  est  Hemelarius,  illo  scil.  coi  in- 
Boribitur  Pannont^s.  Hav. 

(77)  Ubiqne  in  ttio  clypeo,  Loous  notabilis,  quem- 
que  cum  priores  interpretes  non  inteiiexiBsent,  la 
Gerda  primus  recte  non  ad  Persas,  sed  ad  ipsos 
Gbristianos  pertinere  demonstravit.  Sed  et  a  nobis 
lucem  accipere  non  dedignabitur.  Nam  in  iilo  as- 
sentiri  doctissimis  viris  la  Gerda  et  Rigaltio  non 


(73)  Cantabrarum.  Ita  et  Minucius,  et  Noster 
rarsDs  ad  Nationes,  quare  frustra  litigdnt  Viri 
docti,  mutando  vel  in  eandes  iabarorum^  ut  Soa- 
liger,  vel  canlabrorum  vei  candelabrorum,  vel  iaba' 
rorum,  ut  alii  et  Barr.  et  Aldus,  cum  fuerit  vexilii 
geDus,  cujuB  nominis  origo  ignota  est,  quas  forsan 
ad  Persas,  Romanos  vel  Hispanos  non  magis  re- 
ferri  potest,  quam  ad  ipsoB  Afros,  qui  quoniam 
muJta  cum  Hebraeis  communia  vocabula  habue- 


possum,  quod  per  voces  in  ciypeo  suo  ipsum  solis 


ruDt,  vocem  habuerunt  forsan   simiiem  Persico  Q  orbem,  (^uasi  olypeum  Dei,  ut  vocat  Ovid.  Metam. 


Kauatb  vel  Hebr.  Kendes,  quaBque  magis  hisce  can* 
tabris  appropinquaverit.  Inveni  quoque  apud  pos- 
teriores  inter  vexiiiiferos  recenseri  cantabrarioSj  ut 
docet  me  Dom.  du  Gan^e,  ex  i.  ii,  C.  Th.  de  Golle- 
^ibL  Sypara  passim  editiones,  sed  recte  Rig.  Syphara 
oi  God.  Fuid.  et  Agobard.  quod  et  vult  L.  B.  ubi 
Sifara.  Id. 

(74)  Slolm  crucum  sunt.  Quod  belle  ooulis  Bese 
eznibet  ia  nummis  quibusdam,  qui  passim  inve- 
oiri  inter  Arsohotanos  possunt,  Augusti  aureus, 
uLi  egregie  crucis  apparet  Ogura,  Argenteus  Maxen- 
tii,  ubi  aquilae  iigura  stola  intexta  conspioitur.  Gon- 
staatis  item  argenteus  ipsam  labari  seid  Ghristiani 
et  sacro  nomine  insignitam  OBtendit  formam.  Id. 

(7b)  Deum  noiirum.  Juvenal.  de  JudesiB,  quos 
cum  ChristianiB  confundebat. 

Nihil  priBter  nubei  et  coeli  numen  adorant. 

Unde  NoBter  infrs  cap.  24  :  «  Golat  alius  Deum,  q 
alius  Jovem,  aiius  ad  ocelum   supplices   manus 
toDdat  :  aliuB   ad   aram   fidei,  alius,  si   hoc  pu* 
tatis,  nubes    numeret  orans,   alius  iacunaria.  » 
Hav. 

(76)  /ft  iinieo  depictum.  De  cultu  soHb  apud  Per- 
sas  multa  interpretes,  quibus  digna  addi  sunt  quea 
collegit  ampliss.  Brissonius  in  iibello  de  RegnoPer- 
sarum^  lib.  ii,  o.  1.  Pro  diverso  vero  cultu  diver- 
BDs  haibituB  depioti  Solis  erat,  quod  disco  ex  me- 
morabili  loco  Flavii  Vopiscii  in  Vita  Aureliani,  cui 
iater  alia  et  hoo  prodigium'  futuri  impeni  obve- 
Disse  observat :  «  Datus  est  ei  prseterea»  cum  lega- 
tu8  ad  Perflas  isset,  clypeus  c}uaIiB  solet  imperatori- 
bas  dari  a  rege  Persarum,  in  quo  insculptus  erat 
Sol  eo  babitu  quo  colebatur  in  templo  in  quo  mater 
ejus  fuerat  sacerdoB.  i  Itaque  verba  in  tinleo  de- 
piclum,  non  tantum  de  vexillis  Persaruin  accipio, 
•ed  de  quibuscunque  tabulis   et  iino   in  quibus 
Numen  illud  depictum  intra  templi  sui  mcenia  ab  r. 
illis  colebatur.  Apud  ^gyptios  certe  varia  forma  " 
Sol  pingebatur,  infans,  puer,  juvenis,  vir,  senex, 
ut  notat   Macrobius,  lib.  i,  Sat.  xviii.  Gujus  verba 
sunt  : «  H«  autem  statum  diversitates  ad  Solem 
referuntor,  ut  parvulus  videatur  hiemali  solstitio 
qualem    ^gypti   proferunt  cx  adyto   die  certa  : 
quod  tonc  brevissimo  die  veluti  parvus  et  iafans 
videatnr  :  exiode  autem  procedentibus  augmentis 
squinoctio  vernali  similiter  atque  adolescentis  adi- 
pisoitur  vires,  figuraque  juvenis  ornatur.  Postea 
statuitur  ejus  tPtas  plenissima  efBgie  barbae  solBti- 
tio  sstivo ;  quo  tempore  summum  sui  couBequitur 
augmentum.  Exinde  per  deminutiones  dierum  ve- 
lutt   eenescenti   auarta  forma  Deus  iiguratur.  » 
Sed  et  Psones  Solem  colere  Maximus  Tyrius  scri- 
bit,  orat.  38,  SoliBque  simulacrum  ai>ua  iilos  esse 
discum  brevem  perticae  Bupra  longisBimee  affixum. 
Quod  ipsum  in  Trajani  Decii  aureo  nummo  exhi- 

P4taoi.  I. 


XV,  192,  inteiiigit :  nam  coeium  hic  intelligi  debet, 
in  cujus  orbe  prffiter  iunam  stellasque  minores, 
insi^nis  Soi  eminet.  Quod  ipsum  OGelum,  quasi  di- 
midia  sua  parte  clypei  imaginem  referens,  poetico 
artiQcio  clypeo  AchilliQ  insculpens  Homerus,  solem 
etiam  in  eo  non  negiexit.  Yersus  ejus  sunt,  II,  S, 
versu  483  : 

*Ev  (ikv  Yaiav  Ixeu^',  Iv  8*  oi&pavdv,  iv  ^l  OiXavgav. 

*fl4Xi(5v  X*  dxa^iavca,  oeXijvTjv  xt  «XTJGouTav, 

'Ev  81  td  TsCpeia  icavTa  t^  toTc  t*  o^pav^c  iorecpivfa)- 

[Tat, 

i.  e. «  In  eo  quidem  (scuto  Vulcanus)  terram  efflnxit, 
et  coelum,  et  mare,  solemque  indefessum,  lunam- 
que  plenam,  sideraque  omnia,  quibus  coelum  co- 
ronatum  est.  •  Gt  que  sequuntur,  in  oompendium 
coUecta  ab  Ovidio  Metam.  xm,  versu  110  : 

Nee  clypeus  vasti  coelatus  imagine  mandi. 

Jam  tibi  clypei  vocabulo  CGalum  pcourrit  in  anti- 
aaissimis  illis  Ennii  versibus  ex  Iphigenia  Euripi-" 
dis,  quos  reliquit  nobis  latinissimus  Varo  in  medii 
fere  Jib.  vi,  de  L.  L.  : 

Qnid  nocti  videtarl  In  altisono 
GoBli  clupeo  temo  superat 
Stellas,  eogens  sublime  etiam 
Atque  etiam  noctis  iter. 

—  Hic  multam  noctem  ostendere  vult  a  temonis 
motUt  inquit  Varro.  Quare  suspiciendi  veniunt  hi 
duo  nummi  Trajani  et  Alexandri  Imperatorum,  in 
quibusSol  et  Luna  cum  duodecim  Zodiaci  signis  in 
clypeo  quasi  cooli  insculpti  apparent.  Denique  hino 
patet,  uorx  utiquCf  quod  vult  Wouwerius,  sequitur- 
que  in  editione  sua  Rigaltius,  sed  ubique  quomodo 
cum  alii  Mss.  tum  etiam  A^obard.  exDibet,  legen- 
dum  esse.  Quia,  inquit  Septimius,  non  illum  solem 
in  tabella  aliqua  suspicimus  manu  hominis  depi- 
ctum,  sed  ipsum  Dei  digitum,  in  suo  loco,  et  ubi- 
({ue  terrarum,  quoniam  ubique  lucet.  Imo  ubique^ 
inquam,  legendum  est,  quod  ipsa  Luoiani  verba 
docere  possunt;  quem  quidem  ego  deprehendi  mi- 
rabiliter  Septimio  nostro  in  multis  pfacuisse,  im- 
pietatem  et  blasphemias  excludo.  Ille  itaque  de  Dea 
Syria,  p.  904,  hanc  rationem  reddit,  cur  ibi  aliis 

Diis  effigiatis 

(78)  Ad  orientis  regionem,  Exstat  de  hoc  ritu  sin- 
gularis  disputatio  Jac.  Thomasii  LipsieB  edita  1670. 
Viderique  possunt  Cosmas  Indopleustes,  v.  p.  202. 
Menardus  et  alii,  quos  citat  J.  Alb.  Fabricius 
Bibliogr.  Aniiqu.  pag.  361.  Quod  vero  gentiles  etiam 
ad  coelum  suspexerint,  et  orientem  versus  precati 
fruerint,cum  alii  multi,  tum  docere  potest  Kippin- 
giuB,  p.  178  et  188.  Hav. 

14 


427 


TBRTULUANI  OPRRCM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


m 


STl  precari.  Sed  el  plorique  vestrnm  affectatfone  A  et  viotui  (82)  decernunt  exorbitantea  et  ipsi  a  Jn- 
aliquando  et  cceleatia  adorandi  ad  BoliB  ortum  labla  daico  »1«  roore  (83),  quem  ignorant.  8ed  nova 
vibratis  (79).  iEque  ai  diem  solis  Imtiti»  indulgemus,  Jam  Del  noBtri  in  ista  civitate  proxime  editio  publi- 
alia  lange  ratione  quam  do  religione  boHb  (80),  ae-  cata  est,  ex  quo  »•  quidam  in  fruBtrandia  "  bes- 
cundo  loco  (81)  ab  eis  Bumus,  qui  diem  flaturni  otio      tiis  mercenariuB  noxiuB  (84)  picturam  proposuit 

Varias  lectiontB. 

w  Quidam  Par.    "  InfruBtrandua  la  Cerda. 

Commentarius. 

Bolem  recepiBtis,  ex  diebus  ipsorum  prsiegiBtis 
quo  die  lavacrum  subtrabatiB,  aut  in  vesperam  dif- 
feratis,  autotium  et  prandium  curetis :  quod  quidem 
fBCitiB  exorbitantes  et  ipsi  a  veBtriB  ad  alienas  reli- 
giones :  Judai  enim  isti  dies  Bunt  feati  :Sabbataet 
ccena  pura,  et  Judaici  ritus  lucernarum,  et  jejunia 
cum  azymis,  et  orationeB  llttoraleB  qu»  utique 
aliena  sunt  a  diis  veBtris.  Quarc,  ut  ab  exceasa 
revertar,  qui  Solem  et  diem  ejus  nobis  exprobra- 


Diis  effigiatiB  Solis  et  Lun«  imagines  non  repe- 

riantur  :  ^4^0^«'»»  inquit,  xoTai    [xkv  &Xao«ii  eeoiai, 

6'<jtov  Iriuevai   {6ava  itoitweai  •   ou    ^4p   atpiwv    iii' 

«pavia    «a<Ji    T(i  EiSsa.    'HiXioc    8e,    xai    aeX7)va(tj 

iduicav    Ivao^iec»  >tal    a«piac    iravxec   6piouat.    Uotij 

ouv    ahiri    {'oavDupYtiic,  xoTat    iv   Tq)  .i?)ipt    «paivojxi- 

voiai;  i.  e.  «  G»teriB  quidem  diia  fas  eBse  aiunt 

simulacra  facere,  quorum  species  non  sunt  omni- 

buB  conBpicu».  Sol  autem  et  luna  plane  sunt  ma-       _  .  .        .  .  .^  ^  -  «  /         , 

nifesti.  illosque  nemo  non  videt.  Quorsum  igitur  B  tis,  agnoscite  vicmiUtem  :  non  ionge  a  Saturno  et 

eorumouminaereappareanteffigiemefflnxissem?!      Sabbatis  vestris  sumus. »  Quod  itaque  ibi  dicit. 


De  cffilatura  clypeorum  prater  ea  quaa  in  digressio- 
nlbus  ad  buno  auotorem  Heraldus  habet,  videri 
potest  promuBConduB  antiquitatis  et  omnis  littera- 
tur»  elegantioribus  liber  J.  Alberti  Fabrioii,  qui  in- 
scribitur  Bibliographia  Antiquariat  p.  562.  Hav. 

(79)  Labia  vibratis.  Taoito  murmure.  florat. 
EpisL  I,  16,  60  : 

Jane  pater,  clare.  clare  cuoi  dixit,  Apollo, 
Labra  movet,  metuens  audiri,  pnlchra  Laverna, 
Da  mihi  faiiere,  etc. 

Sed  Batis  multa  La  Cerda,  ut  et  de  Persis  Brove- 
rius,  de  AdoraL  VeL  q.  195  et  199,  diligens  vir  et 
erudituB.  Hav.  ,.  . 

(80)  De  religione  solis.  Ita  restitue,  non  religtone 
S.  Idque  auctoritate  optimi  Fuldensis,  de  religione 
ut  Bupra  dejustitia,  de  sapientia  et  saepiBsime  apud 


Agnosdle  vicinitatem^  etc,  id  hoc  loco  ita  expri- 
mit :  Secundo  loco  ab  iis  sumus.  Nam  quod  ad  iec- 
tionem  ms.  Agobardini  attinet,  in  quo  Hebrxis  le- 
gitur,  iliam  probare  non  possum,  nec  ulli,  Bpeoiosa 
lioet  primo  intuitu,  ut  puto,  placebit.  Hav. 

(BZ)  Otio  et  victui.  Uoc  quidem  vitio  Judaeis  da- 
batur  a  gentibus,  quomodo  corte  violasBe  sua  sacra 
tanquam  sibi,  noo  Deo  vacarent,  sepe  ille  Bummas 
eorum  Legislator  per  prophetas  suos  est  questQB. 
Juvenalis,  Sat.  v,  vers.  106  : 

8«d  pater  in  cauia  :  eui  Mptima  quflBque  fuit  lux 
Ignava,  et  parlem  vitie  non  attigit  ullam. 

Ex  eodem  forie  Tacitus,  Hist.  v,  4  :  «  Septimo  die 
otium  placulsse  ferunt;  quia  is  finem  laborum 
tulerit,  dein  blandiente  inertia  septimum  quoqae 
annum  ignavi»  datum.  »  Sed  hic  ad  gentiles  ipsos 


NoBtrum  pro  propter  sapienttam,  vel  ob  justtttam.  q  pertinet  ad  quos  referenda  et  illa  Persu  Sat.  v, 

Non  vero  gravati  sunt  Chrisliani  hoc  nomen,  mu-      versu  18  : 

tuatum  licet  ab  etbnicis,  in  istius  diei  appellatione 

retinere,  quoniam,  ut  AmbrosiuB  scribit,  Borm. 

61  :  «  In  ea  die  Salvator  veluti  Boi  oriens,  discus- 

sis  infernorum  tenebris,  luce  resurrectionis  emi- 

cuit. »  Hav.  ^  ,  . 

(81)  Secundo  loco  Dicit  Septimius  noa  Solem,  ut 
Perse  faciunt,  colere  evinci  non  posse  inde,  quod 
Btatus  precantisChristiani  adOrientem  sitconversus 
(quod  obtinebat  in  prima  Ecclesia,  quia  soli  orienti 
oomparatur  ChristUB,  Malach.  iv,  2,  inde  etiam 
Buprema  die  appariturus  in  judicio,  ut  putabantL 
neo  inde,  quod  is  dies  qui  restus  est  nobis.  Soli 
Bit  sacratuB  apud  gentes.  Quod  forsan  stulte  suspi- 
carentur,  quomodo  in  jocularium  erratum  Tacitus 
incidit  de  Saturno  cogitans,  Hist.  v,  c.  4  :  «  Alii 
honorem  eura  Saturno  haberi,  «ou  principia  reli- 
eioniB  tradentibus  Idois,  quos  cum  Satumo  pulsos, 


At  cum 
Herodis  venere  dles,  unctaque  feneitra 
DispositiB  pinguem  nebulam  vomuere  lac^rDs, 
Poriantes  violas,  rubrumque  amplexa  catinum 
Cauda  natat  thynni,  tumet  alba  fiUelia  vioo. 

Nam  certe  ipsi  gentiles  aliquot  dies^  quasi  ex  Ju- 
daico  ritu  otio  Iransigebant,  nihii  nisi  victom  cu- 
rantes.  Id  in  iib.  aa  Hai.  dixit : «  Quo  die  lava- 
crum  subtrahatis,  aut  in  vesperam  dififeratis,  aut 
otium  et  prandium  curelis.  »  Senocii,  Joseijbus, 
contra  Apptonemt  et  Clemens  Alexandrinus  idem 
tradunt.  Hav. 

(83)  A  Judaico  more.  Depravatum  censet  looom 
GothofreduB,  vultque  illud  a  deleri.  Non  assentior. 
Hio  enim  sensus  est :  Quid  cavillari  nos  gaudetis, 
quasi  diem   solis   hilari  et  voluptate  diffluentee 


etconditores  gentis  accepimus;  seu  quod  e  se- j)  transigamus?  pedem  vestrum  premimus,  non  longe 
ptem  sideribus,  quis  mortales  regunlur,  aUissimo      abBumus  a  vobis^  vos  enim  ipsi  diem  Saturni  qui 

_.u.  -A :^....    *«/i4Ant;a    ofallo  Qofnrni    rAPMtiir  *       nfiRLrum   nriBCfidit.  A  Jndffiifi.  nnna  nnn  intelliirilis. 


orbe  et  prfflcipua  potentia  stelia  Saturni  feratur  : 
ao  pleraque  ccBlestium,  vim  suam  et  cursuna  septi- 
moB  per  numeros  conficiant.  »  Quod  vero,  jam  se- 
guitur. «  Secundo  ioco  ab  eis  BumuB.  qui  diem 
Saturni,  »  etc.  Id  etiam  egregie  sale  satyrico 
aspersum  est.  Tangit  enim,  noo  Judaeos,  ut  passim 
sibi  persuaserunt  interpretes,  sed  ipsos  hic  genti- 
les,  qui  ita  a  mcyorum  institutis  degeneraverant, 
ut  nulla  gens  esset,  quorum  ritus  non  dccorpta 
aliqua  portione  suos  feciBsent,  ut  pulchre  demon- 
Btrat  GothofreduB  in  notis  suis  pereruditis  ad  Ter- 
tulliani  librupa  ad  Nat.,  quem  virum  sane  doctum 
non  pluris  passim  fieri  mdignor.  Opere  pretium 
erit  apponere  hic  locum  ex  lib.  ad  Nai.j  quia  inde 
hic  Nostor  intelliKi  debet.  Ibi  lib.  i,  cap.  13:«  Vos 
certe  estis  qui  etiam  in  laterculum  septem  dierum 


noslrura  precedit,  a  Judffiis,  quos  non  inteilijdlis, 
reoepto  more,  laetiori  guIsB  et  inertiffi  dicatis,  ita  a 
majorum  moribus  et  institutis,  qui  peregrinos  litoe 
invehi  noluerunt,  non  tantum  disoedentes,  sed  et 
exorbitantes  a  vero  Judsorum  scopo,  qui  quietem 
illa  die,  non  inertiam  exigit.  Nam,  ut  est  in  Hb. 
ad  Nat.  «  Judsi  isti  dies  sunt  fCBti,  Sabbata  et  CGena 
pura,  et  Judaici  ritus  iucernaram,  etjejuniacum 
azymis,  et  orationes  littorales,  quie  utique  aliena 
Bunt  a  diis  vcBtris.  »  Hav. 

(84)  Mercenarius  noxius.  Nec  Gothofredi  plaoet 
interpretatio,  nec  Rigaltii,  multo  minus  aliorum. 
Primus  noxium  pro  obnoxio  capit.  Secundus  oon 
bona  (Ide  ait  versatum,  quia  toties  dentes  bestia: 
rum  closerat,  Idcoaue  noxium.  At  quid  Bimplioiua 
quam  inteiligere  taiiem,  qui  cum  nullam  habuiBset 


429 


APOLOGETICnS  ADV.  QENTES. 


430 


eom  ejustnodi  inaoriptione  :  deus  ghristianobum  A  l^tus  (87)librum  gestans,  et  togatus.  Risimus  et  no- 

oNOKOiTfls  "  (85).  men  et  formam.  Sed  illi  debebant  '*  adorare  statim 

373  is  erat  auribus  asinis  (86)  aliere  pede  ungu-      biforme  numen  *^  quia  et  canino  874  et  leonino 

YarisB  lectioDes. 

"  Rben.,  Her.,  Gangneus  :  Ononychites ;  codd.  Bong.  et  Lugd  :  Onochotasis ;  ood.  Vatio.  :  Onoohor- 
sites :  codd.  Agob.,  Put.  Fuld.  et  Lugd.  alter  :  Onoehoitis ;  Rig.  :  Onoohoetes ;  Hav.  :  Onokoitis. 
■^Debaerant  Baverc,    ^  Nomen  Paris, 

Commentarius. 


Deoessitatem  pugnandi  cum  bestiis,  inter  nozios 
illisaonaddictas,tamen  lucelli  cupiditate,  mercede 
pacta,  ipse  se  ianists  tradiderat.  Pognam  cum  be- 
Btiis  vero  elegadter  frustrationem  dioit,  quoniam 
audacis  iUius  artis  maxima  pars  erat  impetum 
bestiarum  eludere.  Noxiis^  God.  Agobard.  quasi 
ad  geotes  pertineat,  quos  noxios  vocet,  qood  non 
poto.  Hav. 

(85)  Deus    CkrUtianorum    Onokoites.  Monstrum 

hoc  varie  deformarunt  monstra  lectionum.  Nonnul- 

Is  editiones  onochoislis,  quod  Baplista  Pius  emen- 

dat,iaofiony^^ite5reforman8,  plaouitqueid  Barrfleo,  d 

Pamelio  aliisque.  Hariolatur  tamen  adhuc  onony- 

choitiSf  ab  asino,  ungue  et  aure  sic  dictum,  vel 

ononychottis   Adnot.  Fost.  c.  19.  Juoius  ex   ms. 

Vatic.  maviilt  Onocorsites.  Denique  Rigaltius  edidit 

Deus  ChristianorumOnochoetes,  Iseraty  eto.  Qoi  quo- 

qne  in  notis  onocottis  explicat  quasi  ex  asino  et  homi- 

ncconceptum,optime.  Itaque in  textura  recepimus. 

Vult  enim  illara  lectionem  clare  ms.  Lugd.  Bat.  in 

quo  legi  Onochoitisnis  erat ;  et  Aldin.  in  quo  Ono- 

choitit  eraty  ut  et  ipse  prffistans  Codex  Agobard.  in 

quo  clare  Onochottis.  Is  erat^  eto.  Denique  ms. 

Puld.  qui  male  tamen  ita  distinsuit :  dbus  ghri- 

STUNORUM  Onochoites  in  erat,  Unde  putaret  foraan 

quis  vocem  Onochoites  non  pertinere  ad  inscriptio- 

Deoi  ip$»am  a  scurrainditam,sed  esse  explicationem 

qaam  ipse  Tertullianns  adjungat,  eam  quoniara 

Grsee  uno  vocabulo  apte  expresserat,  ob  Latini 

sermonis  egeatatem  pluribus  circumscribere  coac- 

tns,  nisi  moz  adderet,  Risimas  et  nomen  et  formam.  C 

Verbum  tamen  dvbxoiTijc  quod  Latinis»  ut  mos  olim 

descriptoribas,    repraesentabatur,    nusquam    illo 

86030  apud  Gnecos  scriptores  invenias  ut  fcetum 

ei  asino  et  aHo  animali  conceptum  notet,  sed  qui- 

dem  eoocambeotem  asino,  ut  icapaxodrijc  dicitur 

qui  uxori  suae  coocumbit,  et  AjtotTTjc  \e\  &xotxtc 

qux  oiarito  latus  tegit,  sed  invenitur  tamen  simile 

apud  txx  Tnterpretes,  qui  voce  xo(tt)<;  pro  prole, 

6sp'us  usi  sunt,  unde  explioat  Grotius  locum  Pauli 

ad  Homanop,   c.  ix.  versn  40  :  'AXXak  xal  'PeSixxa 

ii  hh^    xoCttj    l^ouaa    'loaax    tou  TcaTpi^    ■^fiwv. 

Qui  ipse  locus  nondum  satis  perspectus  mihi  vide- 

tur :  iJlud  enim  l^  l^h^  non   refero  ad  Isaacum,  ut 

fit  passim,  absurdum  enim  in  tam  casta  conjuge 

Hebecca  peregrinam  opem  cogitare,  sed  ad  con- 

^sfium  mantalem,  ipsum  concubitum ;  et  certe 

inde  angetur  vis  argumentationis  apostolicfle  qnl 

de  sterili  hactenus  Rebecca  agens,  notat  illam  uno 

eongressa  gemellos  in  utero  concepisse^  ut  omnem  D 

BoperfcBtationem  excludat,  de  qua  agit  Hipjpocra- 

tes  in  libro  de  Disetu  et  quam  medicorum  niii  no- 

nint;  imo  multo  magis  ut  ostendat  Jacobum  et 

Bsaum  uno  atrro  progressos,  uno  eodemque  tem- 

pore  conceptos  et  editos,  dissimillimam  tamen  for- 

tnoanri    apud   Deum  invenisse.   Adeo  verissimum 

illud    Persii    est  sano  sensu    receptum  Bat.  vi, 

versu  18  : 


Prodacla  genio. 


Geminos  horoacope  varo 


Pneterea  vox  'Iffoax  non  referenda  est  ad  i{  Iv6c, 
sed  ad  'Pe€4xxa,  ut  ita  comma  ponatur  ante 
'Isooxy  quasi  esset  scriptum  'PaS&xxa,  'Ivadix  tou 


TCttTp^c  ^fAcov  l(  iv^c  xo(t7)v  Syti\i9a.  i.  e.  Rebecca 
uxor  patris  nostri  Isaac  ex  una  congressione  prolem 
[qnam  binam  laudat  io  sequentibusl  cum  suscepiS' 
set.  Hunc  itaque  Deum  fictum  ex  habitu  oorporis 
quasi  dvoxo(TT}v  denotavit  scurra  Judeus,  turpi 
quasi  moscha  prognatum,  qualis  ferina  libidoapud 
Juvenalem,  Sat.  vi,  versu  330  : 

8i  nihll  est,  iervis  incurritur,  abatuleris  spem 
Servorum,  veniet  conduclQs  aquarius,  hic  si 
Quseritur,  et desunt hooQines ;  moras  nulla  per  ipsam, 
Quo  minus  imposito  clunem  submittat  asello. 

Tale  quid  in  Pasiphaes  fabula  ad  vivum  reprsesen- 
tata  speclasse  ausos  Romanorum  oculos,  sub  im- 
purissimis  belluis  Nerone  et  Domitiano^  auctores 
Sueton.  cap.  12,  Martial.  i,  5.  Hav. 

(86)  Auribus  asininis.  Unde  Petronus  in  epigram- 
mate  : 

Judaeus  licet  et  porcinnm  nnmen,  adoret, 
Et  cilli  summas  advocet  aoriculas 

Ita  emendavit  Pithceus  pro  caili  xiXX^c  ovoc  apud 
UesYohium.  Hominemfere  talem  describit  Martia- 
lis  Epigr.  VI,  39  : 

Hunc  vero  acuto  capite,  et  auribus  longis, 
Quffi  sic  movcntar,  ut  solent  asellorum, 
Quie  morionls  filium  neget  Gurthae  ? 

8unt  insignes  duo  loci  apud  Epiphanium,  contra 
Gnostico$  I.  I,  hseres.  26  :  4>a<Tl  Sl  tov  £a€aci>6  ol 
(jilv,  $vou  fAop<ipf/v  ^^eiv,  ol  B\  ^oCpou.  i.  e.  »  Deum 
Sabaoth  alii  asini  formam,  alii  porci  habere  dicunt. » 
Et  paulo  post  :  'Ex  toutou  •^ip  «pavi  tov  Za^a- 
p(av,  etc,  i.  e.  <c  Ex  hac  enim  causa  inquiunt  Za- 
chariam  occisum  in  templo,  quoniam  visionem  vi- 
dit,  et  ex  timore  volens  narrare  visionem,  oris 
obturationem  pertulit.  Vidit  enim,inquiuot.in  hora 
suffitus,  hominem  quemdam  stantem,  asini  for- 
mam  habentem,  et  cum  egressus  esset,  ac  dicere 
vellet  :  Vs  vobis  I  quem  adoratis  1  obturavit  ipsius 
os  ille  qui  visus  est  ab  ipso  in  templo,  ut  loqui 
non  posset.  Cum  vero  aperiret  os  suum  ut  loque- 
retur,  tunc  reveiavit  ipsis,  et  occiderunt  ipsum.  > 
Hav. 

(87)  Altero  pede  ungulatus,  Cur  non  utroque, 
prout  in  auriculis?  misturam  bominis  enim  reli- 
quum  corpus  docerepotuit.  An  respexitEmpusam? 
Fuit  enim  spectrum  Hecates  meridiana  hoc  nomine, 
altero  pede  ut  homo  incedend,aIterout  asinus.  Do- 
cent  Philostratus  lib.  iii  et  iv,  De  Vita  Apollonii 
Tyanxi ;  8choUastes  Apollonii  Rhodii  ad  lib.  ni, 
i4rgonau/ ;  etiam  Aristophanes  in  J^onu,  ubi  Xan- 
thus  (it  Bacchus  ad  inferos  descendunt,  Act.  I, 
scen.  VI  :  KvX  B^X(Oivov  OaTspov,  i.  e.  alterum  crus 
asinium ;  ubi  aoctus  Scholiastes  spectrum  illud  ex- 
plicans  inde  vocari  dicit  6vuxa>Xov,i.  e.  allero  pede 
asinum.  Idem  Scholiastes  appellat  ^vo(rxeX(8a  crure 
asinino  ad  Concionatr.  non  tonge  a  fine.  Ipsam  il- 
lam  Empusam  conspicor  ex  Aristopbanis  descrip- 
tione  inter  gemmas  Gorl.  Dact.  tom.  IT,  n.  41, 
quam,  ut  puto,  hactenus  viri  docti  ibi  denotari 
non  intelleierunt.  Hav. 


431 


TERTULLTANI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


432 


oapite  oommistoB  (88)^  et  de  capro  et  de  ariete  A  oorporum,  spirituum,  verbo,  quo  juBsit,  ratione» 


cornutus  (89),et  a  lumbis  hircos,  et  a  cruribueser- 
pentes  (90),  375  et  planta(91)  vel  tergo  alites  (92) 
deos  receperunt.  Hoc  ex  abundanti^  ne  quid  ru- 
moris  irrepercusBum  *^  quasi  de  conscientia  preB- 
terissemus.  Quss  omnia,  conversi  jam  *'  ad  demon- 
strationem  religionis  nostrs,  repurgavimus  *^. 


qua  disposuit,  virtute,  qna  potuit,  de  nihilo  ex< 
pressit,  in  ornamentum  majestatis  suas  :  unde  et 
Grffioi  nomen  mundo  x<$ar(iov  acccimmodaverunt. 
Invisibilis  est,  etsi  **  videalur ;  incomprebensibilis, 
etsi  per  graliam  reprosentetur ;  insstimabilis,  etsi 
humanis  378  sensibus  ^  (93)  sstimetur;  ideo  *^ 
verus  et  tantus  est.  Gaterum  quod  videri  commu- 
niter,  quod  comprehendi,  quod  «stimari  potest, 
minus  est  (94)  et  oculis  quibus  occupatur,  et  ma- 
nibus  quibus  contaminatur,  et  senslbus  quibus 
invenitur.  Quod  vero  immensum  est,  soli  sibi  no- 
tum  est.  Hoc  est  quod  Deum  ffistimari  facit,  dom 
flBStimari  non  capit  (95).  Ita  eum  via  magnitudinifi 
et  notum  hominibus  objicit  ^  ot  ignotum.  Et  b«o 
est  **  summa  delicti  (96)  nolentium  reoognoscere, 

Varise  lectiones. 

•*  Impercussum  Paris.    •'  Conversari  jam  Jun.    ••  Repurgabimus  Paris.    •♦  Nos  abest  Paris,    ••  tA  si 
Paris.    ••  Sensibilis  Paris.    •''  Adeo  Fran.    •"  Sobjicit  Sun.    •»  Est  delei  Paris. 

Gommentarius. 


CAPUT  XVII. 

ARauMENTUM.  —  Deum  verum,  qui  omnia  fecit,  cujus 
et  naturam  describit,  Ckristianos  colere  asserit : 
kujus  notidam  ei  agnitionem  naturaliter  komini 
insitam  docet^  ita  ut  magnitudine  ejus,  bonila' 
tem,  benigniiatemf  auxitium  et  justitiam  non  igno- 
retf  inque  coslis  agere^  non  in  terra,  credat. 

Quod  colimus  [nos  •♦],  Deus  unus  est ;  qui  totam 
molem  Istam  cum  omni  inslrumento  elementorum, 


(88)  Commistos.  Quod  oaptavit  olim  jam  Porphy-  B 
rius  in  subtilissimo  scripto  suo  de Abstin.ab  animal. 
lib.  XV,  dooens  (^uodlibet  animal  cum  homine  olim 
assumptum  ad  simulaororum  compositionem,  veluti 
oum  humano  corpori  facies  avis  cujuspiam,  aut  leo- 
nis  jungeretur,  atque  inde  nefas  taie  quid  edere, 
aut  manducare.  Hav. 

(89)  Ariete  comutos.  Lucan.  lib.  ix,  de  Jove  Ly- 
bico  : 

Stat  certior  ilUc 
Japiter,  ut  memorant,  sed  non  aut  fulmioa  vibrans 
Aut  similis  nostro,  sed  tortis  cornibui  Ammon ; 


numen  video  quam  Mithra,  de  quo  deo  egit  sia- 
gulari  opere  Ph.  a  Turre.  Etiam  apud  GorKeum  in 
Abraxeis  semper  fere  anguibus  comitatur,  oapite 
etiam  leonino  ut  videro  est.  Eminent  vero  icones, 
quas  publicavit  et  contemplatus  ^eet  antiquitaiis 
studiosissimus  Bernh.  de  Montfaucon  in  Diario 
Ital.  p.  198.  Hav. 

(91)  A  planta.  Hercurium  innuit  Gyllenium  il- 
lum,  qui 

pedibus  talaria  nectit 
Jnrea,  qase  •nblimen  alis,  live  aequora  snpra. 
Seu  terram  rapido  pariter  cum  flamine  portant ; 


ita  lege  ex  optimi  ms.  emendatione.  Reliqui  sunt 
Panes,  Satyri,  Cynocephali,  Mithre.  Adde  Spanhe- 
mium,  de  Usuet  Prasst.  Num.  p.  349.  Hav. 

(90)  A  cruribus  serpentes.  An  innuit  Palladis  cri- 
men  Vulcani  lilium  Erichlhonium  ?  de  quo  multa 
Lactantius,  l.  1,  c.  17,  cuique  apporrccium  draco- 
nem  affingit  Ovid.  Met.  xi,  563.  Quem  per  serpen- 
tem  ad  pedes  Minerve  Pbidiacad  innui  putat 
Pausanias.  Cui  ob  originis  sublimitatem  et  factorum 
ciaritatem  templa  et  ara;  signaque  erecta  fuerint 
quamvis  de  illo  nihil  legisse  memini,  ut  deo  culto.' 
Tamen  id  fieri  potuit,  cum  etiam  Euripides  notet 
in  elus  honorem  mansisse  morem  Atbeniensibus 
mulierculis,  ubi  regnavit,  ut  parvulos  aureis  ser- 
pentibus  ornent.  Yerba  ejus  sunt  in  lone  : 

6'eev  'Epex08i5T(<  i»**^ 
N6uoc  tU  ioTiv,  ocpeaiv  yijpMfJTikixoi^ 
Tpicpeiv  x£xva. 

Huno  sculptura  quadam  innui  apud  Gorl.  Dad. 
tom.  II,   n.  489,  putant  nonnuJli ;  sed  magister 
meus  Gronovius,  vir  summus,  rectiusad  gigantera 
serpentinedem  pertinere  docuit.  An  potius  innuit 
Serapin?  cujus  caput  est  in  postico  Antonini  Pii, 
corpore  serpentino  cum  multis  spiris,  quibus  spi- 
cam   invoivit   recensete    Montfauconio   in   Diario 
ItalicOy  p.  443 ;  an  vero  draconem  illum  cum  hu- 
mano  capite  ?  qualem  depictum  in  nummo  quodam 
Amphipolitarum,  vidisse  se  memorat  III.  Spanhem 
de  usu  et  Pr.  N.  p.  174,  quemque  ibidem,  p.  181, 
in  Nicomediffi  nummo  sub  Caracalla  signato  a  Tri- 
stano  vulgatum  docet :  eumdem  scilicet  quem  de- 
scribit  Lucianus  in  Pseudomant.y  et  cujusjama 
tempore  Antoninorura  raagna  sub  Glauconis  no- 
mine,  divinitatis,  apud  imperitum  vulgus,  fama 
craty  cui  fere  cuncta  applican  possint.  NuDum  aiiud 


Apud  Virg.  iv  j€n.  versu  244.  Id. 

(92)  Tergo  alites.  Cupidinem  intelligit  et  agmen 
Amorum,  ipse  Trcep^eic  690V  Spvi^  sicui  pennipotens 
avis  circumvolat,  describente  matre  apud  Moscbum 
Idyi.  I.  Horum  omnium  pleniorem  notitiam  dabit 
s^ectatffi  eruditionis  vir  Mattb.  Broverius  qui  de 

Q  diis  Alatis  syntagma  promisit  in  prsfatione  ad  li- 
bellum  de  Adorationibu^  Yeterum.  1d. 

(93)  Humanis  sensibus.  Tacitus,  v,  Hist.  :  «  Ju- 
da3i  mente  sola,  unumque  Numen  intelligunt,  pro- 
fanos,  qui  Deum  imagines,  mortaiibus  materiis,  in 
species  hominum  effingant. »  Pacit  huc  locus  Pauli 
ad  Ephesios,  c.  v,  versu  17  :  Aia  touto  \k^  ^kytt^^ 
£opovEc,  ^XXa  vuvi&vxec  ti  th  6^XY}{ia  xou  Ku- 
p(ou.  Hav. 

(94)  Minus  est.  Pulcherrima  oratio.  qua  docemur 
nolie  nimis  altum  sapere,  cum  sioi  arcanorum 
suorum  solus  conscius  sit  Deus,  nobis  ex  iis  quse 
revelavit  et  secundura  ea  (Taciti  verbis  utarj  gio- 
ria  obsequii  sola  relicta  sit.  Imo  inde  gloriam  ruturi 
flBvi  prsstantiamque  perfectioris  natur»  nostrs 
deducit  apostolorum  corypbaeus,  ^uod  plenior  et 
perspicacior  Dei  notitia  nobis  sit  aeposita.  Ita 
enim  ille  I  ad  Cor.  xiii,  12  :  BX4iio|jlcv  -^kp  apti 
81*  la^TTpou    iv   aWJYuaxt,    t^tb   81   TcpiSo^ioTrov    wpo; 

T\  TtpiatoTrov .    fipxt    y*^***^'*^^   ^'^   {xipouc,    t^te    81   Itti- 
YvtL>arofxai  xaOux;  xai  iireYvwaOTjv.  Hav. 

(95)  Capit.  Ita  gracissat  Noster  saspe.  De  Spect. 

0.  3  :  I  Generaliter  dictum  intelli^amus,cum  quid 
etiam  specialiter  interpretari  capit.  »  Adv.  Marc, 

1.  V,  c.  lo  :  «  Animale  dici  capit.  »  Capit  est  Iv8£- 
Xexai  ut  recte  la  Gerda.  Hav. 

(96)  Summa  delicii.  'Avxxe^aXaltaatc,  redaetio  in 
summam,  breve  compendium  ;  ita  potiue  expiicoy 
quam  ut  alii,  summum  delictum.  Hav. 


433 


APOLOGBTICUS  ADV.  GENTES. 


434 


quem  ignorare  non  possant.  Vultis  ex  operibua  A. 
ipsius  tot  ac  talibus,  quibus  coDtinemur,  qui- 
bus  sustinemnr  ^^,  quibus  obleotamury  etiam 
qaibus  exterremur,  vultis  ez  anima  ipsius  testi- 
monio  comprobemns  ?  Quo  licet  caroere  oorporis 
pressa,  licet  institutionibus  pravis  (97)  circum- 
scripta,  licet  libidinibus  ac  concupiscentiia  evigo- 
rata,  licet  falaJB  diis  exanciliata  ^^,  cum  tamen 
resipiscit,  ut  ex  crapula,  ut  ex  somno  (98),  ut  ex 
aliqua  vaJetudine,et  sanitatem  suam '''  patitur  (99), 
decem  nominat,  |boo  solo  nomina,  quia  proprio 
S77  Dei  veri  :  Dsus  maqnus,  deds  bonus,  etQUOD 
DBOS  DBDSRiT,  omuium  vox  est.  Judicem  quoque 
cootestatur  illum,  deus  videt,  et  deo  gommendo,  et 


tura  docere  voluisse  oslendU  :  itaque  prophetas 
misisse  Spiritu  divino  xnundatos^  qui  populum 
suum  de  se  suoque  cultu  et  potenlia  eaocerent. 
HasCy  quoniam  praerogativa  erat  Judxorum,  He- 
braicam  requirebant  iinguam;  sed  quoniam  jussu 
Ptolemxi  m  Grascam  linguam  monumenta  ista 
versa  erant,  facile  adiri  posse,  tanta  quidem  veri^ 
taiis  vi  coruscantia,  ut  qui  legerit  vel  audierit, 
etiam  credere  cogatur. 

8ed  quo  plenius  et  impressius  tam  ipsum  quam 

dispositionesejusetvoluntatesadiremusyinstrumen- 
tum  adjecit  litteraturs,  si  qui  velit  de  Deo  inqui- 
rere,  et  inquisito  invenire,  et  inv ento  credere,  et 
credito  S7S  deservire.  Viros  enim  justitia  et  in- 
nocentia  dignos  Deum  nosse  et  ostendere  a  primor- 
dio  in  sfficulum  emisit  Spiritu  divino   inundatos, 


DBUs  MiHi  rbddst.O  testimonium  anim»  naturaliter      „.,^  ^»«.j:«««^«t  n^  ««  .  •  . 
nk  •  *•        /ii  I  fx    •  *•        u  j      ^^0  praedicarent  Deum  unicum  esse,  qui  universa 

Ghnstiana  (1) !  Denique  pronuntians  hec  non  ad  -^        .f,^  •*  «  •  u      •  j    u  i         .*     i.. 

/^    •!  1-  j     j       1  •  .*    M    •.       .     B  condiderit,  qui  hommem  de  humo  struxent :  hio 

Capitolium,  sed  ad  ccBlum  respicit.  NoYil  enim         .     ^  .  « \    «  n        tu  i 

r      rv  •    •  .      u  -n       »  .  j    j         j-^  «^^J^  «8^     verus  Prometheus;  qui  saeculum  cer- 

sedem  Dei  vm;  ab  illo,  et  mde  descendit.  ..    . j:-«^  •*•     -u      \     -i.u         j. 

'  '  tis  temporum  dispositionibus  et  exitibus  ordmave- 


rit ;  exindo  qui  signa  (2)  majestatis  suaa  Judicantis 
ediderit  per  imbres  (3),  per  ignes  ;  qui  demerendo 
sibi  disciplinasdeterminaverit^quas  ignoratisaut(4) 


CAPUT  XVIIL 

Arqumbntum.  Istum  Deum^  fion  contentum  imita 
sui  hominibus  notitia^  aberrantes  verbo  et  scrip" 

Variee  lectiones. 
^^  Quibua  sastinemur  abest  Paris.    ^'  Exanoulata  Jun.    ^*  Et  add.  Paris.    ''>  Non  est  Franeq, 

Commentarius. 


(97)  Institutiombus  pravis.  Multa  bona  docte  in- 
ierpretes  congesserunt  ad  hanc  capitis  partem; 
sed  omnino  animadvertendum  est  nihil  tam  ab 
Nostro  speotari,  quam  pulcherrimam  illam  Cebetis 
tabellam,ubi  hs  prav»  institutiones,  quibus  homo 
clrcnmscribitur,  i.  e.  fallitur,  sunt  $6^ai,  opiniones 
et  ^tiitoTzai^ti  falsi  nominis  erudiliOf  poet®,  ora- 
tores,  dialectici,  musici  et  quicumque  ibi  recen- 
sentur.  Libidinea  et  concupiscenti»  ibi  iicis«>- 
{iCsi,  xal  ^8ova2,  cupiditates  et  voluptates  appellan- 


soholis  formata,  bibliothecis  exercitata,  academii^ 
et  porticibus  Atlicis  partam  sapientiam  ructas.  To 
simplicem  et  rudem  et  impohtam,  et  idioticam 
compello,  qualem  habent,  qui  te  solum  habent.  » 
elc. 

(2)  Exinde  qui  signa.  Locus  varie  a  dootis  in^ 
terpretibus  sollicitatus,  prout  apud  Wouwerium, 
La  Cerdam,  aliosque  videre  est.  Pamelius,  M8. 
Lugd.  fiat.  Agob.  Uerald.  et  denique  Rhenanus, 
n  Exinde  qus  signa  mcjestatis  su»  judicandis  edi- 


tor.  Tandem  ex  crapula   resipiunt  ii,   quibus  in  n  derit  p.  i.,  »  etc.  ;  quomodo  etiam  Ald.  nisi  quod 

amictis  rebus  forle  [uxiytoioifpamitentia  flt  obviam,  ^  is  haoet  indicantis.  Higalt.  melius,  «  Exinde  quis. 

Mi.  iA-_  j         if         .  .  . .     .^..  .^      m.s.judicantis  edideret.»  Barr.n  majestati  susa  vin- 


qos  illis  comitesdansaliasopinionesetcupiditates 
lU  tT^v  dXi)6iv^v  icaiSefav,  ad  veram  eruditionem 
perducit.Quem  libellum  cum  hisce  conferre,8i  quis 
digaetur,  opere  non  pcenitebit.  Utatim  Aldus  et 
cottcup.  non  veroac;  sed  non  est  tantK  Hav. 

(98)  Ex  somno.  Prosper,  SentenU  lib.  ex  Augn- 
stino  0.  215  :  u  Sic  sunt,  qui  colunt  idola,  quo- 
modo  qui  in  somnis  vident  vana.  Si  autem  evigilet 
aDJma  ipsorum,  intelligit  a  quo  facta  sit,  et  non 
colit  quod  ipsa  fecit. » Idem  Lucianus,  in  Bis  AccU' 
p.  323  :  Kal  (S>cncep  V^  uicvou  ^aOioc  iveYe(p6|JLe- 
vo^,  etc.  i.  e.  «  Ac  velut  e  profundo  somno  exper- 
rectns.oum  se  aspiciebat  quo  pacto  esset  afTectus, 
tam  vitam  anteactam  damnabat,  et  rubor  ille  ex 
temulentia  ooortus  deflorescebat,  evanescebatque : 
ipse  autem  pr«  pudore  eorum  quae  fecerat,  eru- 
bescebat.  »  Hav. 


(99}  Et  saniiatem  suam  patitur.  Mirabar  potitur     6etv  Ts6etx(i^<.  Hav. 
Hi^altio  in  editionibus  plaouisse,  sed  postea  vidi  D     (4)  Q 


dicand®,  »  quod  sequitur  Wouwerius.  Optimus 
Puldanus  :  «  Majestalis  sus  ediderit,  Judicando 
ediderit.  »  Unde  apparet  lectionem  eam  voluisse : 
«  Exinde  qui  signa  majestatis  sj»  ediderit,  Judi- 
cando  per  imbres,»  etc.Porsitan  legendum,uExin- 
de  qui  signa  mojjestati  sua  vindicands  ediderit, 
judicando  per  imbres,  »  etc.  Dicit  hio  exinde, 
etc.  quod  cap.  xix.  «  et  mox  uitricem  iniquitatia 
illius  fledi  vim  cataclysmi.  »  Hav. 

(3)  Per  imbres.  Respicit  Judicium  primi  mundi, 
et  poenam  Sodomas  :  q^uas  duo  plane  ita  conjungun- 
tur  etiam  a  Petro,  Bpist.  ii,  2,  5,  6.  Ka\  dpxa(ou 
x^djiou  odx  itpefaaxo,  iW  oy^oov  Nwe  Stxatoauvvic 
xi^puxa  ^dpuXa^e,  xataxXuafx^v  x^9(jui>  dae6a>v  iira- 
(ac  Kai  ic^Xetc  £o$6(xu)v  xat  ro(jiO|Sf$ac  Te^pciiaac 
xoraaSpo^^  xatixptvev,   67c^SeiYfAa    (jieXX6vx(i)v   dae- 


Pnoriiesse,  oaod  forsan  habet  a  Latinio,  sed  pati' 
tur  etiam  Godex  D.  Bat.  et  editi  omnes.  Pro  et  ma- 
vult  dum  Latinius,  Fuld.  ms.  delet.Pah'  vero  etde 
re  I«ta  et  adversa  dicitur,  ut  Grscum,  quod  imi- 
tari  voluit,  ird^o^^eiv.  Suam  hio  emphasi  non  careti 
sed  est  ot  contrario  et  tristiori  sensu  in  notissimo 
illo  dictum, 

Qulsque  bqos  patimarmames» 

apud  Yirgil.  lib.  vi.  In  Godice  Agobard.  est  pasci* 
tur,  quod  probare  non  possum.  Hav. 

(\)  Naluraliter  Christianas.  De  Testim.  Anims, 
c.  i  :  «  Sed  non  eam  te  advoco  (animam)  qus 


uas  ignoratis  aut,  Reotissime  ita  Rigalt. 
Perperam  alii,  «  quie  ignoratis  et  deseritiSfVelqui- 
bus  ignoratis  aut  desertis.  »  Aut  enim  ignorarunt 
gentes  disciplinas  has,  ut  verbum  ])ei  Judseis  suis 
traditum,  aut  deseruerunt :  iilas  sciiicet  non  tan- 
tum,  quas  ex  mundi  opiflcio  et  mirabili  rerum 
omnium  ordine  colligere  debuerant,  prout  hino 
argumentatur  Apostolua  Paulus  Aot.  xvii,27,ooIlato 
0.  XIV,  16,  18,  quod  Moses  Israeli  inculcatl.v,o.l7y 
19,  dooens  pradrogativam  ipsorum,  quos  sibi  per  se 
ipsum  docendos  assumpserat  Deus.reliquis  populis 
coelum,  solem.  Iunam,8tellas  distribuens.ut  ita  per 
longas  demum  ambages  ruditer  tantum  notitiam 
deitatis  cujusdam  haoerent;  sed  et,  quod  hicprse- 


L 


435 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


436 


deeeritlB ;  sed  et  obaervaniibus  ^^  pr%mia  desli*  A  ad  fldem  divinitatis  edebant,  in  thesauris  littera- 

rum  manent,  nec  ist»  nunc  latent.  Ptolemeorum 
eruditissimus  (9)  quem  370  Philadelphum  saper- 
nominant,  et  omnis  litteraturs  sagacissimus  (10), 
cum  studio  bibliotheoarum  (11).  Pisistratum,  opi- 
nor,  «emularetur,  inter  catera  memoriarum,  qui- 
bus  aut  vetustas  aut  curiositas  aliqua  ad  famam 
patrocinabatur,  ex  suggesta  Demetrii  (12)  Phale- 
rei  (13)  grammaticorum  tunc  probatissimi,  cui 
prsfecturam   mandaverat,    libros  (14)  a  Judfiia 


narit,  ut  qui  ^*  prodacto  sevo  judicaturus  sit 
Buos  cultores  in  vit»  ffiternaB  retributionem,  pro- 
fanoB  in  ignem  oeque  perpetem  et  Jugem,  Buscita- 
tis  omnibus  ab  initio  defunctis,  et  reformantis  et 
recensitis  (5)  ad  utriusque  merili  dispunctionem. 
Hffic  et  nosri8imusaliquando.Deve8tri8fuimu8(6); 
fiunt,non  nascuntur  (7]  Christianis.Quos  diximus^* 
praedicatores,  prophetie  de  ofQoio  prsfandi  ''^  vo- 


cantur.  Yoces  eorum  itemque  virtutes  (8),    quas 

Variee  lectioneB. 
^^  ObservationibaB  Paris,     ^'  Producto  Fran.     ^*  Dicimus  Jun,    ^''  Prophetandi  Parit. 

Gommentarius. 


oipue  respicit,  jam  sibi  etiam  per  Novi  Testamenti 
indulgentiam  oblatas.  Hav. 

(5)  Recensitis.  God.  Fuld.  recensis.  Quod  sequi- 
tur  dispungere  a  re  nummaria  est  sumptum,  tabu- 


gides  comportare  Alexandriam  coBperat,  persuasus 
ab  Aristotele  vel  institnto  ejus  motns.  Strabo,  lib. 
xiii  :  '0  'AptoTOTiXTkc,  icp&xoc   fiv  d>v   fafuv,   ouva- 

iA«»A.«i  V»»  «v..^^.^.^,  w »-        vaYwv  piSXts.  xai   otoa|a<   tou^    Iv   Atyuitxco   Bmi- 

liaqueaccepti  et  expensi.Unde  et  ilia  locutio  Apoc.  «%  Aiac  PiSXioStIxi^c  vuvxa^iv,  ie.  e.  «  Aristoleles  pri- 

Ivoua  auTov)  ix  xfjC  B(dXou  ^  muB  omnium,  qui  nubis  sunt   noti. 


III,  5,  (xi?!  ^aXc(4^(i)  tb  Svo{jLi 
tijc  ^cDijc.  Hav. 

(6)  De  vesiris  fuimus.  Diogenes  Laertius  de  Dio* 
ffene  Cynico.  Ille  exprobranti  sibi,  quod  aliquando 
fa(80  pecuoiam  signaaeet,  "Hv  itoxc,  inquit,  Yp6voc 
^xetvoc  ^'  ^P^^v  Ivcov  xotoi/coc  ^itoToc  9u  vi>v'  OicoToc 
$'  i^^  vuv,  o^  oi^Siicore*  i.  e.  «  Tempus  fuit  cum 
talis  eram,quali8  tu  modo  :  quaiis  autem  ego,8um 
modo  nnnquam  tu  eris.  Hav. 

(7)  FiunX^  non  nascuntur.  De  Anima  c.  1.  «  Fieri 
enim,non  nasci  Bolesohristiana.MNam  «  christianos 
non  facit  generatio,  sed  regeneratio,  »  seoundum 
Augustin.  lib.  iii  de  peccat.  Mer.  et  Hem.  c.  9  : 
scilicet  aliter  ac  poete,  qui  uascuntur,  non  fiunt. 
Bxstat  ad  dictum  hoo  TertuUiani  commentarioliuB 
Matth.  Zimmermanni  Lipsis  1662.  4.  Hav. 

(8)  Virtutes.  De  moribus  intelligunt  interpretes, 
cum  potioB  miracula  per  iiJoB  edita,  ouee  passim 
virtutes  in  S.  S.  audiunt,  innuantur.  Mox  pro  ad 
fidem  ed.  Ald.  Herald.  et  Rhen.  ad  finem^  maie. 
Hav. 

(9)  Ptotemssorum  eruditissimas.  Hoc  si  vera  scri- 
ptura  est,  quoroudo  hactenus  omnes  editiones  prn 
ee  ferunt,innuere  vult  totam  Ptolemceorum  gentem 
studiiB  valde  fuisBC  deditam :  quomodo  omnis  etiam 
Cesarum  stirps  a  Julio  descendens  satis  litterata 
fuisse  traditur.  Et  certe  non  tantum  imperii  for- 
mator  Ptolemeeus  Lagi,  etiam  regis  ei  imperatoris 
Bui  Alexandri  res  gestus  lilteris  consignavit,  unde 
profecisse  Arrianus  testatur,  sed  io  qua  nomen 
regium  defeoit  vel  foBmina  Gleopatra  cognitione 
linguarnm  strenue  fuit  imbuta,  Aliam  tamen  lec- 
tionem  suppediat  codax  Pud.  «  PtolemcBus  [quem 
Philadelphum  supernominant]  eruditissimus  rex 
et  omnis,  ■  eto.,  ita  Bcioppius  oorrigit  quod  ibi 
vitiosum  rexit  omni.  Hujus  fuit  praeceptor  Strato 
phiiosophus.  donatus  ab  eo  80  talentis.  Diogenes 
LaertiuB  m  Vifa  Siralonis.  Hav. 

(10)  Sdgadssimus.  Hoc  epiphonemate  ex  vero 
iilnm  ornat,  innuens  quasi  carnem  venaticum  om- 
nee  angulos  bibliothecarnm,quffi  in  Grocia  et  alibi 
exstabant,  perBorutasse,ingentemque  inde  predam 
asportasse.  AthenaBus  quoque  de  illo,  lib.  xii,  p. 
536  :  naiSeiaCi  e?  ttc  &XXoc,  xal  auxoc  licifxcXi]- 
6k(c.  i.  e.  «  Litteraturffi,  si  quis  alius,  studiosiBsi- 
mus.  »  Qui  eumdem  summo  elogio,  icdvr'  SptoTov, 
i.  e.  «  Undeqoaque  optimum,  •  lib.  v,  cap.  5 ;  et 
Jib.  XII  :  Uavxujv  (refxv^xatov  •^KH6\Lt40'4  tcov  8uva- 
oTuv.  i.  e.uOmnium  principum  gravissimum  »  ap- 
pellat.  Eumdem  virtutibus  regiis  supra  omnes 
ffitatis  sue  superiorumque  saBCulorum  principea 
nobilem,  prsdioat  Philo  Judffius,  lib.  ii.  de  Vita^ 
Mosis,  Hav. 

(11)  Sjudi,  bibliothacarum.  Quaa  pater  ejus.  La- 


D 


Bibliotbecam 
compoBuit,  idque  ifigypti  reges  facere  docoit.  » 
iEfl^ptiorum  vero  studium,  ut  omnis  sapientie 
avidum,  ita  etiam  Bibliothecarnm,  commendat 
lib.  II,  cap.  49  Diodorus  Siculus,  ubi  narrat  Osy- 
mandiam  antiquitaimum  /Bgyptiorom  regem,prn- 
ter  monumenta  alia  condidisse  Bibliothecam,8uper 
cujuB  limen  prffiBcribi  JusBerit  WTXEZ  lATPBION 
i.  e.  ut  LipBius  vertit,  Animi  oFFiaNA  mediga.  Pto- 
lemaeorum  vero  uterque  Lagides  et  Pbiladelpbus, 
ille  cum  Berenice,  hio  cum  ArBinoe  sorore  eadem 
et  conjuge^  veteribuBnummisaurei8,quosSpanb6- 
mius  pubJicavilj  se  conspiciendoB  f^rcbent. 

Exhibet  boB  m  lib.  praDBtantiBsimo  de  Vsu  et 
Prxst,  Num.  p.  406,  ct  p.  404 ;  et  ante  illum  ter- 
tium  item  Seguin.  in  Sel.  Num.  p.  47  ;  aed  qnod 
illud  Spanh.  male  verti  pulat  deorum  fratrunij  in 
eo  fallitur ;  ita  enim  distincte  nobili  loco  Tertull. 
lib.  II,  ad  Nat.  cap.  13 :  «  Inceato  Jam  junctos 
Opem  et  Saturnum  fratree  recepietis.  »  Mox  God. 
Agobard.  smulatur.  Hav. 

(12)  Ex  suggestu  Demetrti.  DisertiB  verbis  hoo 
faabent  etiam  Josephus,  et  ante  iliom  ni  fallor 
AristffiHS  loois  supra  citatis.  Vivds  in  D.  Aug.  d^ 
Civ.  D«t,addit,Demetrium  huno  Athenisanteama- 
ximis  dignitatibuB  functum,civium  invidia  pulsum 
a  Ptolemco  fuisse  susceptum,  et  bibliothecas  prs- 
fectum,  qiiod  ex  Diogene  LaeKio  sumpsit  in  vita 
ejusdem  Demetrii,  ubi  librum  ab  eo  etiam  conscri- 
ptum  dicit  qui  Ptolemasus  inscribebatur,et  alterum 
de  Rhetorica^  qui  fortasBis  occasionem  dedit  Ter- 
tulliano,  ut  vocct  eum  Oramptatieorum  tunc  jproba' 
tissimum,  quem  interim  tanquam  Anttquitatum 
Bcriptorem  citat  infra  cao.  seq.  Pamel. 

(13)  Demetrii  Phaterei.ve insigni  hoc  viro  omnino 
inBpici  merentur  notffi  Eusebians  maximi  erudi- 
torum  Josephi  Soaligeri  p.  133,  aui  ibidem  putat 
Jejune  nimis  hoc  nomine  de  illo  locutum  Tertull. 
cum  tamen  tempore  illius  in  summa  laude  voca- 
bulum  iliud  poneretor,  ut  nobilem  illam  criticam 
signiflcaret,  qua  de  scriptis  veterum  judicamus. 
Itaque  maxime  propio  locntus  est :  unde  Donatoe, 
lib.  II,  litteratum  expiicat.  Melius  Saliger,  falsam 
docet  esse  hano  opinionem,  guoniam  ab  hoc  Phila- 
delpho  statim  ut  regnare  incoepit  relegatns  est, 
quippe  patri  ejus  aucior  fuerattransferendi  jusre- 
gium  in  filium  alia  matre  natum.  Itaque  in  exsilio 
morsu  aspidis  periit.  Sed  studium  suum  |Mitri  La- 
Kide  prestare  potuit  et  in  nomine  fuisse  erratum. 
De  hoc  viro  elegantissimi  Mureti  testimonium  no- 

bis  sit. 

(14)  Libros  a  iudSM  postulavU.  Josephns,  lib. 

XII  :Tdi 


437 


APOLOGBTICUS  ADV.  GENTES. 


438 


quoqae  [rostulavit,  proprias  ^*  [scilicet]  atque  ver*  A. 

naculas  litteraa,  quas  eoli  habebant.Ex  ipsis  enim 

et  ad  ipsoa  Bemper  prophetie  peroraverant^  soilicet 

ad  S80  domesticam  Dei  gentemexpatrum  gratia. 

HebraBi  retro,  qui  nunu  Judei ;   igitur  et  littera 

Hebr»iBy  et  eloquium.  Sed  ne  notitia  vocaret»  hoo 

quoqae  Ptolemso  a  Judaeiis  subscriptum  e8t,6ep- 

tuaginta  et  duobus  interpretibus  indaitis,quo0  Me- 

nedemus  qooque  phiioBophus  Providentis  vindez 

(15)   de  sententie  communione  suspexit.  AfHrma- 

vit   hec  vobis  etiam  AriBtsas.  Ita  in  GrsBcum  sty- 

lum  ex  aperto  '^'  monimenta  reliquit.  Uodie  apud 

Serapsam  (16)  Ptolemsi  bibliothec»  cum  ipsis 

Hebraicis  (17)  litteris  ^  exhibentur.  3§1   Sed   et 

Judeei  palam  (18)  lectitant;  vecligalis  libertas  (19) 

vulgo  aditur  sabbatis  omnibus.  Qui  audierit,  inve- 


CAPUT  XIX. 


Argumentum. —  Hujus  Dei  veram  eognitionemt  «m- 
ptis  prodiiam^  antiquiorem  omni  litteratura  saS" 
culari  ostendity  imo  omnibus  illorum  diis  ipsiSy 
ufpote  qui  postea  in  deorum  numerum  sint  relati, 
Cum  enim  Moses  ipso  Inacho  xtate  fere  par  sity 
Danaum  igitur^  bellum  Trojanum.  Homerum^  et 
siquid  aniiquum  audii,  tonge  post  se  relinquii  : 
quod  si  velit,  se  ex  chronologis  confirmare  posse^ 
satis  superque  ostendit. 

Primam  igitur  instrumentia  istis  "'  auctoritatem 
summa  antiquitas  vindicat  *'.  Apud  vos  M%  quo- 
que  religionis  est  inBtar,  iidem*'' de  temporibuB 
asserere. 

Qu3B  sequuntur  uncis  inclusa  primus  e  cod,  Ful- 
denm  Havercampus  publici  juris  fecit,  sed  alteri 
scriptoris  recognitioni  iribuens  sub  finem  editionis 


.—„ ^ , — -^ — ^ __- 

niet  Deum  :  qui  etiam  studueritintelligere»cogetur  "  sux  ezprimenda  curavit  (20). 

et  credere.  [Primus  enim  (21)  prophetes  MoyseB,  qui  mundi 

VarisB  lectiones. 

^  Scilicet  delet  Jun.  Haverc.     ''*  Bzaperto  Bavere.;  ezaperta  conj.  Sciopp*     ^  LitteriB  abest  cod.  Fuld^ 
"  listis  abest  Paris.    '*  Vindicat  Jun,    *'  Finem  Fran. 

GommentarinB. 


bis  8it  iuBtar  omnium.  lile,  orat.  23,  ait :  «  Tre- 
centas  sezaginta  Demetrio  Phalereo  statuas  8Breas 
populus  Atbeniensis  anno  uno  eoque  non  toto  po- 
suerat  :  quibua  omnibuB  ipse  Demetrius  superstes 
fuit.  At  quae  ipse  sibi  monumenta  ingenii  ac  do- 
etrine  magnitudine  exstruzerat,  ea  et  multis  post 
ipaum  seeculis  vignerunt :  et,  cum  postea  densa 
qusdam  et  opaca  noz  omnem  prope  disciplinarum 
lucem  eistinzisset,  ez  oculis  erepta,  incredibile 
deBiderium  sui  in  omnium  eruditorum  animis  re- 
liquerunt.  «  Hav. 

zii  :  T^  ttJc  1ou$aCa)v  vojzoOtffCac  piSXCa.  Ac  dein-  Q 
ceps  Bemper  hus  libros  vocat  N^ixov,  ut  ab  illis 
Septuaginta  nihil  praster  Peotateucnum  allatum, 
aut  in  Grccam  linguam  translatum  fuisee  videa- 
tur.  Hilarius  quoque  Prologo  in  Psal,  ait  Septua- 
ginta  senioribus  a  rege  Ptolemso  transferand®  ez 
Hebrae  in  Qraecum  sermonem  totios  legis  curam 
mandatam  fuisse.  Al  Glemens  Alez.  Strom.  i,  con- 
▼ereas  ab  iis  io  Latinum  sermonem  fuisse  refert 
Ts^  Tpaf^^,  tk^  Tou  v^{xou  xai  xa^  icpo^Y^-cixac.  Ire- 
naeus  quoque  Apostolos  tradit,  ac  deinceps  horum 
aectatoree  prophetica  omnia  ita  annuntiavisse  que- 
madmodnm  seniorom  interpretatio  continet.  Et 
tamen  ab  apostolis  citata  quaedam  ez  prophetis 
Hieronymus  notavit,  quoe  in  illa  Septuaginta  in- 
terprettim  versione  non  reperiuntur;  qua  de  re 
gravis  est  viri  illins  doclissimi  querela,  Prsfatio- 
niboa  in  Pentateuchum  et  Tradit.  Heb.  Ria. 

(15)  Providentix  vindex,  Nimirum  divinam  ez 
his  Dei  providentiam  intuenB,quod  omnesin  eam-  [) 
dem  senientiam  convenissent  :  quod  certe  non 
fuieset  mirum,  nisi  separatim  eamdem  Scripturam 
easent  interpretati.  Itatjue  separati  fuerunt  Sep- 
tuaginta  interpretes  :  id  quod  tradit  LenauB,  lib. 
111,  c.  25.  Lac. 

(16)  nodie  apud  Serapaeum.  Locus  hic  aut  est 
Serapides  templum,  de  (juo  Theodoretus,  lib.  Y, 
cap.  22y  aut  loous  Serapidis  templo  et  Alezandrie 
TiDcinus,  in  quo  Ptolomaei  asservatur  bibliotheca. 
Leipr. 

(17)  Ipsis  Hebraieis.  Undepatet  biglosson  fuisse 
hoc  monumentum,  auamvis  fere  sola  Grsca  in- 
terpretatione  Jud«i  Aiezandrini  postea  ut  et  alii 
fuerint  contenti.  Ad  e  Scaligeri  notam  Eusebia- 


nam  p.  134,  ed.  optim®.  God.  Fnld.  delet  vocem 
titterts,  cui  facile  accedo.  Delet  et  ms.  L.  Batav. 
imo  et  Agobard.  qui  insuper  induoit  cum  ipsis. 
Hav. 

(18)  Sed  et  Judasi  palam.  Quoniam  longa  via  erat 
ad  Sorapidis  templum  in  iEgypto,docet  propiorem, 
publicam,  cuique  opportunam.  Unde  patet  Gartha- 
gine  etiara  et  alibi,  perseluta  annua  pensione,  li- 
bere  syna^ogas  suas  frequentasse  Judasos.  Hom» 
certe  et  m  Italia  mensionem  suam  redimere  de- 
buisse  puto,  cum  singuli  etium  ez  imperio  Titi 
8($pax^{jLov  Jovi  Capitolino  inferrent,  gravius  etiam 
et  durms  a  Domitiano  habiti,  lenius  a  Nerva,  ut 
docet  eJuB  nummus  inscriptus  fisci.  judaici,  ca- 
LUMNiA  BUBLATA.  spud  Clariss.  Patin.  in  Thesauro, 
p.  155.  Hav. 

(19)  Vectigalis  liberias .  Ita  reote  distinguunt 
Aidus  et  Rigalt.  Alii :  m  Vecli^alis  libertas  vulgo 
[La  Cerda  vulgi]  aditur,  Sabbatis  omnibus.  »  Vide 
quae  notat  Is.  Casaub.  ad  Sueton.  Domitian.  o.  12. 
Nos  addimuB  Juvenalem.  Sat.  iii,  13  : 

Nunc  sacri  fontis  nemos  et  delubra  locantur 
Judeeii. 

Ut  vere  in  simili  fere  conquestus  foerit  Jere- 
mias  in  Thren.  v,  4  :  Aquam  nosiram  mercede  bi' 
bimus  :  et  lignum  nostrum  pretio  nobis  venit.  Hav. 

(20)  Nobiie  hoc  fragmentum  pertinet  ad  initium 
cap.  19 ;  moz  enim  post  illa  fidem  de  temporibus 
asserere^  totum  hoc,  quantumcumque  est,  in  pr»- 
stantissimo  Codice  Fuldano,illoque  solo  adhibetur, 
qui  et  in  aliis,  ut  sflepe  nobis  notatum,  multum  a 
roliquis  mss.  discedit.  Primus  Franciscus  Modius 
ArugensiSjVir  eruditione  el  studio  undiaue  veteres 
libros  mss.  conquirendi  clarus,  illo  Codice  accu- 
rate  collato,  et  id  observavit;  quam  collationem 
postea  nactus  Gaspar  Scioppius,  yir  in  Latinis  ap- 
prime  doctus,  cum  Francisco  Junio,hic  illic  emen- 
datiunculis  suig  adjectis,  communicavit.  Sed  cum 

jam  ad 

(21)  Primus  eninu  Non  ^uidem  in  numero  eo- 
rum,  qui  futura  praenuntiarunt,  sed  qui,  ut  alibi 
loquitur,  maosurffi  in  perpetuum  veritatis  famas 
scriptis  patrocinati  sunt.  Nota  Grfficam  Prophetes 
vocem  hic  retentam.  (Sequentes  notsQ  unius  sunt 
Havercampi.) 


430 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


440 


conditionem  (22)  et  generii  humani  puUalationem  A.  annis  Iliacum  exitium  (32)  antecessisse.  Per  buno 


et  moz  ultricem  iniquitatis  (23)  illius  »vi  vim 
cataolysmi  de  prsBterito  (24)  exorsus  est,  per  va- 
ticinationem  usque  ad  suam  (etatem  et  deinceps 
per  res  suas  (25)  futurorum  imagines  edidit,  pe- 
nes  quem  et  temporum  ordodigestusabinitio  sup- 
putationem  saeculi  (26)  prestitit :  superior  inveni- 
tur  annis  ciroiter  trecentiSyquamilleantiquissimus 
penes  vos  Danaus  in  Argo  transvenisset  (27);  8SS 
Trojano  denique  (28)  prslio  ad  mille  annos  ante 
est,  unde  et  ipso  Saturno.  Seoundum  enim  histo- 
riam  Thalli  (29),  qua  relatum  est  bellum  Assyrio- 
rum  et  Saturnum  Titanorum  regem  (30)  cum  Jove 
dimicas8e,ostenditur  bellum  (31)  GCCXX  et  duobus 


Moysen  etiam  illa  lcx  propria  Judaeis  a  Deo  missa 
est.  Deinceps  multa  *^  (33)  et  alii  prophete  vetu- 
stiores  litteris  vestris.  Nam  et  qui  ultimo  cecinit, 
aut  aiiquantulo  prfflcucurritt  aut  certe  concurrit 
etate  sapientiffl  auctoribus,  etiam  latoribus  legts. 
Cyri  enim  et  Darii  regno  fuit  Zacharias,  quo  in 
tempore  Thaies  physicorum  princeps,  sciscitanti 
Chbso  *'  (34)  nihil  oertum  de  Divinitate  respoodit, 
turbatus  scilicetvocibuspropbetarum.SoIon  eidem 
regi  flnem  long»  vite  intuendum  predieavit  ooa 
aliler,  ^uam  prophetffl  •*  (35) ;  adeo  respici  potest 
tam  jura  vestra  quam  studia  de  lege  (36)  deque 
divina  doctrina  concepisse.  Quod  prius  est,  hoo 


Variffi  lectiones 

^  Havere,  c(mj.  multi;   sed  verbum  aliquod  exciditse  veri  similius  est,     ^  Cod,  Ms,  Cyro,     ^  Psal, 
5. 

Gommentarias. 


jam  ad  finem  Junii  labor  (qui  hinc  multo  melior  B 
in  hoo  TertoIIiani  scrinto  potuisset  emerg6re)esset 
perductus,  ad  calcem  libn  tota  collatio  itla  rejecta 
est.  Quod  vero  jure  mireris,  qui  Junium  secuti 
sunt.  Heraldus,  La  Cerda,  atque  adeo  ipse  Rigal- 
tius,  optime  de  nostro  Auctore  meriti,  nullam  pla- 
ne  hujus  Fragmenti  mentionem  fecerunt  ,  ut 
Parisienses  taceam,qui  toties  hunc  Auctorem  nobis 
dederunt.  Ego  vero  arbitror  omnino  hec  omnia  ab 
ipsius  Tertulliani  manu  esse,  sed  qua  in  secunda 
Apologetici  sui  editione  poliverit,  mutaverit,  quod 
et  nobls  alibi  in  hoc  libello,  scilicet  p.  293  et  313, 
observatum  est.  Quoniam  vero  et  hsc  exstare  et 
legi  eruditorum  intererat,  hio  represenlare  volui- 
mus.  liAV. 

Non  desunt  qui  genuinum  esse  illud  fragmen- 
tum  negant.  Semler  ab  editione  sua  expunxit. 
Auctor  recentis  apud  Gallos  versionis  Apologeticif 

D.   Allard,  multa  verba  potius  in  eo  respondendo,      ^  _.^ 

quam  argumenta  suppeditat:nos  vero  quibus  cun-  n  c)ir(micodehueTii  fieri,  et  ad  c^rtum  aliquod'tem- 
cta  veterum  auctorum  fra^mentavel  dubia  servare      pus  restringi. 


(26)  Supi)utationem  sseculi,  Gum  penes  votustia- 
simos  gentilium  ultra  Danaum  et  Agamemnona 
ascendere  non  liceat,  Gneci  Olympiaaiis.  RomaDi 
conditffl  Urbis  annos  numerant.  Itaaue  prudenter 
opinionem  de  fflternitate  mundi  refellit  Lucretius, 
lib.  V,  versu  327  : 

Cur  sapra  bellum  Thebanum  et  fanera  Troiffi, 
Non  alias  alii  quoque  res  cecinere  poets  ? 
Quo  tot  facta  virum  toties  cecidere,  neque  usquam 
^ternia  famffi  monumentii  iosita  florent? 

(27)  Transvenisset,  Legendum  videtur  transvenii, 

ei. 

(28)  Trojano  denique.  Ita  modo  male  in  ms.  nos 
pro  vos, 

(29)  Thalli.  Celebris  Ghronographi,  quem  oti- 
nam  haberemus  I  Hujus  bis  adhuc  mentionem  fa- 
cit,  in  medio  hujus  capitis  19,  et  supra  cao.  10. 
Gave  autem  putes  confecisse  historiam  belli  Aa- 
syrii,cum  tantum  mentio  ejus  necessario  in  ipBiuB 


religio  est,   iliud   ex  editione  accurata  Leopoidi 
edendum  accepimus.  Eon. 

(22j  Conditionem.  Hao  voce  passim  utitur  pro 
creatione  et  creatura.  De  Corona  Militis,  cap.  6  : 
«  Queris,  an  oonditioni  ejus  fruenis  natura  nobis 
debeat  preire,  ne  illa  rapiamur,  qua  Dei  smulus 
universam  conditionem  certis  nsibus  homini  man- 
oipatam,  cum  ipso  homine  corrupit.  »  Mox  in  ms. 
pullatione  vitiose  pro  puUulationem. 

(23)  VUricem  iniquitatis.  ,Gap.  28  :  «  Judicando 
per  imbros,  per  ignes.  » 

(24)  De  prsRterito.  Ea  veri  valis  laus,  secundum 
Homerum,  nosse  et  praesentia,  et  futura,  et  prs- 
terita,  Is.  de  Calchante,  Iliad.  A.  80  : 

'0«  iJSti  tA  T*  Wvxa,  ta  T*  lffff<5^eva  icp(5  t*  l(5vTa. 

Qu»  in  se  oonjungit  ApoHo  apud  Ovid.Iib.i  Metam, 
versu  17  : 

Per  me  quod  eritque^  fuitque, 
Estque,  patet. 

Et  in  Proteo  Virgil.  iv  Qeorg,  versu  392  : 

Novit  namque  omnia  vatea, 
QttsD  aint,  que  fuerint,  que  mox  ventura  trahantur. 

Illa  quoque  ratione  tripodem  Phmbo  dedicatum 
notant,  quia  secundum  tria  tempora  vaticinatury 
prflBsens,  prffiteritum,  futurum.  Suidas^in  illa  voce: 
Tp(7rouc,  xati  tou?  TpsT?  ^p<5vouc  (juxvT&i>6(xevoc, 
lve(rTU)Ta,  <7capeXT)XuO(STa  xa\  fJieXXovTa.  Tria  itaque 
hffic  in  Mose  plenissime  conjunguntur. 

(25)  Per  res  suas,  Puto  corrig.  esse  verusimas. 


(30)  Regem.  Pulsus  enim  a  Jove  regno  et  sce- 
ptris,  ope  Titanum,  quorum  ducem  fecit  Thailus, 
recuperare  regnum  conatus  est,  victusque  profu- 
git  in  Italiam.  Yide  Fabulatores.  Male  in  ms.  est 
reges, 

(31)  Bellum,  Videtur  excidisse  vox  istud,  vel 
mutandum  in  illum,  ut  ita  ad  8aturnum  ipsnm 
referatur. 

(32)  Exitium.  Ita  manifeste  reponendum  pro  eo, 
quod  in  ms.  est  exitum. 

(33)  Multa.  Melius  forte  multi:  vel  innuit,  que- 
madmodum  Moses  varia  predixit  futura,  ita  et 
reliquos  illo  posteriores  prophetaa  similia  muita 
premonstrasse. 

(34)  Crxso,  Vitiose,  quod^  et  Soioppius  noUvit, 
in  ms.  est  Cyro. 

(35)  Quam  prophetm.  Davidis    resnicit  votum 
D  Psal.  xxxix,  5  :    «   Domine,   fac  mini  cognitum 

finem  meum,  queque  sit  mensura  dierum  mea- 
rum,  ut  sciam  ego  quam  sim  caducui.  »  Oixit 
vero  prophetsR  illa  flgura,  qua  cap.  21,  Proeuti  so- 
tentf  cum  et  propheta  unus,  et  unus  dixerit  Pro- 

oulus.  , . 

(36)  Studia  de  lege,  Et  leges,  inquit,  quas  vobiB 
condidit,  et  rationem  studiorom,  quibus  sapiens 
audivit,  a  Divinis  litteris  mutuatus  est.  Harum 
enim  aliqua  saltem  cognitione  imbutos  Tbaletem 
et  Solonem  afftrmare  Noster  videtur,  dum  mun- 
dana  et  qu»  terrenorum  oculos  perstringunt  de«- 
picientes,  veram  scrutari  virtutem  voluisse  viden- 
tttr. 


44! 


APOLOGBTIGDS  ADV.  GENTES. 


442 


Bit  SS4  semeQ  (37)  neeesse  est.  Inde  quffidam  A  tium,  cum  status  temporam  ita  omnibus  respon- 


nobiscum  vel  prope  nos  babetis.  De  sophia  amor 
ejus  philosopbia  vocitatus  est,  de  propbetia  affe- 
ctatio  ejus  (38)  poeticam  vaticinationem  deputa- 
vit  (39).  Gloria  bomines  (40),  si  qoid  invenerant, 
ot  proprium  (41)  facerent,  aduiteraverunt ;  etiam 
fructibus  a  semine  degenerare  contigit  (42).  Muitis 
adhuc  de  vetustate  modis  consisterem  (43)  divina- 
naruni  Litterarum^si  non  major  auctoritas  illis  ad 
fidem  de  veritatis  sua  viribus,  quam  ffitatis  anna- 
libuB  Buppetisset.  Quid  enim  potentins  patrooi- 
nabitur  testimonio  earum,nisi  dispunctio  (44)  quo- 
tidiana  Basculi  totins,  cum  dispositiones  regno- 
ram  **  (45),  oum  casus  urbium,  oum  exitus  gen- 


dent,  quemadroodum  ante  millia  annorum  (46) 
pr»auntiabantur  ?  Unde  et  spes  nostra,  quam  ri« 
detis,  animatur,  et  flducia,  quari  prasumptio- 
nem  (47)  vocatis,  corroboratur.  Idonea  est  (48) 
enim  recognitio  prffiteritorum  SS5  ad  disponen- 
dam  fiduoiam  futurorum  :  eadem  voces  (49)  pra- 
dicaverunt  utramque  partem  (50),  eadem  litterae 
notaverunt.  Unum  est  tempus  (51)  apud  illas,  quod 
apud  nos  separari  videtur.  Ita  omnia  qaaB  super- 
sunt  improbata  **  sunt  (52)  nobis,  quia  cum  illis, 
qua  probata  sunt^tunc  tuturis  praedicabantur.  Ha- 
betis,  quod  sciam  (53),  et  vos  Sibyilam,  quatenus 
appellatione  ita  vera  vatei  Dei  veri  passim  super 


Varifie  Itctiones. 

"  Ccd.  Gum  dispositione  ragnorum,  etc.    ^  Scioppus  :  jam  probata,  Haverc.  in  probato,  $ed  legendum 
Uaiuo  :  qu89  supersunt  improbata,  probala  sunt  nobis,  etc. 

Gommentarius. 


(37)  Sit  semen.  Theodoretus,  Grxcar.  JfJ.  Cur.  B 
p.  6  :  4>affl  Bk  «utou;,  eto.  i.  e.  «  Aiunt  vero  pbi- 
loaophos  illos  in  ^Ggypto,  non  ab  ipsis  solum 
iEgjrptiis,  sed  Hebrsis  quoque  prsceptoribus,  Dei 
yeri  doctrinam  cognitionemque  percepisse.  »  Quod 
idem  fere  de  Platone  reliquisque  philosopbis  scri- 
bit  idem,  p.  31  et  seqq. 

(38)  Affectatio  ejui.  iEmulatio,  assimilatio.  •  Af- 
fectant  veritatem,  et  affectando  corrumpunt.  »  De 
iisdem  cap.  47. 

(39)  Dejndavit.  Arcessivit,  sed  ita,  ut  ramum  vi 
ab  arbore  avulsum,  qui  deficiente  succo  arescit, 
unde  mox  dicit  aduUeraverunt.  Exhort,  ad  Casti. 
cap.  6  :  «  Brat  vetus  disposilio,  qua  in  Evangelio 
novo  deputatur.  » 

(40)  GUmse  homines.  Philosophi  preoipue,  de 
quibus  eleganter  Gicero,pro  i4rc^ta,cap.26 :«  Ipsi  iili 
philoBopbi,  etiam  in  illis  libellis,  quos  de  contem- 
nenda  gloria  scribuat,nomen  suum  inscribuot :  in 
eo  ipso,  in  quo  praBdicationem  nobilltatemque  de-  q 
spiciunt,  prsdicari  se  ac  nominari  volunt  »  Noster 
etiam  infra,  cap.  47  :  «  Mimice  philosophi  affec- 
tant  veritatem,  et  affectando  corrompunt,  ut  qui 
gloriam  captant.  »  Vide  ibidem  in  huno  sensum 
mnlto  plura. 

(41)  Ut  proprium.  Addendo,  detrahendo,  immu- 
tando.  HoratiuB,  de  Arte  Poet.  versu  47  : 

Dlxeris  e^regie,  notam  si  callida  yerbum 
Reddiderit  junctura  novum. 

Sed  ubi  in  ipsa  hoc  (it  veritate  et  perfectione,  na- 
ture  ejus  deperit. 

(42)  Contigit.  Forte  contingity  sed  tamen  nihil 
muto. 

(43)  Cansisterem.  Eadem  loquendi  formula  oap. 
4  :«  Jani  de  causa  innocentia  oonsistam,»  et  alibi. 
Sensua  idem  est  ac  si  scripsisset,  c<  Multis  adhuc 
consisterem  modis  de  vetustate  Divinarum  littera- 
ram,  si  noo,  »  etc. 

(44)  Dispunctio.  Saepius  hao  voce  a  rationibus 
desumpta  utitur,  oap.  18  :  «  Ad  utriusque  meriti 
dtspunctionem.  »  de  Testim.  Animas,  cap.  4  :  «  Af- 
firmamus  te  manere  post  vit»  dispunctionem,  » 
ei  de  Anima,  cap.  33  :  «  Gum,  si  quod  judicium 
animasmanet,  gravius  debeat  credi  in  dispunctione 
vit»  qoam  in  administratione.  »  Adde  et  Indicem 
noatram.  Est  itaque  dispurtctio  quotidiana  sseculi 
ille  mundi  status  et  exitus  rerum,  qui  quotidie 
veritatem  prsdiciionis  ipso  eventu  implet,  nt  in 
eeauentibus  ipse  latius  persequitur. 

(45)  Disposiiione  reanorum.  ita  reformandus  est 
loeas  eorruptus  :  n  Nisi  dispunotio  quotidiena  saa- 


D 


culi  totius?  Gum  dispositiones  regnorum,  cum 
casQS  urbium,»  etc.  Sunt  enim  dispositiones  regnO' 
rum  mutationes  et  successiones  eorum,  de  quibus 
libere  disjponit  manceps  regnorum  et  Rex  regum  : 
«  Usque  lateareyAltissimum  dominari  supra  re^na 
hominnm,  illaque  dare  cuicumque  velit.  »  Min» 
sunt  Danielis  iv,  24,  ad  Nebucadnezarem.  Ipsi  im- 
peratores  sciunt,  quis  iltis  dederit  imperium,  infra 
can.  30. 

(46)  Millia  annorum.  Nota  locutionem,  qualis 
apud  Apuleium  ardua  montiumf  et  infinita  alia 
apud  aiios  scriptores. 

(47)  Prxsumptionem.  Dum  secta  quadam  homi- 
nis  placito  innitens  creditur  cbristianismus,  de  quo 
egit  oap.  46. 

(48)  idonea  est.  Scilicet  tot  jam  videmusimpleta, 
quffi  per  prophetias  Deus  predixit,  ergo  et  qusa 
restant  implementum  accipient. 

(49)  Voces.  Vivffl,  illaque,  addit,  qu®  dixerunt, 
non  effluxerunl,  sed  et  scriptis  consignata  sunt. 

(50)  (/rram^utf  par/m.Etquodjam  est  impletum, 
et  quod  adhuc  implebitur. 

(51)  Vnum  est  tempus.  Ita  intellige  :  Id  quod  no- 
bis  separatim  et  per  diversos  temporum  tractus 
occurrit,  id  propbetis  Spiritus  sanctus  uno  obtutu 
et  actu  representavit.  Imo  ut  apud  Deum  prfflsen- 
tia,futura  nihil  in  cognitione  differunt,  ita  nec  apud 
illos  a  Deo  inspiratos  et  iiluminatos. 

(52)  Imfrobata  sunt.  Manifeeto  vitiosum,  correxit 
itaque  Scioppius  jam  probata  sunt.  Sed  melius  ad 
mentem  Septimii  et  litterarura  ductum,  si  legas 
in  probata  sunt^  id  est,  probantur  facile.  Est  vero 
in  eo,ut  demonstret,  futurum  tempus  quasi  unum 
et  prfflsens  prophetti  apparuisse,  quod  quidem 
nobis  est  diversum,  quia  partem  tantum  ex 
eventu  probare  possumus,  pars  probanda  ex  futu" 
ris  restat :  Sic,  incjuit,  et  id,  quod  jam  est  im- 
pletum,  (juodque  implendum  superest,  in  ipso 
oiim  prodictionis  tempore,  ut  futurum  considerari 
debuit,quia  nihil  adhuc  luuc  impletum  erat.Gujus 
parti  priori  quoniam  respoadit  eventas,inde  etiam 
futurorum  certitudinem  in  promptu  et  probato 
haberaus. 

(53)  Habeiis,  quod  sciam.  Totus  hic  locus  miri- 
rifice  est  corruptus,  nec  ullum  sanum  sensum  ad- 
mittit,  imo  quater  medicina  indiget.  Restituo  ita  : 
c<  Habemus,  quod  8ciam,etnosSib^Ilam,  quatenus 
appellatio  ista  vere  vatis  Dei  ven,  passim  super 
offlteras,  qus  vaticinari  videbantur,  usu  probata 
est.Sciunt  vestr»  sibyllffl,  nomen  de  veritate  men- 
titffl,  quemadmodum  et  dii  vestri.  »  Ita  supra, 
cap.  cap.  5  :  «  Scit  M.  i£milius  de  deo  suo  AI- 


443 


TERTDLLIANI  OPEIIDM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


444 


caBieroa ,  qoi  vaticinari  videbantur,  usurpata  est,  A  ^^^^^  vinoit,  in  quo  videtur  thesaurus  collooatas 


sicut  vestra  Sibyllae  nomen  de  veritate  mentits, 
quemadmodum  et  dei  vestri  ^".] 

Omnes  itaque  substantias,  omnesque  materias, 
origines,S§6  ordines,  venas  veterani  cujusqueetyli 
vestriy  gentes  etiam  plerasque  et  urbes  insignes» 
historiarum  canas  *^,  et  memoriarum,  ipsas  de- 
nique  efflgies  litterarum,  indices  (54)  custodesque 
rerum,  et  (puto  adhuc  minus  dioimus^  ipsos  in- 
quam  deos  vestros,  ipsa  templa  et  oracula  et 
saora  unius  interim  propbetas  sorinium  (55)  sas- 


totius  Judaici  sacramenti,  et  inde  *^  etiam  nostri. 
Si  quem  audistis  interim  Moysen,Argivo  Inacbo  pa- 
riter  stateest ;  quadringentis  (56)  pene  annis,  nam 
et  septem  minuS|Danaum,  et  ipsum  S§7  apud  vos 
vetustissimum,  prcvenit  ''^mille  ^  circiter  (57)  cla- 
dem  Priami  antecedit ;  possem  etiam  dioere,  quin- 
gentis  (58)  amplius  et  Homerum,  habens  quos 
sequar.  CaBteri  quoque  prophetn,  etti  ^  Moysi 
posthumant,  extremissimi  tamen  eorum  non  retro- 
siores  (59)  depraehenduntur  primoribus  vestri  sa- 


Yariee  lectiones. 
*^  Cod.  Ms.  Habetis,  quod  sciam,  et  nos  Sibyllam,  ouatenus  appellatio  ista  —  dei  nostri.  Haverc.  lO' 
cum  ita  restiluit :  Habemus,  quod  sciam,  et  nos  SibylJam,  quatenus  appellatio  ista  ver»  vatis  Dei  veri 
passim  super  cfleteras,  ({us  vaticinari  videbantur,  usu  prooata  est.  Sciunt  vestrfls  Sibyllae,  nomen  de 
veritate  menlitaQ,  quemadmodum  et  dei  vestri.  ^  Rhen.  et  Gangn.  historias  et  causas  memoriarum,  etc. 
ALd.  historiarum  et  canas  ij^sas  et  mem.  ;  Herald.  bistoriarum  causas  et  memoriarum  ;  Cod.  Fuld.  bis- 
toriarum  et  arcana  memoriarum  ;  codd.  Put.  el  Lufd.  historiarum  et  canas  memoriarum.  '^  Proiode 
V.  c.  ^^  Bken.  Gangn,  et  Aldus  :  Siquidem  audistis  mterim  Moysen,  Argivo  Inacho  parem  etate  {pst  est 
aatate  Franek.)  octingentis  pene  annis  ante  Urbem  oonditam,nam  et  centum  septuaKinta  Danaum  ipsum 
apud  vos  vetustissimum  prsvenit,  trecentos  ciroiter  cJadem  Priami  antecedit.  **  Trecentos.  v.  c.  ^  Kt 
Bi  Paris, 

Commentariui. 
burno.  »  Intelligit  vero  Chaldffiam  vel  ErytbraBam,  B  etiiea  apud  Persium  Sat.  i,  versu  106. 
quam  s»pe  laudat  Lactantius,  aliique  Patres  cre-  Nec  pluteum  c»dit,  nec  demorsos  sapit  ungues. 

dulitate  nimia  decipi  faciles.De  Sibyllis  videri  pos-      t       tt      *•        *  ^    i  -*  •  *•  «^  u\.  o-*  r 

Bunt,  prffiter  Suidam,  Jo.  Alb.  Fabricius.  BiblFcr.       P«f  Horatius  ut  Noster  pro  scnptione,  lib.  Sat.  I, 

tom.  1,  p.  167 ;  Petitus,  van  Dalen,  aliique.  Tes-      ^^  '  ^^  ^^  Crispini  tcrinia  lippi 

tatur  etiam   SeTLlcTUB  in  BibLiolkeca  Gesneriana,  CompilaBee  putes,  verbum  non  amplms  addam. 

recondi  RomaB  m  bib.  Vaticana  liv  libros  Sibyil®,  i*  f       »  f 

diversos  furlo  a  Bbapsodia  ilia  quam  babemus. 

Memoratur   ibidem  hoc  titulo  volumen  :  *Ex  Ta>v 

7rpo<p»jTtxa)v    ZiSuXXtjc   XtJyoc  6'   fJti^P'  "f®^   ^«'^   ^x- 

stat  etiam  de  Slbyliis  oratio  humanissimi  doctis- 

simique  Jensii,  Pergit  jam  God.  Fuld.  ita  :  «  Om- 

nes  itaque  substanti»,  »  etc,  qus^cap.  xix  videri 

possunt. 

(54)  Effigiis  litterarum  indices.  Non  inventionem 
litterarum  tantum  innuit,  quam  versutus  ille  Cad- 
mus  ex  Phoenicia  in  Graeciam  attulit,  cui  populo 
hanc  famam  constans  vindioat  opinio,  unde  apud 
Lucanum,  lib.  iii,  220  : 


Phoenices  primi,  famflB  li  ereditur,  auii 
HanBaram  rudibus  vocem  signare  figuris. 

Qualesve  in  Aloumenae  sepulcro  inventas  tradit 
Plutarchus  in  Iib.de  Socratis  Genio,  vetustissimas, 
quas  vocat  toi);  xiSirouc  seu  formas  illius  gram- 
maticae,  quam  Proteo  reffnante  didicit  flercules^ 
sed  et  litterarum  usu  soulptis  et  eftigiatis  anima- 
libus  sensum  animi  efferebant.  Porphyrius  qui  et 
Malchus,  in  Vita  Pythagorx,  p.  -15,  novaB  edit. 
refert  illum  linguam  ifigyptiorum  perdidicisse,tri- 
plexque  litterarum  genus,epistoIicum  soilicet,  hie- 
roglyphicum  et  symbolicum  :  Twv  yjt>f  xoivoXo- 
YOU[i{vu)v  xotta  fit[X7)aiv,  twv  81  AXXTjYopoofjivwv 
xtfTi  Tivo^  atvtYULoiic,  i.  e. «  Quorum  illud  propriam 
et  communem  loquendi  oonsuetudinem  imitatur : 
reliqua  per  allegorias,  sub  quibusdam  flenigma- 
tum  involuoris,  sensum  exprimunt.  »  Rursus  Lu« 
canus  : 

Nondum  flumineas  Mempbis  contexere  biblos 
Noverat  :  et  snxls  tantum,  voluRreBqae,  feraBque, 
ScQllaque  servabant  magicas  animaiia  linguas. 

Servabant.  Nostro  custodes  rerum  inde  dictcB.  Vo- 
cabantur  hieroglvpbica,de  quibussingularem  com- 
posuit  libellum  Orus,  illustratus  a  Jo.  Mercero  et 
aliis.  Quo  in  studio  inter  omnes  emicat  industria 
Laurentii  Pignorii.  Hav. 

(55)  Scrinium.  Quomodo  Prudentium  etiam  lo- 
cutum  ostendit  La  Gerda.  Inepta  scriptio  et  in- 


God.   Agob.  ita  legit :  «  Intus  interim  propheis 
scrinium  sacula  vincit.  »  Hav. 

(56)  Quadringentis.  Ita  etiam  Cod.  Fuld.  per  lit- 
teras  exprimens,ut  pasaim,  GGGG,et  hac  sine  dietin- 
ctione  superioribuseonnectens.  Adduslegit :  «  Oc- 
tingentis  pene  annis  ante  Urbem  conditam,  centum 
septuaginla  Danaum,  ipsum  apud  vos  vetustissi- 
mum,  prsvenit.  •  Quae  profecto  haud  absurda 
sunt.  Quoounque  enim  modo  computum  inleris, 
Moses  et  Danaus  per  quadringentos  annos  a  seia- 
viceoi  discedere  non  possunt.  Et  apte  Urbis  Ro- 
ms  mentionem  facit  tam  antiqu89.  Quare  cum  nec 

P  ipse  Moses  Inachi  ffitate  vixerit,  sed  aliquanto 
post,ut  con8tat,ita  ex  God.  Fuld.  distinguo  :  «  Ar- 
givo  Inacho  pariter  est  sBtate  (^uadringentis  pene 
annis.  •  Jam  oum  Aldina  editione.  «  Octiugentii 
ante  Urbem  conditam.  Gentum  septuaginta  Da- 
naum,  »  etc.  Gondidit  enim  Inaobus  regnum  Ar- 
givum  circa  annum  2003,  natus  Moses  anno 
2373,  Israelem  ex  iGgypto  eduxit  anno  2450. 
Hav. 

(57)  Mille  circiter.  Ald.  trecentos  circiUr,  quod 
melius  cum  Chronologis  convenit,  utpote  facium 
anno  2767.  Hav. 

(58)  Possem  etiam  dicere  quingentis.  Cod.  Fuld. 
dicere  etiam.  Vocem  amplius  delet  Aldus.  Eodem 
vero  modo,  cum  aiii,  tum  etiam  Theodoretus  ar- 
gumentatur.  Is  Grsec.  Aff.  Cur.  serm.  2,  p.  29  :  Ei 
Tic(vov  xoiStwv  jjlIv,  etc,  i.  e.  «  Gum  ergo,  ut 
PorphyriuB  inquit,  Moses  hisce  poetis  (Orpbeo, 
Lino,   Musao,  Thamyri,  Philammone)  sit  mille 

^  annis  ant  quior,  hi  vero  poetarum  sint  antiquissimi 
I)  (post  eos  enim  et  Homerus  et  Hesiodus  nati  sunt, 
qui  et  Thaletem  et  alios  philosophos  multis  anno- 
rum  spatiis  pr«ce8serunt),cumque  sit  Thales,  au- 
ditoresque  Tnaletis.vetustior  inseoutis  philosophis, 
cur  non,  quaBSO,  his  omnibus  relictis,  ad  Mosent 
oceanum  theologis,  transimus,  a  quo,  ut  poetice 
dicam,  fluvii  omnes  et  maria  omnia  derivantur?  • 
Vides  eamdemde  Thalete,  qus  iuprain  fragmento, 
mentionem.  Hav. 

(59)  Non  retrosiores.  Meurslus  retrorsiore$.  Nam 


^•t 


445 


AP0L0GETICU3  ADV.  GENTES. 


446 


pientibus  et  legiferis  et  hlstoricis.  Hsc  quibus  or-  X 
dinibus  probari  possiut,  non  tam  difficile  est  nobis 
exponere,  quam  enorme,  nec  arduuro,  sed  intorim 
longam.  Muitis  instrumentis,  cum  digitorum  sup- 
putariis  gesticulis  assidendum  est.  Reseranda^an- 
tiquiasimarnm  etiam  gentium  archivay  iCgyptio- 
rum,  Ghaldffiorum  PhcBnicum;  advocandi  etiam 
manicipes  eorum,  per  quos  notitia  subministrata 
est  ;  aliqui  ^  Manethon  ifigyptius,  et  Berosus 
GhaldiBus,  sed  et  ^  Iromus  (60)  Phcenix  Tyri  rex ; 
Bectatores  quoque  eorum  Mendesius  Ptolemsus, 
et  Menander  Ephesius,  et  Demetrius  Phalereus, 
et  rox  Juba,  et  Appion,  et  Thallus,  SSS  et  qui 
istos  aut  probat  aut  revincit  *^,  Judsus  Josephus 
antiquitatum  Judaicarum  vemaculus  vindex  (6i). 
Grscorum  etiam  sensuales  (62)  conferendi,  et  quae  „ 
quando  sint  gesta,  ut  concatenationes  temporum 
aperiantur,  per  qu»  luceant  annalium  numeri.Pe- 
regrinandum  est  in  historias  et  litteras  orbis.  Et 
tamen  qnasi  partem  ^  jam  probationis  intuiimus, 


cum  per  qun  probari  possint,  aspersimus.  Verum 
differre  prsstat,  ne  vel  minus  persequamur  festi- 
nando,vei  diutius  evagemur  persequendo. 

CAPUT  XX. 

Aroumentum.  —  Sed  ornissa  antiquitalef  quse  errare 
potfst,  divinitalem  sacrx  Scripturx  ostendity  exilu 
rerum  comprobatce  :  quxcunque  enim  fiunt^  jam 
in  itla  prmdicta  'inveniuntur,  ut  adeo  neeesse  sit 
credere  qum  adhuc  restant  futura,  quoniam  et  in 
iUe  comprehensa  et  praedicta  sunt, 

Plus  jam  o£ferimus  pro  ista  dilatione,  majestatcm 
SStl  Scripturarum,  si  non  vetustatem  *' ;  divinas 
probamus,  si  dubitatur  antiquas  '.  Nec  '  hoc  tar- 
dius  aut  aliunde  discendum  :  coram  sunt,  quse  do- 
cebunt,  mundus,  et  ssculum,  et  exitus.  Quidquid 
agitur,  prffinuntiabatur ;  quidquld  videtur,  audie- 
batur.  Quod  terrs  vorant  urbes,  quod  insulas  ma- 
ria  fraudant ;  quod  externa  atque  interna  bella  di- 
laniant  ;  StlO  quod  regnis  regna  compulsant  ; 
quod  fames  et  lues  et  locales  quaaque  clades  (63) 


^  AIToquin.     Jum,  ex  MS. 
revincit)  JudaBus  Jan.  ex  MS. 


Yariae  lectiooes. 

^  Hieronymus  Fran,     '^  Bt  Apion  et  Thallus,  et  (si  qui  istos  probat  aut 
*«  Patrem  Jun.    '»  Vetustate  Pasis.    ^  Antiquitas  Paris    *  Ne  Paris. 

Commentarius. 


veteres  dicebant  retrosus  a,  um,  unde  in  usu  per- 
mansit  substantivum  neutrum,  ut  vocant  gramma- 
tici  adverbialiter  usurpatum,  retronum,  Sicut  inth 
Tou  prorsus,  a,  um,  prorsum,  Hsc  ilie.  Sed  et  pro- 
sum  hizX  Tou  prorsum  dicebant.  Sio  posset  et 
reirosum  pro  rdrorsum  dici.  Sane  Varro  prosis  lec- 
tis  dixit.  Ita  ad  oram  libri  mei  Scriverius.  Sed 
tamen  cum  Junio  et  La  Cerda  malim  deducere  a 
retro  quod  passim  apud  Nostrus  occurrit,  ut  inde 
etiam  deduverit  suum  retrosior,  qui  ma^is  retro,  i. 
e.  vetustior,  anliquior  est.  Hinc  considerandum  p 
relinquo,  an  umu  potius  zh  non  cum  Junio.  La  ^ 
Gerda,  et  Rhenano,8it  delendum  ;  ut  ita  posteriores 
extremissimos  prophetarum  non  esse  non  dicat 
sapieotibus  eorum  etle^iferis,sed  vero  vetustiores. 
Supra  in  fragmento  m  principio  hujus  cap. 
Deineeps  multa  ei  alii  prophetse,  vetustiores  tUteris 
vestris,  fiam  d  qui  ultimo  cecinit,  etc,  ibi  qui  ve- 
iustiorei  hio,  dicuntur  retrosiores,  Hav. 

(60)  Ironus,  Sive  HieromuSt  auomodo  legendum 
6886  doooit  prinoeps  omnis  litteratur»  Joseph. 
Scaliger  in  Prolegomenis  ad  lib.  de  Emend,  Temp, 
p.  38,  et  in  Fragmentis  eidem  operi  annexis,  p. 
28.  Estque  is  ipse  Hiram,  memoratus  in  Histona 
sacra  (nam  et  Erpafjio<  veteri  ouidam  Scriptori 
appellatus  est)  II  Chron.  ii,  3,  dignissimus  ami- 
citia  David  et  Salomonis,  quibus  non  minus  ob  di- 
vUias  quam  sapientiaB  studium  amabilis  fuisse  vi- 
detar,  posteritati  etiam  scriptis  eruditionem  suam 
festatos.  Hav.  —  Iromus  Phaenix,  In  Menandri 
Ephesii  fragmentis  a  Scaligero  editis,  ubi  de  re-  D 
gib.  TyT\  :  TRXeunjffavToc  81  'A6i6ivo»  8iR$i{aT0 
pM-tXcCav  6  uU<  or^Tou  Efpcofioc.  RiO. 

(61)  Vemaculus  vindex.  Cave  Oorionidem  co- 
giies.  Yemaculus  vindex  Josephus,  sive,  ut  Scaliger 
et  Cod.  ?M,,Joiippus  a  Tertulliano  dicitur^  quo- 
niam  ipse  Judcus  Judaeorum  suorum  orij^ines  et 
bella  eum  Romanis.  Grflece  lioet,  descripsit.  Quod 
iiDitatum  Hieronymum  docet  Scaliger  ad  Euselx 
p.  186  :  «  Josephus  autem  vernaculus  scriptor.  » 
Et  apud  eumdem  ad  Paulam  et  Eustocnium  : 
«  Denique  etiam  Josepbum ,  qui  vernaculus 
est   eorlptor   JudaBoram.  »    De    JndaBoram    in* 


strumeuto  supra  cap.  18,  proprias  scilicet  atque 
vemaculas.  Ita  genus  Trojunum  vernaculum  deaB 
CyLeles  appelialur  c.  25.  Grsci  dixerunt  olxeTov. 
De  Proaeresio  Sophista  ceiebri  Eunapius  Sardia- 
nus.  p.  109  :  IJpoaipeff(c{i  l\  6  n6vTOC  6'Xoc  xal 
zoL  IxEtvcp  icp^aotxa  touc  6|xiXY)Td^<  dtv iitsfjiicov,  &ff- 
Tcep  olxeXov  dtYaOov  tov  ovopa  8au(xd2^ovTe<.  i.  e. 
«  Proffiresio  vero  Pontus  universus  ao  finitimaB 
gentes  discipulos  submisere,  virum  illum  tanquam 
vernaculum  bonum  admirantes  »  Ubi  recte  in  in- 
terpretatione  addit  Junius  et  apud  se  na^tim. Noster 
etiam  rursus,  c.  35.  Romanos  appeilat  vemaculam 
septem  coltium  plebem,  Codex  Agob.  ita  locum  ef- 
fert :  «  £t  si  quis  istos  approbat,  etc. ;  sed  postea 
correctum  et  scriptum.  reprobat,  Hav. 

(62)  Censuales,  Videtur  innuere  illas  qui  diaria 
et  annales  el  acta  publica  confecerunt,  quos 
vocabulo  sui  svi  appellat,  ut  notant  interpretes. 
Hav. 

(63)  Locates  quaeque  clades,  Tales  ut  puto  re- 
eiones  intelligit  qua  aeris  et  paludum  inclementia 
mfames,  multos  mortalium,  prasertim  terris  non 
assuetos,  tollunt. 

Quod  latuB  mundi,  nebulfp,  malutque 
Jupiter  urget. 

Verbis  Horat.  lib.  i.  Carm.  od  22.  Marlialis  : 

Medio  in  Tibure  Sardinia  est, 

demonstrans  vel  in  saluberrimis  locis  mortem  in- 
veniri  posse.  nam  : 

K  morte  hominet  semper  tantumdem  abaamns, 

secundum  Publium.  versu  \ ,  Neque  neglexit  hoo 
disertissimus  naturae  indagator  Lucretius,  qui  ubi 
demonstrsvit  locos  pestiiente  spiritu  avibus  et 
quadrupedibus  infestos,  docot  idem  in  hominibus 
obtinore  lib.  vi,  versu  769  : 

Principio  hoc  dico,  quod  dixi  B®pe  quoque  ante 
In  terra  quojusque  modi  rerum  este  flguras  : 
Molta,  homini  qun  sunt  vitalia  :  multaque  morbos 
Incaiere,  et  mortem  qan  possunt  accelerare. 


447 


TERTULLFANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


448 


et  f^quentiflB  pleraque  montium  (64)  *  vastant;  quod  A  bonarum  omnium  disciplinarum  cura  torpescii  * 
humiles  sublimitate,  sublimes  humilitate  mutan-  quod  etiam  officia  temporum  r65)  S91  et  elemen- 
tur ;  quod  justitia  rarescit,  iniquitas  increbrescit.      torum  munia  exorbitant  (66) ;  quod  et  monstris  el 

VarisB  lectiones. 

'  Rhsnan»  in  ed,  I.  Frequentium  (m  ed.  IL  et  Barrssus  :  efrerventium^  plerumque  montium.  Herald,  ei 
cod,  Lugd,  frequentia  plerumque  mortium  ;  Gelen.  frequentiae  pleraeque  mortuae ;  Gangnsew  :  FrequentiflB 
plerumque  montlum;  Wouw  ,  Rig,  ei  Hav,  fre((uentiflB  pieraque  muntium. 

Gommentarius. 


Intelligi  possunt  eliam  terraa  motus,  montium 
eructationesy  fluminum  inundationes  et  simiiia. 
Hav. 

(64)  Frequentix  pleraque  montium.  Intelligit  feras 
bestias  frequentes  in  moutibus  iilorumque  incolas, 
ut  leones,  ursos,  etc,  ut  recte  Wouw.  et  Rigalt. 
Nam  cum  semper  Africa  feris  abundaverit,  ita  ut 
Numidas  dicat  8trabo.  lib.  ii :  Ou  Suvauivouc  Ycoup- 
Y&tv,  8iot  t6  icXfjBo^  xb>v  B^ip^<*>v  xb  icaAatdv.  «  An- 
tiquitus  agrum  colere  non  potuisse  propter  ferarum 
multitudinem  :  »  ita  maffis  adhuc  desertffi  faota  p 
sunt  regione  illas  assiduts  bellorum  oompulsatio-  ^ 
nibus,  feraeque  inde  multiplicate  late  stragem  de- 
derunt.  Alis  editiones,  Geleniana  :  «  Frequentiao 
plersque  mortuae.  »  Aldina  :  «  Frequentium  ple- 
rumque  montium.»  Barr. «  effervenlium  plerumque 
montium,  »  quomodo  Rhenan.  in  edit.  secunda ; 
nam  in  prima  freguentium  edidit.  Qus  lectio  si 
plausibiiis  alicui  videtur,  ita  correctam  malim  : 
«  Et  efTerventiffi  plerumque  montium.  »  Gerte,  c. 
40,  ubi  latius  omnia  hso  exsequitur  :  «  Sed  neo 
Tusciajam  tunc  atque  Gampania  de  Gbristianis 
querebatur,  cum  Volsinios  de  coalo,  Pompeios  de 
suo  monto  perfudit  ignis.  »  Quare  et  ipse  non 
valde  repugno,  sed  ut  aliam  prsferam  m  causa 
est,  quoa  in  conciusione  dicat «  Providentis  scripta 
sunt,  »  innuens  ita  omnia  ista  quae  bodio  contin- 
nant,  quaque  enumerat  jam^in  sacris  Litteris  ante 
prsdicta  esse.  At  ubi  ardentes  montes  ultricem 
Dei  flammam  eruotantes  inquiramus?  non  certein 
Apocalypsi  VIII,  8,  ubi  «  Magnus  ille  mons  ardens  G 
ingne  m  mare  dejectus;  nec  Psal.  lxxxiii,  15  : 
«  Velut  ignis  desertum  urii,  et  velut  flamma 
montes  accendit.»  Ibi  enim  de  arboribus  locus  est, 
qua  vento  in  montibus  agitatae,  aliquando  igneum 
concipiunt.  Testis  Lucretius,  lib.  i,  896  : 

At  saepe  In  magnia  flt  montibna,  inquia,  ut  altia 
Arbonbua  vicina  cacumina  sQmma  terranta. 
Inter  se.  validis  facere  id  cogentibus  austris. 
Donec  fuisserunt  fl&mmai  flore  coorte. 

Idem.  lib.  v,  1095  : 

Et  ramosa  tamen  cum  venlis  pulsa  vacillans, 
iEstuat  in  ramos  incambens  arboris  arbor, 
Exprimitar  validis  extribus  viribuB  iguia, 
Et  micat  interdum  flammai  fervidus  ardor. 

Et  antiquior  illo  Tbucydides.  Is  lib.  n  :  "H^y^  -^kp 
Iv  ^pBffiv  GXt)  TpupBeiffa  6ic*  dviuuov  np^c  auxtjv 
ijLTth  TaiSxoiJidToii  TTup  xat  cpX^Y^  otc*  auToo  dv^xe 
i.  e,  «  Jam  enim  in  montibus  sylva  a  ventis  invi-  D 
cem  contrita,  sponte  sua  et  se  ienem  flammam 
Bursum  extulit.  »  Qutm  locum  et  lamb.  ibidem  et 
Gasaub.  adducit  ad  Sueton.  Tiberium  c.  6,  ubi 
Tiberius,  «  Itinere  nocturno,  discrimen  vit«  adit  : 
flamma  repente  e  silvis  undique  evorta,  adeoque 
omnem  comitatum  circumplexa,ut  Liviae  pars  ves- 
tis  et  capiili  amburerentur.  »  Locus  est  et  Isa. 
XXXIV,  9,  sed  ad  terram  Ghanaan  pertines  : 
Terra  eorum  in  picem  ardeniem  conversa  erit,  Ut  et 
Deut.  XXXII,  22  :  Ignis  accensus  est  in  ira  mea,  et 
ardebit  in  infima  infemi^  terraque  cum  rediiibus 
suis  vorabit,  ei  fundamenta  moniium  inflammabit, 
8ed  hic  quidem  locutiones  ab  ardentibus  montibus 
sumuntur;  sed  ad  terram  Ghanam  pertinent,quam 
veiut  ambustam  hodie  steriiitate  Stribo  et  alii 


soriptores  docent.  Euseb.  in  Demonii.  Bvang,  lib' 
VI,  c.  7,  ad  verba  ps.  cvii,  34,  hdec  notat ;  *A  m\ 
voT^aeic  diva$oafia)v.  etc,  i.  e.  «  QuflB  quidem  plane 
cognita  babebis,  si  percurreris  illam  Judsicc  genlig 
antiquitus  celebratam  Jeru8alem,eJusqueglorianQ, 
ao  divins  frugis  preventum,  eorum  utique  sancto- 
rum  hominum,  Deique  amicorum,  qui  in  ea  vixe- 
rint,  quam  utique  in  prssenti  omnibus  his  rebus 
privatam  spoliatamque  invenies.  Nam  post  Christi 
adventum  faota  est  vere  infructuosa,  et  sine  aqua, 
et  omnino  deserta,  et  ut  ait  Propheta,  in  salsu- 
ginem,  a  malitia  inhabitantium  eam.  »  Nisi  forte 
respiciat  Auctor  ad  illa  quaa  Babeli  minatur  Jere- 
mias,  c.  u,  25  :  Podam  te  in  montem  igniSt  i.  e. 
oonvertam  te  in  montem  ardentem.At  mihi  dubium 
non  est,  quin  respexerit  Auctor  ad  looum  Ei^eeb.y, 
17,  ita  omnia  hffio  illic  enumerantur,  et  ipsa  qoi- 
dem  ad  Judaeos  spectantia,  sed  illustrior  loous 
nuUus  ad  manum  erat,  quo  multiplex  Dei  vindicla 
per  i)iagas  suas  in  hoste  nominis  sui  quoscunque 
exprimeretur.  «  Frequentia  plerumque  mortium  » 
prffiferunt  ms.  Fuld.  et  Agob.,  editiones  Heroldiet 
Pomelii,  sed  frustra,  cum  hio  singularia  reoen- 
seantur,  ut  sunt  fames,  lues,  bestiae,  eto.  Hav. 

(65)  Officia  temvorum,  Gum  nec  ver.  nec  sstas, 
neo  autumnus  ofncio  suo  ratis  fungantur  in  produ- 
cendis  frugibus,  (|uaB  Istiores  olim  evenire  solit» 
sint,  iisque  vel  nimii  imbres,  vel  solis  estos  no- 
ceant.  De  Deo,  Tertull.  in  lib.  de  patieniia  cap.  n: 
«  Qui  temporum  officia,  elementorum  seryitia, 
totius  genituras  tributa  di^nis  simul  et  iD<^i|^'' 
patitur  occurrere.  •  Insignis  locus  est  apud  Fla; 
vium  Vegetium,  lib.  i  de  Re  militan.  Disserit  ibi 
de  mundi  interitu,  et  inter  alia  ita  scribit : «  Utque 
de  Italia  loquar,  plurim»  in  ea  partes  sunt,  qua 
olima  frequentissimis  populishabitabantur,  nuno 
aulem  ferme  deserta  videntur.  PlurimaB  item  qnas 
veterum  Romanorom  temporibus  pauci  admodum 
incoiebant,  ita  sunt  immutats,  ut  nihjl  supra, 
Quod  et  aliis  omnibus  orbis  partibus  fieri  non  est 
ambigendum.  Proinde  si  aerem  pleromque,  qui 
olim  saluberrimus  erat,  nostris  temporibus  pesti- 
lentem  videmus,  our  non  multas  regiones,  qoa 
diu  bellioa  gloria  celebratn  sunt,  immutata  aeris, 
qui  a  cmli  statu  qualitatem  sumit,  conditione,  la 
hominum  virtute  degenerasse  affirmabimus  ?  » 
Hujus  rei  causam  ruenti  seculo  adscrlbit  Lucretius 
dum  terram  quasi  efToetam  parentem  considerari 
vult.  Versus  ejus  sunt  lib.  ii,  1149. 

Jamqae  adeo  affecta  est  stai,  effoetaqne  tellQS, 
Vix  animata  parva  creat,  qu»  cuncta  creavit 
SflBcla,  deditqoe  ferarum  ingentia  corpora  parta. 

Ita  lege  cum  mss.  Voss.  Bibl.  L.  B.  Quomodo  pUne 
etiam  Sallustius,  Cat.  c.  53,  de  Rep.  Rom. :  «  Ao 
veluti  effosta  parentium,  multis  tempestatibus  haud 
sane  qoisquam  Roma  virtute  magnus  fuit.  ^»  Idem 
Lucre.  cum  agricolaa  querelas  induzisset,  versu 
1170,  ita  ooncludit ; 

Nec  tenet,  omnia  paulatim  tal>eecere  :  et  ire 
Ad  icopulum,  Bpatio  iBtati  defessa  velusto. 

Et  bio  scribe  ex  eleganti  istorum  mss.  correo' 
tione  adcapulum  i.  e.  ad  sepulturam.  Hav. 
(66)  Exharbiiani.BHTV.^i  M.exhorbitaniur.kdum' 


449 


APOLOOBTICUS  ADV.  GENTES. 


4S0 


portentis  natnraliam  forma  turbatur,  providenter  ^ 

gcripta  8unt.  Dam  patimur,  leguntur ;  dum  re- 

cognoBcimuB,  probantur.  Idoneum,  opinor,  teeti- 

monium  divinitatis  veritas  *  divinationis.  Hino  igi- 

tar  apud  noB  futurorum  quoque  fldes  tuta  est,  jam 

Bcilicet  probatorum,  quia  cum  illis,  quaa  quotidie 

probantur,  praedicebantur.  Eadem  '  voces  sonant, 

eadem  littere  notant,  idem  tpiritas  pulsat,  unum 

tempus  est  divinationi  futura  praefanti  apud  homi- 

nes,  8i  forte  distinguitur  dum  ezpungitur,  dum  ex 

faturo''  prsBsens,  dehino  ex  praBsenti  prnteritum 

deputatur.  Quid  delinquimus,  oro  vos,  futuraquo* 

qae  credeDtes,  qui  Jam  didioimus  illis  per  duos 

sradus  credere  ? 

CAPUT  XXI. 

ABGOMBifTUM.  —  Hoc  insigni  capite  plenissima  pro- 
pinalur  Chriiii,  Dei  Filii^  hisioria,  qui,  prout  ad 
salutem  animarum  debet  cognosci^  late  el  neroose 
describitur,  Ostenditur  interim,  quid  Judxis  evO' 
neritf  dum  in  ilio  M%  verbi  divini  implementum 
agnoseere  noluerint :  cujussanedivinitateperceptaf 
falsx  religioni  renuntiare  decet,  cum  etiam  ab 
ipsis  malignis  spiritibus,  guibus  imperat,  testimO' 
nium  aliquando  potentix  suse  exigat. 

21.  Sed  quoniam  edidimut,  antiquissimis  Ju- 


A  dflBomm  instrumentis  Beotam  istam  esse  safflci- 
tam,  quam  aliquanto  novellam  (67),  ut  Tiberiani 
temporibus  (68),  pleraque  sciunt,  proOtentibus  no- 
bis  *  quoque  (69) ;  fortasse  an  hoc  nomine  de  statu 
ejus  retractetur  (70)  quasi  sub  umbraculo  insi- 
gnissimae  religionis,  certe  licitaa ',  aliquid  propri» 
prssumptionis  abscondat,  vel  quia  pneter  «statem 
neque  de  viotus  exoeptionibus,  neque  de  solemni- 
tatibus  dierum,  neque  de  ipso  signaculo  corporis, 
neque  de  consortio  nominis  cum  Judsis  agimus, 
quod  utique  oporteret,  si  eidem  Deo  manoipare- 
mur?  8ed  el  vulgus  Jam  ecit  Chrietum,  hominem 
utique  aiiquem,  qualem  Judsi  Judicaverunt,  quo 
facilius  quis  nos  '^  (71)  hominis  cultores  existi- 
maverit  *^.  Verum  neque  de  Ghristo  erubescimus, 

n  cum  StlS  sub  nomine  ejus  deputari  et  damnari 
Juvat,  neque  de  Deo  aliter  preraumimus.  Necesse 
est  igitur  pauca  ^'  dicamus  de  Christo  ut  Deo  *'. 
Tantum  Judaeis  erat  apud  Deum  gratia,  ubi  et  in- 
signis  Justitia  et  fldes  *^  originaiium  auctorum, 
unde  illis  et  generis  magnitudo  et  regni  sublimi- 
tas  floruit  (72)  et  tanta  felicitas,  ut  Dei  vooibus, 
quibus  edooebantur,  de  promerendo  Deo,  et  non 


Yariae  lectiones. 


CommeDtariQi. 


bravit  heo  omnia  pulohre  Prosper  Aquitanus  libro 
Epigramm.  : 

Non  idem  BtatuB  tBt  agrlB,  non  urbibaa  alllB, 

Omniaque  in  flnem  praBcipitata  raaot. 
Ferro  Deate,  fame,  vinclis,  algore,  calore, 

Mille  modis  miseroB  mofB  rapit  ana  homineB. 
Undique  l>eila  fremunt,  hominis  furor  ezcitat,  armis 

lacumbuDt  regeii  regibas  iaaumeris. 
Inmia  confuso  siBTit  discordia  mundo ; 

Fax  abiit  terris,  oltima  qusque  vides.  Hav. 

(67j  Aliauanto  novellam.  Per  aliam  leotionem, 
quae  m  God.  Puld.  est,  alius  sensus  huic  loco  da- 
tar,  ubi  legitur.  «  Quam  scient  aliquando,  »  'ut 
ad  Judaeos  referatur.  Puto  verius  ex  seqneuli  sciunt 
hic  illam  vocem  duplicatam  esse.  Secundum  Fuld. 
ms.  sensus,  aui  sese  bic  alius  aperire  videtur,  ille 
est :  Ipsi  illi  Judasi  scient  aliquando  hano  seotam, 
i.  e.  intelli^ent  et  approbabunt,  in  nostra  castra 
sese  conjicientes,  secundum  dictum  Oseae,  iiiy  5 ; 
«  Tum  cum  scient  et  cognoscent  ipsum.  »  Jerem. 
zxxi,  34  ;  clamantes  :  Deus  mi,  nos  Israel  tuus  no- 
vimus  ie.  Oses,  vui,  2.  Alii  legunt.  Barraeus  qui- 
dem  et  Ald.  et  Herald.  etRben. :«  Quam  aliquando 
novellam.  »  La  Cerda  :  «  Quam  aliquanto  novel- 
)am.  »  ut  et  ms.  L.  B.  et  Agobard.  et  Pamelius  et 
Rigalt.  Hav. 

(68)  Tiberiani  temporis.  Ita  clare  mss.  Agobard. 
et  L.  fi.  ita  Pam.  et  Ri^.  et  Rben.  qui  cum  non 
distinguant  post  temporiSy  videntur  intelligere  de 
scriptoribus  Tiberiani  temporis,  quod  hio  falsum 
est.  Dicit  enim  plerosqueintrogressum  novaB  hujus 
se^tae  in  orbem  scire  faotum  tempore  Tiberii,  for- 
tassisitaqueputaturos  novamhanc  praQsumptionem 
sub  illa  vetustate  sua  roborata  Judeorum  reli- 
gione,  ut  post  Ajacis  alicujus  clypeum  latere  velle. 
AHi  legebant  :  «  Ut  Tiberii  temporibus,  »  quod 
cum  fline  sensu,  additum  fuit  in  Fuld.  ortamy  ita  : 
•  Ut  Tiberianis  teroporibus  ortam.  »  In  editione 
Prioriaoa  Rig.  ex  postremis  vitiose  legitur  Tibe^ 


rini.  Supra,  cap.  5  :  «  Tiberius  ergo,  cujus 
tempore  nomen  Ghristianum  in  saaoulum  introi- 
vit.  »  Hav. 

(69)  Nobis  quoque.  Ita  Rig.  Ald.  Jun.  Alii  vobis, 
ut  Pam  quod  vitiosum  est,  id  enim  Judsis  et  gen- 

r  tibus  faciie  concedimus,  novam  esse  sectam,  sed 

'  tamen  antiquissimisvel  ipsorum  Judaeorum  instru- 

mentis  sufTultam,  quas  disciplinam  Deo  gratam  non 

tollit,    sed    illuminat,   sed   reformat.    La  Gerda, 

nostris. 

(70)  Retractetur,  Gum  vero  de  statu  ejus  retrac- 
tari  dicit,  puto  innui  malignitatem  et  invidiam 
qua  judioabant  de  religione.  Retractare  enim  apud 
Nostrum  quidem  passim  significat  diligenter  trac- 
tare  et  recognoscere,  sed  quoniam  iiie  qui  lippus 
ipse  recta  aliorum  aspicere  non  vult,  obtrectationis 
ergo  diligenter  inquirit,  sicubi  facuiam  invidie  et 
maledioentia  accendere  possit,  ideo  hic  pro  car- 
pere  accipio.  Quomodo  fere  utitur  in  libro  de  Jeju^ 
niiSt  c.  15,  certe  in  malam  partem  :  «  Atquin  ad 
Romanos  scribens,  yos  nunc  compungit  retracta- 
tores  bujus  offlcii ;  •  i.  e.  detrectatores,  inobe- 
dientes,  irrisores.  Hav. 

(71)  Quis  nos.  Aldinum  exemplar  (fut  nos  h.  c. 
0  exisiimaverint.  Verus  sensus  est,  vel  inde  bumano 

ingenio  tantum  rationis  debuisse  indulgeri,  ut  si 
con^ruum  et  simile  alicujus  veri  fingere  et  men- 
tiri  illi  voluissent,  humanam  saltem  speciem  Dei 
Cbristianorum  finxissent,  non  ferinam,monstrosam, 
ut  fecerant  in  Onochoite,  de  quo  paulo  superius 
egit,  quasi  ex  ^ente  Centaurorum,  Ghimaerarum, 
Sphingum  hybrida  quis  a  nobis  coleretur.  In  quo 
certe  egissent  ut  Judsi  olim,  qui  Deum  ipsum, 
Jesum  nostrum,  nibil  nisi  nudum  hominem  puta- 
verunt ;  prout  certe  egerunt  etiam  ilJi  inter  gen- 
tes,  qui  Cbristianos  accusarunt  ut  cultores  hominis 
suspensi.  Hav. 

(72)  Reani  sublimitas  floruit.  Similia  Justini  hi- 
storici  illai  licet  ab  errante  profecta  :  «  Semper- 


451 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  *-  SBRIES  I,  AP0L06ETICA. 


452 


offendeDdOy  prffimonerentar  **.  Sed  quanta  deliqae- 
rint(75)  ^\  fidaoiapatrum  inflati  [ad  delirandum  '^, 
derivantes  ^"  a  disoiplina  in  profanum  modum,  etsi 
ipsi  non  confltereDtur,  probaret  exitus  hodiernus 
ipsorum.  Dispersi,  palabundi,  S!I4  et  ccbU  et  soli 
8ui  extorres,  vagantur  per  orbem,  sine  homine  (74), 
sine  Ueo  rege  ^*,  quibus  neo  advenarum  jure  ter- 
ram  patriam  saltem  vestigio  salutare  (75)  conce' 
ditur.  Gum  haeo  illis  sanctaB  voces  piaeminaren- 
tur  (76),  eadem  fere  semper  omnes  ingerebant 


j^  fore,  uti  sub  extimis  curriculis  889cali  ez  omai 
jam  gente,  et  populo^  et  looo  cultores  sibi  allegeret 
Deus  multo  fideliores,  in  quos  gratiam  transferret, 
et  pleniorem  quidem  ob  discipliaa  auotioris  capa- 
citatem  '®.  [Venit  igitur,  qui  ad  reformandam  et 
illnminandam  eam  venturusa  Deo  praenuntiabatur, 
Ghristus  ille  S!I6  Filius  Dei'*].  HujuBigiturgratie 
disciplinflBque  arbiter  et  magister,  illuminator 
atque  deduotor  (77)  generis  humani,  Piliut  Dei 
annuntiabatur,  non  quidem  ita  genitus,  ut  eru- 


Yarise  lectiones. 

<*  Cod.  Fuld. :  et  t.  fel.  de  Dei  vocibus  affuit,  quibus  docebantur,  et  promerendo  Deo  et  non  ofl.  pre- 
monebantur.  ^^  Dereliquerint  Fran,  "  W.  ad  delirandum,  qux  Hav.  e  cod.  Fuld.  recepU,  dekvit,  Rigal- 
Uuf.  Rhen.  ei  Herald.  ad  deciiaandum.  '*  Derivantes  :  ita  cod.  Lugd  et  edd.  plersBque;  Gelen  decliaaa- 
tes  ;  Rig.  et  Jun.  e  cod.  Urs,  deviantes.  ^'  Scaliger  emend.  sine  nomine,  sine  Deo  rege  :  cod.  Lugd.  II, 
sine  homine  {Lug.  I.  sine  honore),  sine  Deo,  siae  rege.  ^  Ita  h.  locum  emend.  Fr.  Junim,  vulgo  icrip- 
tum  :  transferret,  pl.  qq.  ob  diso.  auctoris  {cod.  Gon.  :  altioris,  cod.  Put.  auctori8J[  capacitatem.  **  Uncit 
inclusa  delent  Rig.  et  Haverc. 

Commentarius. 


que  exiade  hic  mos  apud  Judasos  fuit  ut  eosdem,  B 
reges  et  sacerdotes  haberent :  quorum  justitia  re- 
ligione  permista,  incredibile  aaantum  coaluere.  » 
Ut  et  Slraboais,  lib.  xvi  :  01  $e  $ia$e{a|i6voi,  xp^' 
vou<  (jl£v  xivac  iv  xoic  auTotc  St&p«tvav  Stxatonpa- 
•youvxec,  xai  6eo«6eT<  tu^  iXTjBo);  ovxec,  i.  e. 
«  Successorea  (Mosis)  aiiquaadiu  in  iisdem  iasti- 
tutis  permaasere,  justi  et  vere  religiosi.  »  IUa 
ita(jue  vere  fuit  Juiffioram  gloria,  quam  faiso  ibi 
assigaabaot  Eomani  :  «  Pro  merito  religiositatis 
diligentissimaB  in  tantum  sublimitatis  elatos,  »  in- 
fra  cap.  25.  Hav. 

(73)  Deliquerint.  Omnes  libri,  quos  ego  et  Pame- 
lius  vidimus,  babeat  dereliqueruntyel  dereliquerint. 
Rigaltius  tameo  et  Scali^er,  et  votust»  editioaes, 
ut  et  Rbeo.  et  Al..ii  deltquerint.  Nec  temere.  Ksl 
enim  a  detinquere,  unde  serioros  lormarunt  delhi' 
quentiam  pro  dclicto.  Paschasius  Radbertus  in 
Epitaph.  Walffi  I.  i,  c.  28.  Et  in  Glossario  Papie 
detiquio  exponitur  oblivio.  Hav.  G 

(74)  Sine  homine.  Acute  Scaliger,  qui  in  libro 
8U0  ad  marginem  emendavit  sine  nomine,  sine  Deo 
rege.  Puto  illum  ita  interpretari  voluisi»e  Ose» 
illa  III,  4  :  «  Nam  diebus  multis  desidebunt  Israe- 
litffi  siue  rege,  sine  priacipe.  »  Etsi  eaim  rex  uou 
sit,  potest  tameu  nomen  imperii  esse,  quale  judi- 
cum  post  Mosen,  et  principum  temporibus  Esdrffi ; 
imperatorum,  cum  Maccabsi  insurrexisseat  in 
oppressores  Judsorum.  Tauiea  a  Vulgata  non  di- 
scedo,  quse  vehementior  est :  nec  enim  jam  Deum 
regem  oabent,quem  olim  Jam  spreverunt  ad  exem- 
plum  gentium,  hominem  sibi  regem  quflerentes  et 
visibile  reguum,  iu  quo  eTBoc  Tupawou  dl^tov  oculis 
blaudiretur,  I  Sam.  viii,  5;  aec  homiuem  ipsum, 
cujus  aspectu  contra  fortuita  casuum  corrobora- 
rentur,  quomodo  Tacitum  fere  alicubi  loqui  puto. 
8caligeranam  tamen  coajecturam  adjuvat,  sensum- 
que  adauget  ms.  L.  B.  in  quo,  Sine  homine^  sine 
D&},  sine  rege.  Qu»  lectio  si  placet,  ita  corrigeada  D 
est,  Sine  nomine,  sine  rege^  sine  Deo  ;  id  est,  aec 
jam  resp.,  nec  regnum,  aec  theocratia.  Hav. 

(75)  vestigio  saXutare.  Legem  hanc  durissimam 
praescripsit  Adrianus  victor.  Hieronymus,  iu  Chron. 
Euseb.  2150  :  «  Ex  quo  tempore  etiam  iatroeuadi 
eis  Hierosolvmam  liceatia  ablata.  »  Eusebius  ex 
Ari,8tone  PelleBO  :  T6  icav  l6vo;  ij  |y.e(vou,  etc,  i.  e. 
«  Omnis  hflsc  natio  jam  ex  illo  ab  omni  regioae 
finitima  Hierosolymorum  peuitus  arcebatur,  cum 
sanctione  divin»  legis,  tum  maxime  coastitutioai- 
bus  et  decrctis  Adriani,  ita  ut  ne  de  excelsiore 
quidem  prospectu  emiaus  eis  saltem  puteraum  so- 
lum  profauis  obtutibus  liceret  inspicere.  •  L.  iv 


Hist.  EccL  c.  6.  Plura  ex  Justino  Martyre,  HiIar:o, 
Hieronymo  et  aliis  profert  summus  Soaliger  ia 
Animadv.  Buseb.  p  216,  edit.  opt.  Hav. 

(76)  Prseminarentur.  Deut.  xxxn,  26 ;  Psal.  lix,  12 : 
Cireumerrare  fac  per  potentiam  tuam.  Et  prassertim 
vers.  15  :  Qanniant  ut  canis  et  circumerrent  civita- 
tem.  Quod  certe  ex  hoo  loco  quoroodo  implemea- 
tum  ucceperit,  jam  nemini  dubium  esse  potest. 
Quandoquidem  prassertim  ad  praefiguratum  Davidis 
regao  et  oasibus  Messiae  regnum  veri  theologi  ooa- 
lus  respicere  debet.  lospice  et  I  a.  i,  7,  Ezeob.  v, 
10 ;  Oseae,  iii,  10 ;  et  x,  3 ;  Amos,  ix,  9.  Theodo- 
retus.  Gr.  Aff.  Cur.  pag.  163  :  Kal  tb<  tU  anarov 
Tt)v  otxoujjivTjv,  eto.,  i.  e.  c  Fore  etiam  ut  Judasi, 
qui  se  crucis  ligao  affixuri  erant,  patrio  solo  extor- 
res,  per  uuiversum  terrae  orbem  dispergereatur. 
Agedum  itaque  videamus,  an  haeo  praBdietio  ad 
eventum  pervenerit.  Ao  de  Judaeis  quidem  vos  da- 
bitaturos  non  puto.  Palfia  enim  urbe  expulsi  jam 
sunt,  alioque  terrarum  commigrarunt,  »  et  qus 
sequuntur.  Ipse  Tertullianus  in  egregio  ad  Judxos 
libro,  cap.  11  :  t<  Nam  et  pro  istis  meritis  vestris 
cladem  vestram  futuram  Ezechiel  nuntiat :  et  ooa 
soium  iu  isto  saBCulo  quae  jam  eveait,  sed  in  die 
tribulatioaia  qua  8ubse(|uetur.  »  Bt  claripsime 
cap.  13  :  «  Et  alio  ioco  sic  per  prophetam  dicitar 
(est  Isa.  xxxiii,  17)  :  Hegem  cum  elaritate  videbitis, 
id  est  Christum  facientem  virtutes  in  gloria  Dei 
Patris,  et  oculi  vestri  videbuat  terram  de  loagio- 
quo  :  quod  vobis  pro  meritis  vestris  post  expugna- 
tionem  Jerusalem,  prohibitis  ingredi  in  terram 
vestram,  de  longinquo  earo  oculis  tantum  videre 
permissum  est.  »  Ibidem  :  «  Qusa  cum  ita  commi- 
sissent,  nec  intellexissent  Ghristum  in  tempore  sua 
visitationis  inveniendum,  facta  est  terra  eorum 
deserta,  et  civitates  eorum  igni  exustae.  »  Hiero- 
nymus  looo  supra  allato  :  «  Primum  Dei  nutu,  si- 
cut  prophetao  vaticinitati  sunt,  deinde  Rnraanis  in- 
terdjciionibus.  »  Et  ibi  inspice  Scaligerum.  Hav. 

(77)  Deductor.  Quem  Graeci  hoo  senso  8<f8oi3xov, 
Litterae  sacrae  ip-j^TjT^v  vocarent.  Dicebatur  enim  ita 
proprie  in  sacris  Eleusiuiis  ille  qui  facem  maaa 
teaeas  aiios  praeibat  atque  viam  illumiuaas  deda- 
cebat,  ut  docet  Bustath.  ad  Hom.  //.  A,  versum  279. 
Apud  Arriaaum  ad  Epictetum  I.  iii,  o.  24,  aliquis 
deorum  coutemptor  :  Oux7](jid  ioTt  xai  Iv  *EX«ufftvt, 
l8ol>  xat  IveiSe*  ^«'1  lEpooivnf^,  xai  1^15)  icoti^<ffw 
Upo®dvTTjv*  hjii  xtjpoj,  xai  Iftb  XTjpoxa  xaxaircT)- 
ato*  IxeT  SaSou/o^,  xi"(U)  SaSoo/o^  '1  i-  6.  « -ffides  est, 
et  quidem  ia  Eleusiniis,  etiam  apud  oos  est :  illio 
antistes  est  sacrorum,  el  ego  tfnoiam  ut  hic  sit ; 
illic  praeco,  et  ego  constituam  hic  praoonem ;  im 


'%-:•' 


.1 


**^  APOLOOETICDS  ADV.  GENTES,  454 

heseat  de  filii  nomlDe  (78)  aut  de  patris  SM  se-  A  passue  est  Bqaamatnm,  ant  eoraatnm  (82),  aut 
mme  (79);  non  de  aororis  inoesto  (80),  neo  de  plumatum  (83)  amatorem,  aut  in  aurum  conver- 
stupro  filia  aut  conjugiB  alienaB  (81)  Deum  Patrem      aum  (84) ««:  Jovis  enim  M7  ieta  sunt  numina  ve- 

Yariffi  lectiones 
"  Aut  in  auro  conversum  Danaidis  Fran, 

Commentarius. 


facem  ferens,  et  ego  daduchus.  » 'ApYijY^v  t^< 
C«>ii<  Jesum  appellat  Petrus  Act  ni,  15;  Qu»  se- 
quuntur  Filius  Dei  delet  ms.  L.  B.  ut  et  Agobard. 

(78)  De  filii  nomine,  Quantumvis  enim  gloriaren- 
tor  apud  poetas  veteres  ilii  heroes  deos  pntres  et 
proayos  jactantes,  debebant  tamen  poat  caude 
expiicatiunem  cum  pavone  pedes  Jutuienlos  el  soa- 
bros  aspicientes,  revera  de  oriffine  sua,  qu»  non 
alia  quam  stuprum  vel  nduTterium  esse  poaset, 
confundi.  Neque  decorum  hic  neglexit  ut  rairabilis 
doctrinaB  sic  summi  artificii  poeta   Virgilius.    Qui 


corrupit,  propter  ipsam  bircus  faotus.  Hirous  au- 
tem  ut  putolactusestobsimilitudinem  acuminatss 
implexaque  barbae.  »  Ita  eoim  locus  iste  verti  et 
intelligi  debet.  Prwsertim  taurus.  Ibidem  :  Kal 
«p6c  UaffKpdiTjv  S^  Taupoc  l^^htxo ,  tbvaoToic  xal 
icpoc  Eupt67ii)V'  «  Et  erga  Pasipbaen  taurus  factus 
est,  similiter  erga  Buropam.  »  Unde  etiam  huo 
referri  meretur  Nummus  Gortyaffi  in  ineulta  Greta 
urbis,  quero  produxit  et  iilustravit  clariss.  Pati- 
nus,  in  Thesauro  suo,  p.  21.  Sedet  ab  una  parte 
Europa  virginitatis  floremraptum lugensin platano 
vel  sub  nmbra  ejus,  ab  aliera  Jupiter  raptor  iasoi- 


com  de  origjine  iEne»  sui  merito  erubescorel^adul.  B  vientis  forraa  tauri  conspicitur.   Plinius.  iib.   xii! 

teriOm   SOeClOSO  nomme  COnillcni  VP  nt    nnnH   nnam         « jn      .      _      c-*    r.-_i.r_i-.  :_   .- ix_   ^_ A      i        .  ' 


teriom  specioso  nomine  conjugii  velat,apud  quem 
HelenuB,  lib.  111,  versu  475  ita  senem  Trojanum 
afTatur  : 

Conjagio,  Ancbisa,  VeoeriB  digoate  superbo. 

Atque  in  suis  ipse  verbis  sub  persona  Didonis  in 
iiEnea  pecantis,  iib.  iv,  172  : 

ConJDgium  vocat,  hoc  praetexit  nomine  culpam. 

(79)  De  pairis  semine.  Vidotur  idem  dicere,  cum 
tamen  minime  sit  idem.  Oe  modo  enim  progene- 
rationis  jam  loquilur,  que  monstrosa  et  pudenda 
in  illis  erat  :  amplexu  draconis,  insultu  tauri, 
hiroi,  arietis,  orissatione  oloris,  et  quao  sunt  simi- 
lia.  Unde  patet  lectionem,  qute  est  in  God.Fuidano 
ex  glossa  marginali  esse  :  Oepairis  semine,sicut  de 
coficubitu  toan,  ex  apta  tamen  et  docta  interpreta- 
tione.  Respexissesimul  videri  potest  «d  Cceli  et 
Satarni  historiam,  sed  quapi  per  transennam.HAV.  p 

(80)  Sorons  incesto.  Junonis,  cum  et  filiaB  Veneri 
se  mi8coerit;ProserpinaB  item  vocatusapud  inferos 
Ploto,cui  Jovi  nomen  apud  superos.Imo  nec  matre 
Rhea  abstinoisse  creditur.  Theodoret.  Gr.  Aff.  Cur, 
p.  43  :  Oi  yap  ^  Kovi)v  iStX^piQv,  etc,  i.  e.  t  Ne- 
one  enim  tantum  sororem,  sed  matrem  quoque  ao 
pliaB  sibi  uxores  acfjunxit :  praaterque  has  ipsas, 
innumeras  prope  et  mulieres  et  deas  slupri  com- 
mercio  viliavit.i  Unde  isti  justa  indignatio  in  hanc 
ferinam  cogitationum  robiem,  p.  53  :  01  51  x^Bt 
xy  izd^ti,  eto.,  i.  e.  «  Si  qui  vero  in  adulteria  in- 
ciderunt,neoe8«ariis  tamen  ao  consanguineis  temi- 
nis  pepercerunt.  Quod  si  quis  inventus  est  qui 
sororiis  amoribus  captus  fuerit,  at  in  malrem  de- 
bacchatos  non  est,  neque  in  flliam  insanivit :  sod 
humanas  natura  ac  dignitatis  eam  rationem  habuit 
quam  dobebat,  neque  induit  brutorum  animalium 
faluitatem.   »  Et  mox,  Outo<  81,  ov  etwv,  etc.,  i.  e. 


oap.  10  :  •  Est  Gort^niffi  in  insulta  Creta  juxta 
fantem  platanus  uta  msigni  utriusque  lingu» 
monumentis,  nuoquam  foHo  dimittens,  statimque 
et  Grffiois  fabulositas  superfuit,  Jovem  sub  ea  cum 
Europa  concubuisse.  »  Vectam  tauro  putilam,  et 
eleganter  depictam  exhibet  etiam  in  Gemma  Leon. 
Augustinus  tom.  I,  tab.  185,  et  in  Getas  nummo  a 
Byzantiis  percusso  rursus  Patinus  in  suo  vere  The- 
sauro,  p.  192 ;  Sidoniorum  pariter  nummus  apud 
Spanii.  de  U.  et  Pr.  N.  p.  780.  Suavissimum  apud 
epigramma  Moschi  huo  respiciens,  et  cur  non  ad- 
dam  ?  Inscriptio,  tWEptaxa  d^poxpituvTa* 

AafJiTrdiSa  QeU  xal  T6(a,  ^oTjXaTiv  efXeTo  (Si68ov 
OjXoc  "EpcDc  7n5p7)v  8'  eTve  xaTb>fjia8(7)v. 

Kai  IJsuJa^  TiXaepY^v  br.h  Jufov  auj^lva  Taupoiv, 
"Eo-Tccpev  AtjOU^  auXaxa  7rupo:p6pov, 

Eltzt  8'  dvo)  pXi(|;a<  a^tcf»  At('  Ifp^jffov  dipoupac, 
Mtj  as,  T^v  Eiptj&Tnj^  pouv  67C*  apOTpa  pdXb>. 

I.  e.  «  Face  deposita  ct  arcu,  boum  agitatricem 
aocepit  virgam  perniciosus  Amor.  Pendebat  autem 
illi  pera  ab  humeris  :  et  juncto  laborum  patienti 
sub  jugum  collo  tuurorum  scmiDavit  Cereris  sulcum 
frugiferum.Dixit  autem  sursum  aspiciensipsiJovi: 
Combure  arva,  ne  te  Europ»  bovem  aratro  sub- 
dam.  »  Ita  vulgo  vertuut.  SeJ  elegantlor  usus  est 
dictionis  fiij  ffs,  significat  enim  na?  ego  te  sc,  rur- 
Bus  a  s.  cum  diphtongo.  Pcrperam  quoque  in 
edit.  Ald.  et  Brod.  legilur  poTjXdTrjV  et  TrXTjffov. 

(83)  Aul  plumatum.  Gum  cygnus  csset  factus  ob 
Ledam,  de  Speciac.  cap.  8  :  u  De  cygno  Jove  non 
erubescunt.nlorta  illuJovis  uassim  nobis  exhibent 
Gemmx  antiqux  ;  LedsB  quiaem  concubitum.  Gor- 
Iffius,  I,  26:  et  Leon.  Augustinus,  ii,  10,marmoque 
Musei  Justinauflei. 

(84)  In  aurum  conversum.  Ald.  Pam.  et  alise  edit. 
In  auro  c.  Sed  ila  Rig.  et   La  Gerda.  Vocem   qu8B 


«<  iste  vcro  quem  Homerus  hominum  patrem  deo-  n  sequebatur  Danaidis  expunxi  oum  Rig.  et  Rben. ; 

rUmaUe  aOnellavit.     Junnnnm      nniflAm       nnt*m<knfkm    ^   aa*   anim    o    frlAcaa      nnnlno    nliii>ua    Virtn     /«n  n        V.t      fti-ii* 


mmque  appellavit,  Junonem  quidem  germanam 
sororem  sibi  uxorem  fecil ;  ipsi  etiam  Rheae,  quam 
et  Deonam  et  Demetram  (id  est  Gererem)  vocant 
qnanquam  ea  sibi  mater  esset,  actus  iurore  libi- 
dmis,  admistus  est :  Pheraephatiamque  (i.  e.  Pro- 
serpinam)  ex  eo  genitam  stupro,  uxorem  duxit, 
factue  fili«  sue  vir.  »  Merito  itaque  Noster  0.  9  : 
t  Promde  incesli  qui  magis,  quam  quos  ipse  JupiUr 

douit?  »  EaV,  ^  r  r 

(81)  Conjugis.  Cod.  Fuld.  de  conjugU,  mendose. 
lllc  enim  omnium  mulierum  vir.  Epiphan.  ica^itpv 
pvaex&v  dvi{p,  ut  de  Cfflsare  Suetoniua. 

(82)  Camti/fim.Idem  ibidem  in  iib.  Ancoratus  : 
n7^v6X6irr,v  lilyj^?  m^tipti,  Si  'iiv  ^v  Tpdvoc  Y&viSjxe- 
^oc-  xpaYoc  |xev  otfiat,  iyevfcTo  8ia  t6  dxoaiov  tt.c 
tot>  Yeveioi*  napoicXoxiJc-   i.   e.  »  Penelopen  enim 


est  enim  a  glossa,  qualcs  plures  boc  cap.  Et  cur 
ipsam  Danaen  potius  auro  conjungat.quamplumae 
Ledam,  cornibus  Penelopen.  Pasip»aen,aut  Euro- 
pam  ?  Ald.  legit,  et  ista  sunt  numina  v^j/ra  Ep'pha- 
nius  eodem  loco  :  Dpoc  Aavd/^v  $1  ^puvoc  iyevsTo, 
etc,  i.  e.  ((  Erga  Daoaen  vero  aurum  fiebat,  ut 
virgiuem  caslam  thalamo  inclusam  corrumperet. 
At  ille  aurum  Heri  nunquam  potuit,  sed  prssti- 
giator  fuit,  et  per  auri  largitionem  virginem  dece- 
pit.  Et  apud  Ledam  rursus  cygnus  factus  est, 
mflammationem  ^fervoris  voluptatis  suab  signifi- 
cans.  »  'AvaiTTepouaBai  enim  est  accendi  cupidl- 
tate  rei  alicujus.  Theodoret.  p.  51  :  Kai  t^  Ai{$qE 
iv  tt^st  xjxvou  (jLiYvu|Jievov,  xa?  p.ivTot  xai  t?c  t^v 
Aava/jC    xiSXtcov    ypuaou   SUr^v    oep($p.ev3v  •    «    LedflS 

vero  consertum  m  cygni  specie  Danaesque  in  si- 


455 


TERTULLIANI  OPERDM  PAHS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


156 


stri  **  (85).  Gaterom  Dei  Filium  nullam  de  impa-  A  Jatn  edizimas   Deam  universitatem  hane  S98 
dicitia  *^  habet  matrem  (86),  etiam  quam  videtur      mundi  Verbo  et  Rationeet  Virtute  molitum.  Apud; 
habere  non  nupserat  (87).  Sed   prius  substantiam      vestros  quoque  sapientes  AOrON  (88},id  est  Bermo-' 
edisseram,  et  "  ita  nativitatis  qualitas  intelligetur.      nem  atque  Rationem,  constat  artiflcem  vlderi  uni- 

VarisB  lectiones. 

*'  Numina  vestri  MS,  et  numina  vestra  F.  C,    *^  Bhen^  Lat.  Pam.  «t  Rav.  de  publicitia,  qmmtcripiuram 
defendU  etiam  Rigali.    »  Et  abe$t  Paris. 

Commentarias. 

num  adinstar  auri  illapsum.  »  Parmenio  epigram-     runt  de  imptidicitia.  Judasi  tamen  pudicitiam  ejns 
matarius  Jib.  VII  ilnfAo(.  — *         '    *__.-.       ...     . 


EU  A«vdii)V  6f  ^ftudac,  'OX\S{Jinis,  Youaic,  'Jv*  -^  naTc 
*Q<;  St&pqi  7Wia0$,  (Jli?^  xpijTj,  a)<  KpoviSijv. 

Id  est  ex  versione  Petreii  Tiaraa, 

Auro  te  placem,  velim  sic  Jupiter,  ut  ne 
Fulmine  terreres,  sed  caperee  pretio. 

Quare  idem  nocta  sibi  eamdem  viam  quaBrendam 
putat  in  ver8icuiis,qui  proxime  sequuntur,quosque 
ego  superioribus  connectandos  puto.  Sunt  aulem 
hi  : 

'0  Zeo;  T-riv  Aavdiriv  ^puffou,  xdixcb  S4  «  ^p^^o^. 
QXK(ova  Y°ip  oouvai  tou  Ai^c  o^  $uva(jLai. 

Aaro  te  pleicem,  velim  eic  Jupiter  ipse 

[Et  tibi  quid  possum  reddere  plue?  j  Danaen 

Jam  sciiicet  olim.  vei  Horatio  in  ipsa  hao  fabula 
teste  L  III  Carm.  Od.  xvi,  12  : 

Aurum  per  medios  ire  eatellites, 
Bt  perumpere  amat  eaza,  potentius 
lctu  fulmineo.  Hay. 

(85)  Jovif  enim  isia  sunt  numina  vestri.  H«c  qui- 
dom  iectio  verissima  mihi  videtur,quam  represen- 


ausi  sunt  oppugnare,  ut  patet  ex  iib.  de  spectac, 
cap.  uit.  «  Hic  est  iiie  (dioam)  fabri  aut  questua- 
riflB  filius.  n  Quomodo  emendavit  Rigaltius,  qQsm 
tamen  reprehendere  audet  Priorus,  cum  la  Gerda 
eligens  vulgatum  quesluarii;  quod  quid  est  aliud, 
quam  post  inventas  fruges  glandibus  veaci  ?  Non 
Rigaitius  enira  ita  tantuminAgobardinoezemplari 
invenit,sed  et  Josias  Mercerus  adnotavit  ad  librum 
P  suum  quem  cum  isto  codice  diiigentissime  coctu- 
^  lit,  qui  iiber  in  Bibl.  Lugd.  Bat.  hodie  asservatur. 
Hav. 

(87)  Non  nupserat,  Pessime  Tiarr,  et  Ald.  nupte' 
rat.  Licet  enim  Matth,  i,  10,  Josephus  dioalu  r 
&vi^p  a^T^c,  sciendum  est  id  per  prolepsiQ  fleri; 
quomodo  Chorsbus  apud  Virg.  1.  n.  Mneid,,  344  : 

Gener  auxilium  Priamo  Phrygibasoue  ferebat : 
Infeliz,  qai  non  Bponsn  prtecepta  farentis 
Audierat. 

Vocatur  Jam  generi,  cum  desponsata  illi  tantQm 
esset  Cassaodra.  Itidem  ut  Siianus  Glaudii  qentr 
vocatur,  cum  desponsata  ipsi  esset  Octavia  apud 
Bueton.  in  Glaud.  o.  lO^  17,  Mariam  ipsam  acer- 
bam  adhuc  et  nondum  nubilem  plenis  annisfuisse 
vel  inde  oolligi  potesti  auod  cum  potuisset  respon- 
dere  angeio  O&x  l^co  ovopa,  quomodo  Ghristo  res- 
pondebatur  a  Samaritana  ista  muiiere.  Joan.  iv,  7, 
maluit  dicere  *Av$pa  ou  Y(v(it>9xcu,vel  ipsa  Atate  par- 


tavi  ez  God.  ms.  Lugd.  Bat.   Scriyerius  in  mms.  q  tum  abnuente.  Juaei  enim  non   tantum   conjugii 


non  longe  hinc  abeuntem  invenit  :  u  Jovis  enim 
ita  sunt  nomina  vestri.  »  Ita  o.  8  de  Spect.  :  «  Ani- 
madverte,Ghristiane,quot  nomine  immundaposse- 
derint  oircum.  »  Quam  lectionem  si  quis  proferre 
velit,  nolim  repugnare  est  enim  acerbo  sale  plena. 
Sed  aitari  et  vehementia.  varia  et  mss.  eteditorum 
lectio  magis  blanditur ;  Burr.  a  Jovis  et  ista  sunt 
numina  vestra.  »  Quomodo  etiam  Aldus,  Pam.  et 
Herald.  et  Rhen.  et  God.  Agob.  •  Jovis  ista  sunt, 
et  numina  vestra,  •  Satis  concinne  God.  Puld. 
«  Ista  sunt  humana  vestri,  »  Rigal.  denique  edidit 
quidem  :  «  Jsvia  onim  ista  sunt  numina  vestri.  » 
Sed  tamen  in  Notis  legendum  putat  :  c  Jovis  enim 
ista  Bunt  omnia  vestri.  »  Minus  valde. 

(86)  delerum  Dei  Fiiius  nuUam  de  impudicitia  ha- 
bet  rnatrem,  Quod  Latinius  et  Pamelius  in  quibus- 
dam  ezemplaribus  scriptum  esse  testantur:«Nui- 
lam  de  puaicitia  habet  matrem,  »  rectum  est,  nec 


vinculo  ut  omnibus  notumyimpuberes  destinaban- 
tur,  sed  vel  apud  Eomanos  exemplum  dare  potuit 
GflBsar,  qui  «  Dimissa  Cossutia  qua,  familia  eques- 
tri»  sed  adroodum  dives,  prsteztato  desponsata 
fuerat,  Corneliam  Cinnae  iv  cos.  filiam,  duzit  uzo- 
rem,  »  teste  Sueton.  c.  1. 

(88)  Lawenles  A^yov.  Prster  quos  nominat.  Plu- 
tarohus  et  Numeniuu,Piotinus  et  ipse  Plato.  Theo- 
doret.  Gr.  Aff.  Cur.  p.  96.  Plotini  verbis  :  OStb)  M 
i^  Iv6;  vou  xat  tou  dn*  a^TOu  A6yo\i^  dv&arT)  x6^t 
to  irav  xat  Sieoty)'  i.  e.  «  Itaigitur  ez  una  Mente, 
atque  ez  Verbo,  quod  ab  ea  prodiit,  orone  boo 
emersit  secretumque  est.  »  Et  rursus,  p.  39,  ubi 
Trinitatis  SS.  veritatem  ez  libris  Veteris  Testam. 
vindicavit  prorsus  egregie,  hiec  etiam  profert : 
AuT(xa  ToCvuv  v^v  D  dTwvoc,  eto.  i.  e.  «  Ploli- 
nus  itaque  ao  Numenius,ezpiicante8  Platonis  men- 
tem,  tria  inquiunt  a  Platone  posita   fuisse,   quflB 


debuit  mutari.  Dei  Filius  Dominus  noster  non  ez  n  sint   supertemporaiia  et  sterna;  ipsum  videiicet 
uiiis   nuptiis  est  natus,  ne  quidem  justis  aut  legi-      bouum,  mentemque,  et  hujus   universi    animam 

•  •         .  «,  ti__i        J_       li_;il_ A. ir  A  •  _ _         J  •      • 


timis.  Itaque  non  habet  de  pudicitia  matrem. 
Nempe,  Maria  virgo  facta  mater  ejus  non  alicujus 
matnmonii  nezu,  quamiibet  pudici,  sed  solo  verbo 
Dei.  Vulgo  tamen  Dominus  noster  habebatur  filius 
Josephi  et  MarisB.  Dnde  ait  Tertuilianus  :  «  Etiam 
quam  videtur  habere  matrem  ,  ea  mater  non 
nupserat.  »  Hig.  —  De  pudicitia.  Recte  astruit  in 
Notis  hanc  lectionem  Rigalt.;  prster  enim  rationes 
ab  eo  allatas,  conflrmatur  Rhenani  editione.  Vult 
itaque  dicere  non  tantum  ez  impuroezillicito  con- 
cubitu  non  esse  natum  Jesum  nostrum,  sed  ne 
quidem  ez  puro  licitoque  matrimonio  susceptum, 
Spiritus  scilicet  sui  vi  et  divins  naturss  oapacitate, 
quffi  sibi  domicilium  inter  homines  eztruzit,  et 
humana  ori^inationis  fermentum  in  utero  virgi- 
nali  conoitavit.  Qui  non  intellezerant,  subetitue* 


Vocat  enim  bonum,  quem  nos  dicimus  patrbm  ; 
MENTEM  vero  seu  intellectum,quem  nos  filium  ver- 
BUMQUE  appellamus  :  potentiam  vero  qus  animet 
omnia  et  vivificet,  animam  vocat ;  eani  ipsam  vide- 
licet,quam  Spiritum  sanctum  Litterse  sacrad  appel- 
lant.  »  Sed  et  Numenii  de  Platone  dictum  ezstat 
apud  Hesychium  Illustrium  Miiesiuro^qui  hac  nota 
illum  perstrinzit  dbc  ix  Ttov  Ma>9atxci>v  piSXlciiv  xol 
nep2  Oeou  xai  x^vfJLOu  d(7C09uXi{aa7av  ;  i.  e.  u  Quod 
veluti  plagio  subripuerit  e  Mosaicis  libria  quo  de 
Deo  et  mundo  proaidit ;  •  quare  ab  eodem  vocatus 
fuit  Moses  Atticisans,  T(  fip  im  IlX<iTci>v,  H  Mcovfic 
JcTTixi^bjv;  «  Quid  enim  aliud  est  Plato,  quam 
Mosea  Atticisans?  »  Vide  illustrium  in  Vita  philo- 
sophi  Pythagorici  Numenit.  Piura  ibidem  profert 
testimonia. 


^fM 


157 


APOLOGETICnS  ADY.  OBNTES. 


458 


varBitfttis.  Hano  enim  Zeno  (89)  determinat  factiia-  J^ 
torem,  qai  eancta  in  dispositione  formaverit,  eum* 
dem  et  fatum  Stltl  vocari,  et  Deum  et  animum 
Jovis  (90),  et  necessitatem  omnium  rerum.  Haec 
Gleantbes  in  spiritum  oongerit,  quem  permeato- 
rem  uoiversitatis  affirmat.  Et  noa  etiam  Sermoni 
atqoe  Rationi  itemque  Virtuti,  per  que  omnia  mo- 
litam  Deum  ediximus»  propriam  substantiam  spi- 
ritom  ^  inscribimus,  cui  et  Sermo  insit  pronun- 
tiaoti,  et  Ratio  adsit  disponenti,  et  virtus  praBsit 
perficienti.  Hunc  ex  Deo  prolatum  didicimus,  et 
prolatione  generatum,  et  idcirco  Filium  Dei  et 
Deum  dictum  ex  unitate  substanti».  Nam  et  Deus 
spiritus.  Et  cam  radius  ex  sole  porrigitur,  portio 
ez  snmma ;  sed  sol  erit  in  radio  *^,  quia  solis  est 
radias,  neo  separatur  substantia,  sed  extenditur* 
Ita  de  Spiritu  Spiritus,  et  de  Deo  Deus  *^,  ut  lumen 
de  lamine  accensum.  Manet  integra  et  indefecta 
materia  matrix,  etsi  plures  ^  inde  traduces  qua- 
litatam  mutueris  ^.  Ita  et  '^  quod  de  Deo  profe- 
otnm  est,  Deus  est,  et  Dei  Filius,  et  unus  ambo* 
Ita  et  de  Spiritu  Spiritus,  et  de  Deo  Deus  modulo 
alternm,  non  numero  (91),  gradu  non  statu  '*  fe- 
oit,  et  a  malrice  non  recessit,  sed  excessit.  Iste 
igitor  Dei  radius,  ut  retro  semper  preedicabatur  '', 
delapsus  in  virginem  quamdam,  et  in  utero  ejus 
earo  6guratas  *^,  nascitur  Homo  Deo  mistus.  Garo 
epiritu  instructa  ^  nutritur,  adolescit,  afTatur» 
docet,  operatur,  et  Ghristus  est.  Reoipite  interim 
haoc  fabulam,  similis  est  yestris,  dum  ostendimus 
qnomodo  Christas  probetur.  Sciebant  et  qui  penes 
V08  ejusmodi  fabulas  smulas  ad  destructionem  C 


B 


veritatis  istiusmodi  prfleministraveruof^.Soiebant 
et  Judsi  venturum  esse  400  Gbristum,  scilicet 
quibus  propbetffi  loquebantur.  Nam  et  nunc  adTcn- 
tum  ejus  exspectaot,  nec  alia  magis  inter  nos  et 
illos  compulsatio  est,  quam  quod  Jam  venisse  non 
credunt.  Duobus  enim  adventibus  ejus  signiiicatis  : 
primo,  qui  jam  expunctus  est  in  humilitate  condi- 
tionis  humann;  secundo,  qui  concludendo  ssculo 
imminel  in  sublimitate  divinitatis  exsertee :  primum 
non  intelligendo,  secundum,  quem  manifestius 
praedicatum  "  sperant,  unum  existimaverunt.  Ne 
enim  intelligerent  pristinum,  credituri  si  intel- 
lexissent,  et  consecuturi  salutem  si  credidissent, 
meritum  fuit  delictum  eorum  ^.  Ipsi  legunt  ita 
scriptum  mulctatos  se  sapientia  et  intelligentia  et 
oculorum  et  aurium  fruge.  Quem  igitar  solum- 
modo  hominem'*  prssumpserant  de  humilitate, 
sequebatur  uti  magum  ffistimarent  de  potestate, 
cum  ille  verbo  demonia  de  hominibus  excuteret, 
Cfficos  reluminaret  ^,  leprosos  purgaret,  paralyti- 
cos  restringeret,  mortuos  denique  verbo  redde- 
ret  vitffi,  elementa  ipsa  famularet  (02),  compe- 
scens  procellas  et  freta  ingrediens,  ostendens  se 
esse  AOrON  Dei,  id  est  Verbum  illud  primor- 
diale  ^^  primogenitum,  virtute  et  ratione  comita- 
tum,  et  spiritu  fultum  ^*,  eumdem  qui  verbo 
omnia,  et  faceret,  et  ^  fecisset.  Ad  doctrinam 
Tero  ejus,  qua  ^^  revincebantur  magistri  pri- 
moresque  Judaorum,  ita  exaaperabantur,  maxi- 
me  quod  ad  eum  ingens  multitudo  defleote- 
ret  ^,  ut  postremo  oblatum  Pontio  Pilato,  Sy- 
riam  tuno  ex  parte  ^  Romana  ^*'  (93)  procuran- 


at 


YarieB  lectiones. 

••  Spiritus  Parii.    "  Exit  Jun.    "  Ita  de  sp.  —  Deus  detutU  in  eod.  Fuld.  et  ed.  Rhen.    ••  In  Par. 

Com.  Fuld.  et  Pamel.  qualitatis ;  Lugd.  II.  traducis  qaalitates.  *^  Et  abest  Paris.  ^*  Non  gradu  sed 
etatn  Paris.  Modulo  alternam,  numerum  gradu,  non  statu  Fran.  '*  Praedicebatur  cod.  vet.  Scriverii. 
•^Piguratus  Jun.  Haverc.;  quamdam  et  in  utero  ejua  caro  figuratur  cod.  Fuld.;  figurata  Semter, 
"  Structa  ms.  Fuld.  '•  Sic  locum  restituerunt  Scriver.,  Rig.  et  Haverc;  antea  leg.  probetur  et  qui  — 
praministraverint.  "  Qelen. :  pradictum.  »«  Rfien.  in  ed.  I.  Ald.^  PameL,  Barrmus^  Gang. :  meritum 
fuit  delictorum.  »•  Solum  hominem  modo  Smet.  *^  Illuminaret  Paris.  ♦*  Cod.  Fuld. :  ostendens  se 
esee  filium  et  illum  olim  a  Deo  praedicatum,  et  ad  omnium  salutem  natum  Verbum  Dei  illud,  etc,  et 
omissis  verbis  :  eumdem  qui  —  fecisset.  ^'  Rken.^  Her.j  Gangn.  :  instructum,  cod.  Lugd.  suifultum. 
^^  isiam  ^fjdiv  eumdem  —  feoisset  delet  Rigaltius  :  Havercampius  autem  tuetur  sic  reformatam  :  eumdem 
qni  omnia  et  faceret  ct  fecisset.  ^  Quia  Par.  ^  Gonflueret  cod.  Fuld.  ^  Plebe  ms.  Lugd.  Bat.  ^^  Cod. 
Lugd.  ex  plebe  Romana,  Fuld.  ex  parte  Romanam. 

Gommentaiias. 

(89)  Hune   enim  Zeno   dsterminat   factitatorem.  D  <]uod  unum  Deus  est.  Ria.  —  Modulo  alterum.  Sic 
in««™  ^i: — :a  — * j:-:--^  ^- t -._x-.  j.-_       odversta  Praajeawi,  pag.  640 :«  Nou  tameu  divcrsita- 

te  alium  Filium  a  Patre,  sed  distributione ;  nec 
divisione  alium,  sed  distinctione.  quia  non  sit  idem 
Pater  et  Pilius,  vel  modulo  aiius  ab  alio.  ■  Et 
pag.  645  :  «  Visibilem  vero  Filium  agnoscamus, 
pro  modulo  derivationis.  »  Itaque  modus  et  mo- 
dulos  est  certarum  rerum  secundum  sui  ^e- 
neris  rationes  dispositio,  ordinatio,  eeconomia. 
Idem. 

(92)  Famularet.  Gum  usum  verbi  non  inteihge- 
rent,  substituerunt  in  God.  Aldino  ei  Agobard.  ^o- 
mularent.  Voluit  Noster  exprimere  Graeoum  SouXoGv, 
quod  est  in  servitutem  reaigere,  et  ita  alios  etiam 
locutos  notant  interpretes. 

(93)  Ex  parte  Romana  ms  L,  B.  ex  plebe  Romana. 
Quasi  innuat  plebeiam  Pontiorum  fuisse  gentem. 
Fuld.  vero  ex  parte  Romanam,  quasi  nollet  Romano- 
rum  provinciis  annumerari  in  Syria  Gomagenen  et 


ZeQoaem  aliquid  preeterea  dixisse,  ex  Laertio  dis- 
eimas.  Nempe,  duo  esse  omnium  principia,  Grea- 
torem  et  materiam,  x^  iroiouv  ya\  xh  niajoyt.  £t 
materiam  quidem  esse  qualitatis  expertem  subs- 
tantiam.  Creatorem  vero,  Tov  Iv  a^x^  X^yov  xov 
^v  TouTov  -yip  Svra  di18iov  xal  iridrjc  Ta6TT)<  Sij- 
^ioupYeXv  l^caora.  Ria. 

(90)  Sumdem  et  fatum  vocari  et  Deum  et  animum 
Jovis.  Eadem  verba  apud  Lactantium.  Laertius  au- 
tecQ  Zenonis  sententiam  sic  retulil,  Sv  tt  &Tvai  Oe^v 
M<  Nouv,  El{xapfxivi)v,  xai  A(a.  RiG, 

(91)  Moduto  alterum,  non  numero.  Alius  a  Filio 
Pator  esty  qoa  Pater,  non  qua  Deus.  Alius  a  Patre 
Filius  est,  oua  Filius,  non  qua  de  Deo  Deus.  Alius 
a  Patre  et  rilio  Spiritus,  qua  Spiritus,  non  qua 
cum  Deo  Patre  et  Filio  Deus  est.  Nam  cum  sit 
HQus  a  Patre  et  Filio  Spiritus,  uno  spiritu,  una 
vobstantia  Pater  et  Pilius  et  Spiritus  unum  sunt, 

Patboi..  I. 


11 


459 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETIGA. 


460 


ti  (94),  violentia  Buffragioram  in  oruoetn  ^*  de- 
di  eibi  extorserint.  401  Pradixerat  et  ipse 
ila  faoturos.  Parum  hoo^  si  non  et  propheta 
retro.  Et  tamen  sufdxue  spiritum  **  eum  ver- 
bo  sponte  dimisit,  praevento  carnificiB  offi- 
cio  (05).  Eodem  momento  dies,  medium*®  (96) 
orbem  eignante  sole,  subducta  est.  Deliquium 
iitique  putaverunt  (97),  qui  id  quoque  super 
Ghriato  prsBdicatum  non  scierunt;  [ratione  non 
deprehensa,  negaverunt  *^] ;  et  tamen  eum  mun- 
di  casum  relatu  in  arcanis"  vestris  habetis. 
Tunc  Judffii  detractum  et  sepuloro  conditum  ma- 
gna  etiam  militaris  custodiaB  ^  diligentia  circum- 
sederunt'^*,  ne,  quia  predixerat  tertia  die  resur- 
recturum  se  a  morte,  discipuU  furto  amoliti 
cadaver  falierent  suspectos.  8edecoe  die  tertia" 

Varia  lecliones 

^  Ita  cod.  Fuld.;  alii :  in  or.  Jesum'  dedi.  ^>  Edd.  ante  Rigaltium  et  Hav. :  propheto  retro  etiam. 
Tamen  sufflxus  multa  mortis  illius  propria  ostendit  insignia.  Nam  spiritum,  etc.  [Fv.  multa  —  Nam 
in  cod.  Fuld.  desunt  Rig.  emend.  £t  tamen  suff.  ^  Mediam  Seml.  ^*^  Vv.  Uncis  inclusa  in  solo  cod. 
Fuld.  addiia  leguniur.  *'  Ita  Rig,  et  Hav.  e  cod.  Fuld.;  cssteri  :  Tn  archivis.  *'  Militari  manu  ou- 
atodi®  Franeq.  Parisin,  ^^  Gircum  sepserunt  ms.  AgobariL  **  Sed  ad  diem  tertiam  ms.  Fuld.  **  Prc- 
ter  exuvias  sepultur»  cod,  Fuld.  *^  Ad  ildem  Franeq.  "  Reoeptus  Fran.  **  Cod.  Fuld.  Rig.  et  Hav. 
Romuiis. 

Commentarius. 

Judsam,  atpote  suis  dynastis  et  regulis  subjectas.  B  ^pcr  terram  dies  luminis. »  Ibidem  : «  Ut  prophe- 
Erat  vero  illud  solitum  Romania  istis  temporibus,      tisQ  adimplerentur,  properavil  dies  vesperam  fa 


A  concussa  repente  terra,  et  mole  revoluta,  quQ 
obstruxerat  409  sepulcrum,  et  custodia  pavore 
disjecta,  nullis  apparentibus  disoipulis,  nihil  in 
sepuloro  repertum  est,  preterquam  exuviee  se- 
pulli  '^,  Nihilominus  tamen  primores^  quorum  in- 
tereat,  et  scelus  divulgare,  et  populum  vectigalem 
et  famularem  sibi  a  fide  '"^  revooare,  subreptum  a 
discipulis  jactitaverunt.  Nam  nec  ille  se  in  vulgns 
eduxit,  ne  impii  errore  liberarentur,  ut  et  fides, 
non  medioori  prsemio  destinata,  dificultate  con- 
staret.  Gum  discipulis  autem  quibusdam  apud 
Galiiaeam  Judae®  regionem  ad  quadraginta  diea 
OKit,  docens  eos  quas  docerent.  Dehino  ordinatis 
eis  ad  offioium  praedicandi  per  orbem,  circumfusa 
nube  in  coelum  est  ereptus  "  multo  verius  quam 
apud  vos  asseverare  de   Romuio**  Proouli 


ut  sese  tnrbidis  rebus  populorum  et  regum  dissidiis 
immisoerent,  quo  potenliores  qui  nutu  suo  Remp. 
regebant  et  pedum  pulsu  exercitus  colligerent,  ex 
rapinis  ditescerent  et  regna  ao  potestates,  quibus 
vellent,  donarent.  Quomodo  illi  obnoxii  patronis 
suis  ne  bisoere  quidem  contra  audebant. 

(94)  Procuranti.  Tacitui<,  de  nece  Gbristi,  Annal. 
XV.  44 :«  Qui  Tiberio  imperitante,  per  procuratorem 
Pontium  Pilatum  supplicio  affectus  erat, »  Hieron. 
in  Chron.  Euseb.  num.  2042  :  «  Pilatus  proourator 
Judeeas  a  Tiberio  mittitor.  •  Quae  oum  mirnm  in 
roodum  passim  turbentur  a  quibusdam,  sciendum, 
Vitellium,  virum  consularem,  fuisse  tum  temporis 
praesidem  totius  Syrie,  sed  habuisse  suos  procu- 
ratores,  qui  fere  erant  equites  Rom.  quos  vel  in 
minores  (>rovincias,  vel  in  regna  sociorum  mitte- 
bat,  ut  ibi  administrarent  res  pop.  Rom.  sive  in 


cere. »  Idera  hino  explioat  Jerem.  ii,  12  : «  Ex- 
pavit  caslum  super  isto  :  Et  quomodo  et  quando 
expavit?  Indubitate,  quando  passus  est  GhristoB 
Et  horruit,  inquit,  plurimum  nimia,  et  sol  media 
die  tenebricavit.  Et  quando  horruit  nimis,  nisi  in 
Passione  Ghristi  ?  »  Simile  miraculum  adnotat  in 
lib.  Ad  Scapulamt  CHp.  3  :  c<  Nam  et  sol  ille  in  con- 
ventu  Uticensi  exstincto  peno  Inmine,  adeo  por- 
tentum  fuit,  ut  non  potuerit  ex  ordinario  deli^uio 
hoc  pati,  positus  in  suo  hy^somate  et  domicilio. » 
Dixit  orbem  signante  sole^  i.  e.  occultante  lomen 
suum  et  obsigoante.  Nam  signare  antiqui  dixerunt 
pro  obsignare  et  occultare.  NonioB  :  «  Signatam 
integratam  virginem  vetustas  voluit  dicere.»  Unde 
illud  Gant.  iv,  12  :  Scaturigo  clausa  es,  fons  obsi- 
gnatus.  Troo  do  ipsa  luce  CGoIestium  globorum,  ex- 
stat  hsBC  locutio  apud  Jobum  ix,  7,  de  Deo  qui 


exigendis  tributis,  et  pactis  cum  Rom.  fmderibus  Q  Soli  datjussa  sua,  nec  oriiur,  sipnatque  stellas.  Gujua 


aervandis,  sive  in  universum  inspiciendis,  ne  quid 
detrimenti  resp.  caperet.  Sic  inter  illos  Judaeam 
Bortitus  est  partem  Syriae  Pontius  Pilatus  ut  eam 
procuraret.  Hav. 

(95)  Pra^venio  camificis  offi^io.  Duo  looa  appoift- 
re  libet  hfiBC  maxime  iilustrantia,  Suetonii  unum, 
^Senecee  alterum.  In  Vila  Tiberii  o.  61  : «  Mori  vo- 
lentibus  vis  adhibita  vivendi.  Nam  mortem  adeo 
leve  supplicium  putabat,  ut  cum  audissetunum  ex 
eis,  Garnalium  nomine,  anticipasse  eam,  exclama- 
verit,  Garnalius  me  evasit.  »  Seneca,  ad  Marciam, 
c.  22  de  patre  ejus  Gremutio  Gordo,  sub  eodem 
principe  inedia  mori  certo,  ne  reus  periret :  <(  Ac- 
ousatores,  Sejano  auctore,  adeunt  consulum  tri- 
bunalia :  queruntur  mori  Gordum,  interpeliantes 
quod  coegerant.  Adeo  illis  Gordus  videbatur  effu- 
gere.  Magna  rcs  ernt  in  quaestione,  an  morte  rei 
prohiberentur.  Dum  deiiberatur,  dum  accusatores 
iterum  adeunt,  ille  se  absolverat.  » 

(96)  Dies,  medium.  Gonfirmat  ipse  Tertullianus, 
Adv.  Judxos,  c.  10  :  «  Nam  quod  in  passione  ejus 
accidit,  ut  media  dies  tenebrescernt,  Amos  propheta 
annuntiat.  dicens  : «  Et  erit,  inquit,  in  die  itla, 
dicit  DominuSf  occidet  sol  media  diCf  tenebreseet^ 


ego  loci  hic  respici  puto  locutionem, 

(97)  Deliquium  uiique  puiaverunt.  Phlegon  nem{>e 
et  Thalius,  insiRnes  cnronologi,  quorum  priorie 
nomine  et  studio  Adrianus  Caesar,  vir  multiscius, 
usus  creditur  in  suis  publicandis.  Testimonia  nota 
sunt,  et  digna  quae  legantur  apud  Euaebium  Chron. 
p.  202.  De  quibus  testimoniis  et  hujus  rei,  mira- 
culo  omnino  videri  debet,  ibidem  plures  locos 
adducens,  illustris  Scaliger,  p.  186,  et  De  Emend. 
Temporumt  p.  561.  Cui  addi  potest  Bynaeus,  lib.  in, 
c,  8;  de  Uorte,  i,  G.  Hav. 

(98)  De  Romulii  Proculis.  Ita  Rig.  ex  God.  Fuld. 
Nola  locutio.  Alii  de  Romulo  Proculi.  Augustin. 
de  Civ.  Deif  1.  iii,  o.  15,  ostendit  ex  Gicerone  illam 
inter  Deos  Romuli  receptionem  creditam  BBse  ma- 
gis  quam  factam.  Nec  mirum  cum  etiam  Bopul- 
crura  ejus  exstiterit,  si  Varroni  fides.  Porphyr. 
ad  Horat.  Epod.  lib.  ad   carmen,  quod   incipit  : 

j)  Allera  jam  teritur^  hoc  notat :  Nam  Varro  post  ros- 
tra  fuisse  sepulcrum  Romuli  dicit.  Itaque  vere  Au- 
gustin.  <(  Viderint  quidam  scriptores  ettam,  qui 
eum  propter  ferocitatem  a  Senatu  di^cerptum  esse 
dixerunt,  subornatumque  nesoio  guem  JuHum 
Proculum,  qui  eum  sibi  apparuisse  dioerety  eumque 


461 


AP0L06ETIGDS  ADY.  GENTES. 


469 


solent.  Ea  40S  omnia  snper  Ghristo  Pilatns,  et  A  transfert,  et  transferendo  jam  non  colit  qnod  ne« 


ipse  jam  pro   sua   conscientia  Christianns  (99), 

Cssari  tum  Tiberio  nuntiavit.Sed  et  GeBsares  cre- 

didisseDt  super  Gbristo,  si  aut  Gaesares  non  essent 

sscqIo  necessarii  (1),  aut  si  et  Cbristiani  potuis* 

BBDt  esse  Cesares  (2).  Disoipuli  quoque  diffusi  per 

orbem,  ex  praecepto  magistri  Dei  paruerunt,  qui 

et  ipsi  a  Judaeis  insequentibus  multa  perpes8i,uti- 

que  pro  fiducia  veritatis  libenter,  Romae  postremo 

per  Neronis  saevitiam,  sanguinem  Ghristianum  se- 

mlDaverunt.  Sed  monstrabimus  ^  vobis  idoneos 

testes  Cbristi,  ipsos  illos  quos  adoratis.  Multum 

esl,  si  608  adhibeam  ut  credatis  Ghristianis,  pro- 

pter  quos  non  oreditis  Cbristianis  *K  Interim  hic 

est  ordo  nostr»  institutionis,  buno  edidimus  ''  et 


gavit.Dicimus,  et  palam  dicimus^etvobis  torquen- 
tibus  lacerati  et  cruenti  vociferamur  :  Deum  coli- 
mus  per  Christum.  Illum  homiaem  putate,  per 
eum  et  in  eo  se  cognosci  vult  Deus  et  coli.  Ut 
autem  Judaeis  respondeam,  et  ipsi  Deum  per 
[hominem]  Moysen  *^  colere  didicerunt ;  ut  Graecis 
occurram,  Orpheus  Pieriee,  Museeus  404  Atbenis, 
Melampus  Argis,  Trophonius  Boeotiae  initiationi- 
bus  homines  obligaverunt ;  ut  ad  vos  quoque  do- 
minatores  gentium  aspiciam,homo  fuit  Pompilius 
Numa^qui  Homanos  operosissimis  superstitionibus 
oneravit.  Licuerit  et  Ghristo  commentari  divinita- 
tem  rem  propriam ;  non  qui  rupioes  (3)  et  adhuo 
feros  homines  multitudine  tot  numinum  demeren- 


secta  et  nominis  censum  cum  suo  auctore.  Nemo  p  dorum  attonitos  efficiendo  ad  humanitatem  tempe- 
jamiDfamiam  incutiat,  nemo  aiiud  existimet,  quia  raret^  quo  Numa;  sed  qui  jam  expolitos  et  ipsa 
oec  fas  *'  est  ulli  de  sua  regione  mentiri.  Ex  eo  urbanitate  deceptos  in  agnitionem  veritatis  ocula- 
eoim,  qood'aliud  a  se  coli  dicit,  quam  colit,  negat  ret  (4).  Qufierite  ergo,  si  vera  sit  ista  divinitas 
qood  colit,  et  culturam  et  honorem  ^\m  alterum      Christi.  Si  ea  est,  qua  cognita  ad  bonum  quis  re- 

Variae  lectiones. 

^  Demonstrabimos  Semler,  ''  Adhibeam,  ut  credatis  Cbristiani  Fran.  ^*  Edidimus  Fran,  ^  Nefas 
ai.  ^  In  €od.  Fuld,  desunt  w,  et  cultarum.  In  cod.  Agoh.  in  honorem,  utrumque  videlur  ab  interprete 
adjectum  esse.    ^  Cod,  Fuld,  et  Hav.  per  Moysen. 

Gommentarius. 
per  se  populo  mandasse  Romano,  ut  inter  numina     ita  memoriffi  ejus  favere.^Amftanii^itaque  Pilatus 


coleretur,  eoque  modo  populum,  qui  contra  sena- 
tom  intumescere  coeperat,  repressum  atque  scda- 
tom.  »  Nam  certe  precatio  satis  divinitatem  obti- 
ouisse  docdt  Aurel.Victor  in  Epir.in  Marco  Anton 
«  Et  quod  de  Eomulo  aegre  creditum  est,  omnes 
pari  scnsa  pra38umpsorunt,Marcum  ccelo  receptum 
ease.  »  Et  nuc  forsan  referri  potest  seminudus 
ille  invenis,  qui  apud  Bellorium  in  Admi,  Rom. 


dicitur  Nostro,  piaoe  ut  per  jocum  Livium  Augus- 
tus  Pompeianum  appeilare  solebat,  quod  exstat  in 
praeclara  defensione  Cremutii  Gordi  apud  Taci- 
tum,  IV  Annal,  34  :  «  Titua  Livius,  eioquentiae  ao 
lldei  praeclarus  imprimis,  Qn.  Pompeium  tantis 
laudibus  tulit,  ut  Pompeiunum  eura  Augustus  ap- 
peiiaret :  neque  id  amiciliae  eorum  olTecit.  »  Libet 
itaque  exclamare  ad  Pontium,  ut  Noster  ad  Traja- 


Antiq,  Vesligiis,  tab.  36,  Faustinam  Marci,  habitu  n  num,  c.  2  :«  0  sententiam  necessitate  confusam  i» 


Dian»  Luciferai,  cobIo  inferri,  intentis  oculis  ad- 
miratur,  niai  potius  ex  habitu  et  diademate,  quo 
oaput  ornatnr,  Dens  Qenius  sit  aestimandus  :  tanta 
BciUcet  gloriflB  vecordia  bemines  incesserat.  8ue-  . 
tonius,  &  Augusti  ammay  oap.  c  :  «  Nec  defuit  vir 
praBtorius,  qui  se  effigiem  cremati  euntem  in  cce- 
lum  vidisse  jurasset.  »  8ed  audi  Tertull.ti^  Spectat* 
eap.  uit.  de  poena  infemi :  «  Bpectans  tot  ac  tan- 
toB  reges,  qui  in  coelum  recepti  nuntiabantur,  cum 
ipso  Jove  et  istis  suis  testious  in  imis  tenebris 
congemiBcentes.  »  Verius  de  triumphatore  mortis 
Jesu  nostro  illud  usurpamus,  quoa  non  nisi  adu- 
latorie  VaJerius  Maximus  de  Julio  GaBsare  dicere 
poioity  IV,  5  :  «  In  hunc  modum  non  bomines  ex- 
spirant,  sed  dii  immortales  sedes  suas  repetunt.  » 
Alludere  puto  Tertuilianum   cum  dicit  ad  Nat.  i, 
10 :  <c  Goram  populo  non  pejeraret  contemplator 
coelitia  in  coelum  recepti.  »  Sed  hic  locus  monet 
me  medicins  qua  summe  indipet  illo  capite  libel-  r^ 
lua  isto.    Legitur  ibi  :  «  Quis  istam  contumeliam  ^ 
excuset,  qus  ut  aut  mortuos  cum  deis  deputet ;  • 
quem  locum  minus  sanum  pronuntiat  recte  Qotho- 
freduSy  medicinam   non   aohibet.   Rigaltius  nihil 
notat,  Qihil  mulat ;  unam  dele  litterulam,  veris- 
sima  emerget  leotio,  scribendo  utut  mortuos,  i.  e. 
qnocunq^ue  modo  tandem  mortui  fuerint,  ut  scil. 
SCSVD8  iste  Romulus,  qui  dissipatis  membris  ne 
integer  quidem  tumulum  invenit.Vide  plura,  apud 
interpretes  et  Elmenhorst.  ad  Minuc.  p.  56.  Hav. 
(09^  Conscientia  Christianas.  Gui  cum  conscientia 
dictaret  injuste  accusatum  Ghristum,  nullam  vei 
minimam  noxam  in  iilo  inveniri  posse,  coactum 
non  voluntarium  se  ad  puniendum  aocessisse,  ubi 
nuUam  erat  deIictum,neoe88e  habuit,  ut  ipsi  vivo, 


et :  «  Quid  temetipsam  censura  oiroumvenis  ?  si 
damnas,  cur  inquiris  ?  si  inquiris,  cur  non  et  ab- 
solvis  ?  »  ut  paulum  inflectam.  Hav. 

(1)  Si  aut  Lxsares  non  essent  sxculo  neccssarii» 
Hoc  est,  imperio  Romano,  quod  tandiu  duraturum 
dicebantquandiu  seeculum  Exillo  videlicet  Pauli  : 
ff  Tantum  qui  tenet.  »  Fl.  Vopiscus  de  Aureliano,*» 
Hic  ilnis,  inquit,  Aureliano  fuit,  principi  necessa- 
rio  magis  quam  bono.  »  Ria. 

(2)  Aut  si  et  Christiani  potuissent  esse  Cgesares, 
Lon^e  aliffi  mentes  Christianorum  fuere  sub  Cons- 
tantmo,  quem  et  sacuii  prssidem,  et  Ghristianum 
esse  potuisse  dixerunt,  et  quantis  non  ingenii 
QreBCi  viribus  probaverunt  I  Sub  eo  certe  Ghristia- 
narum  rerum  adhuc  ignaro  hsBretioi  calholicis  in- 
sultabant  bujusmodi  convicio  :  Quid  Ghristianis 
cum  re^ibus  ?  aut  quid  episcopis  cum  palatio  ?  Op* 
tatu8,  hb.  I.  RiQ. 

(3)  Rupices  vocat  bomines  rusticos  et  inoultos  a 
Grseco  ^uica^  et  ^tSicoc.  De  Pallio,  o.  4  :  •  Ille  apud 
rupicem  et  silvicolam  et  monstrum  eruditorem 
Borupea  schola  eruditus.  »  Ibid.  «  Rupices  in 
urbanis,  scurras  in  forensibus,  paganos  in  milita- 
ribus.  »  Et  de  ilnima,  c.  6  :  «  Quid  autem  facient 
tot  ac  tantae  anim»  rupicum  et  varronum,  quibus 
alimenta  sapientias  desunt  ?  »  Ita  locum  lege,  non 
Barbarorum.  Respexit  enim  versum  Lucilii, 

Varronum  ac  rupicum  squarrosa  incondita  roatra. 

(4)  Ocularet,  'E^b}fi(iaTa)(Tc  inquit  Scaliger,  quem 
omnino  vide  ad  Manilium,  p.  Us.  Videtur  Noster 
vocem  oculare  usurpare,  quaei  significaret  visum 
reddere,  quomodo  apud  Nostrum,  de  Posnit. 
0.   12 :  «   Hirundo,   si  excaBoaverit  pullos,   novit 


463 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  l.  —  8ERIBS  I,  AP0L06ETIGA. 


464 


fonnetur  ^,  sequitar,  ut  falsa  renuntietur  quaevis  ^  ^OftBpintaleB^necnomennovumeet.SoiuDtdaemo- 


alia  contraria  comperta ;  imprimia  111  a  omni  ra- 
tione  ^'^f  qun  deliteecens  sub  nominibus  et  imagi- 
nibuB  mortuorum,quibusdam  Bignis,  et  miraculis, 
et  oraoulis  fidem  divinitatis  operatur. 

CAPUT  XXH. 

Aroumbntum.  —  ExpHcat  jam  dasmonutn  Yiaiuram^ 
quorum  notUiam  a  philosopkis  et  poetis  etiam  ins» 
tillatam  docet^  inde  illorum  spiritualem  substan' 
Ham  edisserit^  atque  inde  elicit  modum  agendi  in 
homineSy  ut  noceant,  ostenditurque  illud  faltaciis 
suis  solum  agere^  ut  relicto  Deo  vero  falm  reli» 
gioni  creduli  mortates  mancipentur, 

Atque  adeo  dicimus,  esse  substantias  quasdam 


nas  philo8ophi,8ocrate  ipso  ad  dfiemonii  arbitrium 
exspeotante.  Qoidni  ?  cum  et  ipsi  dsmonium  ad- 
haesisse  a  pueritia  dicatur,  dehortatorium  plane  a 
bono  (5).  Dffimonas  sciunt  poet®,  etiam  vulgua 
indoctum  in  usum  maledicti  frequentat,  nam  et 
Satanam  <',principem  hujus  mali  generis,  proinde 
de  propria  conscientia  anims^eadem  exsecramenti 
voce  pronuntiat  (6).  Angelos  quoque  etiam  Plato 
non  negavit.  Utriusque  nominis  testes  vei  magi 
asserunt  ^*  (7).  Sed  quomodo  de  angelis  (8)  qoi- 
busdam  sua  sponte  oorruptis  corruptior  gens  das- 
monum  (9)  evaserit  damnata  a  Deo  cum  generis 


Yariee  lectiones. 

^  Reformatur  Semter»  '^  Omni  rationi  oomperta-illa  omni  rationi.  conj.  Hav.  "  Wouw.  e  ms,  et  Rig. 
Dflemonas  :  cteteri :  Omnes.  Bav.  et  alii :  frequentat  Satanam.  Sed  vv.  nam  el,  quss  in  codd.Gorx.  et  Lugd. 
leguntur^  nec  supervacua  nec  ejicienda.  **  Sic  cod.  Fuld. ;  Rhen.f  Pam.  aliique  :  vel  magos  asserunt ;  cod. 
Ptd.  vel  magi  adsunt,  quod  receperunt  Rig.,  Hav,  Seml. 

Commentarius. 


ohelidonia.»  Adeoque  accepisse  ita  videtur  Gypria- 
nus  ille  Nostri  lector  et  admirator  assiduus.  is  de 
idolorum  vanitate  :  «  Ut  bomines  ab  errore  tene- 
brarum  ad  viam  lucis  adducerent,  ceecos  et  i^na- 
ros  ad  a^nitionem  veritatis  occularent.  »  Differt 
enim  ab  tnocutare  quod  est  petitum  a  oultura  ar- 
borum,  qus  sub  ipsa  voce  bac  oculceren  cuivis 
nota  est.  Ocutus  enim  lllis  est  tuberculus  ille,  ex 
quo  ramuli  germinare  debent.  Gato,  de  Re  rust. 
c.  6  :  «  Ibi  oculos  arundinis  pedes  ternos^  alium 
ab  alio  serunto.  »  Ipse  Tertullian.  lib.  de  Anima, 
0.  19  :  c  Aut  unde  mox  illis  et  frutices  inoculan- 
tur,  et  folia  formantur,et  germina  inflantur.»  Hav. 
(2)  Dehortatorium.  Plane  a  bono.  Ubique  antea 
sic  legebatur  et  distinguebatur  :  Dicatur.  Dehorta- 
torium  plane  a  hono  omnes  sciunt  poetx.  Sed  reote 


pavere 

quam  sane.  Sed  malorum  dsemonum  prinoipem 
Batanam  pronuntiavere,  pronuntiando,  Malum. 
RiG.  —  Sensus  verborum  mihi  hic  videtur  :  Vul- 
gus  quoque  jam  indootum  pro  maledicto  freciuen- 
tat  Satanam  auctorem  hujus  generiSyda^monioram 
soil.y  unde  post  generis  distinctionem  cum  optimis 

f^osui.  Gum  vero  oonscientiam  animae  hio  advocet, 
atius  persequi  necesse  habuit  in  libello  de  Testi- 
monio  animae  :  cap.  iii  qus  quidem  ejus  verba  ex 
hoo  loco  lucem  capiunt.  Sunt  vero  ista  :  «  Dflemo- 
nium  vocas  hominem  aut  immunditiayautmalitia, 
aut  insolentia  aut  quacumque  maoula,  quam  noa 
daemoniis  deputamus,  aut  ad  neoessilatem  odii 
importunum.Satanam  deni(jue  in  omni  aversatione, 
et  aspernatione,  et  detestatione  pronuntias,  quem 
nos  dioimus  malitin  angelum,  »  etc.  Ut  enim  ab- 


emendavit  Rig.  posuitque  post  dicatur  comma,nos  Q  solute  fiui/tt5  Ghristianis  pro  daemone  et  Satana,  ita 


etiam  post  dehortatorium  punctum.  Iste  enim  ge- 
nius  seu  daemon  Socratis  celebrabatur  ut  dehorta- 
torius  si  quid  mali  ipsi  instaret  vel  occurreret, 
imo  ridens  inquit  Tertullianus  a  bono  so.  ipsum 
avertens.  Itaque  sic  distin^uo  :  dicatur,  dehortato- 
rium.  Plane,  a  bono  ;  i.  e.  imo  habuit  daemonium, 
sed  ^uod  illum  a  bono  dehortaretur,  ita  t6  plane 
passim,  et  lib.  ad  Nal.  i,  10  :  Plane,  quoniam  illis 
caRtum  patet,  i.  e.  imo,  recte.  Itaque  ut  bene  Lac- 
tant.  1.  I,  c.  14  :  «  Sed  ipsi  cum  sint  perditores 
hominuin,  custodes  tamen  se  videri  volunt,ut  ipsi 
colantur  et  Deus  non  colatur.  •  Possis  ita  etiam 
interpungere  locum,  dicatur  dehortatorium.  Plane 
a  bono.  Sed  quomodoconque  fiat  distinctio,  nullus 
alius  potest  esse  sensus,  quam  ille  quem  nos  de- 
dimus.  Mala  certe  distinctione  deceptus  a  vero 
aberrat  Gasp.  Barthius,  qui  contemplatus  est  bflec 
verba  in  libro  Adv.  lv,  cap.  5,  vultque  legi  :  De- 


hic  Tertulliano  Satanas  et  dsemonium  pro  malo.  Hav. 

(7)  Utriusque  nominis  testes  esse^  vel  Magi  adsunt. 

H»c  omnino  est  scriptura  codicis  antiqui  Pntea- 

norum,  quam   esse  puto  veriorem   ita    Foldensi, 

vet  magi  asserunt.  Ait  Septimius,  etiam  hominibus 

ab  Dei  civitate  alienis  haud  ignQta  es^e  vocabula, 

daemonum  et  angelorum.  Damonas,  inquit,  sciunt 

philosophi^  sciunt  poet®  :  angelos  quoque  etiam 

Plato  non  negat.   Deinde  addit :    Utriusque  no- 

minis  testes    esse  vel  magi  adsunt  ,    hoo  est , 

adsunt  testes ;  adsunt  testilicari ;  adaunt  testimo- 

nio  dicundo,  nempe  esse  et  daemonas  et  angelos. 

Ipse  pag.   seq.  Magos   habere   dioit   invitatorum 

angelorum  et  daemonum  assistentem  sibi  potesta- 

tem.  Rio. 

(8]  De  angelis.  In  stulta  ista  opinione  fuit  quo- 
que  Tertull.  ut  putarit  ex  commistione  angelorura 
cum  hominibus  natos  djemonas,  male  intellecto 


hortatorium  a  bono  Orfei  sciunt  poetse;  ut  ita  in-  n  Gen.  vi,  5.  Itaque  rursus  De  Idolol.  cap.  9  :  «c  An- 


nuantur  illa  carmina  et  hymni,  qui  hodieque  ex- 
stant  istius  nomini  inscripti,  et  satis  sunt  vetusti. 
De  dflemonio  vero  Socratis  locuti  sapientiores  eth» 
nici,  nihil  aliud  intellexerunt  nisi  providum  ejus 
animum  et    porspicacem  in  futuris  rebus.  Ilinc 
8Gc(fJi(ov  lxi(7Tou  '^  ^^y^  cvAaue  animus  dxmon  dici- 
tur  a  Xenoorate  pbilosopno  apud  Aristotelem,  ii 
Topicorum,  qui  ibidem  c6Sa(fxova  appeilat  cum  cui 
bona  mens  contigisset.  Socratica  etiam  sapientia 
imbutus  Euripides  apud  Theoncm  p.  60,Progymn. 
t6v  voov  ^fx&v  ixdcTTou  6eiv  dixit ;  v  mentem  suam 
deemonem  ouique.  »  Hav. 


gelos  illos  esse  desertores  Dei,  amatores  femina- 
rum.  »  Lactantius  quoque  lib.  ii,  o.  15  :  «  Itaque 
illos  cum  hominibus  commorantes,  dominator  ille 
terrae  fallaoissimus  consuetudine  ipsa  paulatim  ad 
vitia  pellexit,etmulierum  congressiDus  inquinavit,» 
ete.Sed  prudentior  Augustinus,  quein  vide  de  Civ, 
Dei,  1.  XV,  c.  23. 

(9)  Gens  dxmonum.  Lactant.  ibid.  «<  Qui  autem 
sunt  ex  his  procreati,  quia  neque  angeli  neque 
homines  fuerunt,  sed  medidm  quamdam  naturam 
gerentes,  non  sunt  ad  inferos  recepti,  Bicut  neo  in 
ooslum  parentes  eorum.  • 


465 


APOLOGBTICUS  ADV.  GENTBS. 


466 


auetoribuB,et  cum  eo  quem  diximus  prinoipe  (10)^  J^  monum  et  angelorum  mentis  quoque  corruptelas 


apud  litteras  sanotas  ordine  cognosoitnr  ^®.  Nuno 
de  operatione  eorum  satis  erit  exponere.  Operatio 
eorum  est  bominis  eversio  :  406  sio  malitia  spi- 
rilalis  a  primordio  auspicata  est  in  bominis  exi- 
tium.  Itaque  corporibus  quidem,  et  valetudines 
infiigunt  (11),  et  aiiquos  oasus  acerboi,  anim» 
vero  repentinos  et  extraordinarios  per  vim  eices- 
suB.Sappetit  illis.ad  utramque  substantiam  hominis 
adeundam  mira  ^^  subtilitas  et  tenuitas  sua.  Mul- 
tum  spiritalibus  viribus  licet,  ut  invisibiles  et  in« 
sensibiles  in  effectu  potius  quam  in  actu  suo 
appareant :  si  poma,  si  fruges  nesoio  quod  aurae 
latena  vitium  in  flore  praecipitat,  in  germine  exa- 
nimat»  in  pubertate  convulnerat,ac  si  csca  ratione 
tentatua  aer  pestilentes  hauslus    non    offundit : 


agit  furoribus  et  amentiis  fcedis»  aut  ssvis  libidi- 
nibus  cum  erroribus  variis  ;  quorum  iste  potissi- 
muSy  quo  deos  istos  captis  et  ciroumscriptis  407 
hominum  mentibus  oommendat,  ut  et  sibi  pabula 
propria  nidoris  (42)  et  sanguinis  procuret  simula- 
cris  et  imaginibus  obiata,  et  qu0B  illis  acouratior 
pascua  est,  hominem  a  cogitatu  veras  divinitatis 
averrent  prsstigiis  falsa  divinationis  ''*.  Quas  et 
ipsas  quomodo  operantur,  expediam.  Omnis  spi- 
ritus  ales  est ;  hoo  angeli  et  dcmones.  Igitur  mo- 
mento  ubique  sunt :  totus  orbis  illis  locus  unus 
est  ^' ;  quid  ubique  geratur,  tam  facile  sciunt  (13), 
quam  enuntiant  "^K  Velocitas  40S  divinitas  oredi- 
tur,  quia  substantia  ignoratur.  Sic  et  auctores 
interdum  videri  volunt  eorum  qu»  annuntiant : 


eadem  igitur  obsouritate  oontagionis  aspiratio  de-     et  sunt  plane  malorum  nonnunquamy  bonorum 

Yariffi  lectioiies  *. 

"^  Grdo  Semler,  ''*  Hira  ahest  Fran,  Rigalt.  ^*  Codd.  Pleripue  :  a  cogitatu  ;  vel :  e  cogitatu,  Ria.  a 
recogitatu,  Hav.  recogitatu.  Anie  v.  hominem  inseruit  Rhen.  qua,  Herald,  :  quam  ut,  Rig.  :  nisi  ut,  addUo 
post  divinationis  interrogandi  signo.    ''^  ubi  Bav.    ^*  Annuntiant.  Jun.  ex  Mss. 

Gommentarias, 


(40)  Et  <nm  eo  quem  d.  p.  God.  Fuld.  «  £t  quem 
diximus  principem  aut  l.sanctasordocognoscitur,» 
Dactant.  rursus  :  •  fii  sunt  immnndi  spiritus  ma- 
lorum,  que  geruntur  auctores,  quorum  idem  dia- 
boluB  est  princeps.  Unde  Trismegistus  illum  $ai- 
(lovip^ov  vocat.  » 

(11)  Et  valetudines  infUgunt.  Videtur  mihi  spe- 
ctare  ad  ministros  pubiicos,  qui  puniunt  homines, 
qoi  infligunt  verbera,  qui  homines  excarnificant.  ^ 
Qnemadmodum  Joannes  Chrysostomus  Orat.  de  ^ 
diabolo  tentatoref  vocat  diabolum  ipsum  dffo&fioiTov 
Si{(j.tov„  q.  d.  camificem  incorporeum.  Et  huc  iile 
confert  illud  Dei  au  diabolum  :  "A^^ai  x^c  rapx6< 
auTou  :  tange  camem  ejus.  Id  est  constituo  te  ad 
infligenda  vulnera  pubiicum  carniGcero.  Lag. 

{i2)  Nidoris  etsanguinis  procuret.  Permulta  hic 
docte  et  industrie  congesserunt  interpreteSfquibus 
addi  possunt  qu»  ad  similes  Minucii  et  Arnobii 
locos  notsta  sunt.  Credebant  enim  stulti  illi  miri- 
fice  deos  suos  isto  nidore  delectari.  adeoque  quod 
sibi  nobiseum  pcdor,  at  illis  neotar  esse.  Hino 
apud  Homerum  haud  ingratus  Trojanis  Jupiter  li- 
beralitatem  eorum  commendat  lliad.  A,  versu  48. 

06  ytkp  [loi  Tcoxe  pcofji^^  iSciStto  $aiT6<  ItffTjc, 

i.  e.  «  Non  enim  mihi  unquam  ara  oarebat  convi- 
vio  pari,libationeque  nidoreque.i  Quam  stultitiam  0 
eum  sspe  Lucianus,  tum  in  igniter  taxat  Theo- 
doretus,  serm.  7.  p.  104,  quem  ut  inspioias  sua- 
dco.  £<p6Spa  Y^p  c^ouc  ^a(pciV|  eto.  Quo  sensu 
Tertallianas,  ad  Martyr.  c.  2  :  Non  nidoribus  spur- 
eis  verberaris.  Theodoretus  rursus  ibidem  p. 
110,  ex  verbis  Socratis  ostendit :  «  Nullius  quidem 
rei  Deum  indigum  esse,  nihilque  habere  aliud 
ejusmodi  hostias  prseter  fumum,  ac  putorem  aui- 
dem  multo  gravistimum.  •  Kanvou  t\  tcUov  oo8lv 
l}(ou9tv  al  TOiauTai  ^M^ifxx,  xal  xaicvou  8u909{Ji{ac 
fXMTou.  Et  tamen  mirifice  appetere  hunc  nidorem 
putabant  deos  suos.  Unde  Nonnus,  in  orat.  Na- 
zianz.  n.  1  in  Jutian.,  p.  818  :  «  Dflemones  omnes 
saerificiorum  nidoribus  gaudentcfs  ,  liguritores 
sant,  firffiBertim  autem  noo  nomine  sogillatur 
Mercurius.  »  Unde  et  $v)Xaxp(u)v  dicitur,  quasi 
6i{«av  xpia,  i.  e.  cames  perseouens.  Itaque  miseri 
iati  dii  ousere  e8ariebant,moiti»  iBaorificiis  oblatis. 


Merourius  ille  apud  Aristopbanem  in  Palto,  Act.i» 
80.  I,  21. 

Kal  Twv  (jlIv  &XX(ov  |AOi  6eu>v  ^tcov  |jl4Xsi, 
'Ey<«>  ^'  &ii6Xca>Xa  x&itiTiTpt(i,(jLai. 

i.  e,  «  De  reliquis  diis  minus  anxie  iaboro ;  sed 
quantum  ad  me  attinet,  fame  confectus  perii.  • 
Idemque  veretur  Jupiter,  apud  Lucian.  in  Me- 
nippo,  p.  302,  et  apud  eumdem  in  Bis  Accus.  p. 
307,  oaV  &TZ.,  etc.y  i.  e.  «  Sed  templa  coronis  ca- 
rebunt,  sine  nidore  erunt  plate»,  sine  libamentis 
crateres,  fri^idec^ue  passim  ar«,  denique  sine  sa- 
cri(iciis,ac  victimis  omnia,muItaque  fames  futura.» 
Bursus  lepide  Aristophanes,  in  Avibus  dvxtoTp. 
xu>X.  IB,  versu  32,  ubi  Prometheus  :  'Aic6XcDAev  6 
Zeu<,  etc.  "Aveu  6u^X(i>v.  «  PR.  Periit  Jupiter.  PI. 
quam  diu  esi  quod  periit?  PR.  £x  quo  vos  habi- 
tastis  aerem.  Bacrincat  enim  nullua  hominum 
quidquam  amplius  diis,  neque  nidor  a  cruribus 
ascenditad  nos  ab  illo  tempore  sed  quanquam 
festis  Gereris  jejunamus  absque  sacrificiis.»  Quare 
cum  ipsi  Judsi  ad  stultam  hanc  opinionem  trans- 
iissent,  increpat  illos  Deus  Ps.  l,  13  ;  Isa.  i.  2 ; 
Jerem.  vi,  20 ;  Amos  v,  22,et  aliis  in  locis.Scilicet, 
«  Non  e^et  Deus,  oonditor  universitatis,  odoris  aut 
sanguinis  alicujus.  Hec  enim  demoniorum  pabula 
sunt,  »  ut  recte  Noster,  ad  Scarp.o.  2  :  «  Nam  quid 
stultius,quid  infirmius,  quam  sacrificiorum  cruen« 
torum  et  holocaustomatum  nidorosum  a  Deo  exa- 
ctio?  »  EJusdem  verbis  Contra  Marc.  I.  v,  c.  5. 
Quomodo  igitur  colendus?  Ita  ut  alio  sensu  ad 
idololatras  Tertull.  de  Idol,  o.  5  :  «  Colis  autem 
non  spiritu  vilissimi  nidoris  aliciguSy  sed  tuo 
proprio,  nec  anima  peoudis  impensa,  sed  anima 
tua.  •  Hav. 

(13)  Tam  facile  sciunt,  quam  enuntiant.  God. 
Fuld.  et  Lugd.  Bat.  annuntiant,  sed  id  mox  dicit 
Periinet  huc  elegans  jocus  Luciaui  qui  inscribitur 
Navigium.  Ubi  inter  stultos  istos  optatores  postre- 
mus  Gygis  optat  annuium,  quo  induto  anuUo  pos- 
sit  conspioi,  atque  ita  inter  alia  inquit :  c  Et  quod 
omnium  suavissimum  fuerit,  uno  eodem  die  an- 
nuntiare  Babylonem  possem,  quisnam  in  Oiympiis 
vicisset :  et  si  forte  in  Syria  prausus  essem,  coe- 
nare  in  Italia.  »  Et  quorsum  h»o  ?  addit  paulo 
post :  «  Ao  Deus  viderer  oeteris  :  »  xal  6e^<  M-- 
xoov  toTc  SXXoK.  Hav.  - 


467 


TERTDLLIANI  OPBRDM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOQETICA. 


m 


tamen  nunquam.  Dispositiones  etiam  Dei^  et  tunc  j^ 
prophetis  concinantibus  exceperunt  ''^^  et  nunc 
lectionibus  resonantibus  carpunt.  Ita  el  hioc  su- 
mentes  quasdam  temporum  sortes,  smulantur  di- 
vinitatem  dum  furantur  divinationem  (14).  In 
oraculis  autem  quo  ingenioambiguitates  temperent 
in  eventus  (15),  sciunt  Grcesii  409  sciunt  Pyrrhi. 
Gffilerum  testudinem  decoqui  oum  oarnibus  pe- 


cudis  (46)  Pythius  eo  modo  renuntiavit,  quo  snpra 
dizimus ;  momento  apud  Lydiam  (17)  fuerat.  Ha- 
bent  de  incolatu  aeris  et  de  vicinia  siderum  et  de 
commercio  nubium  (48)cGel6ste8  sapere  paraturas, 
ut  et  pluvias,  quas  jam  sentiunt,  repromittant. 
Venefici  ^'  plane  et  circa  curas  valetudinum.  Ln- 
dunt  enim  primo  (19),  dehinc  remedia  prscipiunt 
ad  miraoulum  nova,  sive  contraria,  post  qu89  de- 


Yarise  lectiones. 
7«  Nuno  excerpunt  Fran,     '^^  Cod'  Fuld.  Vene/ici ;  cateri :  Benefici. 

Commentarias. 


(14)  Furantur  divinationem.  Rapiunt.  Satis  ap- 
posite  ad  vim  verbis  hujus  Vincentius  Bellovacensis 
soriptor  state  sua  non  contemnendus  :  «  Homo 
eum  in  honore  esset  non  intellexit :  quia  contra 
veritatem  semetipsum  illuminantem  intumuit : 
nam  pingui  cervice  armatus  adversus  Deum  ere- 
cto  collo  cucurrit :  et  dum  ipsam  Divinitatem  ra-  £ 
pere  voluit,  impetu  suo  frustratus  et  elesus,  ini- 
quitatis  suab  pondero  quodam  ad  semetipsum  pro- 
ruit.  »  Ita  iile  in  vastis  illis  voluminibus,  qua 
inscripsit  Speculum  Quadripartitum,  in  Spec.  Doctr, 
lib.  II,  cap.  1.  Quomodo  eleganter  eliam  de  Serva- 
tore  nostro  sed  contrario  et  vero  sensu  locutus  est 
Paulus,  in  Epist.  ad  Philipp.  ii,  6  :  ^O^  Iv  (Jiopcpfi 
8tou  6tcApxwv,  0^^  &p'Rv^\LO'f  ■^YTJaaTo  t^  eTvai  Taa 
eeou,  negans  illum  smulaH  divinitatem,  quia 
quidquid  vellet  ex  suo  posset  sumere.  Ita  tyranni 
vel  imperatores  vitio  creati  rapere  imperium  dice- 
bantur  apud  Romanos.Et  pulchrequadrat  locusiElii 
Lampridii  in  Alexandro  Severo  :  «  Non  enim  aut 
gravitati  senatus  congruebat  omnia  simul  deferre 
aut  bono  principi  raptum  ire  tot  simul  dignitates.i 
Quo  refero  et  illud  Vopisoi  in  Taciti  Vita  :  «  Tunc 
odio  prassentium,  exercitus,  qui  creare  imperato* 
rem  raptim  solebat,  ad  senatum  litteras  misit, 
petens,  ut  ex  ordine  suum  principem  legeret.  »  q 
Pulchreque  obtegit  Severi  Afri  ambitionem  spe- 
cioso  tituio  Ausonius  in  CsBario,  ep.  20  : 

Di  bene,  qaod  spoliiB  Didius  non  gaudst  opimis, 
£t  cito  perjuro  praemia  adempta  aeni. 

Tugue  Severe  pater,  titulum  ne  horreBce  novantis, 
Non  rapit  imperiam  vis  taa,  aed  recipiL 

SioquoqueGhristum  CQBlos,ccelosqueillum  recepisse 
non  rapuisse  possumus  dicere.  Petrus  certe  Act. 
III,  2  :  "Ov  8eT  o^pav6v  jjilv  8£Ja(j6at  Svpi  ^p6v(ji>v 
dicoxaxaariastac  Trdivxcuv.  Pro  dum  ms.  L.  B.  ma- 
vult  Dei  male.  Hav. 

(15)  Ambiguitales  temperent  in  eventus,  Lactant. 
II,  14  :  fl  Et  ideo  solem  responsa  in  ambiguos  exi- 
tus  temperare.  »  ex  Nostro.  Quare  evenlumy  quod 
habet  God.  Puld.  non  probo,  quamvis  ita  etiam  in 
ms.  L.  B.  invenerim.  Theodoret.  p.  495  Lucian.  in 
Dialogo  et  Junonis  et  Latonx  :  '0  ^l  'Aic6XX(«>v  icpoj- 
icoieTxai,  etc.  i.  e.  «  Apollo  autem  simulat  qui-  ix 
dem  omnia  scire  sesei  et  Jaculari  et  cythara  ca- 
nere,  et  medicum  esse  et  vaticinari.  Et  erectis 
vaticinandi  tabernis  hic  in  Delphi8,iilic  in  Glaro  et 
Didymis,  decipit  consulentes  se,  obliqua  et  in 
utramque  partem  auaestionis  propositae  inflexa  re- 
spondendo,  ne  videlicet  erroris  possit  convinci.»Et 
in  Auct.  Ftterttm,ad  Heraclitum  mercator  4?v(Yfjfa- 
xa  X4y6ic,  etc,  i  e.  »  Heus  tu  snigmata  loqueris, 
an  grvphos  componis  ?  plane  enim  tanquam  Apol- 
lo,  ninil  explicas.  »  fit  ad  Apollinem  ipsum  scite 
Momus  in  Jove  TragxdOf  Touxo  fxlv  ip^ui^  Iki- 
^ac,  etc.  i.  e.  cc  Equidem  boc  recte  dixisti,  Apollo, 
collaudatis  iis  qui  in  orationibus  perspicuitate 
utuntur,  auanquam  tu  hoc  ipsum  in  promendis 
atque  redaendis  oraculis  non  admodum  usurpare 
Boleas,   ancipitia  et  ambiguitate  intricata  multa 


in  medium  secure  projiciens,  adeo  ut  audientes 
alio  ad  interpretandum  oracula  opus  habeant  Py- 
thio.  »  Sunt  apud  Arnobium,  Minucium,  aliofl 
multa  similia.  ^fec  ipse  Lucian.  in  Pseudomanti 
neglexit.  Hav. 

(46)  Carnibus  pecudis,  God.  Fuld.  carnibus  peco- 
riSf  et  mox  pro  fuerat  idem  fuerant.  Mox  MS.  L, 
Bat,  pro  renuntiavtt,  denuntiavit.  Neo  hoc  irridere 
neglexit  Lucianus,  apud  quem  rursus,  Momus  ad 
Apollinem  in  Jove  Trxdo,  p.  212,  Ai'^,  (xivov  a«- 
<p^  hlf  etc,  i,  e.  cc  Dio,  sed  perspicua  tantum  ora- 
tione,  Apollo,qu8B  neque  pratrono  neque  interprete 
indigeat.  Etenim  non  ovill»  carnes,aut  testudo  co- 
quitur  in  Lydia,  sed  probe  scis  qua  dc  re  sitcoa- 
sultatio.  »  liAV. 

(47)  Momento  apud  Lydiam.  Ac  si  dicat ;  Eo  mo- 
mento  quo  testudo  a  Graeso  decoquebatur,  in  Ly- 
dia  fuerat,quod  in  Pyrrhum  renuntiabatur,  in  Ly- 
sicuti  adnotat  in  sua  paraphras;  Zephyrus  tiaberU, 
etc.j  sapere  paraturas.  Grseca  dicendi  figura  est, 
quam  nostri  etiam  non  refugiunt,  ut,  habeo  molta 
aiccre,  id  est  possum.  £t  Gicero  ad  Lentulum ; 
De  Alexandrina  re  causuque  regia,  tantum  habeo 
me  poUiceri,  me  tibi  absenti,  etc  Paratura  vero 
nomen  nondum  memini  apud  alios  Iegisse,ex ana- 
logia  tamen  eadem  dicitur  qua  soissura,  commiB- 
sura,  et  a  Plinio  dimura  dictum  est, et  vo/alura  pro 
volatu,  quod  non  minus  novum  videri  potest  Pam. 

(18)  Habent  de  incolatu  aeris.  Notarent  alii  phra- 
sin  habent  sapere.  Possunt,  inquit,  incolentes  et 
mansionem  habentes  in  aere,  sideribus  yicini,  et 
nubibus  assueti,  soire  constitutionem  aeris,  a  deo- 
que  pluvias,  siccitatem,  pestUentiam,  famen  prap- 
dicere.  Ita  enim  dffimonas  istos  quasi  araneas  in 
aere  pendentes  ooncipiebant.  Lactant.  n,  15 : 
c  Qui  autem  sunt  ex  his  procreali,  quia  neque  an- 
geli,neque  homines  fuerunt,8ed  mediam  quamdam 
naturam  gerentes^nonsunt  adinferos  recepti,  sicat 
neo  in  coeium  parentes  eorum.  Ita  duo  genera  ds- 
monum  facta  sunt,  unum  CGeleste,  alterum  terre- 
num.  Hi  suntimmundi  8piritus,maIorum  quae  i;e- 
runtur  auctores,  quorum  idem  diabolus  est  prin- 
ceps.  •  De  Pythagor»  opinione  Diog.  Laert.  in- 
Vita  ejus  :  ETva(  xt  wdivTa  t6v  i£pa  «|/uxwv  ^jahXeov 
xai  TouTouc  $a({xovic  te  xal  {Jpu>a<  voii^l^tffOtt^  ^* 
e.  c  Quin  totum  aera  plenum  esse  animis,  eosque 
et  dsBmones  et  heroas  existimari.  »  Quod  iile  qui- 
dem  ex  Ghaideorum  disciplina  hausit,  de  quibus 
idem  Diogenes  in  Prooemio.  Asserere  enim  ait  ti- 
$(i&X(Dv  TcXTJpT)  tlvai  t6v  iipa,  xaTok  &Tr6f foiav  6i^o 
divaOu(xidlvta)c  tl7xpivo{iiv(jt)v  TaTc  Sij^tai  twv  6{u- 
8tpx(ov  ;  i.  e.  «  Plenum  esse  daemonibus  aera,  qui 
tenuiter,ao  veluti  ex  evaporatione  cernentinm  ocu- 
lis  influant,  »  Hav. 

(^9)  Lxdunl  enim  primo,  Supra  ;  «  Corporibuset 
valetudines  infligunt,  »  etcAtque  ipse  Pythagoras 
non  negat,  Tn^  toutodv,  int^uit,  wijjtirtdeat '  ivOpw- 
TToic  Touc  Tt  6vt(pou<  xal  Ta  9Y)[itTa,  v6aouc  Tt  xal 
^Yitfac  xai  ou  fiovov  div0p(u7coic,  iXXi  xat  «po^** 
Toic,  xal  ToTc  SaXoic  xTTJvtai,  i.  e.  «  Ab  hjs  immitti 
hominibos  Bomnia,  signaquOi  morbos  etiam  et  sa- 


469 


APOLOG&TICUS  ADY.  6ENTE8. 


470 


siDQnt  Isdere  (20),  et  ourasse  croduntar.  Quid  A 
ergo  de  caBteris  ingeniis  vel  etiatn  viribus  fallaciffi 
gpiritalis  edisseramy  phantasmata  Gastorum,  et 
aqaam  cribro  gestatam,  et  navem  410  cingulo 
promotam  (21),  et  barbam  tactu  irrufatam  (22), 
ut  Dumina  lapides  crederentur,  et  Deus  verus  non 
qa69reretar  "  ? 

CAPUT  XXII, 
Abgumbntum.  —  Quantumvii  vero  magna  tU  dssmO" 


numpotentia,  majori,  Christi  nempe,  hubjici  do^ 
eet ;  quare  etiam  de  illa  ivsi  Christiani  trium- 
phanlf  cum  scilicet  immundos  sptritus  virtute  efus 
vet  invitoSf  ejiciunt.  Qui  dum  imperio  Christi  obse- 
quium  praestant,  suum  ipsi  divinitatem  abnuun  t 
ejusque  sotam  agnoscunt. 

Porro  si  et  magi  phantasmata  edunt  (23)»  et  Jam 

411  deiunctorum  infamant  ^'  animas  (24)  ;    ai 

pueroB  in  eloquium  oraculi  elidunf'  (15),  si  multa 

miracula  ciroulatoriis  prsstigiis  ludunt,8L  et  omnia 


YariaB  lectiones. 

"  Cod.  Fuld, :  non  qua  effecerint,  unde  Haverc,  suspieatus  est^  veram  esse  scripturam  :  non  quaretury 
effeeerunt.  ^*  Inclamant  Frane^.  ''^  ]ta  codd.  Futd.f  Lugd.  et  Herald.  edd.  Rig,,  Hav.,  Seml.  et  Ritieri. 
ReUqui  omnes  :  inclamant  —  elioiunt. 

Commentarius. 


nitates  :  nec  solum  hominibus,  sed  peoudibus  et  B 
jamentis.  »  In  Vita  ejus  apud  Diog.  Laertium,  ms. 
L.  B.  primum.  Hav. 

(20)  PosS  quae  desinunt  Imdere.  Adhibitis  scil. 
illis  remediis  novis  et  inusitatis.  Sed  Rhen  et  Al- 
dtts  legunt,  sive  contraria:  pestquam  desinuntf  etc, 
id  est  quando  jam  non  amplius  Iflsdunt  videri  vo- 
lunt  beneflci  et  sospitatores.  Hunc  locum  respexit 
Bcculo  suo  egregie  doctus  Jo.  Saresberiensis,  epi- 
Bcopus,  qui  ita  scriptum  reliquit  de  »vi  sui  presoy- 
teris  et  purpuratis  in  libro  quem  inecripsit  Poli- 
craticum,  lio.  vi,  cap.  24  :  c  Nocent  sspius,  et  in 
eo  demones  imitantur,  quod  tuno  prodesse  putan- 
tur  cum  nocere  desistunt.  »  Vixit  is  scriptor  se- 
culo  undecimo.  Hav. 

(21)  Et  navem  cingulo  promotam.  Relatum  ab 
Herodiano  est  lib.  i  Bitt.  Navigium  ouo  Pessinun- 
tia  Dea  Tiberi  advehebatur,  subito  divina  quadam 
vi  8nbstitisee,neo  inde  ullis  viribus  moveri  potuisse, 
doneo  astitit  sacerdos  Vestalis  (ipse  non  nominat,  Q 
sed  dictam  Glaudiam  Ovidius  in  Fastis  canit,  et 
•cribil  Livius  lib.  29.)  Ea  cum  argueretur  virgini- 
tatem  pollnisse»  damnationemque  metueret,  petit 

a  popuiOy  ut  judicium  de  se  des  Pessinuntiae  com- 
mitterent.  Quo  impetrato,  olare  Deum  preoata  est, 
nt  ai  se  esse  inlemeratam  Dea  sciret,  navem  pro- 
^edi  juberet.  Quo  dioto  zbnam  recinxit,  et  navi- 
gio  iUigavit,  quod  statim  ducentem  manu  virgi- 
aem  conseoatum  est.  Lactanlius,  lib.  ii,  cap.  7. 
Lac. 

(22)  Barbam  tactu  irrufatam,  Nota  haec  sunt  om- 
nia  ex  historicis  et  commentatoribus,  de  nuntiis 
Tictori»  Macedonioes,  virginibus  Vestalibus.  Tucia 
et  Clandia,  et  Domitio  iEnobarbo,  quem  respiciens 
Martialis  Bcribit,  lib.  viii,  epist.  52. 

Tonaorem  pnerum,  aed  arte  talem, 
Qaalis  nee  Thalamua  fuit  Neronia, 
Drasorum  cai  contigere  barb£B. 

Fait  enim  Nero  ex  gente  Domitia  et  familia  iEno-  D 
barborum  :  vide  Suetonium  in  vita  ejus  cap.  1  et 
Beq.  per  matrem  vero  Agrippinam  Drusos  attigit. 
Bav. 

{23^  Magi  phaniasmata  edunt.Qmdqmd  illi  faciunt 
id  facinnt  potestaie  daBmonum  sibi  ministrantium, 
quanto  itaque  facilius  simile  perpetrare  ipsis  dfls 
monibus  in  propria  causa  operantibus  ?  Apuleius 
de  illis  :  «  Horum  de  numero  curant  singuiiy  ut 
est  cuique  tributa  provinoia,  vel  somniis  conflr* 
mandis,  vei  extis  fissiculandis,  vel  prepetibus  ga- 
bemandis,  vel  vatibus  inspirandis,  vel  fulminibus 
jaculandis,  ecterisque  adeo,  per  quce  futura  pne- 
noscimus.  »  Hav. 

(24)  Defunctorum  infumant  animas.  Pulcherri- 
ma  lectio  quam  ex  Cod.  Fuld.  reprasentavit  Rig. 
laodante  etiam  Junio.  Ego  cum  ipsam  in  ms.  L.  B. 
qao({ue  deprahendi,  ut  et  Herald.  in  suis.  Ipse  ad 
Jfoiion.  1,  5  :  «  Qui  superficie  vocabuli  infamant 
veritatem. »  Et  ii,  7 : «  Bepulcris  regnum  vestrorum 


coelum  infamatis.  »  Neo  cum  Pam.  aliisque  incla- 
mant  mallem.  liiud  enim  est  infamare  animas  de- 
functorum,quando  fortium  et  prffistantium  virorum 
umbr®  ad  libitum  impurissims  venefic»  excitan- 
tur,  vel  excitari  simulantur ;  nam  nihil  sunt  niui 
mers  nuges  et  fallacin.  Hinc  justa  flngitur  indi- 
gnatio  Samuelis  Sauium  increpantis  :  Cur  commo* 
visti  me,  excitari  me  faciens?  I  Sam.  xxviii,  15. 
Apud  Bunapium  Sardianum  legas  in  Vita  jEdesii^ 
Jamblicum,  Apollinem  exciente  quodam  iEgyptio, 
eoque  apparente,  attonitis  viso  prffisentibus,aixisser 
(c  Desinite,  sodales  mei,  miran ;  est  enim  gladia- 
toris,  qui  sin^Iari  certamine  interiit,  spectrum.  » 
Nec  plausibilior  merces  a  maga  Thessala  proponi- 
tur  excitato  oadaveri  in  ^ratiam  Texti  Pompeii, 
quam  nulli  unquam  simili  infamationi  obnoxium 
fore,  apud  Lucanr  1.  vi,  762. 

Dic.  inquit  Theaaala,  magna 
Quod  janeo  mercede  mihi  :  nam  vera  locutum 
loomunem  toto  mundi  prffistabimus  aevo 
Artibas  Hffimoniis  :  tua  membra  sepuicro, 
Talibas  exuram  Stygio  cum  carmine  Bvlna, 
Ut  nalloB  cantata  magoa  ezaadiet  umnra* 
Sit  tanti  Tixisse  iterum  :  nec  verba,  nec  herbffi 
Audebunt  longe  somnum  tibi  soivere  lethea 
A  me  morte  data. 

(25)  In  eloquium  oraculi  etidunt.  Et  haee  Junii 
God.  Fuld.  mss.  Herald.  L.  B.  et  Big.  lectio  est, 
verissima ;  alii  eticiuntf  Junius  de  sacrificiis  pue- 
rorum,  quae  divinitio  ^ps<po(xavTeCa  vel  pffidoman- 
tia  dicebatur.  Vide  Elimenhorest.  ad  Gennad.p.l95 
et  210 ;  et  Bonifacium,  lib.  vii  Hist.  Ludicrx,  cap. 
21 ;  La  Gerda,  Herald.  ei  Rie.  ad  vaticinantis  mo- 
rem  ut  corrueret  referunt.  utrumque  verum.  Lu- 
can  .  •  ibid.  versu  554,  in  magie  cuitu  agno- 
scit : 

Nec  refagit  cffides,  vivum  si  sacra  cruorem, 
Extaque  luneren  poscont  trepidentia  meneoe. 

Efficax  itaque  oratio  qua  deos  inferos  debitum 
suum  agnosoere  vuit  magna  versu  707  : 

Si  nunquam  hffic  carmina  flbris 
Humanis  iejuna  cano,  si  pectora  plena 
Sffipe  dedi,  et  lavi  calido  prosecta  cerebro  : 
Si  qais,  qui  vestris  capot  extaque  lancibus  infans 
Imposuit,  victurus  erat,  parete  precanti. 

Posterius  tamen  boo  loco  magis  oonvetiire  puto 
quomodo  apud  eumdem  poetam,  lib.  i,  695,  ma- 
trona  Romana  vaticinari  desinens 

Lasso  jacait  deserta  furore. 

lege  ex  mss.  deserta  furore  Blidere  vero  est  spiri- 
tum  suffocare.  Lactantius  seu  Luctatius  Placidua- 
in  Epitoma  Metam.  Ovid.  lib.  vii*  cap.  2  :  «  ut 
^onem  senectate  eiisum  in  adolescentiam  ,redu- 
ceret. »  Flavius  Vopieous  tensis  membris  fleri  dicit 
in  Floriano  :  «  Fanaticus  quidem  in  templo  Sylva- 
ni  teniris  memhris  exolamavit.  »  Hav. 


471 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOQETIGA. 


472 


immittQDt  habentes  semel  inyitatorum  angelorum  A  pervolat,  aliter  qui  tecta  vicinia  transilit;  et  alia 


et  demonum  assistentem  (2(5)  sibi  potestatem,  per 
quos  et  caprs  et  mensae  (27)  divinare  consueverunt; 
quanto  magis  illa  potestas  de  suo  arbitrio  et  pro 
fluo  negotio  studeat  totis  viribus  operari,  quod  alie- 
nas  prffistat  negotiationi  ?  Aut  si  eadem  et  angeli  et 
demones  operantur,  419  queB  et  dii  veslri,  ubi 
est  ergo  prascellentia  divinitatis,  quas  utique  supe- 
rior  omni  potestate  oredenda  est  ^  ?  Non  ergo  di- 
gnius  praasumetur,  ipsos  esse  qui  se  deos  faciant, 
cum  eadem  edant  qu«  faciant  deos  credi,  quam 
pares  angelis  et  dasmonibus  deos  esse  ?  Locorum 
differentia  distinguitur,  opinor,  ut  a  templis  (28) 
deos  aBstimetis  *'  quos  alibi  deos  non  dicitis  ;  ut 
aliter  dementire(29)  videatur,  qui  sacras  turres  (30) 


vis  41 S  pronuntietur  !n  eo  qui  genitalia  vel  la- 
certos,  alia  in  eo  qui  sibi  gulam  prosecat.  Compar 
exitus  furoris,  et  una  ratio  est  instigationis.  Sed 
haotenus  verba,  Jam  hinc  demonstratio  rei  ipsios, 
qua  ostendemus    unam  esse   utriusque  nomiDis 
qualitem.  Edatur  hic  aliquis  sub  tribunalibus  ve- 
stris,  quem  dasmone  agi  constet,  Jussus  a  quolibet 
Ghristiano  loqui  spiritus  ille,   tam  se  daemonem 
confitebitur  de  vero,  quam  alibi  deum  de  falso. 
^que  producatur  aliquis  ex  iis  qui  de  Deo  pati 
existimantur,  qui  aris  inhalantes  numen  de  nidore 
ooncipiunt,  qui  ructando  curaniur  *',  qui  anbe- 
lando  profantur  (31).  Ista  ipsa  Virgo  Ccelestis  (32) 
pluviarum  poUioitatrlx,  iste  ipse  iBsculapius  medi- 


Yarise  lectiones. 

**  Sic  cod.  Fuld.,  cmteri :  qnam  utique  superiorem  ^  oredendum  est.  "*  Wouwer,  e.  ms,  et  Eaverc* 
distinguit :  cod.  Fuld,  distinguit,  opinor^  ut  intemplis.  etc.  Latinius  et  Rigalt.  aestimetis,  cxteri$  :  existi- 
metis.  ''  Ita  codd.  amnet ;  Rig.  emend.  conantur,  Hav.  curventur,  Nescio  an  scribendum  sit :  occupaDtur 
vel  occursant. 

ICommentarias. 

(26)  Assistentem  s.  p.  De  GhaldaBis  Diog.  Laert.  B        Quin  etiam  morbis  in  corporis  ayiut  errat 
in  Proasmio  :  'Avxbiv  ts  xal  ^avxixi^v  xal  icp6^^7)- 
aiv   xal  auxoTc  6tou<  IfJKpavf^eiaOai  MYOvxac,    i.  e. 


c<  Divinationem  praeterea  praedictionemque  exercere, 
sibi  deos  apparere  asserentes.  »  Hav. 

(27)  Caprx  et  mentas.  Gapras  primum  oraculum 
feciise  Delphis  scribit  Diodorus,  iib.  xvi ;  mensas 
etiamad  eamdem  divinationem  asoitae  sunt  agen- 
tilibus,  et  opera  daemonum  locutae.  Virg.  ii,  iEneid. 

Huc  uodique  Troia  gaxa 
Inceniis  erepta  adytis,  menBaeqne  deorum. 

(28)  Distinguit,  opinor,  ui  a  temptis^  Tta  praeclare 
ex  MS.  WouweriuB,  probante  La  Cerda.  Ita  etiam 
ms.  Puldanum,  nisi  quod  ibi  in  templis.  Rigt.  non 
secutom  miror.  Gollatio  Scriveriana  non  multum 
abit :  «  Distinguit  [ut  opinorl  a  templis.  •  Quo- 
modo  reponendum  esset :  «  L.  d.  distinguit,  ut  opi- 


Saepe  animus,  dementit  enim  deliraque  fatar 

Ita  omnes  fere  mss.  etiam  VofT.  Luffd.  Bat.  nec 
debuit  tentare  Lambinus  substituendo  dementat. 
Hav. 

(30)  Qui  sacras  iurres^  etc.  Huc  refero  saltum  e 
saxo  Leuoadis  prope  delubrum  Appollinis,  quo  ab 
amore  liberari  crediti  eunt  amatores,  quasi  non 
idem  quodvis  saxum  praestaret  mortem  pro  vita 
retribuens.  Ovidins,  in  Sapphus  epist. 

Hanc  legem  iocas  ille  tenet :  pete  protinus  altain 
Leucada,  nec  aaxo  dcsiloiBse  time. 

Nec  multum  differt  stultitia  lieliogabali,  de  quo 
Lampridius  :  «  Paraverat  igitur  ^nes  blatta  et 
serico  et  cocoo  intortos,  quibus,  si  necesse  esset, 
Ia(^ueo  vitam  finiret.  Paraverat  et  gladios  aureos, 


nor,  a  templis  deoe  existimatis,  »  eto.  Possis  eliam  q"»^»»?  »«  occideret,  si  alw^ua  vib  «rgeret.  Parave- 
legere  distxngui  opinor.  Sed  Wouwerianam  ob  se-  n  rat  et  m  cerauneis  et  hyacmthis  et  in  smaragdis 
quentia  magis  probo.  VuUati,  Distinguitur  (opi-  ^  yenena,  quibus  se  mterimeret  si  quid  graviui 
nor)  ul  ait.  »  Minucii.  p.  30,  locus  est,  quem  huic     immmeret.  Fecerat  et  alUssimam  tumm,  substra- 


conferunt :  «  Hi  sunt  et  furentea,  quos  in  publiam 
videtis  excurrere,  vates  et  ipsi  absoue  templo,  sio 
insaniunt,  »  etc.  Quem  locum  Heraldus  non  intel- 
lexit,  quod  dum  fatetur,  depravat,  legens  :  «  Vatea 
et  ipsi  ipso  in  lemplo.  »  Error  inde  quod  male  di- 
strinxerit.  Sed  prooul  dubio  respexit  Tertullianus 
(quem  passim  sequitur  Minucius)  factum  Luciani 
Bui  looum,  apudquem  \n  JoveTragasdo  miser  ApoIIo 
provooatus  a  Momo,  ut  quoniam  summus  habere- 
tur  vates,  jam  tum  in  ooncilio  deorum  praediceret 
quisnam  ex  Sophistis  de  diis  et  deorum  cnltu  dis- 
putantibus  victor  foret,nibiI  habet  quod  respondeat 
quam  ridionlum  illud  :  IIcoc,  co  Ma>fjLe,  Suvax^v  icoi- 
tTv  xauta,  jjnjxe  Tp(ito8o<  •^jjiTv  «ap^vroc,  y^^^^t  9u- 
(jLtafidkuv,  ij  Tci^YTic  uavTixYjc,  o^a  ^  KaoraACa  Ij- 
t{v  ;  i.  e.  « Qui  hoc  ullo  pacto  fieri  po8sit,Mome,ne- 
que  praBsente  nobis  tripode,  neque  thymiamatis,  ])  haec  meiius  disci  quam'ex  Donati  nota  ad  Terenti 


tis  aureis  gemmatisque  ante  tabulis,  ex  qua  se 
praecipitaret.  dioens,  etiam  mortem  snam  pretio- 
sum  esse  deoere  et  ad  speoiem  luxuriae,  ut  dicere- 
tur  nemo  sic  periisse.  •  Hav. 

(31)  Anhelando  profantur,  Id  non  fiebat  sine 
oonfusione  voois  et  valentissimo  anhelitu.  Lucan., 
v.  148: 

Sub  pectore  ficta  qnieto 
Verba  refert,  nuUo  conftieae  marmnre  vocis 
Instinctam  sacro  mentem  testata  furore. 

Et  mox : 

Non  rupta  trementi 
Verba  lono,  non  vox  antri  compJere  capacia 
Sufflciens  Bpatiom,  etc. 

Adde  versum  470  et  sequentes.  Sed  non  possunt 


neo  fonte  augurali,  qualis  est  Castalia.  »  Hav. 

(29)  Demenlire.  Ita  ex  God.  Fuld.  Hig.  quod  et 
Pam.  et  alii  ampiexi  sunt.  Ita  ego  in  ms.  L.  inveni, 
Barr.  et  Ald.  Ro.  dementare,  Gloss.  Lat.  Gr.  de- 
mentat,  l((aT7)9iv,  {SkotixcoC'  Unde  apud  posterio- 
res  Latinos  dementatus  et  dementator  pro  mente 
alienato,  et  illo  qui  mentem  alicujus  pervertit. 
Videtur  enim  magis  significare  vim  alten  illatam. 
Dementire  est  Insanire.  De  Anima^  o.  18  :  «  Nam 
enm  et  dementit  homo.  dementit  anima.  »  Imo 
ipse  Luoretias,  ui,  464. 


Phormionem  IV,  sceda  iv,  ad  illa :  Interdivit  hano- 
lus.  Tbi  vetustissimus  ille  et  optimus  interpres  : 
«  Hariolus  est,  qui  divina  mente  vatioinatur.Dictus 
hariolus,  quasi  fariolus,  a  fatis  et  a  fando,  qaum 
P  pro  H,  et  item  H  pro  F  in  multis  locutionibus 
ponatur.  An  quo  quod  imitantur  aspirationem  in 
exhalaodo  ?  nam  habitu  solent  exeludere  velot 
mortalem  animam,  ut  divinam  recipiant,  unde  et 
vocem  elusmodi  dabant,  quas  est  0  B,  quod  €B 
Bonus  exhalandi  vim  praestat.  »  Hav. 
(32)  Yirgo  GastestU,  I&teliigit  Junonemi  Cartba- 


"S 


473 


APOLOQETICDS  ADV.  GENTES. 


474 


ciDAram  deroonBtrator,  alia  die  moritaris  (33).  So  A  monas  ease  eogDOSoitis.  Eadem  vero  opera  noBtra 


cordio  et  Thanatio  et  Asclepiodoto  vit»  summini- 
strator  :  nisi  se  daemones  confessi  fuerint,  Ghristia- 
QO  mentiri  non  audentes,  ibidem  illius  christiani 
procaoiBstmi  aanguinem  fundite.  Quid  isto  opere 
maDifestias?  quid  hao  probatione  fideliua  ?  aimpli- 
citas  veritatis  ia  medio  est ;  virtus  illi  sua  assiatit : 
Dihil  sospicari  licebit.  Magia  aut  aliqaa  ejusmodi 
faliacia  fleri  dicetis  **,  ai  oooli  vestri  et  aures  per- 
miserint  vobis.  Quid  autem  inniti  potest  adversus 
id,  quod  ostenditur  nuda  sioceritate  ?  Si  altera  parte 
^  vere  dei  eunt,  eur  sese  dsmonia  mentiuntur  ? 
aa  nt  nobia  obsequantar?  Jam  414  ergo  subje- 
etaeat  Ghristianis  divinitas  vestra;  neo  utique  di- 
vioita  deputanda  est,  que  subdita  est  homioi,  et 


ab  eisdcm  diis  vestrisnon  tantum  hoc  detegentibus, 
quod  neque  ipsi  dii  **  sint  neque  ulli  alii  ^,  etiam 
illud  in  continenti  oognoscitis,  qui  sit  veredeus,  et 
an  ille,  et  an  unious,  quem  Ghristiani  profltemur, 
et  au  ita  credendus  colendusque,  ut  Odes,  ut  dis- 
oiplina  disposita  estGhristianorum.  Dicent  ibidem : 
Eoquis  ille  Ghristus  oum  sua  fabula?  415  8i  ho- 
mo  communis  conditionis,  si  magus,  ei  post  mor- 
tem "'  de  sepulcro  a  discipulis  subreptus,  si  nuno 
denique  penes  inferos,  si  non  in  ccelis  potius  ^,  et 
inde  venturus  eum  totius  mundi  motu,  cum  horrore 
orbis,  cum  planctu  omnium,  sed  non  •'  Ghristiano- 
rum,utDeiVirtusetDei8piritu8etSermoet8apientia 
et  Ratio  et  Dei  Filius.  Quodcumque  ridetis,  rideant 


8i  qoid  ad  dedeous  facit,  emalis  suis.  8i  altera  p  et  illi  vobiscum  ;  negent  Ghristum  omnem  ab  ffivo 


parte  daemones  sont  vel  angeli,  cur  se  alibl  pro 
diis  agere  respondent  ?  Nam  sicut  ilii,  qui  dii  ha- 
bentor  >*,  dflemones  se  dicere  noluissent,  si  vere 
dii  essent,  soiiicet,  ne  de  migestate  se  deponerent : 
ita  et  ieti,  quos  directo  dttmones  nostis,  non  aude- 
rent  alibi  pro  diis  agere,  si  aliqoi  omnino  dii  essent 
qaorum  nominibus  utuntur;  vererentur  enim  abuti 
migestate  superioram  ^  sine  dubio  et  timendorom. 
Adeo  nulla  est  divinitas  ista  quam  tenetis,  qoia  si 
esset,  neqoe  a  dsmoniis  afTectaretur  *%  neque  a 
diis  negaretur.  Gum  |ergo  utraque  pars  conourrit 
in  confeseionem,  deos  esse  negans,  agnoscite  unum 
genius  esse,  id  eat  dsmonas.  Verum  utrobique  ** 
Jam  deo8  qa«rite ;  quos  enim  prssumpseratis,  dae- 


animam  restituto  corpore  judicaturum.  Dicant  hoc 
pro  tribunali,si  forte,Minoen  et  Rhadamanthum(34) 
secundum  consensum  *^  Platonis  et  poetarum  esse 
sortitos^suasaitemignominisetdamnationisnotam 
refutent :  renuant  ae  immundos  spiritus  esse,  quod 
vei  ez  pabulis  eorom  saoguine  et  fumo  et  putidis 
rogis  pecorum  (35)  et  impuratissimis  linguis  ipso- 
rom  vatum  iotelligi  debuit ;  renuant  ^  ob  malitiam 
prsdamnatos  se  in  eumdem  jodicii  diem  cum  omni- 
bus  cultoribtts  et  operatoribus  **  suis.  Atqui  omnis 
hffic  nostra  in  illos  dominatio  el  potestas  de  no- 
minatione  Ghristi  valet  (36),  et  de  oommemoratione 
eorum,  qu»  sibi  a  Deo  per  arbitrum  Gbri- 
stum  imminentia  exspectant.  Ghristum  timentes 


VarisB  lectiones. 

Bhen.  aliique :  lioebit,  magica  —  fleri.  Dictis  non  etetis,  si,  eto.  Rig.  et  Hav.  receperunt  scripturam 
cod.  Fuld. :  cod.  Bangarsii  :  magia  —  fleri  dictis.  Non  dicetis,  si,  etc.^  codd.  Put,,  Lugd,  et  Agob. 
fieri  dicitis.  Non  dioetis,  ei  eic.  **  Ms.  Lugd.  Bat,  naturs,  unde  Haverc.  suspicalur  natura,  vel, 
vere  natnra.  "  Dici  Par.  "*  Mfgestatem  superiorem  Fran,  ;  majestate  superiore  Paris.  *''  Rhenan. 
aliique  :  aiTectareiur  in  confessione,  etc,  quts  duo  w.  interpretationis  causa  ascripta  delsverunt  Rig*  et 
Httv,  '*  Fr.  Junius,  Hav,,  et  Seml.  et  Ritt.  distinguunt  :  dsmonas,  verum,  utrobique.  Jam  deos,  etc. 
••  Sont  Parisin.  »  Sed  add.  Par.  »*  Crucem  Haverc,  •*  Ocius  Seml.  •»  8i  non  Fran.  •*  Sensum 
Paris.  **  Renuntient  Fran.  Rig.  ••  Codd.  Put.  et  Lugd.,  Rhen.,  Ald.  et  Fr.  Junius  :  operatio- 
niboB. 

Commentarius. 


gineneiam  Namen  primarium,  de  quo  nos  supra  Q 
ad  oap.  12,  et  prsclare  etiam  disputat  la  Gerda  ad 
oap.  eeqaens,  docena  virginem  illam  appellari,  et 
non  absurde  piuviarom  hio  mentionem  conjonfp, 

200  ex  aere  desoendunt.  Hino  certe  Orpheos  m 
ymno  ad  illam  : 

OfA^puyv  |Jilv  SitpioVf  ivipxtfv  xpotpl,  iCQCVCOYivsOXs, 
Nimboram  mater,  ventoromqae,  omnigenitriz. 

At  Janonem  Virginem  fabolosa  antiqaitaa  haud 
conticuit :  testie  mihi  Pausanias  in  Gonnthiacis  in 
fine ;    KoA   in)^'^  Kdh^aOoc  xaXoufxivT],    ivrauOa   ri^r 


coi  nomen  Ganathus.  In  eo  fonte  vulgo  apud 
Argivos,  proditom,  Jaoonem,  ubi  quotannis  iave- 
rit,  denuo  virginem  fieri.  Manavit  hic  sermo  ab 
arcani»  initiorom,  qusB  Junoni  solemni  rito  fioot. »  D 
God.  Ald.  vax  coUestis  peesime,  ut  et  Rhen.  vis 
codestie.  Hav. 

(38)  AUa  die  morituris.  Ita  preclare  restituit  Rig. 
ex  ms.  Fuid.  aoi  habet  alia  die  moriturutf  ut  et 
mss.   Herald.  m  qnibas  mariiuris.  Ridet  enim 


istam  vit®  largitionem,  qus  tamen  pauio  post  cum 
morte  foret  oommutanda.  Vulg.  Alias  demorituris. 
Aldus  tamen  Alia  demorituris,  ut  et  L.  B.  et  Agob. 
ut  pateat  xi  ezcidisse.  SalluBtius  8uilam  in 
periculis  imperritum  boc  modo  argumentari  ad 
Volocem  facit,  in  Bello  Jug,  cap.  106  :  <c  Etiamsi 
certa  pestis  adesset,  mansurum  potius,  quam  pro- 
ditis  quos  ducebat,  turpi  fuga  incerta,  ao  forsitan 
paulo  post  morbo  interituraB  vitse  parceret.  »  Hav. 

(34)  Minoen  et  Rhadamanthum.  Poetis  in  hoo 
consentire  Platonem  in  hsc  verba  recenset  D. 
JuBt.  Martyr.  Apol.  ii.  Plato,  inquit,  Rhadaman^ 
thum  et  Minoen  itidem  injustos  ad  se  venientes 
plexurum  esse  docuit,  nos  autem  idipsum  factum 
iri  dicimus,  eed  a  Ghristo.  Addit.  orat.  pro  Gbri- 
stianis  Athenagoras  :  Nos  autem,  sive  Mmos  sive 
Rbadamanthus  sit  eive  aliquis  eorum  paier,  ne 
eum  quidem  ipsum  efiTugiturum  esse  judicium  Dei 
dicimus.  »  Pam. 

(35)  Putidis  rogis  pecorum.  Veterom  contumeliie 
oneratos  daemonas  notum  est.  Sulpitius  de  S. 
Martino  :  «  Quid  hic,  inquit,  adstas,  oruenta 
bestia  ?  Nihii  in  me,  funeste,  reperies.  Lac. 

(36)  Omnis  hmc  nostra  in  illos  dominatio,  et  po^ 
testas  de  nominatione  CMstivalet.  Notabilia  estin 


475 


TBRTDLLIANl  OPERUM  PARS  L  —  S£R1ES  I,  APOLOGBTIGA. 


476 


in  Deo,  et  Deum  in  Ghristo,  subjiciuntur  servis  A 

Dei  et  ChriBti.  Ita  de  contaotu  deque  afflatu  nos- 

tro   contdmplatione  et  reprflesentatione  ignis  il- 

liuB  correpti,  etiam  de  corporibus  nostro  imperio 

ezcedunt  inviti  et  dolentes,  et  vob  prssentibus 

erubescentesi  Gredite  illis,  oum  verum  *''  de  se 

loquuntur,   qui   mentientibus  creditis.  Nemo  ad 

suum  dedecus  mentitur,  quin  potius  ad  honorem. 

Magis  fides  ^  prona  est  adversus  Isemetipsos  con- 

fitentes,  quam  pro  semetipsis  negantes.  Hsbo  deni- 

que  testimonia  deorum  vestrorum  Ghriatianos  fa- 

cere  consueverunt,  416  quia  plurimum  illis  cre- 

dendo  Ghristo  Domino  ^  credimus.  Ipsi  litterarum 

nostrarum  fidem  acceodunt,  ipsi  spei  nostrs  flden- 

tiam  ffidificaut.  At  colitis  illos,  quod  sciam,  etiam 

de  sanguineGhristianorum.  Nollent  itaque  vos  tam  ^ 

fructuoBOS,  tam  officiosos  sibi  amittere,  vel  ne  a  vo- 

bls  quandoque  Ghristianis  fugentur  «,  si  illis  (37) 

Bub  Ghristiano,  voiente  vobis  veritatem  probare, 

mentiri  liceret. 

GAPUT  XXIV. 

Ahgumentcjm.  —  FaUum  iiaque  esse  crimen  irreli- 
giosHalis,  ei  ad  Romanos  potius  quam  Christianos 
pertinere,  (fuos  vel  ex  hac  subjectione  damonum 
pateat,  majorem  iltis  et  subtimiorem  Deum  coiere  ; 
adeoque  vet  tiberiatem  sattem  retigionts  ittis  esse 
relinquendam,  quse  cum  atiis  detur^  tum  nec  ipsis 
^gyptiis  negetur.  Sed  apud  ittos  quidvis  coli  ticere 
prxter  Deum  verum, 

Omnis  ista  confessio  iilorum,  qua  se  deos  ne- 


gant  esse,  quaque  non  alium  deum  respondent 
prseter  unum,  cui  nos  mancipamur,  ealis  idonea 
est  ad  depellendum  crimen  Issae  publics  et  maxi- 
me  '  Romanaa  religionis  (38).  Si  enim  non  sunt 
dei  pro  certo,  nec  reiigio  pro  certo  est ;  si  reiigio 
non  est,  quia  nec  dei  pro  |certo,  nec  nos  pro  certo 
rei  sumus  lassaB  religionis.  At  e  oontrario  in  vos 
ezprobatio  resultabit',  qui  mendacium  colentes, 
veram  religionem  veri  Dei  non  modo  negligendo, 
quin  insuper  expugnandoS  in  verum  *  committitiB 
crimen  ver»  irreligiositatis.  Nuno,  ut  eonstaret 
iilos  deos  esse,  nonne  conceditis  de  lestimatione 
communi  aliquem  esse  sublimiorem  et  potentiorem 
velutprincipem  mundi,  perfecto  potenti»*  et  mige- 
statis?  Nam  et8icpleriquedisponuntdivinitatem,ut 
imperium  summ»  dominationis  esse  penes  unum, 
ofQoia  ejus  penes  multos  velint ;  ut  417  Plato(39) 
Jovem  magnumin  ecslo  comitatum  exercitu  desori- 
bit  deorum  pariter  et  daomonum.  Itaque  oportere  et 
procurantes  et  praefectos  et  presldes  pariter  sqb- 
cipi  "^.  Et  tamen  quod  facinus  admittit,  qui  magifl 
ad  Gssarem  promerendum  et  operam  et  spem 
suam.transfert,  nec  appellationem  deiita  ut  impe- 
ratoris    in   alio   quam   principe  confitetur,  oum 
capitule  esse  judicetur  alium  prster  Gssarem  et 
dicere  et  audire  ?  Colat  alius  Deum,  alius  Jovem, 
alius  ad  ccelum  (40)  supplioes  manus  tendat,  alias 
ad  aram  Fldei,  alius,  si  hoc  putatis,  nubes  nume- 


Variae  lectiones 
•'  Verum  abest  Paris.    »  Plena  La  Cerda,  proxima  Haverc.    ^  In  Ghristo  Dominum  mavutt  fVouwer. 

1  nuA.nHnailA    nhrifttinnia    fnoranfni*    tf%'nmMn      ffiMMnfii**    WMimMv^    a    r.nrl         S    fli/*    ftnMrA      mt    MudariiAtA 


Rhen,  atiique  suspici. 


auctoriiate 
Oppu- 
Periti»  Fran. 


Gommentarias. 


hanc  sententiam  Irensi  loous,  lib.  ii,  oap.  5.  Q 
Domini    nostri    nomini,    inquit,    subjecta    sunt 
omnia.  Et  propter  hoo  Judsi  usque  nunc  hao  ipsa 
advocatione  dsmonas  eCfugant.  Pam. 

(37)  Si  ittis.  Sensus  obscurior,  sed  tamen  hio 
est  :  oredite  illis,  cum  adjurati  a  nobis  verum 
dicunt;  si  enim  liceretillis  mentiri,  quando  homo 
Ghristianus  veritatem  vobis  probare  vult,  facerent 
certe  ;  ne  vos  tam  fructuosos  sibi  amitterent,  imo 
ne  a  vobis  ipsis,  olim  forte  Ghristianis,  ab  aliqua 
possessione  sua  deturbareotur.  Hav. 

(38)  LaRSae  publicasei  ma»tm3sRom.  r.  Mirum  non 
advertisse  hanc  lectionem  Rigaltium  aliosve,  sed 
edidisse  lassas  maxime  Rom.  r.  Tria  enim  diluit; 
crimen  primo  Isss  religionis,  quam  gentes  passim 
observant^  tum  imprimis  Romans,  qus  certe 
distabat  a  cynocephalis  et  inquinamentis  iEgyptio- 
rum,  licet  nonnunquam  etiam  Homae  receplis. 
Tertio  titulum  isss  augustioris  majestatis  Gssaris 
sc.  de.quo  0.  28,  cui  et  gentium  et  Romanorum  n 
dii  subjecti.  Debemus  hanc  et  plurimas  lectiones 
Cod.  Fuld.  in  quo  taesa  pubtice  et  maximse  R,  r. 
Sed  notum  in  mss.  compiuribus  diphtongos  non 
ita  accurate  notari.  Hav. 

(39)  Ptato.  Quem  respicere  puto  Lucianum  in 
lacromenippo,  p.  2T7 ;  0\  Sl  IjiTcaXtv  lici8ai|/iXtu(5- 
(levoi,  icoAAou<  TB  auxouc  ait4<patvov  xal  SteXdfxcvot, 
t6v  jiiv  Tiva  itpwTov  Otiv  iTitxAXoTv,  toTc  tk  xk 
«tuTspa,  xal  Toka  Ivtfiov  ttjc  et^TijToc*  i.  e.  «  E 
diverso  alij  liberaliores,  multos  deos  faciebant ; 
quibus  divisisy  hunc  quidem  primam  deum  nuncu- 


pabant ;  illis  secundas  aut  tertias  divinitatis  parteB 
tribuebant.  >»  Quos  ad  .triginta  millia  multiplioavit 
Hesiodus  : 

Tplc  Y^P  H-^ipioC  tlartv  iwt  vOovl  •JtouXuCoTtJp^i 
'AOdvaTot  Z7]v^<  ^uXaxti  6vt)t5>v  dvOpo^nuv. 

Ut  non  immerito  certos  atque  incerloi  prodiderit 
Varro,  et  ex  illo  Prosper  Aquit.  Prom.  et  Pradict. 
III,  38.  At  quorsum  illi  ?  cum  jam  Socrates  pronun- 
tiaverit  non  indigere  Deum  illis  nec  eorum  olxt(atc 
XatToupYixt<,  propriis  cujusque  officiis,  ut  ex  ipso 
Platone  notavit  Theodoretus,  Gr.  Aff.  Cur,,  p.  110. 
Hav.  —  Ptaio  Jovem  Magnum.  Bunc  Platonis  iooum 
sic  recenset  Athenag.  Magnus  ille  dux  in  cqbIo  Ju- 
piter,  volucrem  reperit  ourrum  [qus  ipsa  verba 
citat  orat.  ad  eent.  D.  Just.]  exornans,  orans,  et 
curans  omniu.  nuno  autem  consequitur  exercitui 
deorum  atque  damonum.  Illud  vero,  inquity  noa 
ad  eum  qui  Saturni  filius  esse  dicitur,  pertinet  Jo- 
vem  ;  nomioe  namque  ipso  conditor  rerum  uni- 
versarum  designatur.  Deciarat  id  ipse  Plato.  Nam 
oum  non  [sic  lego]  haberet  aliud  quo  eum  signifl- 
canter  appellaret,  vulgari  et  usitato,  minime  autem 
proprio  L)ei  nomine,  evidentioris  designatioDiB 
gratia  est  usus,  adjeoto  insuper  verbo  Magnus,  ut 
diecerneret  ccalestem  a  terreno,  ingenitum  a  ge- 
nito,  Paucis  idem  repetitur  ab  Arnobio  lib.  i,  adv. 
gentes,  vel  ex  appeilatione  qua  Jupiter  Opt.  Max. 
dicitur  et  habetur.  Pam.  .    . 

(40)  Ad  cadum.  Demonax  apud  Lucianum,  invi- 
tatas  ab  amioo  adesset  illi  ad  fanum  ifiscalapii  pro 


^mmm 


s. 


477 


APOLOGETIGUS  ADV.  6ENTES. 


478 


ret  orans  (41),  418  alius  lacunaria  (42),  alius  A. 
■aam  aaimam  (43)  deo  suo  voveat,  alius  hirci  (44). 
Videte  enim  ne  et  hoc  ad  irreligiositatis  elogium 
concarrat  ",  adimere  libertatem  reiigionis  et  in- 
terdicere  optionem  divinitatis,  ut  non  liceat  mibi 
colera  quem  velim^  sed  cogar  colere  quem  nolim. 
Nemo  86  ab  invito  coli  volet  ^,   ne  homo   qui- 


dem ;  atque  adeo  et  iEgyptiis  permissa  est  tam 
vanaB  superetitionis  potestas,  aYibus  et  bestiis 
conscerandis,  et  fcapite  damnandis  qui  aliquem 
hujusmodi  deum  occiderint;.  Unicuique  etiam 
proviociffi  et  civitati  suus  deus  est,  ut  Syri® 
Atargatis  (45),  ut  Arabis  419  Dusares'  (46),  ut 
Noricis   Belenus  (47),   ut  Afrios  Coelestis  (48),  ut 


*  Bzcurrat  ms.  JL  B,    ^  Nellet  Fran. 


Variss  lectiones. 
Gommentarins. 


filii  salote  oraturo,  Ildcvu,  Iot),  xuo^v  i^^  xov 
'A9xXi}'ici6v,  el  fJLi{  StSvttTat  xdivxeuOsv  -^[Jiwv  c^^ouivcuv 
dxoiSstv  «  Yalde  surdum  deum  narras,  inquit,  si 
etiam  hio  nos  non  audiat.  »  Hav. 

(41)  AUus  nubes  numeret  orans.  Ghristiani  ple- 
rumque  ooDveniebant  in  areis,  ibique  orantes  cce- 
lum  auspiciebant  absque  aris,  absque  staluis;  eos 
igitur  ethnici  deridebant,  quasi  nubes  orando  nu- 
merarent,idcirco  Tertullianus  absurditatem  absur- 
ditate  alia  rerellit.  Nos,  inquit,  nubes  numeramus,  B 
vos  lacanaria  tempiorum  nempe,  sive  Gapilolio- 
ram.  8io  ipse  i,  pag.  37  :  Coalum  apud  fiapitolium 
quaritis,  nubila  de  laquearibus  exspectatis.  Pam. 

(42)  Alius  lacunaria.  Pertinet  ad  gentiles,  apud 
quos  deaurata  erant  templorum  laquearia  (Vide 
Lips.  lib.  III,  de  Magn.  Rom.  cap.  5.  Meurs.  de 
Luza  cap.  Xlij  et  Rycq.  de  Gapitolio  p.  200)  et  in 
quos  repercutit  id  quod  Ghristianis  et  Judadis  obji- 
ciebant  nubes  numerare.  Ipsi  enim  illi  sacrifican- 
tes  in  Gapitolio  manibus  non  tantum  sursum  leva- 
tisysed  et  pedum  digitis  insistentes  arecti  stabant, 
quasi  lacunaria  numerarent.  Martialis  de  iEthonte 
L  XII,  ep.  78  : 

Multis  dam  precibasj  Jovem  ealatat, 
Stant  Bummos  resapmaB  usque  in  ungaes, 
^thos  in  Capitolio  pependit.  Hav. 

(43)  Alius  suam  animam.  Propterjin  lib.  Epigr : 

Ouid  Tovat  Domino,  quisqne  bene  corde  volutat,  p 
Ipsum  se  totum  preeparet  et  Toveat,  ^ 

Major  enim  offerri  nequit  hostia  mentis  in  ara, 
Nec  Christi  ex  tempio  Buavior  exit  odor. 

Ezpressit  lliad  Augustini  :  «  Quisquis  bene  cogita^ 
quid  Deo  voveat,  et  qu»  vota  persolvat,  se  ipsum 
voveat  etreddat.Hoc  exigitur,  hoc  jubetur  :  imago 
Caesaris  reddatur  C®6ari,imago  Oei  reddatur  Deo.» 
At  vero,  ut  pulcbre  Philo  JudflBUs  ait  in  libello, 
Quod  Deter.  Pot.  Invidi,  eto.  JleTtXdivTjTat  xal  oSroc 
icp6<  ia^6ciav  6Sou,  etc. ,  i.  e.  «  Aberravit  ille  a 
via  pietatis,  in  ceremoniis  sanctitatem  coUocans, 
et  dona  dans  ei,  qui  bis  nun  capitur,  nec  unquam 
alia  accipit,  et  adulans  ei,  qui  palpari  non  potest, 
quia  culta  vero  delectatur,  cum  anima  solum  et 
unicum  saorificium  offert,  nempe  veritatem ;  adul- 
terinum  autem  aversatur,  quales  sant  ostentatio- 
nes  opum  externarum.  »  Hav. 

(43)  Alius  hirci.  Fuid.  a^tti^  hircum,  Respicit 
sacrificia,  de  Idol.  c.  6,  sed  alio  sensu  :  «  Golis  ]) 
autem  non  spiritn  viiissimi  nidoris  alicujus,  sed 
tuo  proprio ;  nec  anima  pecudis  impensa,  sed  ani- 
ma  tua.  »  Solebat  autem  hircus  vel  caper  cum 
Pani,  tum  Baccho  immolari.  Notas  in  vastantem 
vineas  Dominitianum  versioulus  apud  Suetonium, 
cap.  14  : 

Ki|V  (Jit  odiYl[\<  M  ^{|[av,  6'{ji(i)<  Ixi  xapicocpopijvb), 
*0(T9ov  imnzildai  KaCvapt  6uo{&&v(|), 

QoaBi  dicas  Latine  : 

Rode,  caper.  vitem.  tamen  hine  cum  Btabis  ad  aram^ 
In  taa  quod  fondi  comaa  posait,  erit. 

GemmflB  rem  deolarant,  qaarum  una  ex  Choolio» 
altera  ex  Gorlaeo  matoata.  Dact.  i,  21. 


(45)  Syrim  Atargatis.  Ita  restitui  ex  God.  Fuld. 
optimo,  qui  habet  Adurgatis.  Cui  leclioni  accedit 
testimoniuro  ex  lib.  ii  ad  Nation.  c.  8  :  ■  Quanti 
sunt  qui  norunt  visum  vel  auditum  et  Argatim 
[leg.  Atargatim]  Syrorum  :  Coeiestem  Afrorum,  »  ut 
recte  ibidem,et  ex*ilIo  huno  locum  emendat  Gotho- 
fredus.  Varia  enim  nomina  sortita  erat  beeo  Dea. 
Strabo  in  fine  lib.  xvi  :  Al  81  xwv  6vo(xiTo)v  {xeTa- 
irctiffeK,  xat  {jLiXtora  xwv  Pap6apixwv  iroXXat*  xa- 
Oairep  x6v  Aapii{x7)V  AaptTov  ixaXeaav,  xov  81  P-^p* 
Jtptv  llapuffaxtv,  'AxapYaxtjv  81  xtjv  'Ae^pav  [*AoA- 
avp  corrigit  Gasaub.  ad  Atbaniei  lib.  viii,  o.  8]. 
Aepxtxta)  81  a^xTjv  Kx7)(Tfa^  xaXeT  i.  e.  c<  Nominum 
enim  mulationes  permults  sunt^praeserlim  Barba- 
rorum,  quemadmodum  Dariacem  Darium,  Pharzi- 
rim  vero  Parysatim,  Atargatam  Atharam  dixerunt: 
quam  Gtesias  Derceto  vocavit.  •  Yocatur  et  Der- 
ceto,  seu  Dercetis  ab  Ovid.  Metam.  iv,  45 ;  et  Plinio 
Nat.  Hist.  V.  13,  et  apud  Hyginum  mater  Semira- 
midis  nomine  faoo  vocatur  Fab.  223  :  «  Quem  fecit 
Semiramia  Dercetis  filia.  »  lila  vero  Dea  Atargatis 
isto  nomine  praecipue  colebaturinurbeSyriss  Bam- 
byca.  Strabo,  lib.  xvi  :  Ticipxeixai  81  xou  Tcoxafiou, 
ayo(vou<  xixxapa;  8tiYouaa  ^  Ba}jL6ux7)  ,  ijv  xat 
"fiSeffffav  xai  Upiv  ir^Atv  xaXoufftv  Iv  fi  xip.taat 
xtJv  lup(av  e*^v  xtJv  'AxapYaxtv,  i.  e.  «  Quatuor 
schcenorum  spatio  transfiumene8tBambyoa,quam 
Edessam  et  Hierapolim  quoque,  id  est  Sacram  ur- 
bem  vocant.In  ea  Atargatim  Syriam  Deam  colunt.» 
Quaa  lepidam  fabellam  esurientibus  GraBcuIis  prse- 
buit  apud  Atheneeum,  1.  viii,  o.8 :  *Oxt  rdtxic  "h  xwv 
Zupojv  ^affCXtffaa  ovixox  ^v  ^^ofOL-^o^,  &vzz  xTjpu^ac 
Sxzp  raxt8oc  |JLi)84va  tv6uv  l(je(«tv,  'jtc'  i-pola^  8e 
xouc  TcoXXouc  a'jxi?iv  fikv  'AxlpYaxiv  dvofidfcljeiv  , 
t^eucov  81  dlic&^e(T6ai,i.  e.  «  Gatin  reginam  Syrorum 
in  tantum  obsoniorum  avidam  fuisse,ut  edicto  per 
prsconem  vetuerit,  piscibus  £xep  raxt8oc,  i.  e. 
prseter  Gatidem,quemquam  vesci  :  rerumque  igno- 
ratione  multos  et  illam  Atergatim  vooavisse,  et  a 
piscibus  abstinuisse.  »  Adde  Duoianum,  de  Dea 
Syriaf  p.   884.    De  Astarte  vero  etillis  numinibus 

SueB  sequuntur  consule  hoc  loco  Junium  et  la 
erdam,  ex  quo  pleraque  interpretes  Minuciani,  et 
Pithoeum  in  Subcisiv.c.  3  et  4 ;  Floridum  Sabinum 
Subcisiv»  II,  7;  Scaligerum,  de  Emendatione  Tempo- 
rum,  in  Fragmentis,  p.  27;  Kippingium,in  Anttqu. 
Rom.  \.  i^c.  6,  et  in  primis  Seldenum,  de  Diis 
Syris.  Vnlgatae  editiones  sio  habcnt  Syrise  Astaries. 
Ald.  Astartis.  Hav. 

(46)  Dusares.  Ita  scribe  cum  Fuld.  qui  Duzares. 
Nam  duo  numina  Arabes  in  primis  coiuisse  viden- 
tur  Obodan  et  Dussarem^  ut  recte  observat  Gotho- 
freduB  ita  emendans  Obodanedussirem  quod  in  lib. 
ad  Nationes  occurrit,  prsterque  ostendens  ex  He- 
sycbio  Dusarem  esse  Raccbum.  Barr.  et  Rhen. 
Diasares.  Vulg.  Disares.  Hav. 

(47)  Noricis  Betenus.  Male  Ald.,  Norico  Tibelenui 
et  Pamel.  Norici  Belenus.  Sed  scribendum  forte 
Norico  Aeknus,   at  conveniat  oum  reliquis.  Hujus 

Dei  mentio 

(48)  Africas  Caslestis.^iiec  h^Jus  deao  silentium  est 

apud 


479 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APQLOGETICA. 


480 


MauritaniaB  Regali  8ui  (49).  Romanas,  utopiaor,  A  P^r  ipsain  quoque  Kaliam  munioipali  conseora- 
provincias  edidi,  neo  tamen  Romanos  deos  MO  tione  centur  :  Gasiniensium  DeWentinns  '^ . 
earum,  quia  Romse  non  magis  colonturyquam  qui      Narniensium  491  Visidianus,  iGsculanorum  (50) 

Yariae  lectiones. 

^^  Haec  est  scriptura  cod.  Fuldensitf  quam  probavit  Haverc.  Nampro  Gatiniensium,  alii  :  GaBiaaenium, 
Gasianentium,  Grustuminensium,  —  pro  Delv.  al  Belventinus,  —  pro  Narn.  ^Vis.  al.  Narnensium 
Viridianus,  —  pro  iGsc.  al.  Asculanorum  (Retnesius  conj»,  FcBsaianorum),  —  pro  Nortia  aL  Norsia,  Nor- 
cia,  Nursia,  Nurscia,  Nersia,  —  pro  Ocric.  al,  Otriculanoram,  Gericulanorum,  —  oro  Batr.  Hostia  al, 
Sutr.  Nortia. 

Commentarius. 


Dei  mentio  sspe  in  Inscriptiofiibus  occurrit  apud 
Gruterum  et  Reinesium,  qui  postremus  ad  inscri- 
ptionem  51,  lib.i,notat  Noricis  tribui  a  Tertulliano 
quod  in  conflnio  Norici  et  Illyrici  essent  in  agro 
Giarnorum,  Venetorum  pars  et  eQmuli  quondam, 
hodis  subditi,  Aquileienses.Erat  enim  hoc  tutelare 
numen  Aquileis  urbis,  quod  cum  clarissime  pa- 
tet  ex  Gapitalini  loco  in  Maiiminis,  quem  addu- 
cunt  interpretes,  tum  etiam  ex  inscriptionibus  ibi- 
dem  reptrtis,  quas  cum  Deo  suo  Beleno  examinat 
et  explicat  ibidem  doctissimus  Reinesius.  Gui  suo 
mprito  addi  debet  Jac.  Nicol.  Loensis,qui  ex  ruinis 
Aquileiensibus  plurimas  inscriptiones  congessit  et  B 
de  Beleno.  Noricis  et  Aquiliensibus  disserit  co- 
pioseMiscell.  Epiphiilid.  i.  v,  c.  15,quemque  Lam- 
pasi  suffi  GriticaB  inseruit  laboriosissimus  antiqui- 
tatis  vindex  Gruterus  in  Supplemento  tomi  quin  i. 
Preterea  Scaliger,  Lection,  Auson,  lib.  i,  cap.  40; 
Le  Moyne  Notis   ad    Varia  Lacra,  p.  622,  et  deni- 

aue  Philippus  a  Turre  in  Monumentis  veteris  Antii. 
AV. 

apud  criptores.  Erat  vero  Juno,  Gartbagenis  tute- 
iare  numen.Videqu8eBupranotavimu8aac.l2et23. 
De  qua  varisB  etiam  inscriptiones  occurrunt  apud 
Gruterum  et  Reinesium,  etiam  Loensis  iile  modo 
laudatus  pulcherrrimum  capul  coegit,compilatu8  a 
posteriorious  scriptoribus,  fib.  vii,  13.  Exstantque 
m  gemmis  Gorl.  n,  566,  et  nummis  monumenta. 
Hujus  meminit  etiam  Prosper  Aquitanua  de  PrO' 
missionib.  et  PaBdictionib.  1.  iii,  c.  38,  memorabile 
eju8  tempium  describens,  et  mirandam  rem  quam  q 
ipse  oculis  suis  usurpavit.  Locum  integrum,utpote 
legi  dignissimum  nec  ab  interpretibus  Tertulliani 
animadversum  ascribere  haud  gravabor  : «  Apud 
Africam,  Garthagini  GGBlestis  inesse  ferebant  tem- 
plum,  nimis  amplum,  omnium  deorum  suorum 
adibuB  vallatum.  Gujus  platea  lithoatrata,  pavi- 
mento  ac  pretiosis  columnis  et  mcBnibua  decorata; 
prope  in  cfuobus  fere  milibus  passum  protendeba- 
tur.  Gum  diutius  clausum  incuria,spinosa  virgulta 
circumseptum  obruerent,  veiletque  populus  chri- 
stianns  usui  verae  religionis  vindicare,  dracones 
aspidesque  illic  esse  ob  custodiam  templi,  eentilis 
popuius  clamitabat.  Quo  magis  Ghristiani  Tervore 
succensi,  ea  facile  omnia  amoverunt  illaesi,  quo 
templum  auo  vero  coBlesti  Regi  et  Domino  oonse- 
crarent.  Nam  cum  sancta  PaschaB  solemnis  agere- 
tur  festivitas,  collecta  illic,  et  andique  omni  curio- 
sitate  etiam  adveniens  multitudo  sacerdotum 
multorum,  pater  et  dign»  memoriss  nominandus  j) 
antistes  Aurelius,  ccBlestis  Jam  patria  civis,  ca- 
thedram  illic  loco  GoBlestis  et  habuit  et  sedit.  Ipse 
tuno  aderam  cum  sociis  et  amicis,  atque  (ut  se 
adolescentium  astas  impatienscircumquaqueverte- 
batjdum  curiosi  singula  qusquepro  magnitudine 
inspicimus,  mirum  quoddam  et  incredibile  nostro 
80  in^essit  aspectui,  titulus  aeneis  grandioribasqae 
littens  in  frontispicio  templi  conscriptas  :  Aurelius 
pontifex  dedicavit.  Hunc  legentes  popali  miraban- 
tur.  Praesa^o  tuno  spiritu  acta,  quaB  praBscius  Dei 
ordo  oerto  isto  fine  conoluserat.Gumque  a  quodam 
pagano  faJeam  vatioinium,  velut  ejasdem  GcBlestis 
proferreturi  quo  rarBas  et  via  et  tempia  priflco 


sacrorum  ritui  redderentur^  ille,  inquam  verus 
Deus,  cujus  propheticavaticinia  nesciunt  omnino 
mentiri  nec  falldre,  sub  Gonstantino  et  Augnsta 
Placidia,  quorum  nunc  Filius  Vaientinus  pius  et 
Ghristianus  imperat.  Urso  insistente  tribuno,  om- 
nia  iila  ad  solum  usque  perducta,  agrum  reli^ait 
in  sepulturam  scilicet  mortuorum :  ipsamque  viam 
sine  memoria  sui,  nunc  Vandalica  manus  evertit.» 
Eamdem  deam  peplo  ornari  soiitam  docet  Trebel- 
lius  Pollio  in  Gelso,  qui  inter  tyrannos  numeratur, 
28  :  «  Gelsum  imperatorem  appeliaverunt,  peplo 
Deae  Gaslestis  ornatum.  »  Etiam  apud  Ammianom 
Asclepiades  philosophus  Deas  GoBlestis  imagunculum 
secum  ubique  tulisse  dicitur,  adeo  ut  inae  cognos- 
ceretur.  Nec  dubium  sane  unde  h^Jus  cultus  Gar- 
thagine  invaluerit,  cum  nota  sit  omnibusPhcBniciB 
Dido,  atque  ita  diserte  soribat  Paasanias,  in  Atti- 
cis  :  IIpcoxoK  l\  dvBpo^iKov  'A(T9up(oiCy  elo.,  i.  e. 
«  Primi  omnium  mortalium  Assyrii  GcBlestem  co- 
luerunt  :  a  quibus  Papbii  in  Gypro  acceptum  sa- 
crorum  ritum,  cum  PhcBnicibus,  qui  in  Palsstina 
Ascalonem  urbem  incolunt,  PhoBnioes  cum  Gytbe- 
riis  communicarunt,  •  in  Atticis  p.  14,  ed  Wech. 
1583.  QuaB  licet  ibi  at  Venus  celebretur,  tamen 
nihil  obstat,  quo  minus  Junoni  etiam  suo  Afri 
applicaverint,  nam  ita  Coelestisei  Juno  et  Luna  et 
VenuB  vooantur.  Lucianus  in  Diologis  MeritriCj 
dial.  7  :  ''Av  Sti  toioutov  ipaorfjv  tOptdjuv,  etc,  i. 
e.  «  Ergo  si  talem  amatorem  posthac  inveniamus, 
Musarium,  qualis  hio  GhaBrea  est,  immolare  opor- 
tebit  no8,PuoIioa3  quidem  Veneri  capram  candiaam, 
GcBlestis  autem  et  ei  quas  in  Hortis  est,  Juvencam 
utique.  >»  Hav. 

(49)  MauritanuB  reguli  sui.  Lactantius,  i,  15 : 
•  naBC  scilicet  ratione  Romani  GaBsares  soos  con- 
8ecraverunt,et  Mauri  reges  buos,  »  et  paulo  post, 
«  Mauri  Jubam.  »  Gypriani  similis  iocus  est,  sed 
utroq[ue  rotundior  Minucius  :  «  Et  Juba  volentibus 
Mauris,  Deus  est.  »  Huc  refero  Spartiam  iooum, 
ubi  crudelitatem  imperatoris  Severi  nolat:uHorum 
igitur  tantorum  ac  tam  illustrium  virorum  inte> 
fector,  ab  Afris  ut  deus  habetur.  »  Erat  enim  ge- 
nere  Afer,  unde  de  illo  AuBonius  : 

Punica  origo  illi,  sed  qni  virtate  probaret 
Non  obetare  locnm,  cum  valet  ingeninm.  Hav. 

(50)  ^sculanorum.  Nonnulli  ut  Bigalt.  legunt 
Asculunorum,  8ed  aliter  lib.  ad  Nal.  Aid.  Herala. 
Rhen.  et  ms.  L.  B.  Repone  Fgsulanorum,  ex 
emend.  Reinesii.  Fuit  enim  Ancharia  bou  Ancaria 
locale  Etrusci  hujus  populi  numen,  qui  imagioem 
seu  signum  ejus  colebat.  Quod  clarisBime  patet  ex 
inscriptione  inventa  FaBsuIis  antiquo  EtrunaBoppi* 
do,  quflB  collapsam  vetustate  seu  alio  casu  imagi- 
nem  deas  civis  nobilis  privato  sumptu  reBtitotam 
dioit : 

L.  MAOILIUS  L.  F;  PAVIU 
NV8  VABI8GUS.  III.  VIE 
BIGlfUM  ANCHARLS 

avA  PBQ.  Rvsrrrv. 

L.  D.  D.  D. 

Publicavit   Keines.  in  Inserivt.  1.   iit   inBer.  23. 
HiUuB  De«  numine  afflatos,  eJuBTe  mixiiBtroB  fbiflM 


m 


APOLOGETIGUS  ADY.  GENTES. 


482 


ADoharia,  Volsiiuensiam  Nortia  (51),  .Oorioalano-  J^ 

ram  Valentia,  Sutrinorum  Hostia  (52),  Faliacorum 

in  honorem  patris  Guris  (53),  unde  accepit  cogno- 

men,  Juno.  Sed  nos  eoli  arcemur  a  religionis  pro- 

prietate.  Lsdimus  RomanoSy  nec  Romani  habemur, 

quia  non  Romanorum  deum  colimus.  Bene,  quod 

omninm  Deus  est,  cujus  velimus  aut  nolimus  om- 

nes  sumus.  Sed  apud  vos  quodvis  colere  Jus  est, 

pneter  verum  Deum,  quasi  non  hic  magis  omnium 

sit  Deus,  o^jns  omnes  sumus. 

CAPDT  XXV. 

ARGnMBNTiTM.  —  ImmerUo  itaque  magnUudinem  tm- 
perii  Romanorum  in  tam  immetuum  auctam  fro 
merito  religiositaiis  illorum  in  deos  censeriy  qux  id 
illii  ccnferre  potuennt,  adeoque  soli  dii  eint : 
eum  tamen  illi  et  ridiculi,  et  pudendi,  vel  etiam 


haminest  et  illi  ipsi  reges^  sine  diis  non  fuerint  : 
olim  etiam  paupere  culiu  dii  haberentur ;  ut  adeo 
non  Romani  ob  reiigiositatem  magni,  sed  ob  ma' 
gnitudinem  religiosi  facti  appareant,  Quinimo  non 
religiosos  habendos,  qui  religiones  ixdendo  facti 
sint  magni,  quandoquidem  cum  populis  etiam  deos 
eorum  devicerini,  illorumque  templa  vastarintf 
statuas  dejecerinty  sacra  aboievennt ;  quum  etiam 
itU  popuii  non  minus  religiosi  in  deos  suos  fuerint, 
gui  tamen  a  Romanis  devicti,  in  iiiorum  imperii 
summam  conflati  sunt, 

Satis  mihi  quidem  videor  probasse  de  falsa  et 
vera  divinitate,  cum  demonstravi,  quemadmodum 
probatio  consistat,  non  modo  disputationibus  nec 
argumentationibuSySed  ipsorum  etiam  testimoniia, 
quos  deos  creditis,  ut  nihil  jam  ad  hano  causam 
sit  retractandum.  Quoniam  tamen  Romani  nomi- 


peregrini  sint,  qui  {quod  muUo  cum  eale  prose-  g  ^^^     ^^    j^  ^^^^^^  oocurrit,  non   omittam  con- 
quttur)  sua  pottus  contra  Romanos  tutatt  fulssenty  »         <;    f  * 

siquaiUu  vis  inesset.  NonnuUos  quotme  eorum     gre8Sionem,quam  provocat  illa  priasumptio  dicen- 
deoi  regee  fuisse  dicit,  quo  tempore  489  tamen     tium   Romanos    pro     merito    religiositatis    (54) 

Commentarins. 


appellatos  Ancarios  patat  Turnebus^Advers.  1.  xvi, 
0.  24.  Hay. 

(51)  Volsiniensium  Nortia.  Ita  malui  scribere  cum 
God.  L.  B.  ut  et  Puld.  astipulante  mss.  Agob. 
Norsia.  Put.  Norcia,  et  clarius  ipso  Tertull.  ad 
ftation.  Vulsiniensium  Nortia,  quam  ut  Barr.  Ald. 
Her.  et  Rig.  Nursia.  ut  Pam.  Rhen.  Jun.  et  la 
Cerda  iVmta.mss.  codices  apud  Livium  et  Juvena- 
lem  variant  in  NursiUy  Nortta  et  Nurscia^  sed  olare 
iDscriptio  vetus  Florentiss  reperta  quam  protulit 
Reiaesius,  i,  131,  Nortiam  appellat  : 

UAQVJE  DE^ 

MOBTI^. 

Hoc  certe  peculiare  numen  Voisiniensium  fuisse 


librarii  in  honorem  et  in  honore.Apud  illos  quoque 
Currii  pronuntiatum  credo,  quomodo  et  in  textu 
scripsit  Rigalt.  licet  in  Notis  edatur  Curis.  Nisi 
veiis  ita  explicare  cum  Junio :  Apud  Faliscos  Juno 
honorem  habet  Patris  Guris,  imo  el  cognomen 
inde  accepit.  Rig.  etiam  God.  Fuld.  adjutus  est. 
qui  habet :  in  honorem  patris  Chumis^  et  a.  c,  J. 
Vuigati  omnes  :  /n  honore  est  pater  Curti,  unde  a. 
c.  J.  Sed  satis  patet  Tertullianum  innuere  Junonem 
Faliscorum  in  honorem  successisse  Patris  Guris 
[quo  Jupiter  nomine  dictus  putatur  ut  Guretum 
princepsj  et  simile  nomen  adeptam.  Puto  ego  vo- 
catam  fuisse  CurUimf  quod  clare  docet  Festus, 
quamvis  aliam  denominationis  ratiooem  addat  car- 
nifex  ejus  Paulus  Diaoonus.  Is  in  lit.  C  :  «  Guritira 


dooet  Livius,  apud  quem  Gincius  memorat  in  ejus  C  Junonem  appellabant,  quia  eamdem  fcrre  hastam 


templo  cUivos  indices  numeri  annorum  fixos.  Et  Ju- 
venaiis,  Sat.  x : 

Idem  popalas,  ai  Nortia  Tasco 
Favisset,  ti  oppressa  foret  secara  senectus 
Principia,  hac  ipsa  Sejanam  diceret  hora 
Aagaatom : 

ut  observavit  Lipsius  ad  IV  ilnnaLTaciti>qui  Seja- 
nam  genitum  Fuisiniis  tradit.  Hav. 

(52)  Sutrinorum  Hostia.  Kxpressi  scripturam  God. 
Puldani.  Sant  enim  nomina  quasdam  tutelarium 
dearum  Deorumque  satis  ignota  nobis,  auale  hoc. 
Quomodo  ipsa  Juno  Lucina  forsan  appellata  fuit. 
Nam  quidam,  seoundum  Isidorum,  lio.  viii,  c.  11, 
«  Junonem  dicunt  quasi  janonem,  i.  e.  januam, 
pro  pni^ationibus  feminarum,  eo  quod  quasi  por- 
las  matrum  natoram  pandat,  Id  est,  nubentium 
maritis.  »  Gorrige  :  «  Naturie  vel  natis  pandat  et 


putabant.  »  De  Diis  tutelaribus  et  topicis  consule 
etiam  Jo.  Alb.  Fabric.  Sciagr.  p.  256.  Uav. 

(54)  Religiositatis  diiigentissimx.  Ita  recte  Rig.  et 
alii  ex  mss.,  etiam  L.  B.  sic.  Nonnulli  ut  et  editi 
quidam  r.  aiiigenlissime.  Fuld.  etiam  reiigiofiiSy 
quasi  ita  ad  deos  potius  referri  debeat,  qui  in  pri- 
mis  reip.  Rom.  curam  gesserint.  In  lib.  ad  Nat.  ii, 
cap.  17,  qui  cum  Augustino  de  Civitate  Dei,  iv,  et 
Gypriano  de  Idoiorum  Vanilate  conferri  cum  hoc 
capite  debet,  est  auod  officiis  reiigionum  meruerint 
dominatum  orbis.  Ipse  hio  mox  repetit  reiigiositatis 
meritis  deputare.  De  religiositate  Romanorum  hac 
et  ob  hanc  favore,  ut  putabant,  deorum,  exstat  lu- 
culentum  Giceronis  testimonium,  orat.  30,  de  Ha' 
ruspicum  Resp.  oap.  19  :  ■  Elenim  quis  est  tam 
vecors,  qui  aut,  cum  suspexerit  in  coelum,  deos 
esse  non  sentiat,  et  ea,  quae  tanta  mente  iiunt, 
ut  vix  quisquam  arte  ulia  ordinem  rerum  ac  vicis- 


nabentium  maritis.  »  Sic  Hostiaria  vel  Hostia  vei  n  situdinem  persequi  possit,  casu  fieri  putet  ?  aut, 
simili  vocabulo  appellari  potuit,  quamvis  id  affir-      oum   dees  esse  intellexerit,  non  intelligat,  eorum 


mare  non  ansim.  Vulgati  SutHnorum  Nortia.  Sed 
^o  non  puto  Volsiniensium  Nursciam  Sutrinorum 
Ifortiam  ruisse  Deam,  cum  varia  apud  omnes  auc- 
lores  mss.  lectiones  ostendant  satis  eamdem 
deam,  nominis  vero  variam  fuisse  pronuntiatio- 
nem.  Hav. 

(53)  In  honorem  Pairis  Curis  ei  a.  c.  J.  Ita  et 
hsc  ipsa  antiquitate  fere  obruta  ex  mss.  restitue- 
niDt  Jun.  et  Rig.,  ita  etiam  God.  Agob.  Junius  ex 
Pat.  legit,  in  honore  patris  Curis,  et  a.  c.  J.  Sed 
melius  adhuc  forsan  ms.  Lugd.  Gat.  qui  in  his 
nominibos  eximiam  bonitatem  suam  ostendit. 
Iq  eo  ita  scriptum  inveni  :  «  Faliscorum  in  ho- 
nore  Patris  Corris  et  accepit  cognomen  Ju- 
00.  »  Passim  enim  in  hoc  soripto  confundunt 


numine  hoc  tanturo  imperium  esse  natum.  et  au- 
ctum  et  retentum  ?Quam  volumus  Iicet,P.  G.,  ipsi 
nos  amemuB  :  tamen  nec  numero  Hispanos,  nec 
robore  Gallos,  nec  calliditate  Pcenos,  nec  artibus 
Graecos,  nec  denique  hoc  ipso  hujus  gentis  ac  terraa 
domestico  nativoque  sensu,  Italos  ipsos  ac  Latinos, 
sed  pietate,  ac  religione  atque  hac  una  sapientia, 
quoa  deorum  immortalium  numine  oronia  regi 
gubernarique  perspeximus,omne8  gentes  nationes- 
que  superavimus.  »  Hflec  ut  orator  Gioero  :  Poly- 
bius  vero  superstitionem  magis,  ut  erat,  appella- 
vit,  addita  politica  bac  excursione,  lib.  vi,  cap. 
54,auam  Latmara  dedisse  Bufficiat :  «  Sed,  inquit, 
nulia  re  eeque  prffistare  caeteris  populis  Romano, 
arbitror,  ao  opmione  illa  quam  de  diis  habent. 


483 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  8BRIBS  I,  APOLOGETICA. 


484 


diligentiflsimffi  in  tantum  sublimitatis  49S  elatio,  j^  diis  ^^  pro  gratia  ezpenfla  est,  Steroulius,  et  Mutn- 
ut  orbem  occuparint  (55),  et  adeo  deos  eese,  ut  nus  ^*,et  Laurentinaprovezitimperium.PeregriDOB 
praster  csteros  floreant,  qui  illis  ofBcium  praBter  494  enim  deos  non  pulem  extranee  genti  magis 
cateros  faciant.  Scilicet  ista  meroes  Romanis  a     fautam  (56)  voluisse  quam  suae,  et  patrium  Bolum, 

Varise  lectiones. 

'^  Fr.  Jun,  Rig,  et  Hav.  a  Rom.  diis;  Cod.  Fuld,  Scil.  istc^  merces  Romano  nomini  a  deis  praerogatiya 
exp.  est.    *'  Al.  Sterculus,  Sterculius  —  Mutinus,  Mucunius. 

Gommentarius. 


Atque  adeo,  qu»  res  apud  reliquos  mortales  vitio 
vertitur,  ea  ipaa  continere  Rom.  remp.  mihi  vide- 
tur  :  Buperstitionem  dico.Nam,  quod  merito  multi 
mirentur,  usque  eo  apud  hos  superstitio  in  majus 
est  exaggerata,et  cum  in  privatam  hominum  vitam, 
tum  in  publica  consilia  est  inducta,  ut  non  queat 
magis,quod  equidem  multitudinis  causa  factum  ab 
illis   existimo.  Enimvero  si  ex  solis  sapientibus 
oonstitui  possit  respublica,  esset  fortasse  totum 
illud  genus  non  necessarium  :  nuno  quum  omnis 
multitudo  sit  levis,  plena  illicitarum  cupiditatum, 
ira  ffistuet  preecipiti,  et  ad  vim  iracundia  impella- 
tur;hoc  restat,  ut  terroribus  nec  manifestis  et  R 
ejusmodi  terribilibus  figmentis  vulgus  oohibeatur.ii 
Aliter  vera  constat  religio,  qusa  non   metu  jXBnas 
tanquam  amore  boni  ueum  colens  ultro  Numen 
habet  propitium.  Hino  Moses,  Deuteron.  iv,  6,  7, 
8,  vel  bostes  prsBdicare  facit  Israeli  felicitatem,  ut 
dicant  :  Hic  tpse  populus  sapiens  vere  ei  magnus 
est.  Scilicet,  ut  ipse  addit :  Quis  magnus  adeo  po^ 
pulus,  cui  tam  propinqui  dii  sunt^  etc.  Disputaut 
itaG[ue  licet  de  successu  rerum  ex  religiositate  Ju- 
dae:,  R.  Lipman.  in  iib.  n.  122,  p.  158,  et  R.  Albo^ 
cap.  25,  orat.  3 ;  Sopher  Ilclcar.  p.  14,  ex  vers.  Ge- 
nes. :  «  Vere  magnus  est  popuiuB  Dei  dominator 
orbis,  quoniam   subjiciantur  necesse  est  omnia 
regna  Domino,  cujus  soeptrum  ex  Sione  missum 
Moabitarum  populatur  limites  filiosque  Sethi  de« 
bellat.  »  —  (c  Hio  tanta  deorum  iila  turba  certo- 
rum   atque  inoertorum,  quos  Varro  prodit,   illi 
etiam  proceres  etelecti  dii  cum  ipsi  rege  suo  Jove 
fulmina  vibrante,  consilio  potentiaque,  ut  eorum  Q 
cultores  ferunt,  metuendi,  armisque  terribiles,  hic 
aliquid,  si  non  pro  mundo,  saltem  pro  se  oporte- 
bat  agere  :  ne  soilicet  unus  eos  perderet  cruciQ- 
xuB.  Periisse  vero  et  nos  noTimus,  et  David  pro- 
pheta  GonQrmat,  dicens  :  Periit  memoria  eorum 
cum  strepitu,  et  Dominus  in  aQternum  manet.  » 
Verbasunl  Prosperi  Aquitanici  de  Prom.  et  Praed. 
iib.  in,  cap.  38.^  Itaque  de  Romanis  recte  Noster 
infra  h.  c.  «  Bed  quam  vanum  est,  fastigium  Ro- 
mani   nominis  religiositatis  meritis  deputare.  » 
Refutat  idem  in  flne  cap.  «  Gerte  non  potest  fidei 
convenire,  ut  religionis  meritis  excrevisse  videan- 
tur,  qui,  ut  suggessimus,  reli^ionem  aut  videan- 
tur,  qui,  ut  sugs^essimus,  religionem  aut  laedendo 
creverunt,  aut  crescendo  laBserunt.  •  Hav. 

(55)  Ut  orbem  occupparinl.  Propter  istam  suam 
scilicet  religiositatem.  Huo  refert  Havercampius 
elegantem  sculpturam,  ubi  iEneadum  genitnx 
inter  victricia  Romanorum  suorum  signa  conspici-  j) 
tur  comitata  Diis,  Jove,  Neptuno,  Vuloano  et  Mer- 
curia,qui  illi  imperium  orl^is  terrarum  confirmare 
videntur. 

Notanda  quoque  venit  antiqua  haeo  inscriptio, 
quam  memorant  Gruterus  p.  83,  num.  45  et  Bois- 
sarius  part.  iii,  Antiq.  Rom.  120  :  sbgulo.  feligi. 

PHISIAS.  SACERDOS.  ISIDI.  8ALUTARIS.  CONSZGRATIO. 
PONTIPIGIS.  VOTIS.  ANNUANT  DII.  ROMAN^  RKIP.  AR- 
CANAQUE.  URBIS.  PRiESIDlA.  ANNUANT.  QUORUM.  NUTU. 
R0M4N0.  IMPERTO.  REQNA .  CESSERB.  Et  hiuC  OSt,  quod 

in  operosa  illa  epistola  quam  pro  Ara  Victoriaa 
dedicanda  ad  imperatores  Valent.,  Theod.  et  Ar- 
cad.scripsit  Symmachus,  ita  loquens  introducatur 
Roma :  «  Hic  cultus  in  leges  meas  orbem  redegit.» 


At  vero  haud  ita  credulus  Plutarchus,  vicissitu- 
dini  rerum  asoribit  et  FortuniB  imputat.  Itaqae 
lib.  I,  cap.  4  :  «  Quod  enim  operis  nostri  proprium 
est,  nostroque  tempore  mirandum  accidit,  hoo 
iilud  est :  quod  sicut  prope  universas  totius  qua 
habitatur  orbis,  in  unam  partem  inclinavit,  atque 
omnia  ad  unum  eumdenrque  scopum  vergere  coe- 
git :  ita  et  nos  scriptione  hao  sub  unum  qaasi 
conspeotuffl  lectoribus  ponimus,  qoonam  se  modo 
ad  operis  hujus  universi  consummationem  ipsa  se 
Kortuna  gesserit.»  Gum  potius  studia  beiii  et  (jacis 
illos  in.tam  alto  fastigio  locarint,  morumaue  inte- 
gritas,  ut  disputat  Augustinus,  lib.  v  de  Cliv.  Dei, 
cap.  1.  Imo  sanctius  et  verius  judicat  PrudeQtius 
Deum  barbaros  per  illos  emolliisse,  omnes(}ue  po- 
pulos  uno  illo  RomanaB  ditionis  vinoulo  ilhgasee, 
ut  simui  Ghristo  Domino,  lapidi  sine  roanuum 
opera  abscisso,  subjicerentur,  fatusque  illorum 
ao  ilio  contereretur.  Notandi  sunt  versus  ejus  in 
S.  Laurentii  Passione  a  versu  419  et  deincepe,  ut 
et  hi  contra  Symmachum,  lib.  ii,  582  : 

Vi9  dicam,  qua  causa  tuos,  Romane^  laboreB 
In  tantum  extulerit  7  queis  gloria  foDtibas  aacta 
8ic  eluat,  impositis  ut  mundfum  frsBnet  babeois? 
DiBCordes  linguis  populos,  et  ditsona  cullu 
Regna  voiens  sociare  Deus.  subjungier  uni 
Tmperio,  quidquid  tractabile  moribus  esset, 
Concordique  jugo  retinacula  mollia  ferro 
Conatituit,  quo  corda  hominum  conjuncta  teneret 
Religionis  amor,  nec  enim  fit  copufa  Chrieto 
Digna,  nisi  implicitas  eociet  mens  unica  gentes. 

Hav. 

(56)  Magis  fautum.  Digna  ascribi  sunt,  qoae 
Pompouius  Lffitus  ex  veteribus  observavit  in  Rom. 
Hut.  CompendiOy  cap.  de  Magn.  Imp.  Rom.  in  fine. 
«  Belio  Punico  secundo  M.  Maroellus,  devictis 
Syracusis,  ostenditopes,  et  gigua  intulit  et  deorum 
simulacra  :  in  ouo  reprehensus  est  a  Q.  Fabio 
Maximo,  quod  relinquere  debuisset  deos  suis  ira- 
tos,  ut  ipse  prius  focerat  de  Tarentinis.  Verum  in- 
valuit  consuetudo  Mareelli.Nam  longe  antea  captis 
Veiis,  M.  Furius  Camillus  Veientanam  Juoonem 
intulit  urbi.  «  Bt  ad  id  certa  interrogatiouis  for- 
mula  utebantur,  ut  ex  Livio  patet,  qui  1.  v,  c.  22  : 
«  Gum  jam  hnmana  opes  egestaB  ex  Veiis  essent, 
amoliri  tum  deum  dona  ipsosque  deos,  sed  colen- 
tium  magis  quam  rapientium  modo,coepere ;  nam- 
que  dolecti  ex  omni  exercitu  juvenes,  pure  iotis 
corporibus,  candida  veste,  quibus  deportaoda  Ro- 
mam  re^na  Juoo  assienata  erat,venerabundi  tem- 
plum  inire,  primo  reiigiose  admoventes  manus. 
Deinde  cum  quidam  seu  spiritu  divino  tactus,  sed 
juvenili  joco,  Visne  Romam  ire,  Juno  ?  annuiase 
caeteri  deam  conclamaverunt  :  inde  fabuls  adje- 
ctum  est,  vocem  quoque  dicentis  :  Velle,  audi- 
tam.  »  Quod  quamvis  hic  joco  vel  divinitus  factum 
putet,  tamen  ex  lib.  i  coliigi  potest  prn  ritu  etiam 
obtinuisse,  quod  enim  c.  55,  ubi  agitur  de  deo 
Termini  fano  non  addixere,  ■  id  in  Epitome 
simpJicius  :  «  Terminus  et  Juventas  non  addixere.» 
Unde  colligere  quis  poesit  ipsas  Numinumeffligles 
rogatas  fuisse  an  cedere  veilent,  ex  auguriis  vero 
de  responsis  ariolatum. 


«' 


485 


AP0L0GBTIGU8  ADY.  GENTBS. 


486 


in  quo  nati»  adalti,  nobilitati^  sepultique  sunt, 
tranfretanis  dedisse.  Viderit  Gybele,  si  urbem 
Romanam  ut  momoriam  Trojani  generis  adamavit, 
vernacuii  sui  scilicet  495  adversus  Arcbivorum 
arma  probecti,8i  ad  (57)  ultiores  ^^transire  prospexit 
quos  Boiebat  Grsciam  Pbrygia  debellatricem  sub- 
acturos.  Itaque  majestatis  su»  in  urbem  ooUatffi 
grande  documentum  nostraB  etiam  stati  proposuit, 
cum  Marco  Aurelio  apud  Sirmium  reipublic» 
ezempto,  die  decimo  sexto  Kalendarum  Aprilium, 


A  Arcbigallus  (58)  iile  sanotissimus,  die  nono  Ealend 
earumdem,  quo  sanguinem  impurum,  lacertos 
496  quoque  castrando  libabat,  pro  salute  impe- 
ratoris  Marci  jam  intercepti  *^  solita  sque  imperia 
mandavit  (59).  0  nuntios  tardos^  o  somniculosa 
diplomata(60),  quorum  vitio  excessum  imperatoris 
non  ante  Gybele  cognovit,  ne  deam  talem  riderent 
Gbristiani.  Sed  non  statim  et  Jupiler  Gretam  suam 
Romanis  fascibus  "^  (61)  concuti  sineret,  oblitus 
antrum  illud  Idsum,  et  sra  Gorymbantia  (62),  et 


Variffi  leciiones. 
^^  Ad  eos  ultra,  Fran.    ^^  Interempti,  SemL    ^^  Facibus,  SemL 

Gommentarius. 


(57)  Ad  uUores»  Ita  Jun.  ez  ms.  Put.  Uerald.  ex 

8U18.  Rig.  ox  Fuld.   qui  God.  mox  transferre  pro 

transire.  Pam.  ad  eos  ultra,  ut  et  La  Gerda.  Barr. 

VUro  ad  eoSy  Ald.  Rb.  ms.  L.  B.  et  Agob.  adulXe- 

ros,  Seasus  est,  recte  fecisse  Gybelem  cum  cultu 

8U0  ad  Romanos  transieos,  quod  sciverit  forte  inde 

nltores  illi  prodituros.  At  quomodo  tam  seram  pro- 

spicere  temporis  fortunam  potuit,  qus  paucos  dies 

in  fato  Aurelii  discernere  non  potuit  ?  Hio  loci  sen- 

8U3  est.  Subjugando  vero  GraBCiam  ulti  sunt  Roma- 

ni  exoidium  Ilii,  semperque  b«o  incunabula  gentis 

809  in  summo  habuerunt  bonore.  Id  patet  ez  Ta- 

citi  Ann.  I.  xii,  c.  59,  et  doctis  ibidem  animadver- 

aionibuB  Justi  Lipsii.  Late  etiam  in  boc  campo  ex- 

spatiatnr  Lucanos  sub  persona  GsBaris  in  flne  lib. 

IX.  Impinmque  Pimbriffl  factum  notat  Appianus, 

quo  reuquias  miserandi  nominis  ullo  Agamemnone 

crndelias  vastavit  vir  cognatus,  cum  a  Sylla  ipso 

in  gratiam  nrbs  acoepta  esset.  Verba  ejus  sunt  de 

BeJlis  Mithridaticia  :  lX{oi<  8c  noXiopxoufA&voic,  etc. 

i.  e.  «  Hienses  ausem  oppugnati  ao  eo  (Pimbria) 

confogerunt  ad  Syllam  t  qui  se  venturum  promisis- 

set   denunciassetque  Fimbra    abstineret  a   suis 

dedititiia,  laudavit  ille  Jam  reversos  in  Pop.  Rom. 

amicitiam  ;  nibilominus  petebat  ut  se  quoque  bo- 

minem   Romanum  reciperent  :  cavillatus  nescio 

ooid  in  cognationem  Jactatam  ab  Hiensibus  :  tan- 

dem  irrumpens  interfecit  omnes  obvios,  et  conore- 

mavit  omnia. »  Uav. 

(58)  ArchigaUus.  De  Resurr.  o.  16 :  «  Vel  Arcbigalli 
vel  gladiatoris  aut  oarniflcis  spiritu  infectum.  •  In- 
8criptio  vetus  apud  Grut.  p.  308.  c.  camerivs.  crb- 

8CEN8.  ARGHIGALLVS.  MATRiS.  DBVM  MAQNiE.  IDEM,  ET 

ATTX8.  POPVLi.  ROMANL  Ita  dicitur  Gybeles  cynsdo- 
rum  princeps.  Mox  impurissimus  le^t  God.  Fuld. 
ex  giossay  qufis  t^  sanctissimus  voluit  interpretari. 
Virgil. 

Quid  non  mortalia  pectora  cogis, 
Anri  sacra  fames  ? 

(50)  SoHta  «que  imperia  mandavit,  An  arcbigal- 
lus  iste  solito  more  deam  roffavit  seu  Jusset  tueri 
Marci  valetudinem  ?  Puto  nondum  satis  indagatam 
antiquitatem  in  hisce  iatere,  ut  quemadmodum  in 
Eleusiniis  fuit  ^px<*>^i  <}ui  rex  erat  seu  prffifectus 
mysteriis,  Henycbio  BaaiXeuc,  i'pX^^  "^'^  'AOiivjiJt 
fLt>7nf)p{a:v  icpovocov,  cui,  ut  subjecti  imperio  ejus 
adjungebantur  o\  'EiTi(jLeX7)T(xl  et  *Iepoicoiot,  de  qui- 
bua  PoUax.viii,  8,  3,  et  25,  et  prfficlare  Meursius, 
in  Eleusiniis  c.  1.5 ;  ita  etiam  hic-in  Gybeles  mini- 
sterio  tatis  galiorum  rex  seu  archigaUu9  innuitur 
qoi  snos  habeat  sacriflculos  et  minores  gallos^qui- 
bus  itidem  imperaverit  vota  facere  et  lacertos  se- 
care  pro  Aurehi  salute.  Hav. 

(60;  0  somniculos  diplomata,  Miror  quid  Pa- 
mcliuro  impulerit  ut  ad  magica  metapfaoricc  dsBmo- 
num  diplomato  comfugerit.  Simpliciter  enim  intel- 
liguntar  nunti  publici  et  diplomata,  publica,  qui- 


bus  quasi  irascitur  Tertullianus  quod  non  citius 
ad  Gybelem  et  arcbigallum  ejus  perrexerint.  Multo 
minus  huc  faciunt  oracula  quae  idem  somniat,  et 
Q  locus  Macrobii,  quem  non  intellexit,  lib.  i,  Sutur^ 
nat.((Gohsulunt  hunc  deum  et  abstinentes  missis  di- 
plomatibus  consignatis,  rescribitque  ordine  ad  ea, 
quffl  consultatione  abdita  continentur.  »  Id  enim 
vult  Macrobius  quod  fuse  in  Pseudom.  narrat 
Luciaaus.  Solebantenim  codicillos  obsignatos  mit- 
tere  ad  oracula,  quos  integros,  ut  putabant,  una 
cum  responso  dei  ad  interrogata  in  scripto  isto  re- 
cipiebant  sed  fraus  erat  mera:  arte  enim  cera  avel- 
leoatur  rursusque  imponebatur  sine  lesione  im- 
pressi  signi,  quo  modo  facile  ad  interrogata  res- 
ponderi  poterat.  Id  observans  Lucianus,  missaque 
obsignatione  accuratiore,  que  sine  evidenti  frac- 
tura  dissolvi  non  poterat,  ridioulasemper  et  aliena 
ad  interrogata  responsa  aocepit.  Hav. 

{61)  Romanis  fasoibus  illam.  Ita  reote  Heraldus 

in  notis,  deciaratque  ex  Afro   Hebrsos  imitante 

sermone,  adducit^ue  similem  Apuleii    locum.  8ed 

ipse  Virgiiius  majestatem  quamdam  in  hac  voce 

p  co^novit,  eiegantiffl  causa  adhibens  ubi  superflua 

^  aliis  videretur.  Itaque  is  yEneid.  lib.  x,  vereu  707 

Ae  velut  ille  canum  morau  de  montibuB  altis 
Aclus  aper  ; 

et  lib.  XI  : 

Ac  velut  ille,  prius  quam  tela  inimlca  sequantur, 
Continuo  in  montes  sese  avius  abiiidit  altoa 
Occiso  pastore  lupus. 

et  lib.  XII : 

Saucius  ille  gravi  yenantum  yulnere  pectua 
Tum  demum  movet  arma  leo. 

Quod  etiam  posteriores  poetas  Statium.  Valerium 
Flaccum,  Glaudianum  imitatos  abunde  docet  ele- 
gantissimus  Guilh.  Ganterus  Nov.  Lection.  iii,  26. 
Quid  multa  ?  eccum  tibi  Tertulliani  locum  omni 
exceptione  majorem  ex  lib.  ad  Nat.  ii.  4  :  «  Quod 
si  nomen  istud  [)roprium  Divinitatis  et  simplex^ 
nec  interpretatorium  in  illo  Deo.  »  Nec  audiendus 
D  hic  Aldus  aut  Jun.  aut  Scaliger,  aut   Hig.  qui  Ro- 

manis 

(^72)  jEra  Corybantia.  Nota  satis  ex  Luoretio  et 
aliis.  Ovidins  apud  Lnctant.  i,  26  : 

Pars  clypeoA  sudibus,  galeas  pars  tnodit  inanei, 
Hoc  CuretcB  habent,  hoc  uorybaQtes  opuB. 

Ubi  quffl  plura  videri  possunt  egregie  ex  duobus 
his  nummis  illustrantur,  quorum  alter  Trajani,  al- 
ter  Maximini  est,  ouos  vulgavit  praBstantissimus 
Seguin,  in  S.  N.  p.  116,  186.  Ibi  Curetes  seu  Go- 
rybantes  pulsant  clypeos  ne  incurvat©  parturien- 
tisque  Hheffl  gemitus  vel  nati  Jovis  vagitus  a  Sa- 
turno  exaudiri  possint.  Praclare  voro  ibi  non  gla- 
dli  tantum,  sed  et  sudes  apparent.  Tertium  item 
Moximini  exbibet  Patious,  in  ThesaurOf  p.  425. 


487 


TBRTDLUANl  OPfiRDM  PARS  1.  —  8BR1BS  I,  APOLOGBTICA. 


488 


jaoandiBsimam  iilic  nutriois  sas  M7  odorem  (63).  X, 
NoQDe  omni  Gapitolio  tumullum  ilium  suum  prae- 
posuisBet,  ut  ea  potius  orbi  terra  (64)  pnecelleret, 
quae  ciaeres  Jovis  texit  (65)  ?  Veiiet  Juno  (66)  Pu- 
nioam  urbem  posthabita  Samo  dilectam  ab  iEnea- 
darum  utique  genere  deleri  ?  Quod  si 


Hic  UttQt  armt 
Hie  cnrrQB  fdit,  hoc  regOQm  dea  gentibQs  esse, 
Si  qaa  sinant,  jam  tam  tendltffae  fovetqae. 

(ViRC.  jEn,  i,  16  seqq.) 

499  Misera  illa  co^juz  Jovis  et  soror  adversuB 

fata  non  valuit  plane  : 

Fato  Btot  Jupiter  ipse  (67;. 


Gommentarius. 


manis  fasdbus  canctUi^  aut  Pam.  qui  :  Romanis 
fascibiis  iUum  concuti,  Greta  a  Metello  fuit  domita  : 
Lucan.  lib.  ni,  versu  163,  de  Gssare  rapiente  fl- 
Bcum  P.  Rom. 

VictoriqQe  dedit  Minoia  Creta  Metello. 

Gausa  belii  satis  impia,  ipso  fatente  Floro  ni,  7  : 
<c  Greticum  bellum,  si  vera  volumus  noscere,  nos 


'A$si'  d  «pwvok  xac  ic6ptio<,  db$u  t6  icvftufiay 

i.  e.  «  Dulcis  vox  est  vituls,  duiois  spiritus  :  sua- 
viter  mugit  et  vituius,  et  vacca  suaviter.  »  Qav. 

(64)  Orbi  terra.  Ita  Barr.  Pam.  Rhen.  et  Rigal. 
tius  magis  commode,  quam  orbi  terrXf  quomodo 
Aldus»  Herald.  mss.  Fuld.  et  S.  B.  Gerte  apud  Se- 


fecimua  aola  vincendi  nobilem  inaulftm  ouDiditata       gainum  in  elegantissimo  SeUet.  Nttm.  libro,  p.  114 

^:»^.»  »  TT«/*«  <i««;<i  »A..A  i^l^  tMiTh^tA^t^^  iw^  ^v»#  "  ®8t  lerra  terrarumt  ut  vocem  illa  dmdit  etexpn- 
«'n"i^rqn«  nt«™  rX^^^iTbs  S  -*  nobiliB  Antjqu'arius.8ignatas  veroi.tj.  nun,l, 
fraKmenta  8 JlusU  iv  W.  :  «  Nam  quid  ego  me      ?!  "".il^i? J.L^l");?' ?.1«^*!™  Auguatum  eihi- 


fragmenta  saiiusti  iv  Histor.  :  «  Piam  auia  ego 
appeliem,  •  et  mox  :  u  Gretenses  soios  omnium 
liDcros  ea  tempestate,  et  regem  Ptolemseum  ?  •  ms. 
L.  B.  fadbus  concuti.  Hav, 

(63)  Jacundissimum  illic  n.  s,  o.  Apud  eumdem 
Germanicus  in  Aratflsis  :  ^ 

Illa  pntatur 
Natriz  eese  Jovit,  si  vere  Japiter  iafane. 
Ubera  CretflB®  malsit  fldissima  capr». 

Euit  enim  aliquando  cum  mundus  esset  eub  Jove 

nondum  barbato,  et  ipsecaprino  lacte  educaretur. 

Hinc  iiium  in  nummis  et  gemmis  puerum  et  juve- 

nem  aiiquando  conspicimus  et  capelia  sua  oomita- 

tum,  eoque  refero  sculpturas  ex  Goriso,  tom.  II, 

num.  495,  ubi  pro  meritis  illis  ccslo  nutriccm  in- 

fert,  et  n.  103,  ubi  capelia  est  tantum,  ut  in  Phi-  ^  inine  in  Greta  insula  mortuo  neo  non  et  sepulto 

im.  189,  ubi  ^i  dooet,  plenius  oonOrmare.  Cui  licet  adversatae 
..-_..  opinioni,  eam  tamen  Gallimaohus  vel  invitaspa- 

trooinatur,  his  oarminibus  Jovi  dicatis  : 


bens,  sub  Stratego  Gomelio  Lupo.  Hav. 

(65)  Cineres  Javis  texit.  Neminem,  opioor,  latet 
floruisse  in  ultimis  ethniofla  vetustatis  temporibQS 
philoBophum  quemdam.  8iculum,ut  putatur,Evhe- 
merum  nempe,  cflecum  veluU  apostolicflo  prflsdi- 
oationis  flmtesignatum,  gui  aniies  labescentis  ultro 
mythologifld  fabuias  aonter  exagitaverit  :  «  DQm, 
in({uit  Laotantius,  res  ^estas  Jovis,  et  cflBteroram 
qui  dii  putantur,  colle^t,  historiamque  coQtexoit 
ex  titulis  et  inscriptionibussacriSyqufldin  antiqais- 
simis  templis  habebantur  (Inst,  lib.  i,  o.  11).  «Gam 
autem  flBtatis  nostrflB  mythographi  ac  symbolicas 
quisque  pantheista  nihii  non  moveat  ut  susdeqae 
verta  sententiam  Evhemerianam,nonnulliu8  0pera 
pretium  erit,  eo  loci,  id  saltem  quod  de  Jove  bo- 


lippi  nummo  argenteo,  et  tom,  I.  num 
lucfibundus  insidet  plaoe,  ut  in  Valerismi  nummo 
argeuteo.  Jupiter  juvenis  occurrit  inter  nummos 
Gommodi,  et  imberbis  simulacrum  recenset  Pau- 
sanias,  Eliacor.  lib.  v  :  'Etci  tl  xal  ^Xoc  Heuc  oux 
iyu}^  ict&Y^^^*  ^'^  ^^  tbidem  alius  Jupiter  sed  tm- 
berbis.  Juvat  hio  una  defendere  vulgatam,  iib.  ad 
Nat.  i.  10,  lectionem  quam  frustra  omnes  sollici- 
tant,  rubstituendo,  quam  per  ullum  Jovem,  oum  le- 

5atur  rectein  ms.  quod  unioum  superest,0arftt/ttm 
ovem,  non  tantum  prflejudicio  parvuli  Jovis  qui 
omni  antiquitati  notus  et  hio  in  Apol,  etiam  ss- 
pius  aSeptimio  subsannatur,  sed  et  ipsius  in  lib. 
ad  Nat.  ubi  parvulus  Jupiter  Gflesan  opponitur. 
Atque  juramentum  solemne  erat  perOenium  Gasa- 
ris  jurare,  ut  constat  ex  Apologetico^  qui  quidem 
Qenii  passim  ut  pueruli  expressi  etiam  nunc  in 
marmoribus  visuntur,  unde  patet  collatio  Jovis 
parvuli  et  Genii  Gaesaris.  Si  tamen  ibi  numen  au- 


Kp^TSc  ^^  <|/euoTai*  t6v  ykp  xdltpovy  o)  ''Ava,  otTo 
KpiJTec  HexriJvavTo*  9u  S   ou  Oavec 

Porphyrius,  in  Vita  Pythagorae^  oap,  17,  testatur 
hanc  Gretensiumopinionem  ipsummetphiiosopbum 
ratem  habuisse,  multaque  libamina  sparsisse  car- 
menaue  asuic  tumulo  insoribendum  ouravisse.  Etc 
•zh  'loaTov  xaXotSfJLtvov  ^tpov  xaxaSG^c.  .  .  xaBiJlf^^^ 
Tcjp  AiJ,  t6v  Te  aTopvi5u.«vov  aixtj»  xaT*  1'toc  Op6voff 
iit(Ypa(iixdt  t'  Iveyapa^ev  htti  it^  Tiocu,  lic(Ypdit|^8C. 
DrOArOPAS  TQ  AII,  ou  f^  ipxi5. 

^UBe  O^voiv  xeTTat  Zo^v,  dv  A(a  xtxXijoxouffi. 

(66)  Vellet  Juno.  God.  Fuld.  Veilet  et  Juno.  Recte ; 
ita  Bupra  :  «  Sed  non  statim  et  Jupiter.  »  Laotant. 
lib.  II,  0.    17  :  «  Nam  Juno  audere  non  poterat. 


gustum  Gassaris  seu  mortui  seu  vlvi  intelligitur,  D  aut  Gartbaginem  defendere,  ubi  arma  ejus  et  OQr- 


flBque  sibi  constat  lectio  :  quid  enim  parvulus  Ju- 
piter  ad  magnum  Caesarem  ?  Multa  adbuo  in  isto 
libello  mihi  notanda  et  emendanda  sunt.  Ita  ibi- 
dem  paulum  supra,  quamquam  perjuria  apud  vos^ 
quod  unusquisque  purus  est.  Qui  fluotus  in  simpulo 
excitari  amat,  consulat  interpretes  Gothofredum 
et  Gigaltium  cum  unica  litterula  immutata  inte- 
gram  auctoris  manum  reprflBsentet.  Legimus  ita- 
aue,  tanquam  etc.  Qoid  igitur  de  tali  de  speran- 
aum,  qui  eetatis  rudimenta  inter  oaparios  posuit  ? 
Pulchre  Jesus  ille  Siracides^  xxxviii,  26,  27  :  Quam 
ab  illo  exspectes  sapientiam  qui  stivam  tenet,  qui 
gloriatur  in  stimulo  quo  boves  impeUit^  et  educatur 
id  operibus  illorum  loquiturque  de  juvencist  Cor 
suum  ponet  sulcos  ut  faciat^  et  vigilabit  armentis 
pascendis.  Noster  more  suo  pungit,  respiciens  forte 
Theocriti  versus  Idyil.  vni,76,  uoi  bubulcus  Daph- 
nis  vitulorum  baBiis  dignus  : 


rus  fuit,  aut  Romanis  nooere,  quia  progeniem  Tro- 
jano  a  sanguine  duci 

Audierat,  TyrlaB  alim  qQAB  verteret  arees.  »>  (Hao.) 

(67)  Fato  stat  Juptter  ipse.  Theodoret.  Grsse.  Aff. 
Cur.  p.  85,  de  Jove  et  Homero  :  Kal  tcov  Oeoiv  xo- 
pucpaTov  6Xooup6pievoo  8e{xvuariv,  (bc  lirafjLOvai  Tq> 
naifil  iii\  Suva(ievov,  etc,  i.  e.  •  Quando  et  princeps 
poctarum  deorum  principem  flebiliter  introducit 
conquerentem,  quoa  filium  ulcisci  non  possit ;  eo 
quod  Glothonae  filio  inferior  sit,  eaque  dissolvere 
quidem  velit,  sed  ab  Atropo  et  Lachesi  prohibea- 
tur ;  eamque  ob  rem,  lamentis,  fletibus,  ululatu- 
que  permulto  verba  commisceat.Idem  et  Neptunam 
inquit  velle  quidem  ultionem  sumere  de  Gephate- 
niorum  duce,  qui  Polyphemo  oculum  eruit,  haud 
tamen  potuisse  Fatum  8uperare,quandoquidem  Fato 
jam  decretam  erat,  Ulyssem  Laerta»  fiiinm  ad  Itha- 


' 


t  • 


'r . 


489 


APOLOGETIGDS  ADV.  6BNTES. 


490 


Nec  taniom  tamen  honoris  Romani  dicaverunt  fa- 
tis  (68)  dedentlbus  sibi  Carthaginem  adversus  de- 
stiuatum  votumque  JunoniSy  quantum  prostitutis- 
sims  <'  lups  Larentinae.  Plures  deos  vestros  re- 
gnasse  certum  est.  Igitur  si  conferendi  imperii  te- 
nent  potestatem,  cum  499  ipsi  regnarent,  a  qui- 
bos  acceperant  eam  gratiam  ?  quem  coluerat  Sa- 
turnus  et  Jupiter?  aliquem  opinor  Sterculium 
[sdd  Roms  postea]  (69),  cum  indigenis  suis  ^^. 
Etiam  si  qui  non  regnarunt^  tamen  legnabatur  ab 
aliis  Dondum  cultoribus  suis,  ut  qui  nondum  dii 

Variae 


f^  habebantnr.  Ergo  aliorum  est  regnum  dare,  quia 
regnabalur  multo  ante  quam  isti  dii  inciderentur. 
Sed  quam  vanum  est  fastigium  Romani  nominls 
religiositatis  meritis  deputare,  cum  post  impe- 
rium  sive  adhuc  regnum  [auctis  jam  rebusj  religio 
profecerit  ^*.  Nam  etsi  a  Numa  concepta  est  curio- 
sitas  superBtitiosa,430  nondum  tamen  aut  simula- 
cris  aut  templis  res  divina  apod  Romanos  consta- 
bat ;  frugi  religio  et  pauperes  ritus,  et  nulla  capi- 
tolia  oertantia  cgbIo,  sed  temeraria  de  cespite  ai- 
taria,  et  vasa  adhuc  Samia  (70),  et  nidor  ex  illisy 

lectiones. 


^*  Prostratissimas,  Havere.    "  Suis  abesi  Haverc.    <>  Adhuc  regnum  reiigio  profecerit?  Age  jam  rebus 
religio  profecerit,  Fraru 

Commentarias. 


cam  patriam  reditorum  esse.  »  In  illam  sententiam  B 
iafinita  dicax  Lucianus.  Herald.  Fato  S.  J,  esse.  Hav. 

(68)  Fa^  Romani  dicaverunt.  Ita  transposuit  Rig. 
Ahi.  R,  de  fatis,  Respicit  .vero  SDanhomius  hunc 
locum,  cum  concludit  ex  verbis  Procopii  qua  ad- 
ducit,  fuisse  erectum  his  deabus  Romas  templum, 
sed  post  Tertulliani  tempora,  forte  a  Diocletiano, 
cujus  nummum  singularem  explicat,  cum  singulari 
item  inscriptione.  Exhibentur  ibi  tres  mulieres 
vestitie  facibus  armatie,  com  inscriptione  fatis  vig- 
TRiciBus ;  victa  scilicet  et  debellata  exstinctaque 
Chrislianorum  gente.  Conspici  potest  in  nunquam 
laudando  eatis  opere  de  Usu  et  Pr.  Num,  p.  838. 

(69)  Sed  Ronue  poslea  cum  indigenis.  Mira  per- 
turbatio  et  varietas  iu  editis  et  mss.  Lugd.  Bat.  et 
Agob.  c  Sed  postea  Romanam  cum  indignis  suis. » 
Fuld.  f(  Sed  postea  apud  Romam  oum  inditamentis 
Bois.  »  Heraldus  et  Rigalt.  silent,  et  aiiud  a^it  La 
Gerda,  com  in  paraphrasi  sua,  ^uam  editioni  sub- 
joDxity  nescio  quid  de  aboriginibus,  quorum  non-  £j 
nuili  regnaverint,  nonnulli  non,  profert,  iegens  : 

« Sed  Roma  postea  cum  indigenis  suis  etiam  si 
qui  non  regnarunt,  tamen,  »  etc.  Aldus  habet, 
«  Sed  Roroam  postea  cum  indigenis  cultoribussuis.» 
Pam.  et  Rben.  «  6ed  Romes  postea  cum  indigenis 
Buis. »  Herald.  et  Rig.  «  Sea  Romae  posteH  cum 
iDdigenis.  »  Ms.  God.  Fuid.  lectioni  adscripserat 
Scioppios,  induamentis  ;  lego  indigiiamentis,  id 
est  Hbris  pontificalibus  suis  qui  Sterculo  serviant : 
salse  dictum.  Olossarium  indigitamenta  Bi6X(a  U- 
potixi.  Ita  libri  et  interpretes,  quorum  tanta  va- 
rietas  abunde  dooet  jam  olim  locum  fuisse  corru- 
pium.  Quid  igitur  sentiam  qu»ris  ?  Delenda  illa  sed 
Romx  postea  et  in  morboniam  releganda.  Quis 
enim  non  videt  ex  glossa  irrepsisser  Scilicet  ita 
legendum  judico  :  «  Aliquem  opinor  Sterculum 
cum  indigenis  suis.  »  Yel  potius,  si  non  frustra  in- 
diUanentis  suppeditat  ms.  Fuld.  quod  vanum  haud 
reor,  hoc  modo  :  «  Aliquem  opinor  Sterculum  cum  rv 
indigenis  et  inditamentis  suis.  »  In  eo  falsi  foerunt 
interpretes,  quod  x6  indigenis  ad  Romanos,  non 
vero,  ut  debet,  ad  Sterculum  retulerint.  Sont  enim 
indigenas  illi  qui  una  cum  Sterculo  vernaculi  et 
proprii  Romanorum  dii,  ut  Mutunus,  Tutunus  et 
similes.  Hos  indigenas  appellare  voluit,  ea  forma 
quaOvid.  vi  Met.  330  : 

Naiadom  Faunique  foret  tamen  ara  rogabam, 
IndigensBve  Dei. 

Jam  vero  glossator  aliquis,  observans  hos  Romse 
demum  caltos  longe  postquam  Jupiter  a  suis  in 
deorum  namerum  relatus  sit,  adnotavit  cultum 
illum  Sterculo  postea  priBstilum  ;  ineptiores  alii  ut 
a  Tertalliano  profectum  receperunt  in  contextum. 
Hav. 

(70)  Vasa  adhuc  Samia,  Gicero,  lib,  iii  de  Nat. 
Deorum  :  «  Dooebo  meliora  me  didicisse  de  oolen- 

Patioi.  I. 


dis  diis  immortaIibus,jure  pontiflcioet  more  migo- 
rum,capedunculisquas  Numa  nobis  reliquit,  dequi- 
bus  in  ilia  aureola  oratiuncula  dicit  Laelius,  quam 
rationibus  Stoicorum.  »  Cujus  Lselianae  orationis 
mentio  etiam  occurrit  inter  fragmenta  Giceronis 
de  Rep.,  L  vi  :  Exstat  oratio  LaeTii,  quam  omnes 
habemus  in  manibus,  quam  sympina  pontiOcum 
diis  immortalibus  gratia  sint.  Samisque,  ut  is  scri- 
bit,  capedines  ;  »  ut  emendavit  Hadr.  Junius. 
Vasa  Samia  sunt  test®  fictiles.  Imo  usque  ad  de* 
victam  Asiam,  quo  opes  simul  et  luxum  intulit, 
ipsa  etiam  deorum  simulacra  lignea  tantum  Ro- 
manis  vel  fictilia,  fuisse  diserte  testalur  Plinius, 
Nat.  Hist.  XXXIV,  7  :  »  Mirumq^ue  mihi  videtur, 
cum  statuarum  origo  tam  vetus  in  Italia  8it,lignea 
potius  aut  fictilia  deorum  simulacra  in  delubris 
dicata  usque  ad  devictam  Asiam,  unde  luxuria.  » 
De  vasis  Samiis  Tibullus,  lib.  i  Eleg,  4  : 

Adsitis,  Divi,  nec  vob  e  paupere  mensa 
Donai  nec  e  parviw  ipemite  flctilibns. 

Illustrat  hoc  Nostri  vetus  ille  neo  vetus  minus  pro- 
verbialis  versiculus  : 

Doen  de  keiken  waren  van  hout, 
Doen  waren  de  priesters  van  goud. 
Maar  nu  de  keiken  lyn  van  goud 
Nu  zo  zyn  de  priesters  van  hout. 

Postquam  scilicet  munda  batnea  inventa  sunt^  spur^ 
ciores  sunt  qui  lavant,  ui  \dim  olim  Seneca,  epist. 
25.  Sed  proverbiale   illud    desumptum   observavi 
ex  dicto  Boniracii  (episc.  et  mart.),  quod  exstat 
Decret.  parle  iii  de  Con^ecrat.  distinct.  i,  can.  44  : 
«  Cum,  inquit,  ligneis  uteremur  calicibus,  aureos 
sacerdotes  habebamus.  Nunc  aureos  babemus  ca- 
lices,  ligneos  sacerdotes.  »  Joannes  Saresberiensis 
in  Polycratico,  lib.  vi,  cap.  24,  acerrime  sfficulum 
suum  increpat.  Ibi  de  sacerdotibus  et  presbyteris 
et  alia  et  haec  :  «  Sedent  in  ea  ScribsB  et  Pharisffli^ 
ponentes  onera  importabilia  in  humerishominum, 
quae  digito   non  contingunt.  Dominantur  in  clero, 
nec  forma  fiunt  gregi,  qui  recto  calle  pergit  ad  vi- 
tam  (forte  pergat  et  quss):  pretiosam  suppeUectilem 
congerunt,  auro  et  argento  onerant   mensas,  sibi 
etiam  ab  avaritia  nimis  paroi.  Nam  pauper  aut 
nullus  aut  rarus  admittitur,  ^uem  interdum  non 
tam  Chri8tus,quam  vana  gloria  introducit.  Goncu- 
tiunt  ecclesias,  lites  excitant,  collidunt  clerum  et 
populum,  laboribus  et  miseriis  afflictorum  nequa- 
quam  compatiuntur,  ecclesiarum  I®tantur  spoliis, 
et  qusstum  omnem  reputant  pietatem,  »  etc.  Ibi- 
dem  paulo  post :  «  Praelerea  omnes  arguunt,  quod 
ruentibus  et  collabeniibus  ecclesiis,  quas  patrum 
construxit  devotio,  aitaribus  quoque  incultis  pala- 
tia  exstruit,  et  ipse  non  modo  purpuratus,  sed  et 
deauratus  incedit.  Palatia  splendent  sacerdotum^ 
et  in  manibus  eorum  Ghristi  sordidatur  ficclesia.i 
H«o  iile.  Hav. 

16 


49! 


TERTDLUANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETIGA. 


m 


et  Deus  ipse  nusqnam.NoDdum  enim  tuno  ingenia  A 
Graecorum  (71)  atque  Tusoorum  (72)  fingendis  si- 
mulacris  urbem  inundaverant.  Ergo  non  ante  re- 
ligiosi  Eomani,  quam  magni ;  ideoque  non  ob  boc 
magni,  quia  religiosi.  Atqui  quomodo  ob  religio- 
nem  magui,  quibus  magnitudo  de  irreiigiosi- 
tate  ^*  (73)  provenit  ?  Ni  fallor  enim,  omne  reg- 
num  vel  imperium  4S1  bellis  quffiritur  et  vioto- 
riis  propagatur.  Porro  bella  et  victoris  oaptis  et 
eversis  piurimum  urbibus  constant.  Id  negotium 
sine  deorum  injuria  (74)  non  est.  Eaedem  strages 
mcenium  et  templorum,  pares  caedes  civium  et 
eaoerdotum,  nec  dissimiies  rapin®  sacrarum  divi- 
tiarum  et  profanarum.Tot  igitur  sacrilegia  Roma- 
norum,  quot  tropbaa ;  tot  de  diis,  quot  de  gen- 
tibus  triumpbi ;  tot  manubiffi,  quot  manent  adbuc  |. 
simulacra  captivorum  deorum.  Etabbostibus  ergo 
Buis  sustinent  adorari,  et  illis  imperium  sine  fine 
decemunt,  quorum  magis  injurias  quara  adulatio- 
nes  ^  remunerasse  debuerant.  Sed  qui  nihil  sen- 
tiunt,  tam  impune  Iffiduntur,  quao)  frustra  ooiun- 
tur.  Gerte  non  potest  fidei  convenire,  ut  religionia 
meritis  ezcrevisse  videantur,  qui,  ut  suggessimus, 


religionem  aut  Isdendo  creverunt,  aut  cresoendo 
ieserunt.Btiam  illi,quorum  regna  conflata  snnt  in 
imperii  Romani  summam,  cum  ea  amitterent,  sine 
religionibus  non  fuerunt. 

CAPUT  XXVI. 

ARQUMENTUir.  —  Deum  potius  solum  regnare^  de  tm- 
periiSy  urbibuSf  hominibuSy  temporibus  ipsis,  ut  ds 
suOf  disponere ;  qui  etiam^  ante  eognitam  Romam^ 
Babyloniis,  ^gyptiis,  Assyriis  (hminatimiem  de- 
deril  :  Judkts  ipsis  etiam  incolume  diu  regnum 
prsestiterity  deslruentibus  etiam  omnes  iUos  deos, 
guos  Romani  gentesgue  ul  datores  regnorum  suspi' 
ciunt. 

Videte  igitur  ne  ille  regna  dispenset  (75)  cnjus  est 
et  orbis  qui  regnatur,  et  homo  ipse  qui  regnat ;  ne 
4S9  ille  vices  dominationum  ipsis  temporibus  in 
sfficulo  ordinarit,qui  ante  omne  tempus  **  fuitet  889- 
culum  **  (76)  oorpus  temporum  fecit ;  ne  ille  civita* 
tes  extoliat  aut  deprimat.  Sub  quo  fuit  aliqnando 
sine  oivitatibus  genus  hominum  **?  Quid  erratiB? 
prior  est  quibusdam  diis  suis  ^  silvestris  Roma ; 
ante  regnavit  quam  tantum  ambitum  Gapitolii  ez- 
strueret  '*.  Regnaverunt  et  Babylonii  ante  pontifl- 
ces  (77),  et  Medi  ante  quindecimviros,  et  .£gyptii 


Variee  lectioneB. 

**  De  religiositate  Fran.  De  vera  irreligiositate  Jun,^  *®  Adulationes  Paris.  *^  Ante  omnia  nec  tempus 
cod.  L.  B.  Agob.  "  Qui  ssculum  eod.  Putd.  ^^  Genus  bumanum  Rhen.  Paris.  Gens  bominum  eod.  Lugd. 
^^  Discipulis  suis  Rhen.  ^^  Codd.  omnes  exstrueretur ;  Rhen.  et  Rig.  exstrueret.  Nescio  an  scribendum  sit : 
tanto  ambitu  Gapitolium  exstrueretur  Leop. 

Commentariua. 


(71 )  Nondum  enim  ingenia  Grsecorum  atque  TuscO' 
rum  fingendis  simulacris.  Priscos  Romanos  pluS' 
quam  annos  170sine  simulacrodeoscoluisse  Varro 
tradidit.  Quod  sl  adhuc,  inquit,  mansisset,  castius 
dii  observarentur.  Eyus  sententiae  sua  testem  adhi- 
bet  inter  caetera  etiam  gentem  Judaeam.  Nec  dubi- 
tat»  inquit  Augustinus  iv  de  Civ.  Dei,  eum  locum 
ita  conciudere,  ut  dicat  eos  qui  primi  simulacra 
deorum  populis  posuerunt,  civitatibus  suis  et  me- 
tum  dempsisse,  et  errorem  addidisse,  prudenter 
existimans  deos  facile  posse  simulacrorum  stolidi- 
tate  contemni.  Pam. 

(72)  Tuscorum.  A  quibns  in  sacris  multa  mutuati 
Bunt  Romani.  Noster  de  Spectac,  c.  5  :  «  Igitur  in 
Uetruria  inter  cseteros  ritus  superstitionum  suarum 
spectacula  guoque  religionis  nomine  instituunt. 
Inde  Romani  arcessitos  artifices  mutuantur,  tem- 

Sus,  enuntiationem.»  Plinius  etiam  de  simulacris^ 
ist.  Nal.  lib.  xxxiv,  7  :«  Signa  quoque  Tuscanica 
per  terras  dispersa,  quse  in  Hetruria  faotitata  non 
est  dubium.  »  Hav. 

(73)  De  irreligiositate.  Ita  ms.  L.  B.  Rig.  Ald. 
Herald.  La  Gerda  ita  omnino  scribendum.  Alii  de 
religiositate.  God.  Pitb.  etiam  de  vera  irreligiosi- 
tale^pro  quo  forte  meiius  substituas  revera  de  irr. 
Hithridates  in  epistola  ad  Arsaoen  lib.  iv  Hist,  Sal- 
lusti,  Romanos  negat. «  Quidquam  a  principio  nisi 
raptum  habere,  domum,  oonjuges,  agros,  impe- 
rium...  ;  quibus  non  bumana  ulla,  neque  divina 
obstant,quin  socios,amicos,  procul  juxtaque  sitos, 
inopes  potentesque  trahant  excidantgue ;  omnia- 
que  non  serva^  et  maxime  regna,  hostilia  ducanU» 
Hav. 

(74)  Deorum  injuria.  Livius  de  Marcello  Syra- 
cus®  debellatore  et  destructore,  lil).  xxv,  c.  40  : 
«  Ornamentaurbis,signatabulasque,quibus  abun- 
dant  Syracusae,  Romam  devexit.  Hostium  auidem 
iUa  Bpoliay  et  parta  belli  jure  :  ceterum  inde  pri- 


mum  initium  mirandi  Grscarum  artium  opera,Ii« 
oentisque  bino  sacra  profanaque  omnia  vulgo  spo- 
n  liandi,  factum  est,  qua  postremo  in  Romanos  deos 
templum  idipsum  primum,quod  a  Marcello  eximie 
ornatum  est,  vertit.  Visebanlur  enim  ab  eiternis 
ad  portam  Gapenam  dedicata  a  Marcello  templa, 
propter  exceilentia  ejus  generia  ornamenta,  quo- 
rum  perexigua  pars  oomparet.  »  Ita  enim  videtur 
legendum,  non  videtur  enim,  etc.  Vide  de  eodem 
Marceilo  Plutarchum.  Hav. 

(75)  Regna  dispenset.  Quod  et  ipsi  imperatores 
intellexisse  se  agnoverunt  in  tot  nummis  inscriptifl 
pRoviDENTiA  DEORUM,  ut  patct  ox  ililB  Pertinacis, 
Severi,  Balbini  Pupieni,  Aureliani  etiam  et  Anto- 
nini  Pii.  Ut  inde  etiam  in  nummo  Sevari,  quem 
vulgavit  Tristanus,  legatur  Jupiter  tmpera/or,quasi 
illi  soli  hoo  nomen  competeret.  Hav. 

(76)  Qai  sseculum.  Ita  maio  cum  Fuld.  God. 
quam  cum  aliis  et  saeculum.  Zepbyrus  intelligit  de 
ffitate  ilia  incerta,  in  qua  nec  prius  neo  posterias 
dignoscebatur,  in  ordinem  vicesque  reaacta.  De 
niundo  tamen  mavult  Heraldus  ;  iile  enim  est  cor- 

D  pus  temporum  a  cujus  creatione  evum,  annos, 
menses,  dies  numeramus ;  ultra  quem  vioes  tem* 
porum  distinguere  non  possumus,  sed  ipsa  est 
aeternitas,  ipse  Deus  sibi  et  tempus  ei  omnia  inve- 
nitur.  Potest  etiam  simplioiter  saeculum  pro  cor- 
pore  centum  annorum  capi.  —  Hav.  «  Et  seculum 
corpus  temporum  fecit.  »  Gorpus  temporum  est 
collectio  seu  comprehensio  complurium  annorum) 
aut  seeculorum.  Sic  corpus  Homeri,  omma  scripta 
Homeri.  (I  Libror  de  Leg.  iii).  Augustinus  dixit 
ordinem  saeculorum  a  Deo  conditum  tanquam  pnl; 
cherrimum  carmen,  ex  quibusdam  etiam  quasi 
antithetis  honestatum.  (Cap.  48^  lib.  xi,  de  Civ. 
Dei).  Lag. 

(77)   Babylonii    ante    pontifices.     Dioti,    inquit 
Varro,  de  Ling.  Lat.  lib.  IV,  ut  Q.  Scaevola  ponti 


483 


APOLOQBTICnS  ADY.  GBNTBS. 


494 


tnle  8alio8,  et  Assyrii  ante  Lnperoost  et  Amaiones  /^  animum  proposiio,  obstinationem  salati  pr»fera< 


ante  virgines  Yestales.  Postremo,  si  Romans  reli- 

giones  regna  prsstanty  nunquam  retro  Judsa  re- 

gnasset  despectrix  communium  **  istarum  divini- 

tatum,  ccgus  et  deum  victimis,  et  templum  donis, 

et  gentem  fcDderibus  aliquandiu  Romani  "  hono- 

rastis,  nunquam  dominaturi  eijusy  si  non  ultimo 

deliquisset  in  Christum  ^s. 

CAPUT  XXVII. 

AnGuifBNTUii.  —  Salis  iiaque  conftUasse  se  putat 
erimen  laesm  DiviniUUis^  quse,  guia  non  est,  nihil 
paif  potesi.  Illam  sibi  aemereri  nolle  Christianos 
aif,  thure  vitam  redimenies.  quod  sciani  diaboli 
hoe  esse  consilium  smuli  sut  et  invidi,  qm,  licei 
de  Christi  poteniia  itlis  subjedus  sit,  pro  odio  ta^ 
men  ei  perfidia,  fHBnatis  servituiis  more  renitUur, 
et  Ttunquam  maais  ab  itlis,  quam  eruenta  pro  fide 
morte  detriumphatur.  *     n 

Satis  h«o   adversus  intentionem  laBsie  religio- 

nis  '^  ac  divinitatiB,quo  non  videamur  ladere  eam, 

quam  ostendimus  non  esse.Igitur.provocati  adsa- 

crificandum,obstruimus  4SS  gradum  pro  flde(78) 

cooscientis  nostrae,  qua  certi  sumus,  ad  quos  ista 

perveniant  oflQcia  sub  imaginum  prostitutione  et 

bnmanoram  nominum  conseoratione.  Sed  quidam 

dementiam  existimant,  quod  cum  possimus  et  sa- 

erificare  in  prssenti,  etillflBsi  abire  manenteapud 


mus.  Datis  scilicet  consilium,  quo  vobis  abuta- 
mur;  sed  agnoscimus,  unde  talia  suggerantur, 
quis  totum  hoc  agitet,  et  quomodo  nunc  astutia 
suadendi,  nuno  duritia  saiviendi  ad  constantiam 
nostram  deijiciendam  operetur.  llie  scitiet  spiritus 
dffimoniacao  et  angelic»  parature,  qui  noster  ob 
divortium  aemuius  et  ob  Dei  gratiam  invidus»  de 
mentibus  vestris  adversus  nos  praBiiatur,  occulta 
inBpirationOy  modulatis  et  subornatis  ad  omnem, 
quam  in  primordio  exorsi  sumus,  et  judioandi 
perversitatem  et  sfflviendi  iniquitatem.  Nam  lioet 
subjeota  4S4  sit  nobis  tota  vis  dsemonum  et 
ejusmodi  spirituum  >^,ut  nequam  tamen  servi  me- 
tui  nonnunquam  contumaciam  '^  miscent,  et  !»•« 
dere  gestiunt  quos  aiias  verentur  :  odium  enim 
etiam  timor  "  inspirat,  (79)  prsterquam  quod  *> 
desperata  conditio  eorum  ex  prffidamnatione  sola- 
tium  (80)  reputat  fruendao  interim  malignitatis  de 
pcens  mora.  Et  tamen  apprehensi  subiguntur  et 
conditioni  suc  succidunt  **,  et  quos  de  longinquo 
oppugnant,  de  proximo  obsecrant.  Itaque  dum 
vice  **  rebellantium  ergastulorum  (81)  sive  car- 
oerum,  vel  metallorum,  vel  hoo  genus  podnalis 
servitutis  (82)  erumpunt  adversus  nos,  in  quorum 


Variffi  leetiones. 

**  Omninm  Jun.  ^  V,  Romani  delevit  Ria,  fTouver  e  ms  alicjuando,  o  Romani,  hon.  ^  Sic  leg.  in 
codd.  Fuld.  et  Agob.;  in  cceteris  :  si  Deo  non  deliquisset,  uitimo  in  Gbristum.  '*  Fo.religionis  ao  Baverc. 
addidit  e  cod.  Futd.  ^  Bpiritus,  Paris.  Big.  "  Metum  nonnunqnam  oontumaciae,  cod.  Fuld.  *'  Ita 
Havercamp.  ei  Futd.  reliqui  spirat.  **  ProBterquam  et,  Fran.,  preterque  et,  Rig.  **  Succinunt,  Paris. 
**  Repagnantium  et  ada.  Havere.  Fuld.. 

Commentarius. 

fex  maximus  dicebat,  ^posse  et  facere.  Pontiflces  (J  pria  concepte  ultro  maiititt  exorbitasse,  »  Sensus 


ego  a  ponte  arbitror  ;  nam  ab  iis  Sublioius  pons 
factus  est  primum,  et  restitutus  Sfflpe^  quod  eo  sa- 
cra  et  uti  et  cis  Tiberim  flant.  Pam. 

(78)  Pro  Jide  Non  oontemnanda  est  leotio  Ck)d. 
L.  B.  perfma,  cui  assentitur  editio  Rhenani  et  ms. 
Agob.  ut  ita  innuat  TertuIIianus  nolle  Ghristianos 
illud  qaaerere  effugiom.ut  hostias  tantum  maolent, 
carnes  sacrifioiorum  eomedant,  thura  accendant, 
absaue  inquirendo  qua  Hlud  occasione  fiat,  quia 
perudam  ita  redderent  conscientiam  suam,  oui 
perfidia9|  i.  e,.  persuasioni  mals  obviam  ire  et 
omnes  introitns  in  corda  sua  ocoludere  debent. 
Tunc  illud  aua\  quod  sequitur  et  nuno  ad  fidem 
refertur,  habet  relationem  ad  ipsam  conscientiam 
quasi  scripsisset,  per  quam  certi  sumus.  Gonferri 
possunt,  quffl  disputat  Paulus  de  esu  tl8ta>Xo« 
Okcov  I  Cor.  vin,  1,  8,  10.  Hav. 

(jy)  Timor  inspirat.  Ita  reposui  ex  Fuld., ;  non 


est.immundos  spiritus^soientes  seservarise  ad  pcd« 
nam  in  diem  Judicii,  solatium  quaBrunt  poenarum 
in  ipsailia  mora  tempori8,ut  interim  sese  expleant 
omnigena  bonorum  afflictione  et  fruantur  maligni- 
tate  sua.  Nam 

Solamen  miseris  bocIob  habuisse  maloram. 

Bt  hinc  invidiosaillaoratio  Possini  adPtoIemaeum 
de  Pompeio  profugo  apud  Lucanum,  vui,  504 : 

quGBrit 
Cum  qua  gente  cadat. 

Apud  Lucianum,  in  Diat,  De  Syria  Dea,  p.  897,  di- 
cunt  nonnulii  (t>c  i^  "HpT)  oiXiouffa  KufxCaSov,  icoX- 
XoTot  T7)v  TO[Jii?^v  ln\  v^ov  eoaXXtv^  £ic(i>c  {jli?|  (jiouvoc 
im  x^  ivovBpef^  Xuic&oixoc  ;  i,  e.  «  Junonem  cum 
amaret  ComDabum,muIto8  ad  se  castrandum  impu- 
lisse,  ne  solus  ille  lugeret,  quod  eviratus  esset.  » 


enim  spirat.ui  alii.i.  e.  :  audet  pra  se  ferre  odium  n  Gastraverat  enim  sese,  Ita  «  Multa  &ane  per  di- 


apertum  obnoxia  servitus,  sed  mspirat  illi  odium, 
Qoia  qiiem  metuit,  non  diligit.Ennius  apud  Gic.ii, 
Off.  :  «  Quem  metuuut  oderunt,quem  quisqueodit 
perisse  expedit.  »  Huo  pertinet  tyrannicum  illud : 

Oderint  dom  metnant. 

Qnod  exagitans  Seneoa  i  Clem.l2,scribit :  «  Nam 
et  invisus  est,  quia  timetur,et  timeri  vult  quiain- 
visns  est. »  Boilicet 

Necesee  ett  mnltos  timeat,  quem  multi  timent, 

pronantiante  Publio  Syro,  vers.  435.  Hav. 

(80)  Ex  prxdamnatione,  solaitum.  Adv.  Marcio- 
nem,  lib.  n,  c.  10 ;  «  Quem  tamen  et  prasdamnan- 
do  te^tatus  esti  ab  institutionis  formalibidine  pro« 


versas  terras  agit  ille  qui  su»  perditionis  socios 
qusrit,  »  inquit  Posper  Aauitanus  de  Promiss. 
et  Prsdict.Dei  dimid.  Templ.  cap.  vi.  Hav. 

(8  )  Ergastutorum,  Non  dubium  quin  ioquatur 
cum  respectuad  Romanas  historias,  in  quibustri- 
tum  est,  serviles  bomine8  8(epereveiasse.Videndu8 
Plularcnus  in  Vita  Crassi^  ubi  conspirant  homines 
(TuvetpxOivTe^  vincti.  Ponit  autem  ergastula  pro  ho- 
minious  vinctis  in  ergastulis,  sicut  postea  metalia 
pro  hominibus  damnatis  ad  metalla.  Lag. 

(82)  Pasnalis  servitutis.  Quibus  servi  afQoi  solent. 
Unde  inter  nefaria  Caii  Galiguls  facinora  numerat 
Sueton.  0.  27  ;  •  Multos  honesti  ordinis,  deforma- 
tos  prius  stigmatum  notis  ad  metalla,aut  ad  viarum 
munitiones,  aut  ad  bestias  oondemnavit,  »  erant 


495 


TERTULLTANI  OPERUM  PARS  L  —  SRRIES  I,  APOLOGETICA- 


496 


potestaie  sunty  oerti  et  impares  se  esse  et  hoo  ma- 
gis  perditos  ^  ingratis  resistimus  ut  asquales,  et 
repugnamuB  perseverantes  in  eo  quod  oppugnant, 
et  iilosnunquam  roagis  detriumphamus  (83),quam 
com  pro  fidei  ohstinatione  damnamur. 

4S5  CAPUT  XXVIII. 

ARauMENTUM.  —  Hinc,  poslquam  paucis  osiendit 
iniquitatem  coactx  religionis,  qualis  vis  Numini 
probari  non  potcst,  cui  {vcl  cx  iUorum  sententia) 
tibens  animus  addici  debet,  pergit  ad  secundum 
iitulum  laesK,  et  quidem  majoris^  Divinitatis :  si- 
quidem  illi  numen  viventium  imperatorum  prx 
omnibus  diis  suis,  mortuis  scilicet  venerari  sint 
soliti  ;  deprehendunturque  ita  irreligiosi  erga  deos 
suoSf  quos  prx  Cxsaribus  suis  contemnere  ei  per^ 
juriis  polluere  non  desistant. 

Quoniam  autem  facile  iniquum  videretur  ^,  li- 


A  beroshominesinvitosnrgeri  adsaoriflcandam^nam 
et  alias  divinaa  rei  faciende  libens  animus  indici- 
tar  3")  :  496  certe  ineptum  existimaretur,  si  quis 
ab  alio  cogeretur  ad  honorem  deoruro,  quoB  ultro 
sui  causa  placare  deberet»  neprsB  manuessetjure 
libertatis  dicere  :  Nolo  mihi  Jovem  propitiam  ,  tu 
quis  **  est  me  conveniat  Janus  (84)  iratus  ex  qua 
velit  fronle;  quid  tibi  mecum  est?  Pormati  estiB^* 
ab  iisdem  utique  spirittbus,  ut  nos  pro  salute  im- 
peratoris  sacriflcare  cogatis,  et  imposita  est  tam 
vobis  necessitas  cogendi,  quam  nobis  obligalio 
periclitandi.  Ventum  est  igitur  ad  secnndum  titu- 
lum  IsssB  augustioris  majestatis,  siquidem  majore 
formidine  et  callidiore  **  timiditate  (85)  Gesarem 
observatis,  quam  ipsum  de  Olympo  Jovem  (86),  et 
merito  (87)  si  soiatis.  Quis  enim  ez  viventibaB  non 


»•  Oui,  SemL     ••  Infor- 


Variffi  lectiones. 

••  Perditos,  Fran,  Pafis,  L.     ^  Videtur,  Fran,     ••  Inducitur,  hhen,  Paris, 
mati,  Paris.    ^^  Galidiore,  Haverc.  ecod.  Fuld. 

Commentarias. 
enim  servorum  passim  talia.Dnde  illa  apud  Piaut.  B  >^pud  Persium  8at.  i,  6.  Quis  Janns  in  ridioula  illa 


Pmn.  IV,  II,  5. 

Ita  me  dii  amen8,vel  in  latomiiB,  vei  in  pistrino  ma- 

(velim 
Agere  letatem,  prsBpedftnt  latera  forti  ferro  mea. 

Et  minax  Hegio,  oaput  iii,  v.  64. 

Ducite 
Ubi  ponderoBBB  craisaB  capiat  eompedea. 
lade  ibis  porro  in  iatomias  lapidariaB  : 
Ibi  qaom  alii  octonos  effodient. 
Niei  cotidianus  sesquiopua  confeceriB, 
Sexcentoplago  nomen  lodetur  tibi. 

Ex  quo  loco  pulchre  etiam  penBom  diurnum  lapici- 
darum  colligi  potest.  Molestissimum  ibidem  labo- 
rem  expertus  testatur  Tyndarus  v.  iv.  i, 

Vidi  ego  multa  BCBpe  picta,  quaB  Acherunti  flerent 
Cruciamenta ;  verum  enimvero   nulla  adieqae  est 

AcheruuB, 
Atque  ubi  ego  fui  in  lapicidinis. 

Hao  pcenarum  genera  rccensentur  ab  Nostro  etiam 
infra,  c.  44  :  «  De  vestris  semper  asBtuat  carcer  : 
de  vestris  semper  metalla  suBpirant  :  de  vestris- 
semper  bestiss  saginantur :  de  vestris  semper  mu- 
nerarii  noxiorumgreges  pascunt.»  At  vero  :  Etiam 
qui  damnantur  in  ludum,  quale  est,  ut  de  leviore 
delicto  in  homicidas  emendatione  proficiant,  »  io- 
quit  lib.  de  Speciac,  Nota  vero  metalla  etiam  signi- 
ucare  venas  lapidum.  Lucanus,  IV,  303. 

Tunc  ezhauBta  Buper  multo  Budore  juventus 
Extrahitur  duris  BiUcum  lasBata  metalliB. 

£t  VI,  34. 

IngentcB  cautea  avulsaqae  aaxa  metalliB.  Hav. 

(83)  Nunquam   magis  deiriumphamus.   Prosper 
Epigr. 


Glaudii  Apocolooyntosi,  quam  lusit  Seneca,  voca- 
tar  :  Homo  quantumvis  vafer,  qui  semper  videt  » 
&'{ia  7cp6a(i)  xat  6ic((T(i).  Quem  itaque  bilinguem 
inducit  Statius  Sylv..  iv,  2,  15.  Gonsulat.  Domi- 
tiani : 

Levat  ecce  supinaB 
Hinc  atqne  inde  manuB^geminaque  hac  voce  profatar 

Hoc  loco  T^  ex  expungit  Fuld.  ;  unde  fortasse  vera 
co^jectura  Junii  et  quia  velU  fronte.  Hav. 

(85)  Calidiore  timiditaie.  Ita  expresse  legiturin 
God.  Fuld,  adstipulante  etiam  Aloino,  cum  in  aliis 
legatur  locumque  passim  oocuparit  vox  caiidiore. 
Qu8B  hio  minus  apta  videtur ;  vuit  enim  exprimere 
auctor  fervorem  et  zelum  religionis  quem  praten- 
debant  ^entiles,  quemque  oslendit  ardentiorem 
multo  circa  Imperatores,  qui  homines  taatum, 
quam  deos  ipsos  quos  credebant  immortalcB.  Et 
n  sicut  calidam  timiditatom  appellat  Tertull.  aBsen- 
tationem  illam  qusBSub  religionis  et  honoriB  specie 
multis  ineptis  verbis  fit  Gessari,  ita  Lucretiue  quo- 
que  amicam  cujus  lingua  nunquam  silet,  sed  ver^ 
bosas  nugas  semper  et  ubique  profundit^aptiBsimo 
verbo  vocat  flagrantem.  lib.  iv,  11.  9. 

At  flagran»,  odioBa,  loqnacala,  Xat(xicd6(ov  fit. 

Facile  itaque  diis  suis  superinduxitAsiaRomamet 
GiB8arem,i}uibu8  templa  erexit  adhucdum  in  num- 
mis  conspicua,  titulo  rom.  et  avg.  gom.  asi.  Gon- 
sule  proferentem  illos  Patinum  in  Thes.  p.  48  et 
52.  God.  L.  B.  majori  et  callidiori.  Hav. 

(86)  De  Olympo  iovem.  Ita  eleganter  loqnitar, 
oum  potuissot  dicere  Jovem  Olympium.  Sed  volait 
imitari  Lncretium  suum,  qui  ita  mammosam  Ce- 
rerem  appellavit  ab  laccko^  pro  laochi  vel  Baccbi 
amicam,  vel,  ut  notat  Salmas.,  ad  delicat.  Status 


i\..r.A  «i^...,«,«i,-  »n.i:  fn  o«^«i««  .««s..*»  a«r».„»i..-       ReglllaB,  p.  36,  lacchi   matrem  qui  frater  fuerit 
Quoa  plerumque  mali  m  BancLos   Bffivire  Binuntur.      t>J?«ft««:rw-  t  A„a  ^^^^^  «-*  i,.  aam 

Quodqne  bonis  pravi  8®pe  nocere  queunt.  D  ^"^«^'^P»^»-  ^^^^  P0«^«  «»*  ^^»  ^^^^' 


Hosque  Dei  nutu  non  fit,  qui  corda  Buorum 

HiB  etiam  beUis  gloriQcanua  probat. 
Creecuot  virtutum  palmce.  crescuntque  coronae 

Mataatar  mundi  praeiia  pace  Dei. 

(84)  Ex  qua  velit  fronte.  Quem  itaque  tuto  sub- 
sannabo,  neo  videbit  me. 

0  Jane,  a  tergo  quem  nalla  ciconia  pinsit. 
Nec  manufi  auricalas  imilata  esi  mobilis  albas, 
Nec  lingueB;  quantum  sitiat  caniB  appula,  tanta  ; 


At  gemina  et  mammoBa,  Gerea  est  Ipsa  ab  laccho. 

Quo  respiciens  Arnob.  lib.  ni ;  u  Avet  animufl, 
ataue  ardet  in  chalcidicis  illis  magnis,  atque  in 
pafatiis  coali  deosque  deasque  conspioere  intectis 
corporibus  atque  nudis  ;  Ab  laccho  Cererem  musa 
ut  praedicat  Lucretii]  mammosam,  »  etc.  Hav. 

(87)  Et  merUo.  Voculam  et  delet  L.  B.  Ald.  Barr. 
et  Rhen.  et.  prima  ;  etiam  legunt,  scilicet  ut  Ju- 


497 


AP0L0GETICU8  ADV.  GENTES. 


498 


qaolibet  mortuo  tuo  potior  ♦»  (88)?  Sed  neo  hoc  A  preBsentane»  ♦^  polestatia  (89),  adeo  et  in  isto  ir- 
vos  ratione   4S7   facitig  potius  [qaam  [respectu      religiosi   erga  deos    vestros    deprehendimini  ♦♦, 

YariaB  leciiones. 

**  ff^auwer.  ems.  Scalig.  mortuo  potior?  IJaverc. :  Quid  enim  ?  {ex  conjed,  Rigalt,)  ex  viventibus  qui- 
iibet  non  omni  mortuo  potior  ?  Herald.  ex  ▼iv.  non  quiiibet  mortuo  potior  ?  Pamel.  aliique  :  ez  viv.  non 
cuiijbet  mortuo  potior  ?    ♦»  Pr©Bentaneo.  Paris.    ♦♦  Deprehendemini,  Fran. 

Uommentarius. 

venalis  Sat.  v,  132,   ille  deus  erat,   qui  prodes- 
Bei. 


Unde  babeam?  mortaus  pluris  pretii  est,  quam  ego 

[Aum. 

Itaqueut  mortuo  ieoni  insultant  lepores,  nonaliter 
Megapenthes  ille  a  servulo  suo,  jam  mortuus,  im- 

Eune  contemnitur,   csditur,  conspurcatur.    Vide 
ucianum  in   Tyranno.  Pro  vos,   in  sequentibus. 
vobis  habet  Cod.  Agob.  Uav. 

(89)  Reprxsentanem  potestatis.   Aldus  et  Rhen. 
praferunt  prsesenianese,  quasi  aiterum   illud    vel 
minus  sit  iatinum  vel  hoc  loco  sit  inconveniens, 
quomodo  in  mss.  suis  exstare  etiam  testatur  He- 
iT»  ^'w  A'  »        4  rx  raldus,  qui  tamen   recte  veterem  et  optimorum 

ui  mmi  di  faveanl,  Deus  est  manifeslior  ipBla.  Hav.  g  codicum  lectionem  adstruit.  Est  enim  reprxserda- 

(88)  QuUibei  non  omni  m.  p.  £xpres8i  God.   Fuld.      ^^  potestas   bio  illa,  quae  divinam  representat  et 


QuadringeoU  tibi  ai  quit  deuB,  aut  similiB  dis, 
£t  melior  fatiB  donaret  homuncio. 

Illo  iTci(paviTcaTo<;  cujus  praBsens  erat  auxilium. 
flioc  Vaierii  Maximi  adulatorium,  illud  in  prologo 
ad  Tiberium,  quem  diis  praeponit.  »  Quod,  inquit, 
cffltera  Divinitus  opinione  colligitur,  tua  prcesenti 
flde,  palerno  avitoque  sideri  par  videtur.  w  Quid 
miremup  itaque  Ovidii  votum,  ubi  loquitur  de  Au- 
goato  ?  ^ 


lectionem,  pro  qua  Rig.  mavult :  *<  Quilibet  non 
mortuo  potior  ?  «Quomodo  et  reprcsentant  Mem- 
branaB  L.  B.  Herald.  non  quilibet.  Wouw.  ex  ms. 
et  Scaliger  praBferunt :  «  Non  quoiibet  mortuo  p.  » 
Pam.  denique  et  alii,  «  Non  cuilibet  m.  p.  »  Puto 
tamen  soripsisse  Nostrum,  «  Nonne  omni  mortuo 
potior?  »  gst  vero  diclum  proverbialiter,  pulchre- 
que  extulit  sapientissimus  rex  Salomo  in  fibro  cui 
tituIuB  Bccles.  IX,  4  :  «  Canis  vivus  mortuo  ieona 
potior.  »  Cum  anim  mortuns  nihil  sentiat,  lepide 
non  sepulcro,  sed  sibi  vivo  videnti  sentientique 
doaa  exhiberi  ▼ull  iste  in  Anthologia,  lib.  ii,  o.  47, 
ep.  «f. 

^'^H^P*»  H^  «««pavooc  Xiefvaic  (Ji>[Xaijt  X«P^Co«, 
MtiJI  Tdirup  ^XfcjT[ic'  eU  xeviv  ii  «aTravr,. 

Zwvrf  uot,  Bixt  mii<;,  vaptaai-  x4^p7)v  Sk  jjte0u(jxiav 
HiiAdv  itoiiJfftK,  X  oix  *  Oavcuv  xtaxat. 

Onod  praeter  alios  venuste  ita  transtulit  Bucha- 
nanus. 

Ij^mo  meas  cumulet  violis  fragrantibus  umbras, 
Nee  mihi  pyramidam  mote  sepulcra  locet. 

St  aais  amat,  vi^o  iargum  83  prsBgtet  amico, 
TaJibat  officiia  dum  iocu»  esse  poteflt. 

Yeram  ubi  consumptOB  Lachetie  mihi  iiniet  annot, 
Yei  fracta  incultit  horreat  uraa  rubit. 

Bt  pressiue  paulo  Opsopceus : 

Marmoree  ttatoas  noli  redimere  coroais, 
Grata  nec  in  flammaa  fuadere  vioa  veJit. 

Yiveati,  eiquid  placitum  ett,  largire  toduli ; 
Perfaodeae  ciaerem,  reddis,  amice,  Jatum, 

Qaa  tibi  re  eaJtem  tumptut  perduotur  iaauet, 
£t  mihi  defuncto  nulius  habetur  honot. 

Oood  argumentum  Anaxarchussophistaetiam  non 
neglexit  apod  Arrianum,  de  Ezped.  Alex.  p.  165, 
lib.   IV,   cum  contenderet  vivo  Alexandro  divinum 


sustmet  in  terris  vicem,quam  non  ralione  iila  quod 
Dei  vicem  prcestet,  sed  sui  ipsius  respectu,  quasi 
in  se  divina  sit^illos  colere  ait  TertuIIianus,  utpote 
qu89  etiam  potis  erat  reprxsentare  poenas,  id  est, 
confestim  exigere,  essetque  ideo  timeuda  magis 
(}uam  illa  miserorum  deorum,  qui  fato  obnoxii 
inultos  dolores  cum  Junoce  saepe  flere  coguntur. 
vei  sit  fulmen  emittant  tandem  et  sero,  nonnun- 
quam  aberrantes  a  scopo  alienos  a  culpa  transver- 
oerare  putabantur,  cum  videreut,  quomudo  ex 
Epicurea  Lucretii  mente  II,  1102,  telum  Jovis 
ipsius 

Ssepe  nocenteiB 
Prceterit,  examiuatque  inJigaot  inque  merenteiB. 

Quem  locum  imitatus  est  i^uoianus  cum  in  Jove 
confutato  Cynicum  ita  loquentem  facit,  altercan- 
tem  cum  Jove  :  «  T(  $7jiioxe  xou<  ttpoj^Xouc,  etc, 
Q  i.  e.  «  Qui  flt  tandem,  ut  omissis  tot  sacrilegis, 
iatronibus,  flagitiosis,  violentis,  perjuris,  queroum 
aliquam  plerumque,  aut  lapidem,  aut  navis  inson- 
tis  velum  fuimine  netatis,  interdum  etiam  fruei  ac 
sanctum  viatorem  ?  »  Nec  in  Nat.  Qwest.  neglexit 
Seneca.  Ibi,  cap.  42  :  •  Utrum  enim,  inquit,  cum 
emisit  ignes^  quibus  innoxia  capita  perouteret, 
scelerata  transiret,  aut  noluit  justius  mittere,  aut 
non  successit.  »  Quare  ita  quo«jue  interpretatur 
fax  eruditionis  Is.  Casaubonus  illud  Suetonii  in 
Glaudio  c.  34  :  «  Poenasqae  parricidarum  reprs' 
sentabat,  » i.  e.  sine  diiatione  exigebat.  Quo  no- 
mine  Claudium  vituperat  6uetonias,quod  et  seculo 
suo  talem  inustam  notam  veliet  et  sustineret  prs 
sens  avide  :  spectare,  aliter  ac  Austus  imperii 
formator,  de  quo  idem  o.  23,  in  VLta  ejus  :  «  Dixit 
autem  jus  non  diligentia  modo  summa,  sed  et 
lenitate  :  siquidem  manifesti  parricidii  reum,  ne 
culeo  insueretur,  quod  non  nisiconfessi  afficiuntur 


honorem  esse  prsBstaudum  :  Kal  y^p,  aiebat,  ou$i  D  ^^^  pmna,  ita  fertu  interrogasse  :  Certe  tu  patrem 
ixetvo  «Tvat  difiY(XoYov,  fixt  dueXe^vxa  ys  l^  div8pt&-  tuum  non  occidisti.  »  Qui  Casaub.  qnoque  Valerii 
Tttov  (dc  6«iv  xtfiii<rou<ri,  7i(5<jq>  Stj  8ixat(5xepov   ^cbvxa      Maxiffi,  vi,  5,  locum  adducitde  Charonoa  Thurio, 


Y«pa(p«tv  ^mp  T«X«uxi5<javxa,  U  ouSkv  o®tXoc  tv 
Ti|x<i>tiivc|i ;  i.  e.  •  Neque  enim  dubium  esse,  quin 
postquam  e  vivis  exoessisset,  ut  deum  culturi  es- 
•ent,  multo  igitur  satius  e88e,vivo  illi  honores  di- 
vinos  conferre  quam  mortuo,  eum  nulla  ad  cum 
cuUuB  QtiUtas  esset  perventura. »  Verissime  itaaue 
Pubhus  Syrus  Mimus,  versu  808. 

Mortuo  munus  qoi  mitUl,  nil  dat  illi,  adimit  aibi. 

Imo  omnium  mortuorum  parva  ratio  habetur.unde 
jf"®8ilochus  ille  Plautinus  Jussus  a  Pistoolero 
Dacoh.  IV,  ui,  ^6,  bonum  habere  animum,re8pon- 


qui  cum  tulisset  legem  ne  quis  ferro  accinctus  in 
concione  adessetjpse  improvidus  peccans  susb  legis 
ultor  se  interfecit  :  u  Cumque  liceret  culpam  vel 
dissimulare,  vel  errore  defendere  :  poenam  tamen 
reprssentare  maluit,  ne  qua  fraus  justiliaB  fieret.  » 
De  Augusto  Sueton.  cap.  ult.  :  i  Quam  summam 
repraesentari  jussit :  nam  et  confiscalam  semper  re- 
positamque  habuerat.  »  Loquitur  de  testamento 
ejos.  Idemque  de  Nerone  cap.  3  :  »  Sed  et  in 
praetura  mercede  palmarum  aurigarios  fraudave-' 
rit.  Notatus  ob  haeo  et  sororis  joco,  querentibus 
dcminis  faotionum,  repraBsentanda  prsmia  in 
posterum  sanxit.  »  Hav. 


1S9  TERTULLIANI  OPERUM  PABS  I.  —  SBRIES  I.  APOLOGETICA.  SOO 

qui  plua  *'  (imoriB  hainaao  domiDio  dicaUs.  CiltuB  X     guantur,  qui  a  vero  Numinr  itlam  etjietereuiMt 
deDiqne  apud  vos  psr  omDfls  dsoa,  quam  per  nanm         ''  impetrare. 


fi^Dium  CnsariB  pejaratui 

CAPUT  XXIX. 

Arodmentdm.  —  Ntijue  mirart  id  oportere,  cum  ip$i 
iUi  dii  Cxiarem  dominum  agnotcanl,  qui  itlot 
excubiis  tuis  salvos  prcestel,  non  guem  ipii  numine 
tuo  incolumem  tervent,experli  illum  et  iratum  et 
benevoium.  Sm  ilaque  irreligiotot  haberi  debere 
Chriilianos  Cxsarique  inimicot,  qui  ilium  rebut 
tuit  non  tuhjiciant,  4SS  ted  magit  iltoi,  qui  ta- 
lutem  Cstarii  tuamgue  non  soium  a  diit  laiibtu 
extpedent,  qui  dart  non  pottunl,  sed  et  iliot  perti- 


CoDstet  igitur  priuB,  si  iati,  quibuB  sacrific&tur, 
Baluteni  imperatort  "  vel  cuilibet  homiQi  imper- 
tiri  puBauut,  et  ila  uoa  crimJDi  "  addicite.  Si  an- 
gali  aut  dRmoDea  BubBtaotia  pessimi  spiritua  iHDe- 
tioium  sliquod  operautur,  si  perditi  coDBervaQt, 
si  damaati  liberant,  si  deuique  (quod  *•  id  cod- 
Boieutia  vestra  eat)  mortui  vivos  (90)  tuentut  : 
jam  utique  euas  piimo  alatuas  et  imsgiaes  et  Bdes 
tuerentur  "  (91),  qus  opinor,   4S8  CnBaruDi  mi- 


'  HajeBtatis,  add.  Pran.    "  In,  adi, 


**  Cum  plnB,  Fran.  Parii.  Ria.     «  ImperatoribOB,  Fran.,  Rtg. 
Fran,    '»  Vindicarent,  cod.  FuU. 

Commuilarias. 

(90)  JfdrJuif  vivoi.  Insignia  sarcaamns  Luore-  reas  ab  Alezandrinn  JnnouiB  simulacro.  «  Rogat- 
tiano  par.qui  de  matra  deum  Cybele  aimile  pro-  r,  que  Menippum  Jupiter  an  comprehenai  eseeDt  qui 
DUDtisre  uon  dubitat  lib.  ii,  625  :  DodoQEum  templum  aacrilegio  apoliassent.  Apud 

'  ■"'  ',  294.   Id    Icaromenippo.  Scilioet  ut 


qnid  enim  tapia  informis,  oiutua,  homini  prnstare 
poteet  ?  H*v. 

{^\)lmaginet  et  xdettuerentur.VvM.  Cod.  legit 
vindicarent,  quasi  nolit  cum  alilB  repetere  tueren- 
tw,  ubi  modo  dizit  tuenlur.  Taotum  veru  abest, 
illas  nt  tueantur  miseri  dii  iBti,  ut  potiuB  illis  ipaia 
non  pareant,  nec  a  ^toiine  vel  suo  viudicare  pos- 
Bint,  oum  semel  ex  manibus  sit  elapaum  :  testiB 
Luoretiui,  lib.  vi,  416  : 

Poitrenio  cur  SBDcta  Denm  delubra  laasque 
DiicDtit  lutesto  prxclarai  rulniiDe  ledei, 
Et  beoe  ficta  Deum  frangit  limulecra,  tniaque 
Demit  imagioibui  vioieDto  valQere  lioDoremT 

Idem.  lib.  ii,  1100  : 


De  qno  queritur  Itle  apud  Aristophanem  iv  NtviX. 
quod  onm  pei^jnroB  petere  deheret  Jupiter,  illoa 
negligeret, 


V  p^lti,  : 


V  fctpov  'Aflij- 


«  Sed  tempium  potiue  Buum  et  proroODtorium 
Athenarum  Sumium  peteret.  »  Quam  quoque  Ro- 
manareligioni  non  magis  ravlBse  testis  est  M,  Tul- 
liuB,  libro  de  Conttdatu  : 

Nam  pater  altitouant  «telJantl  d 


Quod  cum  sspisBime  accidisse  veterum  testimonia 
deolarant,  tum  Apoilini  etiam  acoidiBae,  etquidem 

fKsnarum  vice,  quando  Babyle  martyria  cineree  .,.. 
oco  moveri  vellet,  auctor  est  Tbeod'iret.  Aff.GrEPC.  D  eet,  uec 
Cor.  p.  142  :  Kai  4  4a^v«To(  'ATtiiXXuiv  t4v  *]^ii. 
ttpov  TcapKnctuiTctt  FuraiEfliJvai  v»pav  ,  oi>pciv(S(|EV 
m^aTo  -[iv  (rxyiTTtifv.  Quiu  homiDibua  etiam  obnoxti 
sunt,  noQ  tantnm  quando  oapta  urbe  ad  bostibuB 
eademstraKes  muroe  et  templa,  sadBm  rBpinasecra 
el  proraDainvotvit,  sed  oum  perfoBBor  aliquis  fur 
vet  prndo  ipsa  Bimulacra  et  deoruni  ornamenta 
aurert.  Notat  Oiogeuea  Laertiue  Demetrium  quem- 
dam  phiJoBophum,  Ixiooem  cogaomiDBtum,  quo- 
niam  injuria  alTecerat  Junonem,  que  qualis  ruerit 
docet  HesychiuB  MLlesiiis.    i>][ufTpiii<  th;    (Ttpo? 

'IJttUV     ilCtKAljei,      SldTl     ItTtffiat   XpUJOJ      KXElVtOJV  tou 

iv 'AXijivSpilij  Tijc  "Hpas  4Y*lti«Tociipo>piflii,  i.  s. 
«  Demetrius  atter,  cognomento  Ixion  dictus,  quod 
deprehenaus  fuerit  furto  sabdaiiue  bncteu  au- 


Locianum, 

vere  Barucbns,  cap.  vi,  56  :  n  NequVcontnt  fureB, 
neque  prffidonee  tutari  Beipsoa  posaunt  tiguei,  a^ 
gentei,  aureique  dii.  »  Quomodo  ipsi  saoerdoteB 
de»  S^riie  in  furto  deprehenduntur  apud  Luoia- 
nnm  in  Aiino,  p.  134,  occultanlea  phialam  auresm, 
ex  detubro  raptum  donanuni,  in  liuu  dea  su». 
Irridetque  Boton  spud  Luoianum  CrceBum  aureoi 
latereB  Apottini  deBtinButem,  iu  Charoule,  aliia 
aciticet  paratam  et  opimam  prsdam.  Lepide  Gyni- 
OQB  ad  Jovem  apud  Lucian.,  in  Oiat.  oai  nomen 
Jup.  Confutatua  :  'Eu  fip  X^ctv,  etc.,  i.  e. 
«  Omitto  vos  perinde  atque  noe  latrociniis  et  as- 
oritegiia  compilari  a  eacrilegis,  at  ex  ditiaBiDiie 
pauperrimoa  momenlo  temporia  evsdere,  malli 
enim  veatrum  ex  auro  argentove  conQati  sunt.  ■ 
Sxpertua  Apollo  :  quem  idem  Lucian.  misere  de- 
nudatum  prostituit  iu  Jove  Tragcedo,  ubi  ita  Her' 
C  curiua  :  Kal  y^p  »»1  t4v  'Ai^iTkoi  4  aitoj  TioXi- 
XpiMTov,  eto.,  i.  e.  »  Sed  enim  ille  ipse,  »  Homerus 
BC.  ■  anri  multi  et  opum  posseaBorem  AppotlineiD 
diiit :  <{uem  tamen  in  extremis  Bedentem  videbia, 
direpta  ipsi  a  iatronibus  coroaa,  et  Burreplia  ci- 
Ibars  veriicitliB.  >  Qun  quidem  iudubie  ex  Var- 
rone  deaumpta  auDt,  cujus  fra^entum  ex  Satyrit 
MeDippeis  duo  apectana  eihibet  nobis  Aroob. 
lib,  VI  :  «  Ubi  denique  Apolto  divinus,  cnm  a  piTS- 
tie  m&ritimiaqaa  pradonibns  et  apotiatus  ita  est.et 
incanBua,  ut  ex  tot  auri  ponderibua,  quB  inSniU 
cODgeBBeraat  BncnlB,  na  unum  quidem  habuerit 
Bcripulum,  quod  hirundinibus  hoBpitis  oalsDde- 
ret.  *  Sed  illud  supereBt,  ut  mieeri  verbis  etiBm 
contumelioBis  rideantur,  prout  aCtatim  in  DionyBio 
Sicuto  tatroae  itlo  eorum  ostendit  LactsDtiQa, 
tib.  II,  0.  4,  coDoludeuB.  :  •  lu  eo  igitur  quialiomi- 
UBB  saorilegia  vindicare  non  polerant,  oportnit 
deoB  ipaoB  sui  viudicea  esae.  ■  Id  vero  faotum  noa 
eet,  Doc  in  Dioaysio  ilto  neo  in  aliis,  secure  ideo 
Jovem  allatraQte  Cynisco  apud  Luoianum  rurBus, 
Bibi  aibil  ab  ipso  metuere  priedicanB  :  'Bntt  ouS' 
a&Tou^,  etc,  1.  e.  «  Quoaiam  ueque  itlos  ipeoa  as- 
crite^os  puniri  video  :  sed  pturimi  manus  veBtrai 
eSugiuut.  »  Qua9  omnia  pulcbre  exseqnitur  Prosper 
Aquitaaicus,  De  Promtti.  et  Prxdict.,  lib.  in,  c.  38, 
ostendene  nultam  vim  cunctis  gentium  diia  ineeea 
ut  auctoritatem  auam  contra  uuum  fllium  homiois 
Christum  cruciflxum  tueantur.  Verba  ^us  aaot : 
c  Hio  tanta  deorum  itta  turba  certorum  atque 
incertoruro,  quoe  Vorro  prodit,  itti  etism  proceres 
et  electi  dii,  oum  ipto  rege  sno  Jove  fulmina  vi- 
brantes  conaitio  potentiaque,  at  eorum  cultores 
ferunt,  metuendi,  srmisque  terribilas,  hio  atiquid, 
si  non  pro  mundo,  saltem  pro  H  oportob&t  asere, 


'  vr 


m 


APOLOGETICUS  ADY.  GENTES. 


502 


CAPUT  XXX. 


lites  exoabiis  suis  ^  saiva  praestant  (92).  Puto  au-  A 
tem,hs  ipsae  materias  de  metallis  CflBsarum  veniunt, 
et  tota  templa  de  nutu  (93)  deearis  constant.  Multi 
denique  dii  babuerunt  Gffisarem  iratum.  Facit  ad 
caosam,  si  et  propitium,  cum  illis  aliquid  '^  aut 
liberalitatis  aut  priviiegii,  confert.  Ita  qui  sunt  in 
Gssarifl  potestatOy  cujus  et  toti  sunt,  quoruodo 
hai>ebunt  salutem  Gesaris  in  potestate,  ut  eam 
pnestare  posse  videantur,  quam  facilius  ipsi  a 
Caesare  consequuDtur  '*  ?  Ideo  ergo  ^  committimus 
io  m^jestatem  imperatorom,  quia  illos  non  subji- 
cimus  rebns  suis  ;  quia  non  ludimus  de  of6cio  sa- 
lutis  440  eorum,  qui  eam  non  putamus  in  mani- 
bas  ease  plumbatis  (94).  Sed  vos  religiosi  '^  qui 
eam  quaeritis  ubi  non  est,  petitis  a  quibus  dari 
Qon  potest,  preterito  eo  in  cujus  est  potestate.  ^  mam  ^^ ;  sentiunt,  eum  Deum  esse  solum,  in  cujus 
Insuper  eos  debellatis,  qui  eam  sciunt  petere,  qui  solius  potestate  sunt,  a  quo  sunt  secundi,  post 
etiam  possint  **  impetrare,  dum  sciunt  petere.  quem  primi,  ante  omnes  et  super  omnes  deos. 

—  Quidni  **  ?  cum  super  449  omnes  homines  *^,  qui 

Yarise  lectiones. 

^  Sais,  abeH  Paris.  ■>  Si  et  propitius  ilHs  ^liqmd^leg.  Parisin.  "  GonsequanturyCod.  Lugd.  i^Enim» 
cod.  Puldens.  »*  Irreligiosi.  Fran.  "  Possint,  Fran.  ^  Bt,  addit  Paris.  "  Quis,  Paris.  "  Animgs, 
Paris.  *•  Quidni  ?  oum  —  homines,  abesi  Paris.  ^  In  cod.  Fuld.  et  Rhenani  edii.  desiderantur  vv. 
Qaidni  —  homines.  Cod.  Lugd.  L  et  Gelen. ;  deos  homines  qui,  etc.  Aldus  :  Qui  diu  cum,  eto.  —  Loco 
vocum  vivunt  et,  Hav.  e  cod.  Fuld.  viventes. 

Commentarias. 


Argumentum.  —  Solos,  enim  Chrisiianos  pro  imjfera- 
iore  Deum  verum^  Deum  vivum  invocare^  illum 
Deum,  quem  naturaliter^  et  se  majorem  novit  ipse 
imperator,  cui  cuncta  debeif  a  quo  exspeciat.  Ab 
hoc  illoSf  quas  imperaiori^  orbi,  sibi  iuta  sinif  pie^ 
vere,  recte  pttere  et  impetrare^  441  aliter  ac 
geniium  vota  sunt,  gravissima  oraiione  ostendit. 
Tales  in  ipso  supplicationis  gesiu  mactent,  inquit, 
animam  Deum  pro  imperaiore  ambientem  exlor^ 
queant,  veritaiem  et  Dei  devotionem,  irreligiosi" 
tatem,  si  possint,  deputent. 

Nos  enim  pro  salote  imperatorum  (95)  Deum  in«- 

vocamus  ffiternum,  Deum  verum  ^,  Deum  vivum, 

quem  et  ipsi  imperatores  propitium  sibi  prster 

caeteros  malunt.  Sciunt,  quis  illis  dederit  impe- 

rium  (96) ;  sciunt,  qua  '"^  homines,  quis  et  ani- 


ne  scilicet  unus  eos  perderet  crucifixus.  Perisse 
vero  et  nos  novimus,  et  David  propbeta  conflrmat, 
dicens  :  Periii  memoria  eorum  cum  strepitu,  et  Do- 
minus  in  setemum  manet.  »  Hav. 

(92)  Exeubiis  suis  salva  prsestani.  Vocem  suis  non 
Bgnoscunt  Ald.  et  Rhenanus.  Hinc  interim  discas 
licet,  pretiosiora  simulacra  manu  militum  fuisse 
ca8todita,quod  etpuIcberrimediscasexlocoJustini  p 
Mart^ris  a  La  Cerda  allato  :  sed  est  alter  Lactan-  ^ 
tii ;  m  lib.  ii,  c.  4,  de  bisce  statuis  ita  disserit : 

«  Adorant  ergo  mortolia,  ut  a  mortalibus  facta  : 
frangi  enim,  cremari  possunt  ac  perire.  Nam  et 
tectis  vetaatate  labentibus  sspe  comminui  solent, 
et  consunQpta  incendio  dilabuntur  in  cinerem  :  et 
plerumque  [nisi  sua  illis  magnitudo  subvenerit, 
aut  cuatodia  diligens  sepserit,  in  prsedam  furibus 
ccdunt :  »  ^uod  certe  accidit  Priapo  isti  marmoreo 
apud  Martial.,  vi,  72.  Adeoque  de  omnibus  istis 
nugis  ezclamare  libet  istud  Firmici  de  Palladio  in 
libello  de  Errore  profan.  Gentium  :  •  Incensa  est 
Troja  a  GraBcis,  a  Gallis  Roma,  et  ex  ulroque  in- 
cendio  Palladium  reservatum  est.  Sed  reservatum 
non  propriis  virtutibus,  sed  humano  prssidio,  ab 
utroque  enim  loco  homines  liberant ;  et  translatum 
est,  ne  humano  flagraret  incendio.  »  Hay. 

(93)  Tota  templa  de  nutu.  G.  De  Galigula  Sueton., 

c.  22  :  «  Datoque  negotio,  ut  simulaora  numinum,  rx 
religione  et  arte  prasolara,  inter  qu«  Olympici  ^ 
Jovis,  apportarentur  e  GraBcia,  auibus  capite 
dempto  suum  imponerent,  pariem  paiatii  ad  forum 
usque  promovit,  atque  eede  Gastoris  et  Pollucis  in 
vestibnlum  transflgurata,  consistens  seepe  inter 
fratres  deos  medium  se  adorandum  adeuntibus 
ezhibebat.  » 

(94)  Plumbatis.  Plumbatse  manus  sunt  fulcro  quo- 
dam  plnmbi  ferruminato*,  ne  facile  delaberentur  vel 
dehiscerent,ut  recte  interpretes.  Id  in  incurvatione 
brachiorum  et  manuum  extensione  prscipue  re- 
qcirebatur.  Hav. 

(95)  Pro saltUe imperatorum.-^  AdScapulam,o.  2  ; 
«  Ita  noB  magis  oramus  pro  salute  imperatoris,  ab 
eodem  postulantes^  qui  prsestare  potest.  »  Et  sane 


memorabiiis  huic  rei  connrmands  est  sculptura 

fremmae,  cujus  ectypon  in  Ludovici  Ghaluci  Dacty- 
lotheca  ms.quas  est  S.  Genovefae  Parisiensis  exstare 
testatur  Dom.  Du  Gange  in  Dissertat.  de  inferioris 
SBvi  numismatibus,  p.  20.Huic  gemmae  insculptum 
est  Ghristi  monogramma  cum  A  et  Q  ad  latera,  et 
hisce  in  circuitu  cbaracteribus,  sal.  oo.  n.  alex. 
FiL.  LUCE  :  i.  e.  ut  explicant,  Salus  Domini  nostri 
Alexandri  filii  Mammsex  lucet.  Quaiis  monogram. 
matis  inscriptio  in  nummis  Gonstantii  et  Decentii 
etiam  invenitur.Dubitat  tamen  illustriss.  Du  Gange 
an  tempore  Alexandriis>ius8culptafuerit,quoniam 
fucum  facit  illi  vox  Domini  nosiri,  qusB  tamen 
sensu  communi  non  vice  Dei  dicta,  ut  loquitur 
Noster  c.  34  sumi  potest.  Sed  ego  gemmam  istam 
potius  referendam  puto  ad  aliquem  Alexium  ex 
imperatoribus  Gonstantinopolitanis,  ut  sit  c  Salus 
Domini  nostri  Alexii  filiis  Manuelis  lucet.  »  Quin 
pro  salute  Gaesaris  non  alium  quam  ipsum  Jovem 
Bummum  sibi  deum  invocabant  gentiles.  Martia- 
lis  VII,  59,  adulatorie  admodum  : 

Tarpeiae  venerandee  rector  aulsB, 
Quem  aalvo  dnce  credimus  tonaatem, 
Cum  votia  sibi  quisque  te  fatiget, 
St  poecat  dare,  ^uffi,  dii,  poteBtia  : 
Nil  pro  me,  mibi,  Jupiter,  potenti 
Ne  BuccenBueris,  velut  auperbo. 
Te  pro  Caeaare  debeo  rogare. 
Pro  me  debeo  Gssarem  rogare. 

Itaque  genima  vel  ad  Alexium  referri  debet,  vel 
possessor  ejus  fuit  homo  Ghristianus  jam  sub 
Alexandro  Severo.  Hav. 

^96)  Dederit  imperium.  Quod  nequeunt  dii  falsi, 
qui,  ut  ait  Jeremias  in  libro  Baruchi  cap.  vi,  33  : 
Hegem  ihrono  imponere  vel  dejicere  nequeunt.  Plinius 
quoque  significanter  in  PaDegyrico  ad  Trajanum  : 
c<  Ac,  si  adbucdubium  fuissetforte  casuque  recto- 
res  terris  an  aliquo  numine  darentur,  principem 
tameo  nostrum  liqueret  divinitus  constilutum. 
Non  enim  ocoulta  potestate  fatorum,  sed  ab  Jove 
ipso  coram  ac  palam  repertus,  electus  est.  »  Hav. 


503 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


504 


utique  viyunt  et  mortuis  antistaDt.  Recogitant,  A.  capite  nudo  443  (1)  quia  non  erubescimuB,  deni- 


quonsque  vires  imperii  sui  valeant,  et  ita  Deum 
intelligunt ;  adversus  quem  valere  non  possunt, 
per  eum  valere  se  cognoscunt.  Gcelum  denique 
debellet  imperator  (97),co9lum  captivum  triumpho 
suo  invehat  (98),  ccelo  mittat  excubias,  coelo  vec- 
tigalia  imponat  ^^  Non  potest:  ideo  magnus  est, 
quia  ccelo  minor  est.Illius  enim  est  ipse,  cujus  et 
ccelum  est  et  omnis  creatura.  Inde  est  imperator, 
unde  est  et  homo  antequam  imperator ;  inde  po- 
testas  illi,  unde  et  spiritus.  Illuc  *^  suspicientes 
Ghristiani  manibus  expansis  (99)  quia  innocuis, 


que  sine  monitore  {Z)  quia  de  pectore  oramus. 
Precantes  sumus  omnes  semper  pro  omnibus  im- 
peratoribus,  vitam  illis  prolixam,  imperium  seca- 
rum,  domum  tutam,  exercitus  fortes,  senatam 
fidelem,  populum  probum,  orbem  quietum,  et 
quaecunque  hominis  et  Gaesaris  vota  sunt.  H«e  ab 
alio  orare  non  possum,  quam  aquoscio*^  me  coq- 
secuturum,  quoniam  et  ipse  est  qui  444  solaB 
praestat,  et  ego  sum  cui  impetrare  debetur,  famu- 
lu8  ejus,  qul  eum  solum  observo,  qui  propter  *^ 
disciplinam  ejus  oocidor  ^,  qui  ei  offero  opimam 


Yariee  lectiones. 

"  GobIo  —  imponat,  abest  Paris.  •'  Sursum,  e  cod.  Fuld.  add.  Haverc.  •'  Sciam,  Paris.  •*  Rhen- 
Gel.f  Gangnxus :  eum  solum ;  cxieri :  solus.  In  sqq.  e  cod.  Fuld.  pro  disoipiina.  vv.  qui  propter 
disc.  c.  occidor  non  leguniur  in  edd.  Rhm.  Aldi^  Heraldi  et  cod.  Lugd.  11.  •'  Qui  —  occidor,  abesl 
Paris. 

Gommentarius. 

(97)  Cvlum  debellet  imperator.  Pari  modo  Gaili-  B  Aristotelis  De  mundo,  tum  prsesertim  Dei  servas, 
sthenis  procedit  argumentatio  apud  Gurtium,  lib.      qui  ab  illo  et  vitam  etsalutem  exspectat,maDOS ad 


viii>  c.  5,  ubi  foedam  Gleonis  adulationem  de 
Alexandro  vivo  ut  deo  colendo  refutat :  «  Poten- 
tiam  tuam  experiri  libet  ?  Pac  aliquem  regem,  si 
deum  potes  facere  :  facilius  est  imperium  dare 
quam  coelum.  «  Pro  valere  se  Rheo.  se  valere.  Hav. 

(97)  Triumpho  suo  invehat.  Notus  mos  aatiquus, 
captarum  urbium  picturas,  memorabiles  eliam 
pugaas  et  victorias  depiclas  in  thensis  circumferri 
a  triumphantibus  solitas.Huc  alludlt  Tertullianus. 
Rhen.  Godex  sex  sequentes  voces  non  agnoscebat. 
Hav. 

(99)  ILlue  stupicientes  Christiani  manibus  expansis. 
Aptissime  ad  hunc  Ghristianum  sensum  ritumque 
Triphon.  Luciani  :  'JJfJLeTc  oe  zh^  Iv  'ABi^vaic 
"Ayvcdotov  l<peupovTe<  xai  TrpooxuvYJdavTec,  X^^P*^ 
elc  oupavov  Ixieivavxec,  touto)  eu)^apt<rTTfjao|xev.  Cffl- 
terum  etiam  ethnicos  manibus  expansis  adorasse 
discimus  ex  Luoretii  versu,  lib.  v  :  i 

Nec  procumbere  humi  prostratum,et  pandere  palmas 
Ante  deum  delabra. 

Rm.  —  llluc  sursum  suspicientes.  Qui  ipse  habitus 
incoelumerectuBmundi  contemptum  indicat.  Pul- 
chre  Ciemens  Alexandripus  1.  vii  Strom.^  p.  231 
E.  :  c<  in  coelum  erigimur,  una  cum  verbo  corpus 
a  terra  abducere  conantes,  erectam  et  elevatam 
animam  desiderio  meliorum  cogimus  in  sancta 
progredi  magno  animo  carnis  vineulum  despicien- 
tes.»  Mauricius  Senonensis,  de  Missa.quem  Blblio- 
graphias  suas  annexuit  ssepiua  laudatus  Jo.  Alb. 
FabriciuB  versu  60,  de  turba  in  Sacro  stante,  eto. 

Ut  siB  attentuB,  patiens,  ercctus  in  hostem, 
Et  caput,  et  baculuB  et  statas  ipse  docet^ 

Qaippe  capat  retegens  atteote  audire  moneris  : 
Parcere,  cum  baculum  rejicis,  instraeris. 

Stans,  discis  qaoniam  stantes  pugnare  soiemuB, 
Quod  te  pugua  gravis  sub  vigiti  hoste  manet. 

Jo.  Ghrysostomus  in  Psal.  cxxix,  de  £Iia  :  «  Si 
vie  autem  eum  etiam  reclum  videre  stantem  in 
oratione,  eum  rursus  extensum  in  coelum,  et  ita 
extensum  ut  elium  ignem  e  ccclo  dejiceret.  »  Sci- 
licet  erecto  corpore  spiritus  incurvatur,  nec  pailii 
sed  cordis  scissionem  postulat  Dcus.  Hinc  Hiero- 
nymus,  lib.  ii,  in  Epist.  ad  Ephes.  c.  3  :  «  Sicut 
externa  geniiflexio  aedificat  simpiices,  sic  verani 
geniculationem  essedocemus  in  animo,quia  multi 
corporale  Hectentes  geuu,  animae  nequaquam 
poplitem  curvaverunt :  et  contra  alii  erecto  I)eum 
oorpore  deprecantes.magis  se  animo  curvaverunt.  » 
Hav.  Manibus  expansis.  Quod  cum  io  omni  vit»  dis- 
crimine  homini  proprium  notetApuleittBinversione 


ccelum  Deumque  simul  cum  corde  tollere  jubetu: 
a  Jeremia  Thren.  iii,  41.  De  hoc  ritu  videri  me- 
rentur  Joan.  Philoponus  ad  Hexaemeron,  p.  43 ; 
Joach.  Hlldebrandus  qui  trea  operosos  libros  de 
precibus  Ghristianorum  veterum  edidit  lib.  ii,cap. 
9 ;  Joan.  Pricasus,  Glaud.  Espenceus  ad  I,  Timotn. 
II ;  Barth.  Advers.  iii,  2 ;  Hoornbeek  Miscell.  p. 
297 ;  Adam.  Rechenberg.  in  N.  T.  et  Hist.  Ecctes. 
pag.  145.  Broverius  de  Miedek  eleganti  libello 
de  Adorationibus,  cap.  21.  Et  landem,  cuJob  de 
hoc  argumento  exstat  singularis  dissertatio  Ada- 
mus  iterum  Rechenbergius  Lipsifi  a.  1688,  edita. 
Hav. 

(1)  Nudc.  Non  ut  gentiles  velato.  Consule  inter- 
pretes,  Heraldumet  LaCerdam.Puld.  God.  nudato.^ 
Gonsule  et  hic  laudatum  Broverium,  p.  144  ;et 
Galvoerium,  tom.  H  Rttuatis  Ecclesiastici,  p.  555. 

C  ^AV. 

(2)  Sine  monitore.  Apud  ethnicos  monitor  preibat 
preces,  ac  de  scripto  quidem,  ne  quid  verborum 
praeteriretur,  aut  prffiposterum  diceretur ,  rurBUS- 
que  alius  custos  erat,  gui  attenderet ;  ah*as  qui 
faveri  linguis  juberet.  Plinius,  cap.  2,  lib.  XXVIlI. 
Rig.  —  Monitore.  Addi  potest  notis  interpretum 
Plautus  in  Mostell.  : 

Ad  legionem  cum  stant  adminiealum 
Ei  dabunt  aliquem  cognatum  suum. 

Talesenim  monitores  Romanis  adolescentibusaDDO 
stipendii  primo  additos  docet  Servius,  et  apod 
Vat.  Flaccum  Iphiclus  adest  Argonautis  lib.  i,  475, 
non  ut  pugnet 

monituB,  ted  tradat  ut  acres, 
Magnorumque  virot  qui  laudibaa  urat  avoram, 

qui  (i.viJ(jiovec  GrscisdicebanturotdocuitMeurBias 
ad  Gassandram  Lycophronis,  p.  158.  Ita  in  sacns 
D  monitores  erant  c|ui  formulam  precum  insasarra- 
bant.quique  praibant  formulam  precum,  sive  mo- 
ditatum  carmen.Aristander  apud  Gurtium.  lib.  iv, 
cap.  13  :  «  In  oandida  veste,  verbenas  manu  pr«- 
ferens,  capite  velato  praeibat  preces  regi.t  PlimuB, 
hujus  religiosi  ritus  multa  persequitur  lib.  xxvw» 
cap.  2,  cui  adde  Alexandrum  ab  Alex.  Gental. 
Dier.  ii,  U,  et  iv,  17,  meliorique  fato  dignissimum 
Barnabam  Brissonium  lib.  ae  Formutis,  h  P;  "^* 
Formula  talis  necessaria  certe,  in  tot  notis  igno- 
tisque  nominibus,  quorum  appellatione  deos  suob 
delectari  arbitrabanlur,  quam  ^vzoko^^k^  *??  fj 
Servator  noater,  monitor  melioris  formul©,  Mattn. 
IV,  7,  9,  cujus  8.  Spiritus  nobisoum  et  pro  noDifl 
inefTabilibuB  orat  gemitibus.  Hav. 


505 


APOLOGETICDS  ADV.  GENTES. 


506 


etmajorem  hostiam  (3),qaam  ipse  mandavit,  ora-  A  Assis  (5),  Arabica  arboris  lacrymas  (6)  neo  duas 
tiooem  de  carne  pudioa,  de  anima  innocenti,  de  meri  guttas  (7).445necsanguinem  reprobi  bovis^^ 
Spiritu  sancto  profectam.Non  grana  thuris  (4)  unius      mori  optantis,  et  post  omnia  inquinamenta  etiam 


<*Homini8y  Frati. 


Yarise  lectionds. 
Commentarius. 


(3)  Qui  ei  offero  opimam  et  rr.ajorem,  Cum  locum 
huQC  detorqueant  Magdeburgenses  adversus  sacri- 
ficium  altaris,requireDat  de  eo  traotatum  latiorem ; 
sed  remittimus  lectorem  ad  iib.  ad  Scaputam, 
iofra :  quem  etiam  perperam  pro  se  aliegant  : 
quippequi  nominatim  voce  sacrificamus  ibidem 
utitur.  Pam.  —  Hostiss  aliaa  majores,  alis  lactentes 
dicebantur.  De  majoribu8,id  est,  maximis  est  locus 
Giceronis  2  Orat.  in  Hulium.  «  Erunt  hostisB  ma- 
jores  in  foro  constituta.  »  Porro  majores  hosti» 
sive  victims  (sic  enim  licenter  omnes  vocant) 
erant  tanri ,  nec  enim  nunc  discrimen  illud  inter 
oves  et  tauros  constituo.  Lag.  3 

(4)  Non  grana  thuris.  Frustra  esset  qui  locum 
huQC  usui  Ecclesise  adversari  diceret,  qu89  in  sa- 
criQciis  thure  utitur.  Adhibetur  quippe  ex  tradi- 
tione  et  institutione  apostolica,  Can.  3  apost.  id 
habet  \iii  l{6v  $k  ecrra)  irpojaYscrOa(  xi  lispov  irpoc 
To  OwiaoTi^ptov,  Ij  IXatov  efc  •ciqv  Xuyviav,  y.ai 
0o;x(afia,  x^  xaiptf»  t^<  a^fa^  itpocrcpopa^.  LE  Pa. 

(5)  Unius  assis,  Videlicet  ezigui  pretii.  Dabatur 
emm  vix  tantum,  quantum  duo  tresve  digiti  com- 
prehendere  possent.  Lactant.  v.  19,  ez  mente 
gentiiiuod^.  «  Nam  cruciari  atque  interfici  malle, 
quam  tbura  tribus  digitis  comprehensa  in  focum 
jactare,  tam  ineptum  videtur,  quam  in  periculo 
vit«  alterius  animam  magis  quam  suam  curare.  » 
Hieronymus  quoque  in  Bpist,  ad  Heliodorum  : 
«  Non  est  in  eo  taotum  servitus  idoli,  si  quis  duo- 
bus  digitulis  thura  compressa  in  bustum  ar»  Ja- 
ciat,  »  etc.  Lactant.  rursus,  i,  20  :  «  Goiunt  enim 
thure,  ac  summis  digitis,  quse  sensibus  intimis  C 
colere  debuerunt.  »  Quos  itaque  digitos  liberos  a 
fasciis  ia  sacrificando  voluit  esse  Numa  rez  apud 
Liv.  I,  21  :  c  Manuque  ad  digitos  usque  involuta 
rem  divinam  facere.  »  Pertinet  et  huc  locus  Curiii, 
iib.  VIII,  c.  5y  ubi  Cleo  adulator  Alexandro  divinum 
honorem  vivo  etiamnum  haberi  vult :  «  Quibus 
UQO  modo  referri  gratia  posset,  si  quem  intellige- 
rent  Deum  esse,  oonfiterentur  exigua  tburis  im- 
pensa  tanta  beneOcia  pensaturi.  >  Irridet  et  more 
8C0  Lucianus,  non  tantum  in  Asino,  p.  122,  ubi 
ma?na  x^v^pouc  8uo  XaSouaa  xov  jilv  XiDavtox6v,  TtJ) 
r^pi  Too  Xu^voo  l7c£0>]xe ;  i.  e.  Acceptis  duobus 
granis,  thus  igni  luoernffi  imposuit ;  »  sed  praeser- 
tim  in  Jove  TragcBdo  p.  200,  ubi  de  sordibus  Mne- 
sithei  queritur  Jupiter,  qui  vetulum  gallum  im- 
molaverat.  Prfflterea  quatuor  thuris  grana,  carie 
obsita.ita  ut  prunis  exstinguerentur,  neque  summis 
tantiliam  naribus  odorem  praBberet  fumus.  »  Por- 
phyrii  qaoque  et  Ovidii  locos  adducit  doctissimus  D 
Brodeus,  miscelL  lib.  v,  oap.  8,  qus  Lampadis  sui 
tomo  ir  inseruit  Janus  Gruterus.  Alexander,  Ma- 
gQus  ille,  imprimis  ab  ineunte  aetate  magnifice 
deos  coloisse  dicitur.  Itaque  sacro  quodam  libera 
manu  thara  injiciens  flammis,  a  Leonida,  parco  et 
severo  virOjita  fuit  cerreptus  :  t<  Sio  adolebis,  quum 
regiones  subegeris,  ubi  hffic  nascuntur.  »  Cujus 
vocis  memor,  cum  postea  Arabia  esset  potitus, 
Rrandem^  odorum  vim  Leonidse  misisse  dicitur,  cum 
hoc  elogio  :  «  Ne  posthac  in  deorum  honoribus  res- 
trictior  esse  vellet,  quos  intelligeret  dona  hilaritcr 
obiata  tam  lar^a  manu  rependere.  »  Narrant  his- 
toriam  Plutarchus,  in  Alex.  c.  44,  et  Apophth.  37 ; 
Plin.  XII,  14,  n.  Denique  marmora  et  nummi  rem 
ante  ocuios  ponunt,ut  apud  Choulium  videre  licet 
jn  marmore  Romano  antiqua,  quod   adducitet 


exhibet  in  libro  (/«  religione  veterum  Rom.  eo  in 
iocOjUbi  de  vestibus  sacerdotum  xylinis  agit,  et  in 
nummo  Lucillas  Augusts,  ubi  illa  babitu  pietatis 
isva  acerram  tenet,  dextra  thus  mittit,  «  trinis 
digitis  flore  capto,  t  ut  apud  Piinium,  lib.  xxiv, 
c.  10,  emendat  Scaliger  epist.  18,  illum  Ovidii  io- 
cum  adducens, 

£t  digitis  tria  thura  tribus  sub  limine  pooit. 

Eadem  pietatis  facies,  idem  habitus  in  L.  JEXW 
nummo  cernitur,  nisiquod  ibi  laeva  etiam  pateram 
teneat.  Hav. 

(6)  Arabicse  arboris  lacrymas.  Barr.  Rhen.  Herald. 
etipseRigalt.  scribunt  nonArabtcx  a.  /.,  quomodo 
et  L.  B.,  sed  minus  recte ;  deietenim  Fuid.et  Pam. 
Grana  ista  thuris  dicit  Arabic3d  arboris  tacrymas, 
Namque  ut  Piinius  copiose  disserit  iV.  Hist.  xii,  14« 
de  arbore  Arabum  thurifera  :  «  Mitti  semel  anno 
solebat,  minore  occasione  vendendi.  Jam  qusBstus 
alteram  vindemiam  afTert.  Prior  atque  naturalis 
viodemia  circa  Canis  ortum,  flagrantissimo  eestu, 
incidentibus  qua  maxime  videatur  esse  prsegnans, 
tenuissimusque  tendi  cortex.  Laxatur  hic^  plaK^i 
non  adimitur.  Inde  prosilit  spuma  pinguis.  Hiec 
concreta  densatur,  uoi  ioci  natura  poscat  tegete 
palmea  excipiente,aiiubi  area  circumpavita.  Purius 
illo  modo,  sed  hoc  ponderosius.  Quod  in  arbore 
haesit,  ferro  depectitur.Ideo  corlicosum.»  Arnobius 
quoque  lib.  vu  :  «  Sed  tamen,  o  pietas!  quantus 
iste  est  honor,  aut  quaiis,  qui  ex  ignis  odore  con- 
ficitur,  et  resina  ex  arboribus  comparalur  ?  »  Vide 
et  quee  sequuntur  ibidem.  Sic  omnis  humor  ab 
arboribus  distillans  lacryma  vocatur,  praBsertim 
qui  ex  vite.  Idem  Plin.  lib.  xxxiii,  in  ProoBmio  ; 
«  Lacryma  vitium,  quae  veluti  grumi  est,  lepras  et 
lichenas  et  psoras  nitro  ante  praeparatas  sanat.  » 
Aldina  editio  legit  non  a  radice  arboris  lacrymas, 
quasi  vero  succus  ille  a  radicibus  deflueret.  Usum 
vero  quem  thura  Christianis  praestabant  vide  infra 
ad  cap.  42.  Hav. 

(7)  Duas  meri  gutlas.  Praeter  morem  illum,  quem 
ex  Arnobio  notavit  Herald.  referri  etiam  potesl  ad 
illum,  quo  poculum  vini  haurientes,  id  quod  erat 
residuum  in  fundo  diis  iibantes,  pavimento  allide- 
bant.  Quod  illustrari  potest  ex  Tacito,  lib.  xvi 
i4nna/.,cap.ult.,  ubi  Thrapea  moriturus  ■  porrectis 
utriusque  brachii  venis,  postquam  cruorem  effu- 
dit,  humum  super  spargens,  propius  vocato  quaes- 
tore  :  Libeinus,  inquit,  Jovi  Liberatori.  »  Id  GraBci 
dicebant  xoxxaSt^eiv  et  ipsum  plausum  xoTTaSi- 
cr|x(5(;.  Xenophon  de  Therumene,  uno  ex  tringiota 
tyrannis,  qui  Critiae  jussu  inlerfectus  est,  JJist, 
Gr.  lib.  II  :  Kal  litti  -^e.  aiioOviiaxeiv  ^dvaOva^dixe- 
vo^  th  xifivetov  Itzu,  io  Xet7:6fJL£vov  ecpacyjxv  iizoj 
xoxxaY^^avTa  elitelv  ajx<5v'  Kpixicf  xo5t'  ^crtto  Ttji 
xaX<{),  i.  e.  «  Tandem  quum  mortem  obire  coge- 
retur,  ao  cicutam  biberet,  proditum  est  id,  quod 
reliquum  erat  in  poculo,  sic  ipsum  ejecisse,  ut  re- 
sonaret,  simulque  dixisse  :  Hoc  sibi  pulcher  ille 
Critias  habeat.  Apud  Plautum  in  Curcul.  Act.  i 
scena  ii. 

Venus,  de  paulo  paululum  hoc  tibi  daboj 

inquit  amator.  Quoniam  vero  hic  cum  thure  jun- 
gitur,  magis  id  innui  videtur  quod  ait  Virg.  lib.  iv 
Georg.,  384. 

Ter  Uquido  ardentem  perfadit  nectare  Vestam. 


507 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIB8  I,  APOLOQETIGA. 


508 


confloientiam  Bpurcam  :  ut  mirer,  cum  hostiffl  pro-  A  flupprimimuB  et  pleriquo  caflui  a^d  extraneos  trana- 

ferunt.  Soito  ez  illifly  prsceptum  esse  nobts  ^^  ad 
redundantiam  benignitatis,  etiam  pro  iniinicis 
Deum  orare,  et  persecutoribus  nostris  bona  pre- 
cari.  Qui  magis  inimici  et  perBecutores  Chriatiano- 
rum,  quam  de  quorum  migestate  convenimur  ia 
crimen  ?  Sed  etiam  nominatim  atque  manifeste  : 
Oraie,  inquit,  pro  regibus,  et  pro  prindpibus,  et 
potestaiibusy  ui  omnia  (10)  tranquilla  sint  vobis. 
Gum  enim  ^'  concutitur  imperium,  concuBsis  etiam 
cfflteris  membris  ejus,  utique  et  nos,  licet  eztraDei 
a  turbiB  '•,  in  aliquo  iooo  casus  invenimur. 

44»  CAPUT  XXXn. 
Argumbntum.—  Adhuc  ostendii  saluiem  imperaioris 
ei  imperii  Chrisiianis cordi  esse.sdenUbus  horren-^ 
da  orbi  imminere,  Romanum  imperium  esse  deite- 
rit,  ipsamque  adeo  clausuram  sxculi  duralme 
ejus  reiardari,  Sed  et  qui  per  salutem  Csesaris  /u- 
reni,  omnibus  geniis  augusiiorem,  non  esse  cogenr 
dos,  ui  per  ejus  genium  jureni,  defendit,  utpote  qui 
genios,  id  e$i  dsemonas,  adjurando  Ixdere,  non  di- 
jerando  hanorare  cansueverini. 

Est  et  alia  magor  necessitaB  nobis  orandi  pro 
imperatoribus,  etiam  pro  omni  statu  imperii  re- 
busque  Romanis,  qui  "  vim  maximam  universo 
orbi  imminentem,ipsamque  olau8ulam'»(ll)  8«culi 


bantur  •^  penes  vos  a  vitiosissimis  sacerdotibus, 
cur  prscerdia  potius  victimarum,  quam  ipsorum 
sacrlLicantium  examinentur  ^.  Sic  itaque  nos  ad 
Deum  expansos  ungulaefodiantjCrucessuspendant, 
ignes  lambant  (8),  gladii  guttura  detruncent,  be- 
stifiBinsiliant;  paratusest  adomne  supplicium  ipse 
habitus  orantis  Christiani  (9).  Hoc  agite,boni  prflBsi- 
des,  eztorquete  animam  Deo  supplicantem  pro  im- 
peratore.  Hic  erit  crimen,  ubi  veritas  est  Dei  et 
devotio  ••. 

CAPUT  XXXI. 

Aroumentum.  —  Id  agi  a  Chrisiianis  si  in  duhium 
vocentf  in  prompiu  esse  osiendit  sacras  Scripluras, 
quas  nec  geniibus  variis  ex  casibus  ignoix  sint : 
ex  quibus  patere  possit,  ibidem  Chrislianis  injungi 
pro  regibus,  prtncipibuSf  poiestatibus  et  publica  B 
iranquiltitaie  orare.^M  Quod  ei  naturx  consenia- 
neum,  quia  turbaia  republiea  ipsi  eiiam  Chrisiiani 
inquieianiar. 

Adulati  nunc  sumus  imperatori  ;  et  mentiti  vota, 
quae  dizimus,  ad  evadendam  "^^  scilicet  vim  ''^ 
Plane  ^*  proficit  ists  fallaoia.  Admittitis  enim  noa 
probare  quodcunque  defendimus.  Qui  ei*go  puta* 
veris  '''  nihil  nos  de  salute  Gesarum  curare,  ins- 
pice  Dei  voces,  iitteras  nostras,  quas  neque^  ipsi 


Variee  lectiones. 

•'  Probentur,  Pans.  ••  Ezaminentur  mavult.  Jun.,  Haverc.  ••  lia  cod.  Fuld. :  alii  :  veritaB  et  Dei 
devoUo  est.  Totam  senteniiam  :  Hio  erit  —  devotio,  delevit  Rigait.  '•  Bvadendum.  Paris.  «  Yim.abea 
Paris.  "  Tamen,  eod.  Fuld.  "  Putas,  Fran.  Paris.  '♦  Bcio  ez  illis  pr®ceptum  esse  nobis.Fran.  /^arw-, 
Jiig.  '»  Tranquilla  sint.  Vobiscum.  Fran.,  Paris.  '•  lia  legUnr  in  cod.  Fuld.  et  in  edd.  Rtg.  et  aav.y 
reliqum  omnes  :  a  turbis  nstimemur.    "  Quod,  Fran.,  Paris.    ■*•  Glausuram,  Paris. 


CommentariuB. 


Buetonius  iib.  vii,c.l8  : «  Nihil  invenit  prater  tepi-  G 
dam  in  ara  favillam,  atratumque  juzta  senem  in 
catino  vitreo  thus  tenentem,etin  calice  fictili  me- 
rum.  »  Hic  ritus  quam  fuerit  antiquus  patet  ez 
Jothami  illo  Judic.  iz,  13,  ubi  vitis  regnum  obla- 
tum  repudiat,  dicens  :  Num  derelinquam  mustum 
meum,  quod  laettficat  Deum  et  homines  ?  Hav. 

(8)  Ignes  lambant.  Gorpus  circumvoluti  adurant. 
Virg.  II  JEneid.  684,  de  lulo  : 

Lambere  flamma  comas  et  circam  tempora  patci. 

Unde  transtulit  Persius  in  Prologo  : 

quorum  imagines  lambunt 
Heder»  sequaces. 

Quomodo  ignis  edax  etiam  dicitur  Virgilio  eodem 
lib.,  versu  758. 

Ilicet  ignis  edaz  summa  ad  fattigia  vento 
Volvitur. 

Apud  Lucretium  lib.  ii : 

Subsiliant  ignes  ad  tecta  domorum, 
Et  celen  flamma  deguatant  tigna  trabeaque. 

^9)  Habitus  oraniis  Christiani.  Huno  habitum 
mire  describit  Eusebius  in  Vita  Constantini.lib.  iv, 
cap.  13.  Lag. 

(40)  Vt  omnia.  Idem  et  omnia.  Respicit  vero  lo- 
cos  Pauii  ad  Rom.  ziii,  1  ;  Tit.  III,  1 ;  I  Petr.  u, 
13 ;  et  prssertim  Pauli  I  Tim.  ii,  2.  Magistratus 
scilicet  parentes  nostri  sunt,  amandi  si  boni,  fe- 
rendi  si  mali.  Prosper  Aquitan. : 

Reddendum  ett,  quidquid  mundi  bene  poatulat  ordo; 

Propoaitamque  piffi  non  violat  fidei. 
Mitibua  et  aanctis  nulla  est  tpernenda  poteatas  : 

^quum  servire  est  regibui  et  dominis, 


Ut  Cbriati  famulis  ad  yeram  prosit  honorem, 
Dileziaae  bonoa  et  toieraase  maloa.    Hay. 

(II)  Clausulam  sseculi  acerbilaUs  horrendas  com- 
minantem  Romani  imperii  commeatu  scimus  refar' 
dari.  Paulus  cum  ad  ecclesiam  Thessalonicensium 
Bcriberet  non  venturum  diem  Domini  priu«quam 
imperium  Romanum  defecisset,  rem  »vo  illo  aUo- 
minatissimam  verbis  quaesitissimia  obscuravit.BiO- 
demconsilio  Tertullianus  hoc  ad  proceres  Romanos 
Apologeiico  rem  eamdem  significaturus  tam  inge- 
niose  colores  obduzit,  ut  etiam  placere  potuent. 
Et  consimili  schemate  ad  Scapulam  procons.  : 
«  Christianus,  inquit,  nullius  est  hostis,  nedom 
imperatoris  :  quem  sciens  a  Deo  suo  constitm, 
necesse  est  ut  et  ipsum  diligat,  et  revereatur,  et 


_  meavit  imperii  Romani  pompa ;  venit  defectio ; 

D  et  sublatum  est  de  medio  quod  obstare  dicebatur, 
et  tamen  durasse  mundum  legimus,et  stare  m>cu- 
lum  senlimust.  Quid  ?  vanam  esse  dicimus  Paou 
sententiam  ?  Apostoli  tanti  tamque  ezimie  a  Do- 
mino  selecti  1  Absit.  Nam  et  verissimam  credimus, 
et  jam  olim  disjecti  Romanorum  imperii  rudera 
cafcamus.Quid  ergo  ?  Jampridem  quoque  advenisse 
dicimus  hominem  peccati  ?  hominem  perditionis  t 
cujus  mvsterium  etiam  tunc  Paulo  scribente  agi- 
tabatur.Venisse,  inquam,jampridem,8ed  nostrum 
illud  pridem  in  quee  tempora  proferatur  si  qu«ri- 
mus.  nihil  agimus,  imo  satis  impie  qu«nmu8. 
Objeoit  Dominus  curiositati  nubem  adorandam  no- 
bis,  non  Bubmovendam.  Sufflciat  intueri  (juod 
aperit  PetruB,  unum  diem  apud  Dominom  pennae 


509 


APOLOGBTICDS  ADV.  GENTES. 


510 


acarbitates  horrendas  oomminantemi  Romani  im-  A 
perii  commeatu  (12)  scimus  retardari.  Ita  qu(B 
Dolamus  ezperiri,  ea  dum  precamur  differri :  Ro« 
mano  diuturnitati  favemus.  Sed  et  juramus  (13), 
sicut  non  per  genios  C»8arum,ita  per  salulem  (14) 
eoromy  qn»  est  augustior  omnibus  geniis.Nescitis 
genios  daemonas  dici,  et  inde  diminutiva  voce 
dasmonia  ?  Nos  Judfcium  Dei  suspioimus  in  impe- 
ratoribas,  qui  gentibus  illos  prefecit.  Id  in  eis 
scimuB  esse,  quod  Deus  voluit,  ideoque  et  salvum 
volumQS  esse  ^,  quod  Deus  voluit  *^,  et  pro  ma- 
gno  id  Juramento  habemus.  Goterum  dasmonas, 
449  id  est  genios,  adjurare  consuevimus,  ut  illos 
de  hominibus  ezigamus,  non  dejerare,  ut  illis  bo- 
Dorem  divinitatis  conferamus. 


sciantf  adeoque  vere  iuum  ducant.  Quem  si  Deum 
non  voeent,  quia  mentiH  illumve  deridere  nolunt, 
id  faciant  quia  ipte  Deo  subjectuSt  sub  illo 
imperaty  cujus  eiiam  intersit  Deo  cedere,  quique 
ut  id  faciat  in  triumpki  tnvidioso  honore  admo^ 
neatur,  tanla  eorruscans  gloria  ut  revocari,  ne  fal- 
so  se  Deum  exislimet,  necesse  habeas. 

Sed  qoid  ego  amplius  de  religione  atque  pietate 

Gbristiana  in  imperatorem  ?  quem  necesse  est  su- 

spiciamus  uteum,quem  Dominus  noster  elegerit'^ 

Et  merito  dizerim,  noster  est  magis  Gaesar,  ut  a 

nostro  Deo  oonstitutus.  Itaque  et  in  eo  ^'  plus  ego 

illi  operor  in  salutem,  non  solum  quod  eam  ab  eo 

postulo,  qui  **  potest  prsstare,  aut  quod  talis  po- 

stulo,  qui  merear  impetrare,  sed  eliam  quod  tem- 

perans  majestatem  Gfldsaris  infra  Deummagis  illum 


commendo  Deo,  cui  solis  subjicio.  Subjicio  autem, 
GAUT  XXXIII.  B  cui  non  adaquo.  Non  enim  deum  imperatorem 

ARGUMBifTOM.  —  Imo  ncussano  illos  imperatorem     dicam,  vel  quia  449  menliri  nescio  (15),  vel  quia 
suspicere^   utpote  quem  a  Deo   suo  sibi  dalum     ilium  deridere  non  audeo  (16),  vel  qoia  nec  ipse 

Variss  lectiones. 

^"  Esse,  abest  eod,  Fuld.  ^  Vv.  ideoque  —  voluit,  Pamel,  e  eodd.  et  Rigalt.  ex  Fuld-  recepU  ;  in  retiquis 
iibris  ei  scriptis  ei  edd.  desiderantur.  '<  Elegit,  Semler.  *'  Wouwer.  e  ms.  et  in  eo  ;  Rhen.f  Aid.  Gan' 
gnasui  :  at  in  eo  ;  cceteri :  ut  meo.    ^*  Biquidem  non  tolum  ab  eo  postulo  eam  qui,  Fran. 

Gommentarius. 

rentianum  illud  usurpare  potest :    «  Mentiri  non 


esse  nt  annos  mille,et  mille  annos,ut  diem  unum. 
Venerit  bomo  ille  nequissimus,  sive  hominum 
neqnisaimorom  numerus,et  jam  anni  supra  mille- 
simum  Burgant.  Quid  anni  mille,  millibus  centies 
centenis  in  immensam  eternitatem  continuandis 
comparati  ?  Si  quid  hac  in  re  temporis  etiam  hu- 
mana  oagitatione  brevissimi  promiserant  sibi  ve- 
teres,  bene  ae  sapienter  fuerint  decepti.  Bt  bene 
fallimur,  si  secundum  illos  quoque  sic  decipimur. 


esi  meum,  »  etSeptimius  indicare  vult,  ad  assen- 
tationem  se  non  esse  n8tum,neque  posse  «  ridicu- 
lus  esse,  neque  jplagas  perpeti,  »  utapud  eumdem 
ille  Eunucb.  ii,  z,  Juvenahs  Sat.  in,  versu  41  : 

Quid  RomflB  faciam  ?  mentiri  nesclo,  librum 
Si  maluB  eBt,  nequeo  laudare. 

Splendidum  certe  Ovidii  mendacium  ;  nihil  tamen 


Qt  simus  ad  diem  illum  velut  semper  instantissi-  G  domino  suo  profuturum  tale  exstat.  lib.iv  de  Ponto 
mum  vigiles,  qoem  solus  Pater  novit,  ut  pendula     Eleg.  iz  : 
exspectatione  sollicitudo  fidei  probetur.  Rio. 

(12)  Romofini  imp.  commeatu.  De  imperii  Romani 
dintumitate  loquitur  tanquam  de  spatio  temporis 
quo  trinmphi  pompa  traducitur.  Sio  lib.  de  Pamit. 
p.  143,  deiinquendi  oommeatum  dizit,  tempus 
quod  peccando  ducunt  catechumeni  inter  agnitam 
fidei  veritatem  et  obsignationem  baptismi :  quasi 
delictorum  agnoiini  transvehendo.  Bio. 

(13)  Sed  et  juramus.  Quamvis  sibi  omni  Jura- 
meoto  interdictum  esse  agnoscerent  Ghristiani, 
pre  cnteris  tamen  cavebant,ne  per  genios  aut  for- 
tunam  pnnoipis  jurarent,  unde  in  celeberrimo 
B.  Polycarpi  martyrio,  apud  Eusebium,  lib.  iv, 
proconsul  cnm  ei  dizisset,  c^fjioaov  xVjv  Kafaapoc 
'c^^X^v  ;  respondit  constantissime  beatus  Martyr  : 
El  xevofto|e(c,  f7)9?v,  %ta  6(jL6a(j>   Tf|v   Kalvapo^  tiS- 

^C^i^f    («K    AivCCC    irpOffTTOtOlJfABVOC    ^YVOlTv    6'9TIC     el(At, 

\iitxa  ica^^7}9tac  &coue*  XpKrrtav^c  ti[Li.  Lb  Pr. 


(14)  Per  salutem  eorum.  Elegans  est  loous  apud 
Epicteti  enarratorem  Arrianum,  lib.  i,  c.  14  :  Toij- 
T(|)^X(|p  8e(fi  f$et  xal  6(Aac  ifivtSetv  ^pxov  oTov  ol  orpa- 
ttunat  xlj»  Kabapt.  'AXX*  IxeTvot  jxlv  tiflv  fxtaOo- 
p|av  Xa(i6i£vovxec  6fivtJ0U9t  icflivxcov  icpoxtfxijvetv 
tTjv  tou  KaCrapoc  9coTT)p{av,  1.  e.  «  Eteniro  par  erat 
vos  etiam  Deo  obstrictos  esse  Jnrejurando,  ouem- 
admodum  milites  sunt  Gaesari.  At  vero  illi  sit- 
pendium  capientes  Jurant,  desaris  salutem  omni- 
bns  rebus  anteferre.  »  Formulam  ipsrm  ezhibet 
Soeton.  in  Galig.  o.  15  :  De  sorortbus  auetar  fuit 
«f  mnibus  sacramentis  adjiceretur  :  nbqvk.  mb. 

UBBROSQVB.  MBOS.  CHABIOBES.  HABEBO.  QVAM.  GAtVM. 

iT,  soRoaBs.  xivs.  Unde  patet  militare  ftiisse  sa- 
eranientum  adeoque  etiam  Ghristianis  licitum. 
Hav. 

(45)  Mentiri  ngsdo.  Pront  GhristiaQOS  ribi  Te- 


Nee  pietas  ignoia  mea  est,  videt  hospita  terra 
In  nostra  eacrum  CsBBaris  eaee  domo. 

Stant  pariter  natneqae  piot  conjnxque  sacerdos, 
Numina  jam  facto  non  leviora  deo. 

Innuit  Augustum  et  Liviam  sibi  vivo  numina  viva, 
nec  minore  honore  quam  ipse  divus  Julius  culta. 
Hav. 

(16)  Deridere  non  audeo.  Tam  enim  hoo  absur- 
dum,  ut  ipse  hoc  pacto  fiam  ridiculus  et  illum  si- 
mul  et  palam  et  intns  deridere  videar.Justa  itaque 
addubitatio  Apellis  tragcBdi  quid  GaliguIaB  respon- 
.  deret,  de  quo  Sueton.  cap.33  :  « Inter  variosjocos, 
cum  assistens  simuiacro  Jovis  ApellemTragcedum 
consuluisset,  uter  iili  major  videretur,  cunctantem 
flagellis  disoidit.  «  Quodsibisimiliter  ne  accideret 
ai^uto  responso  avertit  Vitellius,  apud  Dionem 
j}  Cassium  lib.  uz,  xaC  iroxe  tou  Tafou  ouYyev&ffBat 
te  t^  diXijv^,  etc,  id  est,  «  Aliquando  Gaius  rem 
sibi  esse  cum  Luna  dixit,  percontatusque  est  Vi- 
tellium,  vidissetne  se  cum  dea  eongredi :  tum  Vi- 
tellius,  oculis  in  terram  demissis,  tremens,  exi- 
euumque  quid  sonans  :  Solis,  inquit,domine,vobis 
diis  licet  invioem  videre.  »  Quam  locutionem  in« 
veni  expressam  esse  vel  potius  transsumptam  a 
Martiale  lib.  vii,  60,  ubi  Domitianum  cum  Jove 
comparat  bis  verbis  : 

Cnm  votia  tibi  qnisque  te  fatiget, 
Et  potcat  dare,  qu»  dii  poteBUs, 

Sic  enim  recte  Paris.  editio  Golinei  et  alifle,  pro 
quo  Hadrianus  Junius  votesias ;  «  Sed  et  idem 
Galigula  pre  metu  crudelitatis  ejus,  haeres  a  qui- 
busdam  testamento  appellatus,  aerisores  vooabat, 
quod  poat  Quneupationeffl  vivere  perseverarenti  et 


5tl 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SERIES  t;  APOLOGETICA. 


m 


ee  deum  volet  dioi  (17).  Si  homo  bH,  iotereBt  ho-  D 
miDis  Oeo  oedere^satishabeatappellariimperator. 
Grande  et  hoc  nomea  est,  quod  a  Deo  traditor. 
Negat  illum  imperatorem,  qui  deum  dicit.  Nisi 
homo  sit,  non  est  imperator.  Hominem  se  esse 
etiam  triumphaus  in  illo  sublimissimo  ourru  ad- 
monetur.  Suggeritur  enim  (18)  ei  a  tergo.  Eespice 
post  te  (19),  hominem  memento  te.  Et  utique  hoo 
magis  gaudet  tanta  se  gloria  corusoare,  ut  illi  ad- 
monitio  conditionis  suae  sit  necessaria.  [Minor 
erat,  si  tunc  deus  diceretur,  quia  non  vere  dicere- 
tur  ^.]  Major  est  qui  revocatur,  ne  se  deum  eri- 
Btimet. 

CAPUT  XXXIV. 

450  Argumentum.  —  Quin  et  Augustum  ipsum  dO' 
mini  tyranni  eum  nomen  abhorruisse,  quod  etyVice  a 
Dei  dictumy  divinx  dominationis  suggillatio  sit. 
communi  more  et  a  Christianis,  dici  possit.  Pater 
Patrix  vero  qui  vocetur,  dominum  avpeltari  non 
debere^  multo  minus  deum,  guod  reoeUio  est  in 
Deum,  matedictum  in  Cxsarem,  qui  apui  Roma- 


nos   posi  mortemf    demum   Deus    soleat   fieri. 

Augustus  imperii   formator  (28),  ne  dominum 
quidem   dici  volebat ;  et  hoo  enim  Dei  est  co- 
gnomen.  Dicam  plane  imperatorem  dominnm,  sed 
more  communi,  sed  quando  non  cogor,  ut  Domi- 
num  Dei  451  vice  dicam.Geterom  liber  som  illi ; 
Dominus  enim  meus  unus  est^Deus  omnipotenset 
flsternus,  idem  qui  et  ipsius.  Qui  pater  patria  est, 
quomodo  dominus  est.  Sed  est  gratius  ^  nomen 
pietatis,  quam  potestatis  ;  etiam  familis  magis  pa- 
tres,  quam  domini  vocantur.  Tanto  **  abest,  ot 
imperator  deus  debeat  (21)  dici,  quod  non  potest 
credi  non  modo  turpissima,  sed  et  '^  perniciosa 
adulatione  ;  tanquam  si  habens  imperatorem,  al- 
terum  appelles,  nonne  maximam  et  inexorabilem  ** 
offensam  contrahes  ejus,  quem  habuisti,etiam  ipsi 
timendam,   quem  appeliasti?  Esto  religiosus  in 
Deum,  qui  vis  illum  propitium  imperatori.  Desine 
alium  deum  colere  vel  credere,  atque  ita  et  hunc 
deum  dioere,cui  Deo  (22)  opus  est.  Si  non  de  men- 

Variae  leclioneB. 

'^  Hsec  sententia,  qux  in  ed.  Ald,  deest,  ndn  dubitat  Haverc.  quin  sit  a  librario  quodam  illata.  ^'^Siccod. 
Lugd.  //,  et  ed  Ald. ;  atii :  Sed  et  gr.  est,  etc  ,  s.  sed  et  gr.  nomen  est,  etc.«  s.  sed  et  gr.  nomen,  etc. 
"^  Autem  odditFran.     *^  Nisi  nonper.  fran.    *'  Inezplicabilem,  cod.  Agobard. 

ConLmentarias. 


multis  venatas  macteas   misit.  »  Sueton.   in   Vita 
ejus,  c  38.  Hav. 

(17)  Nec  ipse  se  Deum.  Ad  quam  dementiam  cum 
aspirasset  stultus  Galigula,meritaa  sutore  derlsus 
est.  Namque  ut  narrat  idem  Uio  eodem  lib.  (neo 
locum  ascribere  piget)  xa^  icot&  xic  avVjp  TaXaxTjc 
I8a)v  aux&v  iiti  pijfjtaxoc  u^tjXou  Iv  Aioc  fit^ei  Xpi)-  C 
uaxiCovTa,  elc.  i.  e.  a  Forte  quadam  accidit,  ut 
Gallus  quidam  cum  pro  excelso  tribunali  sub  specie 
Jovis  jus  dantem  videret,inquecuchinnum  solvere- 
tur  ;  cum  Caius  vocatum  percootatus  est.c^uidnam 
ipsi  videretur?  respondit  ille  [verba  enim  ipsa  po- 
nam]  :  Magnus  stultus,  idque  impune  tulit,  quod 
esset  sutor;  nam  in  hujusmodi  hominibus  vuiga- 
ribus  quam  iis  qui  dignitate  aliqua  prffistant,liber- 
tas  dicendi  facilius  toleratur.  »  Vocula  se  tollit  L. 
B.  quasi  foret  legendum  Deus.  Hav. 

il8)  Suggeritur  enim.  Preter  La  Gerdam  et  alios, 
e  qu8B  habet  magnu8*Casaubonus,  ad  Sueton. 
August.  c.  91. 

(19)  Respice  post  te.  Barr.  legit  Respice  te^  L.  B. 
vero  Respice  post,  quas  forsan  vera  iectio,  brevitas 
enim  talibus  monitis  amatur.  Dun  vero  memoran- 
tur  monita  :  «  Hominem  memento  te  :  et  Respice 
post  te.»  Quo  ultimo  non  id  innui  puto  quod  Zona- 
ras  existimatytom.II  Annal.:  t  Retro  videre  jubens;  j) 
quo  monebat  ut  reliqu»  vit®  cursum  provideret^ 
nec  eo  honore  elatus  superbiret.  »  Sed  potius  for- 
san  oblique  intueri  rotarum  mobilitatem  juberi, 
quomodo  ut  rolaro  fors  omnia  verset,  ut  quondam 
Sesostrim  felicissimum  ^gypti  regem  docuissetra- 
ditur  unus  et  captis  regibus,  qui  currum  ejus  au- 
reum  trahebant.  Vel  magis  ut  intuitu  servi,  qui 
eodem  vebebutur  curru  post  illum,  discHret  et  se 
re  male  gesta  ab  hostibus  sub  jugum  mitti  posse 
adeoque  agnoscere  illud  Publii  versu  792. 

Ueu  quam  miflerum  est,  discere  Bervire  ubi  domi* 

[nari  doctua  est  I. 

Servus  enim  publicus  eodem  oum  triumphatore 
vebebatur  curru.  qui  ne  otiosus  videretur  auream 
ejus  ooronam,8ati8  magni  ponderiBimana  Bustine- 


bat,  ut  docet  Piinius,  lib,  xxxiii,  cap.  1 :  «  Et  oum 
corona  ex  auro  Hetrusca  sustineretur  a  tergOi  an- 
nulus  tamen  in  digito  ferreus  erat,  eque  trium- 

Shantis  et  servi  fortasse  coronam  sustineptis. » 
uem  carntficem  nimimis  comice  appellat  Isidorus 
Orig.  lib.  xvii.  cap.  3  :  «  Quod  vero  a  carniBce 
contingebatur,  id  erat  indicio,  ut  ad  tantum  fasti- 
gium  evecti  mediocritatis  humaosB  commonereD- 
tur.»  Factum  etiam  hoc  ad  invidiam  deprecaodaiD, 
quam  nimie  felicitatis  vindicem  credebant  anliqui, 
recte  docuerunt  V.D.,et  nobilis  ia  primis  locusest 
apud  Livium,  lib.  v,  c.  2,  ubi  captis  Veiis  precatur 
GamilluB,  u  Ut  si  cui  deorum  horainumque  pimia 
Bua  fortuna  pop.  Rom.  videretur,  ut  eaoi  invidiam 
lenire  suo  privato  incommodo,  quam  minimo  pu- 
blico  Romani  pop.  liceret.  «>  Appositeque  CalH' 
Bthenes  prohibens  decretum  de  Alexandro  deo  fa- 
ciendo  apud  Curt.  viii,  5,  injjuit :  «  Neu  rebua  fe- 
licissime  gestis  invidiam  tali  adulatione  contrahe- 
res .  »  Et  mox  ibidem  : «  Dii  propitii  sine  invidia, 
quffi  Cleo  dixit,  audierint,eodemque  cursu  qooflu- 
xere  res,  ire  patiantur.  »  Apud  Sueton.hinc  Auga- 
stus  stipem  petiisse  narratur.  Hav. 

(20)  Augustus  imperii  formator,  Nemo  nescit  Au- 
gustum  imperatorem,  ut  refert  Suetonias  domiai 
nomen  repudiasse  atque  exhorruisse,  cumque  mi- 
mus,  in  ludis  publicis  dominum  eum  appellasset, 
id  adeo  moleste  tolit,  ut  sequenti  die,  nanc  sibi 
tribui  appellationem  edicto  prohibuerit.  Lb  Pb. 

(21)  Deus  debeat  dici.  Quod  nomen  vivos  sibi 
usurpasse  Aurelianum  et  Garumdocet  8  phanbemius 
de  Us.  Prxsi.  Num,  p.  418,  419,  productis  eliam 
ipsis  nummiSy  in  quibus  legitur  :  :  obo  et  dohino 

NATO  AVRELIANO  AVO.  ET  DEO  ET  DOMINO  CARO  AVO. 

Imo  praeter  Domitianum  et  Caius  id  affectavit,  ut 
patetexsingulariejusnummo.quemprofertSpanh.j 

p.  417.  Cum  ipsa  iEgyptiorum  gens  adulationi  el 
servltuti  nata,  reges  adhuo  superBtitea  deorum 
quidem  honoribus  coluerit,  sed  sine  dei  appena- 
tione,quod  honoribus  coIuerit,8ed  sine  dei  appelu- 
tione,  quod  bonoris  soli  Dario  Xerxis  patriconcea- 
8um  narrat  Diodorus,  lib.  i,  Hav. 
(23)  Deo.  Fold.  Deis.   Elegans  locus  eei  apad 


513 


APdLOOBTtGDS  ADV.  GENTES. 


514 


dacio  enibeacit  adalatio  ejuBmodi,  hominexn  deum 
appellanBytimeat  saltem  de  infaueto.  Maledictum  eet 
ante  apotheosin  (25)  deum  Gssarem  nunoupare  **. 

GAPUT  XXXV. 

Aroumentum.  —  Non  itaque  rede  publieos  hosiei 
Ckrislianos  diei,  ouod  cssiera  in  imperaiores  reli- 
gioii,  soiemnia  459  iliorum  conscieniia  potius 
quam  lascioia  ceitibrent,  observanln  iiia  modeste, 
verecundCt  pudice^  pie ;  aliier  ac  ipsi  Romani  inier 
gm  non  plebs  iantum  Cxsarem  saepe  canviciis  di- 
seindaij  novum  atque  novum  in  dies^  luceili  eausa^ 
idque  in  ipso  congtario  dividnndo  exoptet^  sed  ipsi 
matores,  equites^  primores  urbis  castrorumque, 
vrtx  Coesaris  immineant,  et  cum  Cassiis,Nigris,At' 
binisqueconspirentfgrandi  interim  ixtitiarum  ap- 
paratu  ad  eruptionem  usque  prodiHonem  suam  le- 
gentes,  Nultos  in  his  hiveniri  Christianos^  qui  nec 


A  astrotogos  de  salute  Coesarum  eonsutant,  quod  fieri 
non  potest,  nisi  rerum  novarum  cupiditaU,  a  qua 
iiii  omnino  abhorrent, 

Propterea  igitur  publici  bostes  Christiani,  quia 
imperatoris  neque  vanos  neqoe  mentientes  neque 
temerarios  bonores  dicant,  quia  vera  religionis 
homines  etiam  solemnia  eorum,  conscientia  potius 
quam  lascivia  celebrant.Grande  videlicet  ofncium, 
focoB  ettoros  in  publicum  educere,  vicatim  epulari, 
oivitatem  tabernffi  babitu  abolefacere  ^,  vjno  lu- 
tum  cogere  (24),  catervatim  cursitare  ad  iijurias, 
ad  impudentias,  453  ad  libidinia  illecebras.  Sic- 
cine  exprimitur  pnblicum  gaudium  per  dede- 
cuB  publicum  ?  Hssccine  solemneB  dies  prin- 
oipum  decent  (25),  quad  alios  dies  non  decent  ? 


Variffi  lectiones. 

^  Codd.  Agob.  Lugd.  uterque,  et  ed.  Pamei.  nunoupari.  /n  cod.  Fuld.  hsec  w.  sequuntur  :  8cio  te  isto 
Qomine  male  veile  et  male  abominari,  ut  vivente  adhuc  imperatore  Deum  appelles,  quod  nomen  illi 
mortaum  accidit.  [Hav,  corp,  mortuo  accedit.)  ^  Rhen.,  Geten.  ei  Scaiiger  :  obolefacere  :  pro  habitu 
Bav.  seribere  matuit  habitu.  Cod.  Fuid.  :  civitatem  in  tebernas  habitum  demutare. 

Gommentarius. 


Arrian.,  in  Exp.  Alex.  M.  1.  iv,  p.  166,  ubi  inter 
alia  argumenta  quibns  adorationem  regis  dissuadet 
Callisthenes.et  hoo  vel  maxime  est:  Ooxouv,inquit, 
o^Sl  'AXi(av$po<y  etc.,  eto.y  i.e.  t  Neque  enim  patere- 
tar  Alexander  privatum  aliquem  regios  honores 
electione  suffragiisque  illegitimis  usurpare.  Multa 
itaqne  justiuB  aeos  indignaturos,  si  quis  mortaliom 
divinos  bonores  sibi  arroget,  aut  ab  aliis  delatos 
Bustineat.  »  Hav. 

(23)  Maiedictum  est.  Omnino  egregia  sunt  qu89 
boc  capite  affert  Herald.  tum  prssertim  hic,  ubi 
ex  Tacito  docet  verum  looi  sensumy  ubi  Lipsius 
etiam  hano  Tertulliani  locum  in  partes  advocare 
Don  neglexit.  Ego  ne  atiorum  scriniacompiiem,ad- 
dam  quae  ex  Arriano  et  Gurtio  alisque  observavi. 
Ibi,  apud  Arrian.  lib.  iv,  p.  165,  edit.  prsceptoris 
mei  (quo  glorior)  Jac.  Gronovii,  Anaxarchos  adu- 
latus  Alexandro,  Graecis  persuadere  conatur  ut  Per- 
sarum  more  deum  tanquam  colant.  Dicit  itaque  : 
Kzl  Y^p   ou$l  i)(eTvo  etvai  dl{x^(XoYov,  6'ti  diTreXo^vTOC 

ft     l^     ivOpcdltCdV,     (bc     O&OV     Tlfll]90U(Tl     1l6<r(|i    8l^  $1« 

Jtai(5T£pDv     (^cavca    Yepaipeiv    ijirep    TeXeuTTJaavxa,    i^ 

ouolv   o^iXoc  T(f>  Ti^ci>{iiiv(|>.  i.  e.  «  Neque  enim  du- 

bium  esBOy  quia  postquam  e  vivis  excessisset,  ut 

deum  culturi  essent.  Multo  igitur  satius  esse,  vivo 

ilii  divinoB   honores  deferre   quam   mortuo,  cum 

ouila  ad  eum  cultus  utilitas  esset  perventura.  » 

Quibus  oum  sapienter  respondet  ibidem  Callisthe- 

Des,  tum  Gurtius  eumdem  in  hunc  modum  disse- 

rentem  facit  lib.  viii,  c.  5  :  «  Nullum  esse  eumdem 

et  diuturnum  et  prsBCOcem  fructum  ;  ccBlestesque 

booorea  non  dare  te  regi,  sed  auferre.  Intervallo 

eaim  opus  est,  ut  credatur  Deus,  semperquehanc 

gratiam  magnis  viris  posteri  reddunt.  figo  autem 

Beram  immortalitatem  precor  regi,  ut  vita  diuturna 

sit,  et  aeterna  majestas.  Hominem  consequitur  ali- 

qaaudo,  nunquam  comitatur  divinltas.  Herculum 

modo  et  Patrem  Liberum  consecratffi  immortalita- 

tis  exempla  referebas.  Gredisneillos  unius  convivii 

decreto  deoa  factOH?priu8  ab  oculis  mortalium  amo- 

Hta  natura  est,  quam  in  coelum  fama  perveheret. » 

Ccsarum  apotheosin  satis  aperte  deridet  Plinius, 

Rist,  Nai.  lin.   vii,   cap.   55,  ubi  contra  immorta- 

litatem  animaB  multa  garrit,  scribens  :«  Aliassen- 

som  inferia  dando,  et  manes  colendo,  deumque  fa- 

ciendo  qui  jam  etiam  homo  esse  desierit.  »  Quem 

opponas  licet  impia  adulationi  Valerii  Maximi,  qui 

ita  ad  Tiberium  in  prolog.  «  Deos  enim  reliquos 


B  Gnsares  dedimus.  •  God.  Pnld.  habet  Male  tradi- 
tum  antCf  vitio!»e.  Hav. 

(24)  Ftwo  iutum  cogere.  Nec  hoc  intellexerunt 
librarii.  Demutarunt  itaque  in  vinolentum  cogere^ 
ut  est  in  Cod.  L.  B.  vel  in  vinuientiam  faeere,  prout 
exhibet  Cod.  Fuld.  Est  vero  vinum  lutum  cogere, 
homum  multo  vino  conspergere  et  inebriare,  pro- 
tervias  luxusque  Bignum.  Tangilque  Horatius  ava- 
rum  notans,  de  quo  Publius  Syrus  ait  versu  59. 

Ayarus,  nisi  cum  moritnr,  nil  recte  facit 
Ita  enim  Flaccus  ii,  Od.  xiv  : 

Absumet  baeres  Csecnba  dignior 
Servala  ceutum  clavibus  :  et  mero 

Tioget  pavimentom  superbom 
Pontificum  potiore  coeDia. 

Gicero  quoque  Phillipp,  ii:  t  Personabant  omnia  vo- 
oibus  ebriorum,  natabant  pavimenta  vino,  made- 
bant  parietes,  »  Et  is  quidem  mihi  loci  hujus  sen- 
Bus  videtur ;  quod  enim  La  Gerda  refert  ad  novitium 
C  morem  vini  fontes  faciendi,vereor  ut  antiquis  etiam 
in  usu  fuisse,  possit  probare.  Fuit  etiam  Veneris 
festum,  in  quo  ad  templum  den  multum  vini 
elTunderetur ;  cujus  instituti  ^neam  auctorem  lau- 
dat  Piutarchus,  Quwst.  Rom.  xlv,  additque  effu- 
sionis  rationem  :  ''H  xat  xouto  au^SoXeSv  Itci  too 
^fTiv  VTJcpovTac  lopTalJstv,  iXXa  fiT)  jjieejbvTac ,  tb<; 
Tu>v  Ocwv  ixaXXov  toic  iYX^ouart  yaftpovTcov  tov  koXov 
axoaTov,  ij  toTc  itivoucri.  «  IlTo  enim  signincatur 
sobric,  non  vero  temulente  festa  celebranda  esse, 
efTusione  vini  multo  magis  gaudentibus  diis,  quam 
hominum  yinolentia.  »  Quod  et  huio  mori  forsan 
ortum  dedit.  Id  Grseci  dicerent  itrjXov  iroteTv  ut  ille 

?[ui  vivo  sibi   tribui  optabat  id,   quod  mortuis  Gt 
ipustra,  in  Anthol.  lib.  ii,  c.  40,  epist.  3. 

Za)VT(  fJLOi  efTt  eiXetc,  X*pi^«i*  Ttcppi^v   Sl   fieeudxwv, 
IlTjXiv  Trotijffetc,  xouj^  4  eavwv  T(6Taf 

i.  e.  «  Viventi  mihi,  si  quid  voles,  exhibe  ;  cinerem 
I)  vero  inebrians,  lutum  ooges,  mortuus  vero  non  ho- 
noratur.  »Hav. 

(25)  Principum  decent.  Mire  hio  in  mss.  torba- 
tur :  nam  ubi  Pam.  et  alii  :  «  H»ccine  solemnes 
dies  principum  decent,  quaB  alios  dies  non  decent?» 
Fuldanus  mirifice  :  «  H»c  in  solemnes  dixi  prin- 
cipum  decernuntquc  alios  dies  non  decet.  »  Quffi 
manifesto  vitiosa  novum  sensum  prffibet  ms.  L.  B, 
«  Hffiooine  Bolemnee  dies  principium  dicent,  quas 


81S 


TEBTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIBS  I.  APOLOGETIGA. 


516 


Qoi  obflervant  diBciplinam  de  GaBsa&is  respecta,  J^ 
hi  eam  propter  Cssarem  deserent  '^,  et  malorum 
morum  licentia  pietas  erit,  occasio  luxuriao  religio 
deputabitur?  0  qob  merito  damnandos !  Gur  enim 
Yota  et  gaudia  Csdarum  oasti  et  sobrii  et  probi 
expungimus  ?  Cur  die  leto  non  laureis  postes  ob- 
umbramus  ^  (26)  nec  lucemis  diem  infringimus  ? 
Honesta  res  est  solemnitate  publica  exigente  in* 
duere  '^  domui  tuaa  habitum  alicujus  novi  lupana- 
ris.  Velim  454  tamen  in  hac  quoque  religione 
secundas  majestatis,  de  qua  in  secundum  sacrile- 


giam  convenimur  CShHstiani,  non  celcbrando  vo. 
biscum  solemnia  Gasarum,  quo  more  celebrarl 
nec  modestia  nec  verecundia  nec  pudicitia  permit- 
tunt,  sed  occasio  voluptatis  magis  quam  digna  ra- 
tio  persuasit,  fldem  ei  veritatem  vestram  demoa- 
strare;  ne  forte  et  isthio  deteriores  GhriBtianis 
deprehendantur,  qui  nos  nolunt  Romanos  haberi, 
sed  hostes  principum  Romanorum .  Ipsos  Quiritea, 
ipsam  vernaculam  septem  collium  plebem  conve- 
nio,  an  alicui  Gssari  suo  parcat  illa  lingua  (27 
Romana  ?  455  Testis  est  Tiberis  (26),  et  scbolo 


Yariae  lectiones. 
•i  Deserunt  ?  Fran.    "  Adumbramus,  Paris.    ••  Induoere,  Paris. 

Comaientarins. 


alios  non  dicent ;  •  quo  pro  ultimo  legendum  de- 
cent.  Principium  dicere  est  omen  de  reliquis  sub- 
ministrare ;  fiebant  enim  bseo  vota  prfficipue  Kaien- 
dis  Januariis,  ut  sic  ad  totum  annum  extenderen- 
tur.  Tacitus,  lib.  iv  AnnaL  «  Gaesar  solemnia 
incipientis  anni  Kaleodas  Januarias  epistola  preca- 
tus,  «  cui  loco  gemioum  ex  Gaio  JCio  x$itat  La 
Gerda.  Legiturque  apud  Dionem  lib.  lix,  pag  742 
ed.  Steph.  in  principatu  Gaii  GaiiguIfiB  prima  anni 
die  Machaonem  quemdam  servum  ad  pulvinar  Jo- 
vis  Capitolini  ascendisse,  ibique  multa  et  dira  va- 
ticinatum,  catellum  quem  secum  attulerat^ac  post 
se  ipsum  occidisse.  Quod  profecto  ftituri  temporis 
dirum  erat  principium  et  prflBsagium,quando  Caius, 
qui  ut  bonus  medicus  vuinera  Hom.  Reip.  a  Tibe- 
rio  ioQicta  debuerat  sanare.  signiflcabatur  et  rem- 
publ.  perditurus,  et  ipse  cruenta  nece  periturus. 
Eratque  ita  ille  dies  tiiulut  anni,  ut  cum  Petronio 
loquar,  apud  quem  avis  ciconia  est  titfdus  tepidi 
temporis.  DiceDaturque  imperator  aperire  annum, 
8tatius  IV  Sylv.  Garm.  1,  2,  deDomitiano  : 

Inilgnemque  aperit  Germanicus  annnm. 

Et  ibidem  versu  20  : 

Sic  annoe  intrare  decet. 

De  quo  ritu  consuli  potest  eruditus  Joh  Petri 
Bellorii  Commentarioius  de  novi  anni  auspiciie  ad 
singuiarem  Antonini  Pii  nummum  inscriptum  s.p. 
Q.  R.  A.  N.  F.  F.  OPTIMO  PRiNGiPi Pio«  i.  0.  AnnumnO' 
vum,  faustum^  felicem.  Editus  est  primum  Roms, 
inde  ad  calcem  Select.  Numism.  Car.  Garpegn», 
Amst,  apud  Wetstenium.  Lectionem  tamen  mutare 
non  sum  ausus  ms.  Agob.  q.  alios  non  d.  deleto 
dies.  Hav. 

(26)  Laureis  postes  obumbramus.  Rhenan.  adum- 
bramus.  minus  recte.  Tacitus  conjuratione  in  oa- 
put  Neronis  detecta  scribit  lib.  xv  AnnaL  c.  17  : 
«  Sed  compleri  interim  urbs  funeribus,  Gapitolium 
victimis  :  alius  filio,  fratre  alius,  aut  propinquo, 
aut  amico  interfectid,  agere  gratias  deis,  ornare 
lauru  domum;  genua  ipsius  advolvi  et  dextram 
osculis  fatigare.  »  Noster,  de  IdoL,  c.  15  :  «  Si 
autem  eorum  sunt  qu«  in  ostiis  adorentur,  adeos 
et  lucern»  et  laureaB  pertinebunt.  Idolo  feceris, 
quidquid  ostio  feceris.  »  Commendat  hoc  nomine 
laurum  Plinius,  Hist.  Nat.  xvi,  30  :  »  Laurus 
triumphis  proprie  dicatur,  vel  gratissima  domibus 
janitnx  Gffisarum  pontifieumque  :  quse  sola  et  do* 
mos  exornat,  et  ante  limina  excubat.  >  [n  votis 
quoque  deos  placandi  gratia  incantationibus  ope- 
ram  dantes^  laurumpostibus  applicabant,  ut  patet 
ex  Diogenis  Laertii  in  Bionem  Borysthentem  epi- 
grammatCy  qui  in  morbo 

'Pouvov  X6  xm\  xXaSov  8di<pvTj« 


3  l.  e.  «  Rhamnumque  et  lauri  ramum  janusB  impo- 
suit.  »  Hav. 

(27)  Parcat  iUa  Hngua  Romana.  Quod  cnm  a 
vulgo  et  fflBce  hominum,  qui  neo  in  fama  quod  ia- 
quinentf  nec  in  re  quod  amittant  habent,  facile  eit 
exspeotandum,  tum  scurr»  isti  eatis  docent  apud 
Trebeilium  Pollionem  in  Gallieno,  qui  uniuscujus- 
que  vultum  mira  inhiatione  rimantes,  Patrem. 
principis  querere  se  dicebant.  Is  autem  erat  Vale- 
rianus  a  Persis  oai>tuS;  quod  ridicule  Qallienus  ne- 

f[Ieota  vindicta  genitoris  in  pompa  traducebat.  Nal- 
us  descripsit  accuratius  quam  iste  aui  Cesarum 
ritus  pari  qua  vixerunt  i]^si  libertate  litteris  oom- 
misit  Suetonius  Tran(^uillus   in   Nerone,  c.  39 : 
«  Transeuntem  eum  Isidorus  Gynicus  in  publico 
clara  voce  corripuerat,   quod  Nauplii  mala  bene 
oantitaret,  sua  bona  male  dispaneret.  »  Ibidem : 
ccDatis  Atellanarum  histrio  i  n  caatico  quodam  G^lfti- 
ve,  TcdcTKp,   Lylai^t,   K^^^sp)   ita  demonstraverat.  ut 
Q  bibentem  natantemque  faceret,  exitum  Gaii  Clau- 
dii  Agrippinaque  signifloans ;  et  in  novissima  clan- 
sula  :  » 

OrcuB  Tobit  ducit  pedes, 
Senatum  gestu  notaret. 

Ubi  famosissimos  etiam  versus  in  illum  proposi* 
tos  adducit,  sicut  et  ante  Claudius  et  post  Domi- 
.  tianus  passim  idem  pasei  sunt.  Sed  et  optimusim- 
peratorum  Yespasianus  ipse  urbanus  atatis  dicaoi* 
tatem  istius  linguiB  non  evasit,  qui  cum  esset  vultu 
adducto  nitentis  i.  ei  cacaturientis,  yelietque  ab 
urbano  quodam  facetffi  lin^uae,  <c  ut  et  in  se  aliquid 
diceret,»  audire  debuit,  t  dico  cum  ventrem  exone- 
rare  desieris.»  Imo  vel  in  funere  ipsius  oum  ex  more 
mimi  adhiberentur,  mortuo  parci  noa  potuit,  quin, 
ut  notat  Sueton.  c.  19  :  <c  Favo  arohimimus  perso- 
nam  ejus  ferens,  imitansque  ut  eat  moe,  facta  ad 
dicta  viviyinterrogatis  palam  procuratoribus  quanti 
j.  sumus  et  pompa  constaret  :  ut  audivit  H.  8.  cen- 
^  ties,  exclamarit,  centum  sibi  sestertia  darent,  ao 
se  vel  in  Tiberim  projicerent.  »  Ubi  scuara  iste 
videtur  mibi  respexisse  ad  illud  Yeepassianidictum 
factumque  quod  idem  Sueton.  narrat  c.23  :  «  Nun- 
tiantibus  legatis,  decretum  ei  publice  non  medio- 
cris  summ»  statuam  colosseam  :  jusait  ut  conlinao 
ponerent,  cavam  manum  ostentans,  et  paratam 
Dasim  dicens,  »  Hav. 

(28)  TestU  et  Tiberis.  M.  Fuld.  et  Herald.  erf 
\To  et.  Yir  clariss.  Gothofredus  in  NotiB  ad  lib.  ad 
lat.  I,  n  refert  hoc  ad  domum  Tiberianam  eeji 

palatium  Cffisarum.  Sed  olim,  ut  pato,  fluvii  ripis 
vul^us  adhabitabat,potentiores  montes  occupabant, 
tuti  ab  inundationibus.  Cum  itaqae  de  piebe  lo- 
quatur,nihil  commodius,  quam  babitationis  locom 
indigilare  potuit.  Gallus  interpres  Giry  nescio  de 
qua  Tybridis  statua  somniat  les  plaeards  guf 
fim  attache  d  la  italue  du  Tibre.  Demque  tertium 


^: 


irji-?. 


5f7 


APOLOGETIGUS  ADY.  GBNTBS. 


518 


be8tianim(  20),  Jam  b!  peotoribns  (30)  ad  translu*  A  vidundo  (31)  prflesidentis  etjam  illa  hora  qna  aoola* 
GSDdum  quamdam  speoularem  materiam  natura  ob-      mant  (32) : 

doxisaet,  oujus  non  precordia  insculpta  appare-  De  nostris  annis  (S2)  tibi  Jupiter  angeat  annos. 

nnt  **  novi  ao  novi  Gsearia  scenam  congiario  di-         MB  Hsc  Christianus  tam  enuntiare  non  novit, 

YarifiB  leetionee 

*^  Pamel  et  Herald.  :  appararent,  Fr.  Junius  e  cod,  PuL  apparent,  smleri  :  apparerent.  Porro-  Gelen,, 
Wouw.f  Gang, :  soena  ;  Cod.  Fuld.  insoulpta  pareret  novum  ao  novum  Gaesarem.  Scena  oonceario  divi- 
dando  prfisidentem,  e,  i.  h.  quo  reclamat.  Scriver, :  apparerent  hao  navi  Gffisarie  scena. 

Gommentariat. 

(31)  Congiario  dividundo,  Gongiarium  est  munue 
ao  summa  peouniffiy  qua  imperator  populum  uni- 
versum  afnciebat ;  et  donativum  quo  militee.  Si 
auando  vero  in  congiario  aliquid  prster  peouniam 
dabatur,  apponebatur.  Lag. 

(32)  De  noitns  annis.  Ocoasionem  qua  verisi- 
miie  est  banc  aoclamationem  nsurpatamy  pulchre 
inquirit  Heraldus,  quodque  eepius  vereu  ooncepta 
fuerintejusmodi  acroamataillustrarepoteBtid  quod 


quid  innuere  videtur  ms.  L.  B.  ibi,  Testis  et 
Wetta^  Tiberis  et  scholsB  bestiarum,  voluit  forte  et 
statuXj  in  lib.  cum  adNat.  de  statuis  etiam  loqui- 
tur.  Hav. 

(29)  Seholae  bestiarum.  Rig.  scholaf  Nonnulli  ut 
et  Scriverius  bestiariorum,  —  Scholm  bestiarum 
videtur  vocare  studium  iilud  Romanorumy  quo  ad 
bestiarum  puffnas  et  venationum  speotacuia  tan- 

qaam  ad  schoiam  conveniebant.  Ibi  multa  oris  li-  ^  ^ 

eeotia,  ut  in  cunotia  spectaculia,  vel  innuit  looum  Q  in  Gali^ula  o.  6,  notat  Sueton.  Germanico  pristin» 


nbi  damnati  ad  bestiaa  exoercebantur,  ibi  maledi- 
ctis  locus,  nihil  enim  atrocius  morte  illa,  metui 
poterat.  Damnat  theatra  hoo  etiam  tituio  Ghrysost. 
nom.  I,  ad  Isa.  vi,  i :  «  An  ex  contumeliis,  convi- 
ciiSyScommatibusque,  quibus  spectatores  ejusroodi 
rerum  se  mutuo  oonspergunt  r  »  Hav. 

(30)  Jam  si  pectaribus.  Ms.  Fuld.  hoo  modo  le* 
ctionem  format :  «  Jam  sipect.  humanis  adtrans- 
duoenduin  quoddam  specuiarem  materiam  n.  o.  » 
Dnde  Scriverius  in  ora  libri  mei,  et  Meursius  in 
Ezercit.  Grit.  ex  Juvenale  et  aliis,  «  quoddam 
Bpeeuiare  emendant.  c.  »  Ego  potius  insistens  ves- 
stigiig  Jectionis  ms.  lego  :  «  Jam  si  pectoribus  hu- 
manis  ad  translucendum  quondam  specularem  hu- 
manis  ad  iranslucendum  quondam  specularem  ma- 
teriam.  »  etc.  Nam  vox  humanis  ex  Fuid.  addenda 


sanitati  restituto,ut  putabatur,ab  universo  populo 
fuisse  acclamatum  : 

Salva,  Roma,  saWa  patria,  BalvuB  est  GermanicuB, 

est  enim  integer  trocbaicus.  Et  aperte  testatur  Go- 
rippus  in  carmine  quod  in  laudem  imperatoris  Ju- 
stmi  scripsit  lib.  ii.  versu  317  : 

Disponunt  cantus,  moduloB  et  vocibuB  addant, 

ubi  exprimere  voluit  illud  Suetonii  in  Galigula  c. 
16,  «  Nobilisque  pueria  ac  puellis,  carmine  modu- 
lato,  laudes  virtutes  ejus  canentibus.  »  Qui  idem 
princeps  imperii  initio  ut  optimi  Germanici  fllius. 
tantam  de  se  spem  et  amorem  excitaverat,  ut  ubi 
in  adversam  valetudinem  inoidit,  «  Non  defberint» 
qui  depugoatores  se  armis  pro  salute  aegri,  qui« 
que  capita  sua  proposito  tituio  voverent,  »  ibid. 


videtnr,  et  xi  quondam  signifioat   tempus   illud  ..  i-    .,, 

quo  homo  formam  accepit,  quam  oranes  poateri  ^\  ^*  quos  postea  orudeliB  ille  tyrannus  votum  ex 
servant.  IUud  scilicet  dudum  Momus  reprehende-  n  P^®*^®  ^^^^^^  ^'  V'  Vehemens  vcro  amoris  iste 
rat,  volueratque   Socrates    feneitratum    bominia      «s***»,  quo  pro  aiio  mori  quis  cupit,  ipsi  ut  vita 


pectus,  ne  occultiorea  delitescerent  sensos.  Bx 
cojuB  i)hilo8ophia  bilinguesthomines  optabat  Euri- 
pides,  ita  ut  sonus  vere  et  falss  ouicunque  pro- 
deretnr  :  In  BippoL  enim  vers.  935,  Tbeseus  ita 
loqoitur : 

4>eu  I  XP^^  PpoToTvi  Twv  ;p(X(i)v  texfjii{ptov 
ZoLffi^  Ti  xeTo^at,  x%\  Bii-ptaah  ^pev&v, 
'OaTt<  t'  dlXi]6-i{c  ioTiv,  Sc  te  ll^  «p(Xoc. 
A(ovdt<  $1  ^cavobc  icdivTatc  dvOpcoTtouc  ^X^iv, 
T-i^v  piv  SixxCav,  T^JJv  S'  6'ira>c  hz^f^^jx^iv, 
'Uc  ^)  ©povouffdi  t'  S8tx'  i^TiAi-^c^fzo 
TIpo^  TY^C  Sixatac,  xo6x  Sv  i^itaxiaikt^a, 

I.e,t  Hea  I  oportebat  bominibus  notam  amicQrum 
manifestam  aliquam  esse,  et  dijudioationem  men- 
tis,  quianam  verus  sit  amicus,  et  quis  non  ;  et 
omnes  homines  duplicem  vocem  habere  :  unam 


prorogetur,  tantoque  sceleratius,  vel  in  talibus 
verbis  mortem  ejus  optare.  Hoc  plerumque  ama- 
toribus  in  ore  erat,  unde  pulchre  Uoratius  lib.  ni, 
Garm.  ix,  9  : 

Me  nunc  Tresse  Chloe  regit. 

Dulces  doctaa  modo,  et  citnaTSB  sciens  : 
Pro  qua  non  metuam  mori, 

Ut  pareent  animflB  fata  snperstiti. 

cui  pulohrius  respondet  Lydia  : 

Me  torret  face  mntna 

Thurini  Calais  fiiius  Ornithi, 
Pro  quo  bi8  patia  mori, 

Si  parcent  puero  fata  BupersUti, 

Et  apud  Plautum,  Asin,  III,  iii,  18,  amicffi  conque- 
renti 

Cnr  tu  obsecro  immerito  meo  me  mortis  dedere  optas  T 


quidem  veracem,  aTteram  vero  pro  re  nata  ob-  n  ^**  responsum  amans  juvenis  : 
viam,  ut  qus  cogitaret  i^justa  argueretur  ex  veri-  %o  te  T  quam  si  intelligam  dei 


ioquia,  Deque  jam  deciperemur.  »  Jam  enim  ejus 
temoore  vel  Spartani  tcuea  erant,  ut  ait  in  Andro- 
macoa  : 

Eu  X&YovTsc  £XXa  ulv, 
rXu>aa7[)  ^povouvTK  S'  ^X  dveupfor/.tffO'  ^^» 

Qaod  quasi  interpres  ita  noster  Publius  extulit 
versu  265  : 

Homo  aemper  in  oi  fert  aliud,  aliud  cogitat. 

Dixitque  more  suo  breviter  et  fortiter  Sallust.  Cat. 
c.  a  Aiind  clausum  in  pectore,  aliud  lingua  prom- 
ptum  habere.  »  Quandoquidem  aliquando  : «  Sub 
hominom  efligie  [Senecffi  verba  suntj  latet  ferinus 
animus,  imo  feria  savior  et  immanior.  » 


^  _  _       deficere  vitajam  ipse 

VUam  meam  t.bi  largiar,  et  de  mea  ad  tuam  addam. 

Quod  tamen  merito  magis  ilii  usurpent,  interquos 
non  malis  interruptam  querimoniis  haud  citius 
extrema  die  copulam  amor  solvit,  ut  facit  lugens 
istoTiti  GiBsans  libertus  Arimetus. 

Si  peniare  animas  T  sinerent  crndelia  fata, 
Et  poBset  redimi  morte  aliena  salus  : 

Quautulacunque  me»  debentur  tempora  vit», 
PensasBem  pro  te,  cara  Homonoea*  libenB. 

Exstat  inscriptio  Rom®  in  cardinalis  Coelii  hortis, 
refertque  illam  Gruterus  et  alii  in  inscript.  Multi 
vero  Godioes  editi  ut  Ald.  Hhen.,  ut  Fuld.  et  L.  B. 
habent  : 

De  nostris  annis  angeat  tibi  Jupiter  annos. 


519 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  AP0L06BTICA. 


9S0 


quaxn  de  novo  GfldsarB  optare.  Sed  vulguSy  ioquis. 
Ut  vulgusy  tamen  Homani,nec  ulli  magis  depostu- 
latores  ^^  Ghristianorum,  quam  vulgus.  Plane  cs- 
teri  ordines  pro  auctoritate  religiosi  ex  (ide ;  nibil 
hostioum  de  457  ipso  senatu,  de  equite,  de  ca- 
stris,  de  palatiis  ipsis  spirat  **.  Unde  Gassii  (33), 
et  Nigri  et  Albini  ?  unde  qui  inter  duas  laurus  (34) 
obsident  Cssarem  ?  unde  qui  faucibus®^  ejus  ex- 
primendis  palsstricam  exercent  ?  unde  qui  arroati 

VarifiB 


A  palatium  irrumpunt,omnibu8  (35)  Sigeriis  **  atque 
Parlheniis  audacioros  ?  De  Romanis,  nisi  fallor,  id 
est  de  non  Ghristianis.  Atque  adeo  45§  omneB 
illi  8ub  ipsa  usque  impietatis  eruptione  et  sacra 
faciebant  pro  (36)  saiute  imperatoris,  et  geDium 
ejus  dejerabant,  alii  foris  (37),  alii  intus,  et  utique 
publicorum  hostium  nomen  Ghristianis  dabant. 
Sed  et  qui  ounc  scelestarum  partium  socii  aut 
plausores  (38)  quotidie  revelantur,po8t  viudemiam 

lectiones. 


^^  Cod,  Fuld,  depopulatores.  ^  Sic  emend.  Rig,  et  Hau. ;  reliqui  omnes  :  spirant.  ^  Rhen,  et  Aldtu  : 
fasoibus.  *^  GeLyGangn  ,  Herald.  :  8ie]ghiLn\B\codd.  s,  omuibusBygernB,  s.  omn.  tot.  Sig.  Cf.  Mart. 
epigr.  4,  78. 

Gommentarius. 


(33)  Vnde  Casii  Pariter  in  Hb.  i  ad  Nat.  c.  17  ; 
(c  Agnosoimus  sane  Romanam  in  Gesares  fldem ! 
Nulla  unquam  conjuratio  erupit,  nullus  in  senatu 
vei  in  palatiis  ipsis  san^uinis  (leg.  sanguis)  Gssa- 
ris  notam  flxitr  Nulla  in  provinciis  affectata  ma- 
jestas  ?  Adhuc  Syri»  cadaverum  odoribus  spirant: 
adbuc  Galli®  Rhodaoo  suo  non  lavant.  •  Et  huc 
spectant  illa  quas  adducit  in  lib.  ad  Martyr.  c.  6 : 
«  Ad  hocquidem  vel  praesentia nobis  tempora  docu- 
menta  sint,  quantaa  qualesque  persona  mopinatos 
natalibus,  et  dignitatibus,  et  corporibus,  et  »tati- 
bus  suis,  exitus  referunt,  hominis  oausa  :  aut  ab 
ipso,  ai  contra  cum  fecerint,  aut  ab  adversariis 
ejus,  si  pro  eo  steterint.  »  Hav. 

(34)  Inier  duas  iaurus.  Innuit  lauretum,  quo 
secesserat  Gommodus  aeris  salubrioris  gratia,cum 
in  Urbe  pestilentia  grassaretur.  Historiam  narrat 
Herodianus,  lib.  i,  Pub.  Victor.regiooe  Urbis  XIII, 
meminit  Laureti  majoris  et  Laureti  minoris.  Erant 
duoluci.  Et  in  vetustis  Marfyrologiis  legitur,  III  : 
«  Id.  Aug.Rom®  inter  duns  lauros  Tiburtii  marty- 
ris.  »  C hronicon  Alexandrinumf  uhx  de  Valentiniani 
imp.  nece,  Iffcp^Y^  ^^  'P^H^Ti  fx^aov  8iSo  Sa^wv, 
Sic  et  apud  Livium,  lib,  i  Locus  inter  duos  lucos. 
Rio. 

(35)  Sigeriis.  Male  multi  V.  D.  hoc  mutarunt  in 
Slephanis^  cum  non  tantum  omnes  libri  mss.  con- 
sentiant  in  illo,  sed  etiam  Xipbilinus  inter  conju- 
ratos  in  Domitiani  caput  clare  Sigorium  numeret ; 
Martialis  quoque  eum  Partbenio  conjungat,  lib.  iv, 
epist.  88 

£t  sacro  decies  repetis  palatia  clivo, 
Sigerosque  meros  Partaeniosque  eonas. 

Ut  recte  notavit  Qothofredus  ad  lib.  ad  Nat.  o.  17. 
Illi  enim  iotimasadmiBsionis  erant  apud  Domitia- 
num,  ut  docet  Xiphilinu3,et  viri  magnffi  auctorita- 
tis,maximisque  a  Gsesare  beneficiis  affecti,  quare 
illos  maluit  nominare  Tertuliianus,  quam  ignobi- 
lem  Stephanum,qui  roboriscausatantum  adinter- 
ficiendum  tyrannum  immissus  est.Unde  etiam  Hadr. 
Junio  assentior  oorrigenti  apud  Martial.  in  ApO' 
phoretis  ep.  182  :  «  Sigillum  Sigeri  fectile.  »  Malo 
ibi  tamen  Sigerii,  pro  Giberii.  Gaterum  cum  Fr, 
Junio  facile  persuadeo  mibiSigerium  hunc  germa- 
num  fuisse,  cum  constet,  inter  illos  Batavis  in 
princlpis  custodia  maxime  locum  fuisse.  Imo  vel 
frisium  fuisse  suspicor,  apud  quos  vel  flnitimos 
Groninganos  non  tantum  crebra  adhucdum  sunt 
composita  ista  nomina,  Sigefridus,  Sigebertus,sed 
etiamnum  nobilissima  vetus  est  familia  Sigerorum 
vel  Sigeriorum  Sigers.  Gum  vero  in  omnious  fere 
mss.  exstet  toi  Sigeriis,  unde  depravatum  in  L.  B. 
tot  Signis,  si  non  pro  omnibus  ut  varia  lectio  sub- 
stituta  fuit,  prster  nominatos  istos  duos  etiam 
quoscunque  alios  includit,  qui  simili  scelere  ma- 
jestatem  principis  vioiarunt.  Hav. 

(36)  Sacra  faciebant  pro  S.  L  Omnino  huo  per- 


tinet  elegans  Luoiani  Dialoj^Sy  c[ui  inscribitor 
Tyrannus,  Ibi  Glothonide  fictis  amicis  suis  respon- 
det  Megapenthes  :  Koil  ^a^v  (mivSovTec  Iv  toTc 
oufjiTcovfotc,  etc,  !.  e.  •  Atque  si  quando  in  coovi- 
viis  ex  more  vinum  libarent,  magna  vooe  omnia 
mihi  bona  precabantur,  adeo  ut,  si  fleri  posset, 

Q  unusquisque  eorum  etiam  pro  roe  mortem  subira 
paratusesset.  In  summa,  per  nihil  aliud  quam  per 
nomen  meum  jurabant.  •  Gui  Glotho  rursus  :  Toi- 
^scpouv  itotp*  ivi  a^xu>v,  etc.  i.  e.  <c  Propterea  ex 
coeoa,  quam  heri  oum  quodam  eorum  cepisti;  sta- 
tim  mortem  oppetiisti.  »  Qui  idem  de  hsredipetis 
similiter  in  Dial.  Mort.  P/ul.,  et  Me^c.  ubi  ostendit 
votum  esse  illorum  ut  cito  senex  dives  moriatur  : 
«  Quod  tamen,  inquit,  omnium  sceleratissimum 
est,  interea  oum  talia  precantur,  tamen  observant 
et  colunt  manifeste  utique  illum.  Ac  qun  egro- 
tante  illo  apud  se  consultent,  nemo  i^norat :  atta- 
men  saorificaturos  sese  promittunt,  si  oonvalescat 
denuo.  •  Hav. 

(37)  Alti  foris.  inserviat  hoo  illustrando  et  emen- 
dando  libro  ad  Nal.  11,  oajj.  undec.  ubi  post  hia- 
tum  legitur...  c  Paroite,  dei  impudentes,  luctanti- 
bus  sponsis  nemo  intervenit...  quorum  votum  est 
foris  gaudentes  crubesount.  »  Lacunam  priorem 

r  non  tangit  Gothofredus,  posteriorem  supplet  per 
illi,  et  xh  foris  explicat  de  illis  qui  foris  Ifletitia 
nuptiali  operantur.  Perperam.  Ita  restitue ;  «  Hu- 
mano  pudori  parcite,  dei  impudentes,  eto.,  ipsi, 
quorum  votum  est,  »  etc.  Dicit  enim  illos  ipsos, 
qui  gaudium  illud  nuptiale  animo  praesumunt  et 
tacite  gaudent,  ad  prstextata  tamen  verba  lasci- 
vosque  jocos  foris  rubore  8ufrundi,quomododevir« 
ginitate  illa  apud  Theocritum  puella  Idyll.  xxvii. 
68  : 

*H  fi^v,  db^eYOofiivT)  8i£Tcixe  [itiXa  vofxetSetv, 
"QfjijxaTiv  aioo(i.4v7],  xpaSC?}  $t  o\  ^v$ov  IdEvOT)* 

1.  e.  «  Ipsaque  oum  surrexisset,  ibat  ad  oves  pa- 
scendas,  ooulis  pudore  sufTusis,  cor  autem  illi 
intus  gestiebat.  »  Hav. 

(58)  Plausores^  i.  e.  fautores,  auxiliatores,  vel 
certe  idem  optantes.  De  Posnit.  c.  10  :  •  Qoid 
consortes  casuum  tuorum  etplausores  fugi8?»ita 
rv  lege,  non  ut  plausores.  Ibienim  de  amore  Ghristia* 
norum  mutuo,  et  sacramento  quod  omnes  Ghristo 
diximus,  agitur.  Bt  satis  crudeliter  medicinam 
exercuisse  Severum,  multumque  ia  eo  naturs 
periisse,  quod  vetat  Publius  Syrus,  editionia  nos- 
trffi  versu  365  : 

Mala  est  medicina  ubi  aiiqnid  natura  perit 

Item  versu  247  : 

Graviora  qufledam  sunt  remedia  periculis. 

Satis  testari  potest  eapiens  consiliam  Get»  Olii, 
fratre  Bassiano  vita  et  imperio  dignior.  ABoribam 
verba  Spartiani  in  Vita  ojub,   digna  enim  sunt 


1*5"* 


$n 


APOLOGETICnS  ADY.  GBNTfiS. 


m 


parricidaram  raoematio  supenstes,  quam  reoentis-  A. 
Bimis  (39)  et  ramosissimis  laureis  459  postes 
pr898truebant  ?  quam  elatissimis  (40)  et  clarissimis 
iacemis  veetibula  enubilabant  ^  ?  quam  oultissi- 
mis  et  Buperbissimis  toris  (41)  forum  sibi  divide- 
bant?  non  ut  gaudia  publica  celebrarent,  sed  ut 
TOta  propria  jam  edicerent  *  et  in  aliena  solemni- 
tateexemplum  atqueimaginem  spei  suae  inaugura- 
reDt,nomen  principis  in  corde  mutantes  '  (42).  Ea- 
dem  officia  dependunt  et  qui  astrologos  et  aruspi- 
ces  et  aogures  et  magos  de  GaBsarum  capite  consul- 
tant,  quas  artes  ut  ab  aogelis  desertoribus  proditas 
et  a  Deo  interdictas  ne  suis  quidem  causis  adhibent 
Cbristiani.  Gui  autem  opus  cst  perscrutari  super 
Cffisaris  salute,  nisi  a  quo  aliquid  adversus  illam 
cogitatur  vei  optatur,  aut  post  illam  speratur  '  6t  |v 
fiQstinetar  ?  Non  enim  ca  mente  de  charis  consuli- 
tur,  qua  de  dominis.  Aliter  ouriosa  est  sollicitudo 
saDguiniSy  aliter  servitutis. 


GAPUT  XXXVI. 

Aroumentum.  —  Hostes  igitur  haberi  posse,  qui  hos^ 
tile  nihil  adversus  Romanum  vel  imperium  vel  im^ 
peratorem  spirenty  imo  qui  quod  imperatori  suntf 
etiam  sint  aliis^  quibus  male  velle^  male  cogitare 
non  liceat  de  aliiSf  muUo  minus  de  imperatore,  qut 
ad  taie  fastigium  a  Deo  evectus  est. 

Si  hflBC  ita  sunt,  ut  bostes  deprehendantur,  qui 

Romani  vocabantur,  cur  nos,  qui  hostes  existima- 

mur,  Romani  negamur  ^?  non  possumus  et  Ro- 

mani  460  esse,  et  hostes  non  esse  ',  cum  hostes 

reperiantur  qui  Romani  habebantur.  Adeo  pietas 

et  religio  (44)  et  fides  imperatoribus  dedita  non  in 

hujusmodi  officiis  consistit,  quibus  et  hostilitas 

magis  ad  velamentum  sui  potest  fungi,  sed  in  iis 

moribus,   quibus    civilitas  in  imperatorem  tam 

vere  ^,  quam  circa  omnes  necesse  habet  ^  exhiberi. 

Neque  enim  hasc  opera  bonae  mentis  solis  impera-' 

toribus  debentur  a  nobis.  Nullum  bonum  sub  ezce- 

ptione  personarum    administramus,  quia  nobis 


YariaB  lectioDes. 

**  Bav.  e  cod.  Fuld,  nubilabant ;  Rig.  et  Jun.  e  cod.  Put.  nebulabant.  In  cod.  Lugd.  desunt  vv.  quam  elat. 
eoubilabant.  ^  Rig.  et  Hav.  edioerent  in  al.  sol.  et  exemplum  cet.  Al.  ediscerent ;  cod.  Lugd.  U.  edisse- 
rent,  ne  in  al.  sol.  et  exemplum  oet.  *  Rhen,  ei  Gei. :  imitantes,  cod.  Lugd.  invitantes.  *  Separatur, 
Hav.  ^  Negemur,  Par.  '  Pamet.  aliique  el  Romani  non  esse  et  hostes  esse.  ^  Hanc  iectionem  restituit 
IVouu}.  e  ms.f  cui  a^sensi  sunt  Rig.,  Hav.  aliique;edd.  priores  :  Quibus  divinitas  imperat,  tam  verOy  quam 
cet.  Hav,  auiem  et  Ritter  transposuerunt  vv.  civilitas  tam  vere  in  imp.,  quam  cet.  ^  Necesse  habet»  abest 
Par. 

Commentarias. 


eognoBoi  :  «  Hujus  illud  pueri  fertur  insigne,  quod 
cum  veliet  partium  diversarum  viros  Severus  oooi- 
deroy  et  inter  suos  diceret,  hostes  vobis  eripio, 
coDseatiretque  adeo  usque  Bassianus,  ut  eorum 
etiam  liberos,  et  sibi  consuleret,  diceret  occiden- 
dos,  Geta  interrogasse  fertur,  quantus  esset  inter- 
/loiendoruin  numerus,  cumque  dixisset  pator,  ille 
interrogavit :  Isti  habent  parentes,  babent  propin- 
qDos  ?  cuxn  responsom  esset,  habere  complures  : 
Plures  ergo  in  civitate  tristes  erunt  quam  laeti, 
quod  vioimus.  »  -  -  «  Et  obtinuisset  (addit  ibidem 
Spart.)  ejos  sententia,  nisi  Plautianns  prffifectus 
Tel  Juvenalis  institissent  spe  proscriptionum  ex 
quibus  ditati  snnt.  t  In  vocibus  vero  sed  et  qui  xi 
et  expungit  Ald.  et  mox  in  Puld.  prn  superstes 
mendosa  scriptura  habet  superest,  ut  et  L.  B.  pro 
quam  semper  qui.  Hav. 

(39)  Recentissimis.  Nota  morem  antiquum,  re- 
centes  maxime  lauros  adhibere  tantamque  earum 
vim  et  magnitudinem,  ut  quasi  aditus  januarum 
preBstrueretur. 

(40)  Elaiissimis.  Intelligo  de  serie  lucernarum  et 
ffoggesto,  ut  Noster  supra  locotus  est,  quomodo 
qaasi  tabulatis  aliquot  in  vestibulis  vel  postibus 
lucemarom  istarum  series  sdificata  fuisse  videtur. 

(41}  Cultissimis  et  superbissimii  toris.  Scriverius 
ex  V.  G.  ootat  tauris,  ut  ad  sacriflcia  respiciat, 
quod  noQ  placet,  sumi  enim  deber  ut  in  principio 
hujus  cap.  «  Grande  videlicet  o'ficium  focos  et 
toros  ia  publioum  educere.  »  Ubi  vide  Herald. 
Dieit  autem  dividebant,  oaptantes  se,  commodissi- 
mum  optlmnmque  locum,  quasi  olitores  quidam 
aut  tabernarii.  Superbiam  vero  et  cultum  tororum 
seu  lecticarum  nemo  melius  describit  Martiale.  Is. 
lib.  XI,  epigr.  16. 

Zoilas  sagrotaty  faciunt  hanc  stragQla  febrem. 

Si  fuerit  stlvuB,  coccina  quid  facient? 
Onid  toros  a  Nilo,  quid  Bindone  tinctUB  olenti  7 

Ostendit  Btultas  quid  nisi  morbus  opee  7 

Patboi.  L 


Ouid  tibi  cnm  medicit  7  dimitte  maehaonas  omnes. 
Vis  fieri  sanuB  ?  stragala  sume  mea. 

Qui  idem  nos  docet  tempus  diei  quo  soena  ista 
dissolvebatur  torique  domum  reducebantur  iib.iv, 
ep.  8  : 

^  Imperat  exstructoB  frangere  nona  toros. 

Post  iilam  horam  enim  non  facile  probus  quis  per 
plateas  grassabatur,  sed  domum  se  ad  oo^nam  et 
studia  recipiebat,  meretrices  vero  lupanar  tuno 
aperire  solita  erant,  inde  nonarim  diotae  Persio  ia 
fine  Sat.  1. 

Si  Cynico  barbam  petulans  nonaris  vellat.  Hav. 

(42)  In  corde  muiantes.  Imitantes  Rhen.  L.  B. 
invitantis.^euiTXJLm  placet.  illustrat  vero  hoc  admo- 
dum  caiumnia  Valerii  Omuli  qua  M.  Antonini  ma- 
trem  apud  Anton.  Pium  onerabat.  Narrat  Julius 
Gapitolinus,  in  Vita  M.  Antonini  Philosophi :  «  Erat 
autem  in  summis  obsequiispatrisMarcuSiquamvis 
non  deessent  qui  aliqua  adversum  eum  insusur- 
rarent,  et  prae  caeleris  Valerius  Omulus  :  qui  cum 

D  Lucillam  matrem  Marci  in  viridario  venerantem 
simulacrum  ApoIIinis  vidisset,  insusurravit :  Illa 
nunc  rogat,  ut  diem  tuum  claudas,  et  filius  impe- 
ret.  •  Hav. 

(43)  Et  qui  asiroiogos.  Attingit  hoc  crimen  Ter- 
tuliianus,  qui  sub  Severo  multi  propter  astrologos 
periere.  Spartianus  in  Severo.  Lac. 

(44)  Adeo  pietas  $t  re/2j|[to.Hactenus  refutavit  illoa 
ex  propria  ipsorum  opinione  ;  nunc  clare  ait  pieta- 
tem,  et  religionem,  et  fidem  debitam  imperatori-' 
bus  non  esse  positam  in  his  ofHciis  et  rebus  qui* 
bus  velatur,  tegitur,  dissimulatur  hostilitas,  ut 
faciunt  gentiles,qui  cum  dicant  palam  se  RomanoSi 
clam  tamen  insiaiantur.  Lag. 

17 


523 


TERTDLLIANI  OPEIIDM  PARS  L  —  SRRIES  I,  APOLOGETICA. 


S24 


prffistamusy  qui  non  ab  bocnine  aut  laudis,  aut 
prflDmii  expensum  oaptamus  :  sed  a  Deo  ezactore 
et  remuneratore  indilTerentis  benignitatis.  Tidem 
Bumus  imperatoribus,qui  et  vicinis  nostris  *.  Male 
enim  velle,  male  facere,  male  dicere^male  cogitare 
de  quoquam  ex  sQquo  vetamur.  Quodcunque  non 
Jicet  in  imperatorem,  id  nec  in  quemquem,  quod 
in  neminem,  eo  forsitan  magis  neo  in  ipsum,  qui 
per  Deum  tantus  est. 

CAPUT  XXXVII. 

Aroumentum.  —  A  quibus  Christianis  nihil  mali  ex- 
spectandutn  hinc  patere  possit^utpote  apudquos  ma- 
lum  malo  compensare  non  ticeat ;  quod  si  vetlent^ 
iniqua  odia  et  contumelias  ulturijaciltime  possent, 
et  ob  ingentem  numerum,  qu^  brevi  tempore  orbis 
imptetus  est,  ei  ob  mortis  contemptum.  quem  eliam 
in  tormentis  pro  fide  prxsient  :  sive  ia  agere  mat- 
lent  per  incendiat  sive  per  betia,  sive  denique  per 
mframdiscessionem  vastaturi  rempublicam.At  nunc 
etiam  benefactores  inimtcorum  factos,  a  dsemonum 
incursibus  iitos  liberare,  quos  tamen  generis,  quam 
erroris  humani  hostes  vocare  maluerint. 


A  461  8i  inimicos,  ut  supra  dizimus,  jubemus 
diligere,  quem  habemus  *  odisse?  Item  si  '^  Issi 
vicem  referre  probibemur,  nec  de  faoto  pares  si- 
mus,  quem  possumus  Isedere  ?  Nam  de  isto  ipsi 
recognoscite.Quoties  enim  in  Christianos  desaevitis, 
partim  animis  propriis^partimlegibusobsequentes? 
Quoties  etiam  prseteritis  *^  vobis  suo  jure  dos  ioi- 
micum  vulgus  invadit  lapidibus  (45)  et  incendiis? 
Ipsis  Bacohanalium  furiis(4G)  nec  mortuis  parcant 
Cbristianis,  quin  illos  de  requie  sepulture  (17),  de 
asylo  quodam  mortis,  jam  alios,  jam  nec  totos 
avellant,  dissecent,  distrahant.  Quid  tamen  un- 
quam  denotastis  '*  de  tam  463  conspiratis,  de 
tam  animatis  ad  mortem  usque  pro  injurla  repen- 
satum  '',  quando  vel  una  nox  pauculis  ferculis  ** 

n  largiter  ullionis  '^^  posset  operari,  si  malum  maio 
dispungi  penes  nos  liceret  ?  Sed  absit,  ut  aut  igni 
humaoo  vindicetur  divina  secta  ^'  aut  doleat  pati, 
in  quo  probatur.  Si  enim  hostes  exsertos  ",  non 
tantum  vindices  occultos  (48)  agere  videmus,  dees- 


Yarise  lectiones. 

•  Ex  ippo  quia  et  vicinis  noslris  corrigit  Haverc,  •  Habebimus,  Paris,  *^  lidem  ad  Cod,Fuld.  "  Pne- 
teritos  a  vobis,  Paris.  "  Denotatis,  Fran.  ^^  Repensati,  Fran.  **  Facidulis  con.  Haverc.  *•  IlaCod. 
Fuldens.f  RigaU.,  etc.  in  largitatem  uItionis«    ^^  Divina  sacra,  Fran.    ^^  Exsortes,  Paris. 

Gommentarius. 


(45)  Lapidibus  el  incendiis.  Tale  supplicium  vul- 

go  familiare  est,  confer  Joh.  vni,  59;  x,  31 ;  xi, 

o,  Luc.  XX,  6  ;  Act.  v,  26  ;  xiv,  19.  Hoc  modo  Eu- 

sebius    antistes    Samosatensis    infectus    fuit    ab 

Ariana  muliere,  tegula  in  caput  ejus  conjecta.  De 

quo  facto  Nazianz.Orat.  11.  Adv.  Ar.  et  de  seipso  : 

•Qv  Ix  xTj^  ^Tiepopfac  i^^Bsvxa  X(8oic  iiceSeJaaOt  iit- 

9ouav)c   ^{xipac,   ^v    11.^9^    7c6Xei.    i.    e.  «  Quem   ab 

exilioreductum  lapiaibus  excepistis,ipsa  in  meridie 

mediaquein  urbe.t  Apud  Petronium  :«  Ex  hisqui 

in  porticibus  spatiabantur,  lapides  in   Eumolpum 

recitantem  miserunt.  »  Ibidem  :  «  Itaque  non  mi- 

ror  si  te  populus  lapidibus  prosequitur.  »  Imo  vel 

imagines  imperatoruro  deorumque  et  ipsa  temf)Ia 

a  r^ioido  vulgo  Iapidabantur,ut  in  morte  Germanici 

docet  Buetonius  in  Galig.  cap.  5.1nsigne  exemplum 

in  Numidico,  quem  Carthaginiensibus  presbyteris 

oommendat,  furiarum  harum  utroque  genere  pro- 

ponit  Gjrprianus,   lib.  iv,  ep.   10  :  «  Qui  hortatu 

Buo  copiosum  martyrum  numerum   iapidibus  et 

flammis  necatum   ante  se  misit ;  quique  uxorem 

adhffirentem   lateri   suo  concrematam  simul  cum 

Cffiteris  (vel  conservatam  magis  dixerim)  lietus  as- 

pexit.  Ipse  semiustulatus  et  lapidibus  obrutus,  et 

pro  mortuo  derelictus,  dum  postmodum  filia,  sol- 

iioito  pietatis  obsequio,  cadaver  patris   inquirit, 

eemianimis  inventus,  et  refocillalus  et  extractus  a 

comitibus,quos  ipse  prasmiserat,remansitinvitus.» 

Hav. 

(46)  Ipsis  Bacchanalium  furiis.  Alludit  ad  descri- 

f»tionem  Bacchi,  quem  postea,  inquit  B.Just.Mart. 
ib.  de  Monarch.  furentem  vocat.  De  Bacchi  vero 
sacris,  quam  turpia,  quam  furiis  plena,  videat 
lector  de  August.  lib.  vii,  de  Civ.  Dei,  cap.  21,  et 
ibi  adnotat.  Vivis.  Pam. 

(47)  De  requie  sepulturap.  Atcjui  idem  mox  fere 
dicit  in  de  asylo  quodam  morlts  ;  nam  ut  templa 
deorum  sanctos  et  inviolatos  praestabant  eos  qui 
in  illa  confugerant,  vitam  illis  servantes,  ila  mors 
ct  sepulcrum  cadaveribus  nihil  nisi  requiem  proe- 
stare  possunL  Praeferri  itaque  posset  lectio  God. 
Fuld.  de  reliquiis  sepultursR,  nisi  idem  diceret  mox 


quoque  in  jam  alios,  jam  nee  totos.  Graviter  itaque 
taxat  Arianos  Nazianz.  loco  adducto,  quod  nuda 
sanQtorum  corpora  ferisobieoissent,  prohibuissent- 
que  mortuos  sepeliri :  T(va<,  inquit,  iica^ijxafiev 
6T;pac  ^iiii^  fftijxaaiv  ;  S<  tivcc  tt^v  iwdv0p(o7rov 
(p'jffiv  87](xovietSaavTec,  id  est  :  «  Quasnam  feras  in 
corpora  sanctorum  immisimuB?Quodquidam  fece- 
p  runt,  qui  naturam  humanam  publicarunt  et  pros- 
^  tituerunt.  »  Et  mox:  «  Quibusnam  crimini  datum 
est  a  nobis,  quod  mortuos  senelissent,  quos  etiaoQ 
ipsae  bestiffi  fuissent  reveritae  ?  »  Certe,  ut  idem  in 
laudem  Heronis  Orat.  XXXIII,  sepultura  ne  impiis 

auidem  et  facinorosis  bominibus   negari  debet. 
AV. 

De  requiesepultursB.  Locus  insignis  adversus  nos- 
trae  tempestatis  Donatistarum  asseclas  hsretioop, 
gui  sepulta  Ghristianorum,imo  regum  corpora  et- 
foderunt,cum  tamen  «  Asylum  mortis  sepultura,» 
recte  a  Tertulliano  vocetur.  Et  certe  ^ravissims 
poenffi  in  sepulcrorum  violatores,  vei  ipsis  ethnicis 
imperatoribus,  jam  olim  statute  aunt.  Pam. 

(48)  Vindices  occuitos.  Prout  nunc,  vindictam  Deo 
committentep.  An  fautores  subdoloa  adversarura 
partium  intelligit?  cum  alias  ettam  vindices  oc- 
ouiti  possint  dici  illi  qui,  cum  defectu  virum  ul- 
ciscisse  in  prffisenti  prohibentur,opportonom  tcm- 

*v  pus  vindict®  captant,  quomodo  inculcat  Theognis, 

^  versu  362. 

EC  xtoTiXXe  T^v  ix^piv,  6'tav  8'  iiroxt^pioc  1/6*» 
TT(ya{  viv,  7rp6«pacriv  p.7j6eji(av  OiH^£vo<. 

id  est  .  c  Bene  demulce  inimioum,  postquam  vero 
sub  potestatem  venerit,  ultionem  sume  de  eo,  nul- 
lam  admittens  excusationem.»Etacutum  illud  do* 
cet  Publii  8yri  Mimi,  versu  156. 

De  inimico  ne  loqaariB  male,  sed  cogites. 

ad  quem  locum  videri  possunt,  quas  ex  posthumi!» 
Jam  Gruteri  observationibus  publico  dedimus. 
Polilicum  tamen  hoc  genfiles  decet,  non  Cbnstia- 
nos.  Humaoe  scilicet  Sophoclcs  Ajacis  Flag.  versu 
747  : 


•^    '. 


8« 


APOLOGETICUS  ADV.  GBNTES. 


5S6 


Bet  nobiB  V18  nnmerornm  et  oopiftrom  ?  Plares  ni-  A  ^^  stoporem  quemdam  qoasi  mortoi  orbis  *^ ;  qoa- 


mirum  Mauri  et  Marcomanni  ipsique  Parthi,  ve) 
qnanteconqoe  unius  tamen  loci  et  suorum  finium 
geniesi  quam  totius  orbis.  Hesterni  ^*  sumus,  et 
Testra  omnia  implevimus  (49),  urbes,  insulas,  ca- 
staJla,  463  municipia,  conciliabula,  oastra  ipsa 
tribus,  decurias,  palatium,  aenatum,  forum  ;  sola 
Tobisreliquimus  templa.Possamus  dinumerare  (50) 
eiercituB  vestros  :  unius  Provincias  piures  erunt  ^^ 
Cni  bello  non  idonei,  non  prompti  fuissemus^etiam 
impares  copiis,  qui  tam  libenter  trucidamur(54),8i 
Don  apud  iatam  disciplinam  magis  occidi  liceret, 
qoam  occidere  ?  Potuimus  et  inerroes,  nec  rebcles 
sed  taatammodo  discordes,  solius  divortii  invidia 
adversos  vos  dimicasse.  8i  enim  tanta  vos  hominum 


sissetis  quibus  imperaretis.  Plures  hostes  quam 
cives  vobis  remansissent.  Nunc  enim  pauciores  ho* 
stes  babetis  prae  multitudine  Ghristianorum,  pene 
omnium  civitatum  **  pene  omnes  cives  Ghristia- 
nos  habendo.  Sed  hostes  maluistis  vocare  generis 
humani  ".  Quis  autem  vos  ab  illis  occultis  et  us- 
quequaque  vastantibus  mentes  et  valetudines  ve- 
stras  hostibus  raperet?  a  deemoniorum  incursibus 
dico,  quee  de  vobis  sine  praBmio,  eine  mercede  de- 
pellimus.  SufTecisset  hoc  solum  nostrse  464  ul- 
tioni,  quod  vacua  exinde  possessio  immundis  spi- 
ritibus  pateretis  *^  Porro  nec  tanti  praesidii  com- 
pensationem  cogitantes,  non  modo  non  molestum 
vobis  genus,  verum  etiam    necessarium,  hostes 


inaliqoemorbisremotisinumabrupisBemusavobis,  _.  Judicare  maluistis  :  qui  sumus  plane,  non  generis 

BnfTudisset  *^  [pudore]  utique  dominationem  ve-      humani  tamen,  sed  potius  erroris. 

Btram  tot  qaaliumcunque  amissio  civium,imo  etiam  GAPUT  XXXVII. 

etipsa  destitotione  punisset.  Procul  dubio  expa-      ARGVM^VM.—  Qusecumitasint.tolerari^utsectam 

vissetis  ad  soliiudinem  vestram,  ad  silentium  rerum         aliquam,  qui  nihil  mali  operetur  debere;  non  enim 

Varise  lectiones. 

*'  Ita  fferatd.  e  m$.  Put.j  Atd,  Rig,,  Hav,^  Jun.  La  Cerda ;  cxteri  :  Externi.  ^"  Vv,  Possumus  — -  erunt 
ex  uno  cod.  Fuld,  recepit  Hav.  qui  voc.  Ghristiani  excidisse  arbitratus  est.  '^  V.  pudore  rec,  Hav.  e  cod. 
Fuld. :  Lugd.  dilTudisset  utque.  '*  Lic  Rig.  et  Hav.  ex  auctoritate  cod.  Putd. ;  codd.  Put.  et  Bong.  quasi 
mortui,  urbes  quses. ;  Pamet.  quasi  mortuee  urbis,  quaesissetis,  quibus  in  ea  imperassetis :  Rhm.  Ald. 
et  Gangn.  :  quasi  mortuse  urbis  reliquias  quses.  etc.  *>  Ita  Haverc. ;  codd.  omnes  civium.  Big.  delerit  vv. 
pene  omnium  —  generis  humani,  quibut  atii  addune  :  potius  quam  erroris  humani.  '^  Potius  quam 
erroris  humani  add.  Fran.^  Par  Rig.    *^  Pateret,  Pran.  Paris. 

CommeDtarius. 

"Ot'  Ix®p6<  lc  xoff($v$'  e}^9pavx4o<,  ffireae  sunt  apertie.  Quanquam  et  ista  spiritualiter 

'Qc  xai  ;piXi{(ju)v  auOic  sint  intelii^enda,  quo  praecordia  singulorom  variis 

id  est,  «  Cum  hostis  essem,  ita  odio  eram  haben-      °^?<*i«  a  diabolo  obsessa,  fide  Christi  sunt  rese- 

du8,  ot  qoi  rorsus  amious  fieri  poseem.  t  Bav.  f***  :  attamen  perspioue  som  adimpleta,  utpote 

(49)  Festra  omnia  xmptevimus.  Rapidus  Evange-  n  "?  q^ibus  omnibus  locis  populus  nominis  Deimha- 

lii  oorsus   et  potens  sceptrum  fortitudinis   suae  ^  bitet.  »  Et  ad  eosdem,  c,  12.  t  Aspioe  universas 


jpti 
quod  ex  Sione  'misit  Dommus  cito  seternos  orbis 
portos  et  fores  eeratas  perfregit.  Gujus  illustre  te- 
Blimonium  jam  vel  secundo  post  Ghristum  natum 
8<eculo  petere  est  tum  ex  hoo  loco,  tum  cap.  pri- 
mo  :  Obsessam  vociferantur,  etc.  Ad  Scap,  etiam  cap. 
il  :  •  Gum  tanta  hominum  muitituao,  pars  pene 
major  civitatis  cujusque,  in  silentio  et  modestia 
egimus,  singuli  forte  noti  magis  (]uam  omnes.  n  et 
cap.  5 :  cc  Quid  facies  de  tantis  millibus  hominum, 
tot  viris  ac  feminis,  omnis  seius,  omnis  aetatis, 
omnie  dignitatis,  offerentibus  se  tibi  PQuantis  igni- 
bus,  quantis  gladiis  opos  erit?  quid  ipsa  Garthago 
paesura  est  decimanda  a  te,  cum  propinquos,  oum 
contubernaculis  suos  illic  uniusque  cognoverit, 
CQio  viderit  illic  fortasse,  et  tui  ordinis  viros  et 
matronas,  et  principales  quasque  personas,et  ami- 
corum  toorum  vel  propinquos  vel  amicos  ?  »  Ad 
ftation.  1,  8  :  «  Verum  recogitate,  ne  quos  tertium  t\ 
genus  dicitis,  principem  locum  oblineant,  siquidem 
non  ulla  gene  non  Ghristiana  :  itaque  quaecuuque 
gens  prima,  nihiiominus  Christiana.  »  Adversus 
Jodaeos  quoaue  c.  7,  ubi  exposuit  illud  ex  Act. 
Apost.  II,  9-li,  subjungit  :  •  Ut  jam  Getulorum 
varietates,  et  Maurorum  multi  Hnes,  Hispaniarum 
omnes  termini,  et  Galliarum  divers»  nationes,  et 
Britannorum  inaccessa  Romanis  loca,  Christo  vero 
snbdita  ;  et  Sarmatarum,  et  Dacorum,  et  Germa- 
norum,  et  Scytharum,  et  abditarum  multarum  gen- 
tium,  et  provincisrum  et  insularum  multarum  no- 
bii  ignotarum  et  qn»  enumerare  minus  possumus? 
la  qoibuB  omnibus  locis  Ghristi  nomen,  qui  jam 
venit«  regnat ;  utpote  ante  quem  omnium  civita- 
tum  porta  sunt  apertee,  et  cui  nulls  sunt  clausee  ; 
ante  qoam  aeres  ferreeo  sunt  comminutffi,  et  valvee 


nationes  de  voragine  erroris  humani  exinde  emer- 
gentes  ad  Dominum  Deum  Creatorem,  et  ad  Deum 
Christum  ejus.  £t  si  audes,  nega  prophetatum ; 
statim  tlbi  promissio  Patris  occurit  in  Psalmis, 
dicens,  »  etc.  De  Corona  denique  mititis,  c.  12  : 
«  Et  apud  Barbaros  enim  Christus.  »  Vociferatur- 
que  imposter  ilie  apud  Lucianum  in  Pseudom. 
•  Impiis  et  Gbristianis  impleri  Pontum.  (c  Hav. 

(50)  Possumus  dinumerare  exercilus  vestros  :  unius 
frovincise  plures  erunt.  Totum  hoc  in  solo  Fuldensi 
mvenitur,  et  tamen  plane  TertuII.  sapit.  Scinius, 
inquit,  quod  excercitus  hodie  Romani  alant,  quis 
illorum  justus  sit  numerus  ;  at  tanta  Ghristianorum 
multituao  est,  ut  vel  una  provincia  majores  copias 
de  iis  instruere  possit.  Pulchre  bis  sequentia  re- 
spondent.  Praeteriisse  alios,  etimprimis  Rigaltium, 
vix  fero.  Arbitror  tamen  excidisse  vocem  Christiani. 
Hav. 

(51)  Tam  Ubenter  trucidamur.  Nam  ut  vere  Pu- 
blius  Syrus  Mimus,  versu  259 

Heu  quam  eet  timendue,  qui  mori  tutnm  putat. 

Ut  enim  idem  versu  422 

Mortem  ubi  contemnaB,  omnee  Ticeris  metae. 

Ex  eodem  fonte  illud  Senecae  ad  Helvid.  c.  13  : 
«  Ex  quo  pectore  mortis  metum  ejeceris,  inid  nul- 
lius  rei  timor  audebit  intrare  :  » 

quoe  ille  tumorum 
Maximus  haud  urget  lethi  metus,  ind  e  mendi 
In  ferrum  mens  prona  viris,  animatque  capacee 
Mortis : 

de  Druidis  ut  canit  magnus  Lucani  spiritus,  lib.  i, 
tibi  pro  capaces  lego  rapaces.  Praecipiunt  quasi  mor- 
tem  suam.  Hav. 


527 


TERTDLLIANl  OPERDM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOQETICA. 


528 

A  ne  civitas  in  partes  scinderetur,  qa»  res  facile  co- 
mitia,  concilia,  curias,  conciones,  spectacala  etiam 
(emulis  studiorum  compulsationibas  (52)  inquie- 
taret,  cum  jam  et  in  465  qufleetu  habere  coBpis- 
«ent  venalem  et  mercenariam  bomines  (53)  violen- 
tie  suaa  operam  ''.  At  eoim  nobis  ab  omni  gloris 
et  dignitatis  ardore  (55)  frigentibus  nulia  est  ne- 
oessitas  coBtus,  neo  ulla  magis  res  aliena,  quam 
publica.  Unam  omnium  rempublioam  (55)  agnosci- 
mus  466  mundum.  ^que  speotaoulis  (56)  in  tan- 
tum  renuntiamus»  in  quantum  originabus  eoram, 


meluendum  ne  tales  ad  illtcitas  fadianes  conant, 
qui  loco  factionum  vitent,  qui  dudum  renuntiare  dV 
diferint  spectaculis,  circo,  theatro,  arenx^  xysto^ 
unde  crudeles,  insani^  lascivi,  vani,  turbulentit  et 
ob  id  ad  compirandum  apti  redire  soleant  homines, 
Si  igitur  Christiani  alias  eligant  voluptates,  easque 
innoxiif  turbas  non  deb  ere,  cum  gentibus  ettam 
suas  quieti  reliquant. 

Proinde  neo  paulo  ienius,  inter  licitas  functiones 

sectam  istam  deputari  oportebat,  a  qua  nibil  tale 

comittitur,   quale  de   iliicitis    faotionibus   timeri 

Bolet.  Nisi  fallor  enim,  prohibendarum  factionum 

oausa  de  providentla  constat  modestias  publicaa  '*, 

VarisB  lectiones 

"  Pamel.  atiique  :  ac  modestia  publioa.     '*  Corrigit  Eaverc,  vilem  et  mercenariam  omnes  violentis 
BU»  operam. 

CommentariuB* 


(52)  ^mulis  studiorum  eomp.  Prout  factiones 
illfiB  retiariorum  et  parmulariorum  venetorum,  et 
prasinorum,  et  similes  ex  Suetonio  praecipue  et 
aliis  scriptoribus  nots  sunt,  de  quibus  Lipsius,  in 
SatumaltbuSy  lib.  ii,  c.  34.  Alluditque  Gnrysost., 
Bom,  ad  Jsa,  vi,  1,  ubi  vetat  oompulsationes  in 
Ecolesia  :  «  Neque  prohibemus  vooem  laudis,  sed 
vocem  absurditatis  et  inoonditam,  ac  mutuas  inter 
vos  contentioneSf  manus  incassum  temereque  sub- 
blatas  in  aerem,  pedes  supplodentes,  indecoros 
eifeminatosque  mores,  qui  sunt  illorum,  gui  in 
theatris  ao  circensibus  ludis  versantur,  ludicra  et 
deliciflB.IlIino  nobis  perniciosa  invehuntur  eiempla, 
illinc  irreIigios89  vuIgaresquevoces,iIlincmanuum 
ineptffi  gesticulationes,  contentiones,  concertatio- 
nes,  mores  instabiles,  atque  insulsi  incompositique 
clamores.  »  Itaque  tota  oivitasy  ut  vulgus  in  spe- 
ctaculis,  scinderetur  in  partes.  Ibidem  :  «  Ex  m- 
numeris  contentionibus,  ex  temere  factis  dejera- 
tionibus  male  loquentium,  etc.  »  Hav. 

(53)  Venalem  et  mercenarium  homines,  Pro  venalem 
ms.  L.  B.  ostendit  vellent,  Fuld.  vero  delet  vocem 
homines,Sed  legendum  puto,<(Gum  jam  etin  quaestu 
habere  coepissent  vilem  et  mercenariam  omnes  vio- 
lentiffi  suflB  operam  ;  »  ut  dicat  omnis  ordinis  et 
conditionis  homines  per  factiones  impuIso8,8e  sua- 
que  periculo  et  internecioni  exponere.  Is  enim 
miserrimusReip.statusest^quando  «avaritia  fidem, 

Erobitatem  cssterasque  artes  bones  subvertit,  pro 
is  superbiam,  orudelitatem  Deos  negligere  omnia 
venalia  habere  edocuit ;  >  ut  recte  observat  Sallu- 
stius,  Cat.  cap.  10.  Quando  jam  non  amicitiae  immici- 
iiseaue  ex  re,  sed  ex  commodo  ffistimantur,  ut  docet 
ibidem.  Hav. 

(54)  Ab  omni  gloriae  et  dignitatis  ardore.  Blegan- 
ter  ardorem  vocavit  glortffi  cupiditatem,  quAB  homi- 
nes  quasi  urit»  unde  verba  inflammure  et  similia 
poetis.  Ita  Iphiclus  Argonautis  additus  apud  Val. 
Flacaum  lib.  i,  75,  non  ut  laboret  : 

MoDitus  sed  tradat  ut  acrep, 
Magnorumque  viros  qni  laudibUB  urat  avorum. 

Cum  itaque  proprio  vocabulo  Christianos  ab  illo 
BLTdore  frigere  dicit,  ex  pbilosophiffi  penetralibus 
ostendit  illos  esse  viros  sapienteB,ducentes  non  esse 
administrandam  sibi  corruptis  moribus  Remp.  Vi- 
dentur  vero  haec  adumbrata  ex  Platone,  cujus  lo- 
cum  multo  pulcherrimum  huc  pertinentem  vide  in- 
fra  cap.  46  ad  illa:  «  Et  necessario  appetunt. »  Sal- 
lustius  etiam  de  se  ipso  in  Gat.  c.  31 :  «  Ac  pie  cum 
ab  reliquorum  malis  moribus  dissentirem,  nihilo 
minus  honoris  cupido  eadem,  quae  caBteros,  fama, 
atque  invidia  vexabat.  »  Fuld.  legit  gloria,  Ad.  vero 
delet  t6  ab.  Hav. 
(55^  Unam  omnium  rempublicam,  Bt  hoc  ex  sa- 


B  pientum  definitione,  quibus  totus  mundus  domus 
est  et  patria  ubique.  Non  abludunt  hinc  illi  Joaonis 
Chrysostomi  de  sancto  Luciano  ;  Is,  quaeslione  per 
tormenta  habita,  interrogatus,  icofac  &l  Ttaxpiho^ ; 
XpioTtav^c  elfxi.  ^r^al,  Tl  ^X*'^  iitiTijSeuiia ;  Xpi- 
ffxiav(5<  el|xi.  Ttvac  irpOY^vooc  ;  6  81  7tp6<  aicavxa 
IXsYcv,  Sti  Xpiorrtav^c  elfli.  id  est,  «  Qus  tiM  patria 
estr  Ghristianus  sum,inquit,Quam  artem  profiteris? 
Christianua  sum.  Quibus  majoribus  ?  Ille  vero  ad 
omnia  dicebat,audi8,  quod  sum  Ghristianus  ?  » Ita 
Aristippus  etvaC  te  icaxp($a  tov  xddfjiuv  aiebat,  et 
sublimior  illo  Grates  Thebanus  in  TragOBd. 

Ou^  eTc  itdixpt^c  fJtoi  irtSpYoc,  oS  fJtCa  axk^ri 
ndlTT];  81  Y.ip9o%  xal  ic^Aiafxa  xai  86fJto< 
'Exot{xo(c  ^fJiTv  ivSiatxaoOai  icapa. 

id  est :  «  Nec  pro  patria  mihi  turris  una  neo  casaest, 
sed  univerffi  arces  terr®  et  domus  paratam  nobis 
Aristopbanes  in  PlutOi  v,  i  : 

C        UaxpU  Y^P  ^^'  "^^^*  *^^*  ^^  itpdttx^  t(c  6u. 

id  est,  patria  illic  cuique  sua  est,  ubi  bene  «if  .Scripsi 
iooum  cum  Rigaitio,consentiente  ms.L.B.  nam  Ald. 
et  alii  omnes  Barr.  et  Rhen.  et  alii  cognoscimus,Co6, 
vero  L.  B.  ita  totum  locum  exhibet,  «  Nobis,  etc. 
frigentibus  nulla  magis  res  aliena  qui  publicam, 
unamomnium  rempublicam  agnoscimuBmundum.» 
Ut  autem  hic  vocat  mundum  unam  omnium  rem- 
publicam,  sic  cap.  seq.  naturam  matrem  unam 
omnium.  Hav. 

[56)  ^^ue  spectaculis.  Junius  vocem^^u^  annecti 

voiuitprioribus,etpost  illam  punctum  poni.Inique, 

Si  enim  quid  mutandum,  prsstaret  legere  :  j€qvs 

spectaculis  vestris,  sc.  sumus,  quod  cum  iis  qus 

sequuntur  conciliari  potest.  Sed  vetuslectioomnino 

sana  est.  Ut  enim  foro  et  ourie  renuntiabant  Cbri- 

stiani,  quia  laudis  et   glurisB  cupidi  non  erant,  ita 

etiam  spectaculis,  quoniam  et  de  idolatria  nata 

T^  erant  et  humana  divinaque  jura  foedabant.  Mem- 

branffl  Fuld.  legunt,  Atqueadeo.  Nec  immerito  spec- 

taculis   renuntiabanl  Ghristiani,  qui  ipsi  muodo 

spectaculum  facti  cum  Paulo  IGor.  iv,  9,  abunde 

spectaculorum  in  verboDei  habent.ProBperum  Aqui- 

tanicum  audiamus  Prom.  et  Prffidict.  Dei  de  gloria 

sancf.  in  peroratione  :  «  Si  spectandi  voluptas  est, 

inquit,  habes  hic  aurigam   spiritalem  Gbristum, 

Eliam,  qui  curru  igneo  usque  ad  metas  pervectos 

est  coBli,cui  rusquePharaonis  demersos  in  profundo. 

In  munere  hahes  Daniclem  sanctum,  leonem  non 

ferro  sed  oratione  vincentum  :  ursosque  vexantes 

eosquiEIiseum  prophetam  conturoeliis  lacesser&nt. 

Habes  quoque  in  sancto  spectaculo  oon  mimicafl 

turpitudine%  sed  Ghristo  sacratas  virgines.  Jlabps 

cabalistarum  loco  Rebeccas  geminos  mystice  luden- 

tes.  Habes  David  ooram  aroa  Baltaatem,  et  Dudatttm 


4' 

■ 


529 


APOLOGETIGUS  ADV.  GENTES. 


830 


qoaa  seimDS  de  BUperstitione  conceptfta,  cam  et  A  ^um  insonia  oirci  46T  (59)  cum  impudicitia  tbea- 
jpsi  rebus,  de  quibus  transiguntur,  prstersu-  tri  (60),  cum  atrocitate  arenee  (61),  oum  vanitate 
mDs'^(57).  Nihil  est  nobis  dictu,  viso,  auditu  (58)      xysti(62).  Licuit  Epicureis  aliquam  decernere  vo- 


VarisB  lecUones. 


^'  Pr898umimus,  Latin.  praBferimus,  Paris. 


Gommentarias. 


in  pasaione  Christum.coram  servis  et  ancillis  suis, 
illaipsa  suahistoria  ezhibentem.Habes  postremo  fle- 
tu8  planctueque  Jeremiedecantato8,non  arte  tragi- 
ca,8ed  prophetica.»  Adde  Nostrum,lib.  de  Spect.  c. 
29.  IIav. 

(67)  De  quibus  Iransigunlur,  prxtersumus.  Bsc  est 
constans  lectio  omnium  mss.quameditionesveteres 
Barraei.  Aldi  et  Rhenani  depravarant  in  eziguntur 
(vel  tramiguntur)  prssterimus.  Restituerant  veram 
Pani.et  alii.Sed  obi  illi  posuerant  cum  et  ipsis  rebus, 
Ald.  cttffi  XTpsis  rebus  edidit.  Rigalt.  qui  ipsis  rehus 
etc.contra  mss.tamen.Eleganter  autem  dicit  Tertui- 
lianus  Ghristianos  preeteresse  illis  ipsis  rebus  do  Q 
quibos  spectacnla  transiguntur,  id  est,  qus  eorum 
est  materia,  so.  faror,  libido,  crudelitas,  quoniam 
hi8cerenuntiarunt  Ghristiani  facti,adeoque  illis  am- 
pliusnon  vivunty  Bedmortuisunt,  ut  loquiturPetrus 
I.  Bpist.  c.  II,  24  ;  et  Paulus  etiam  Rom.  vi,  2,  et 
Goloss.  III,  7  ;  imo  nulli  suntrebus  mundanis,  quo- 
modo  apposite  Deum  quem  sibi  fingunt  Epicurci  : 
^tmmem  kumanis  rebus  vocat  c.  47.  Hav. 

Quia  et  ipsis  rebus  de  quibus  transiguntur,  prm- 
knumus.  Prsteresse  dicit,  ut  superesse.  Pneter- 
mittimos,  et  a  qaibus  valdealieni  sumus :  videlicet 
ab  insania  ciroi,impudicitia  theatri,eto.,et  M.  Gato 
Prsterire  dixit,  (|nod  val^o  spernere,  contemnere. 
Eoram  ratione8,inquit,ivi  prster.  Sic  enim  habent 
axemplaria  PlinianeB  ad  Vespasianum  Prffifationis, 
Qbi  verba  illa  Gatonis  citantur,  sub  6nem.  Rio. 

(58)  TlihiL  est  nohis,  vUu,  auditu.  God.  Fuld.  Nihil 
enim,  Reliq^ui  mihi  est ;  sed  Rig.x^  est  delevitjecte 
forte,at  ia  illo  quod  etiam  exsulare  jubet  cum  Rhe-  Q 
nano  illa  dictu,  visu,  auditu,  sequi  non  ausim,  i  no 
Dolo.Omnes  enim  mss.agnoscunt,  editiones  omnes 
alis,  deniqae  sensui  non  repu^nat;  dictu  enim  re- 
Bpicit  olamores  inconditos  factiosorum.quicumin- 
ter  86  de  illis  aurigi8quisibiplacebant,certarentet 
tumultuarentur,  tum  acclamationibus  suas  quique 
factiones  adhortabantur.  Unde  famosus  ille  aunga 
Scorpas  appellatur  a  Martiale 

ClamoBi  gloria  circi. 

Visu  ad  impudicos  gestus  et  nuditates  theatri  et  xy- 
Bi\,audiiu  ad  arenam  pertinet,  cum  certe  humanum 
Don  sit  gemitus  cadentam  et  a  feris  discerptorum 
nlolatum  oum  voluptate  auribus  haurire.  Hav. 

(59)  Insania  circi.  Ubi  inconditos  clamores  jaci, 
cum  aii,tam  Chrysost.  docuit  loco  supra  ailato.  In 
arena  etiam  obtinuisse  docet  Tertulf.  ad  Mart.  c. 
1 :« Verumtamen  et  gladiatores  perfectissimos  non 
tantum  magistri  et  prapositi  sui,Bed  etiam  idiots,  n 
et  snpervacae  qoique  adhortantur  de  longinquo, 
nt  sepe  de  ipso  populo  dictata  suggesta  profue- 
rint.  »  Hav. 

(60)  Impudicitia  theatri.  Quod  alihi  vocat  suo  no- 
mine  c<m<2«toHttfn  lihidinis  et  impudicitise.\}h\  et  ar- 
gnmenta  fabularum,et  personsB,  et  verba,  et  omnia 
ob8CGena,tarpia,  indigna  auditu  et  aspectu  boni  viri 
Bunt.  Itaque  acriter  passim  in  illa  cum  aliis  inve- 
hitur  Chrysost.  Ita  enim  in  I  Ep.  ad  Gor.  cap.  iv, 
bom.13  :  «  Theatra  congregant  et  meretricom  cho- 
ro8  illuc  inducentes,  ct  pueros  scortantes,  et  qui 
JDJuria  ipsam  afflciunt  naturam  ;totum  populum  in 
loco  superiore  faciunt  considere,  sio  civitatem  re- 
creantes. »  Bt  ad  Matth.oap.  xx,  hom.37  :  «  Guncta 
enim  simpliciter  quaa  ibi  llunt  iurpissima  sunt, 
verba.  vastitas,  tonsura,  incessus,  voces,  cantus, 
aodu]atione8,ooQloram  eversiones  ao  motus,  tibiao, 


fistalflB,  et  ipsa  fabularum  argumenta,  omnia,  in* 
quam,  iarpi  lasoivia  plena  sunt,  etc,  quas  ob  res 
noncachinnisdiiflueresedentes,8edlacrymi8gemere 

ac  dolore  oportet.»  Graviter  iiaque  increpat  Ghris- 
tianos  nefandahaec  spectare  ausos,  hom.  7,  incap. 
Matth.  II  :  «  Nam  et  cum  cum  videris  (Ghristum), 
ita  cum  relinquis,  ut  post  illum  cur-ras  ad  theatra, 
ac  mimum  potius  et  videre  et  audire  desideres. 
Ghristum  quidem  in  spiritali  situm  praasepio  dere- 
linquis,  properas  vero  jacentem  in  scena  specture 
meretricem.»Et  mox  :  «  At  veroex  hac  mensa  spiri- 
talium  fons  emanat  bonorum,  et  hanc  tu  statim 
relinquenscurrisadtheatrum,  utnatantes  feminas 
et  sexum illum  publicisoculis  intuearisexpositum.» 
Et  ibidem  :  «  Tu  vero  relinquis  hujus  sancuinis 
fontem  calicemque  reverendum,  et  ad  diabolioum 
istum  fontem  festinus  accurris,  ut  scilicet  epectes 
meretricem  nataniem,et  naufragium  animae  patia- 
ris,  qua  qoippe  illa  pelagus  quoddam  est  immane 
luxuriae,  quo  non  corpora  submerguntar,  sed 
naufragium  inferiur  animabus.  Nam  ilTa  quidem  in 
mediis  aquis  nuda  ludit  natatu,tu  vero  de  sublimi 
spectans  gradu,in  libidinis  profunda  demergeris. » 
Vide  et  quas  ibidem  longe  plura  in  hancsontentiam 
sequuntur.  Rursus  idem  Ham.  de  Davide  et  Saule  : 
u  tson  metuis,  non  expavescis,  dum  ooulis,  qaibus 
illic  lectum,  qui  est  in  orchestra,  aspecias,  ubi 
detestandfiB  aaulterii  fabulffi  peraguntur,  iisdem 
hanc  sacram  mensam  intueri8,ubi  tremenda  pera- 
guntur  mysteria  ?  Dum  iisdem  auribus  audis  et 
scortum  obscoBne  loquens,  et  proohetam  aoosto- 
lomque  ad  arcana  8criptur8e  introaucentem  ?•  De- 
niaue  Hom.Quod  omnia  vitia  ong.ab  ignavia  ducant : 
«  Quo  tempore  alii  quidem,  quum  nos  hso  ex  hoc 
loco  di88ereremu8,in  theatrisotioBediaboli  pompam 
spectarunt  :  et  quidem  meretricias  cantitenas  iili 
tum  audiverunt :  vos  vero  jucundis&ima  doctrina 
spirituali  vocastis.Ei  illi  guidem  impurisBimis  dia- 
boli  escis  vescebantur  :  Vos  vero  ungento  spiritali 
delibuti  estis.  »  Unde  recte  CyrilTas  Hierosol. 
Mifstaa.  sive  Catech.i,  cap.  4,  explicaturus  pompam 
diaboli  cui  in  baptismo  renunliavimus,  ait  esse 
6e3tTpojiav(a<  xa2  liwco8pofi{aff,  xuvi^y^P^*^  'wtl  iri- 
ffav  •coiatSTTjV  (xaTai6T7)xa. 

(61)  Atrocitate  arenx.  Ubi  nihil  alius  agiiur,  ^uam 
utdepositahumanitate  rabidffi  fers  ilani  homines. 
Itaque  et  hic  prodeat  Chrysost.  hom.  13  in  I  Ejyist. 
ad  Cor.  iv  :  «  Quid  opus  est  dicere  fraudes  et  im- 
posturas.  quae  fiunt  m  equorum  carriculis,  et  qu» 
in  pugnis  ferarum.  Sunt  enim  illa  omnia  plena 
stuporis  et  amentiae.  Docent  assidue  habere  popu- 
lum  immisericordem,  effivum,  ei  inhumanum,  et 
exercent  ad  videndum  homines  discerpi  ao  dila- 
niari,  effiuere  sanguinem,  et  ferarum  orudelitatem 
omnia  oonfundere.  » 

(62)  Vanitate  xysti.  Idem  Chrysost.  Hom.  in  Psal. 
Gxviii :  u  Non  debetis,  filii  Ecclesis,  depravari  iu 
vanitatihuB  spectaculorum.»  De  his  ludis  scripsere 
Bulengerus,Panvinius,Vellerus,  Faber  et  innumeri 
alii.Pertinetque  adillam.de  qua  modu,arens  atroci- 
tatem  elegans  Demonactis  philosiphi  dicium  ad 
Athenienses,  quod  narrat  Lucianus  in  Vita  ejus. 
GonsultabantAtheniensesdespectaculogiadiaiorum 
instituendo  ad  imitationem  Gorinthiorum.  Ibi  sanam 
hanc  vocem  edidit  philosophus :  Mt^  Tcpdxepov  Tsura, 
Si  'AeT)voTot,  4;ii<p(5;«<8ev,  Sv  fji^l  t6v  'EAiou  t^v  Bw- 
jjL^v  xaBiXijTt,  id  est :«  Ne  priu8,o  Athenienses.haBO 
decernatisy  quam  subvertatis  aram  Miserioordi».  » 


I 


531 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  1,  APOLOGETICA. 


532 


laptatis  veritatem  '^.  Quo  vos  ofTeDdimus,  ei  alias 

prssgumimus  voluptates?  Si  oblectari  novuisse  nolu- 

mus  '',  nostra  injuria  est,  si  forte,  non  veslra.Sed 

reprobamus  qu«  placent  vobisi  nec  vos  nostra  do- 

lectant. 

GAPUT  XXXIX. 

ARauMBNTUM.  —  Vt  Uaque  gentes  de  prxjudicio  suo 
recedant,  liberalUer  illis  Chrislianss  factionis  (ut 
appellabant)  discipUnam  communical,  nobis  veteris 
Jiclesise  statum  tantum  non  anie  oculos  ponit  : 
quomodo  scilicet  soliti  sint  in  unutn  coire^  ad 
quem,  pro  quibus^  quidve  precari,  monila  Scrip' 
turae  et  voces  dirigere^  censuram  morum  exercere^ 
conventum  ordinarOy  eleemosynas  colligere^  islas 
distribuere  in  usum  sepulturmy  aut  ad  alendos 
egenoSfOrphanoSfSenes  emeritos,aut  ad  refocillandos 
468  naufragos,  vel  ob  fi,dem  in  metalla^  insulas^ 
carceres  relegalos,  Quam  tantam  affectionem  omni 
labe  carere  docet,verumque  amoris  titulum  mereriy 
qui  apud  gentes  non  nisi  impurus  sit  et  simulatus  : 
apud  hos  convivia  esses  opipara,  sumptuosa,  libi- 
dinosa^infamia ;  apud  Christianos,  sobria,  modica, 
castap  pia.  Talem  igitur  societatem  non  factionem 
vocandam,  sed  curiam. 

Edam  jam  nuno  ego  ipsa  negotia  Ghristianas  fa- 


A  ctionis,ut  qai  ^  mah  refutaverim,  bona  ostendam. 
Gorpus  sumus  de  oonscientia  religioniset  diBciplinaa 
divinitato  ^^  et  (spei  fosdere.  Coimus  in  coetum  et 
congregationero,  ut  ad  Deum  ''«quasi  manu  facta, 
precationibus  ambiamus.Hieo  vis  Oeo  grata  est.Ora- 
mus  *^  etiam  pro  [imperatoribus,  pro  ministeriiB  *^ 
eorum  ac  potestatibus,  pro  statu  seculi  ^,  pro  re- 
rum  quiete,  pro  mora  finis.  Gogimur  **  ad  Littera- 
rum  469  divinarum  commemorationem  (63),  si 
quidpraesentiumtemporumqualitas  aut  prsmonere 
cogit  aut  rocognoscere.Gerte  fldem  sanctis  vociboe 
pascimus,  spem  erigimus,  fiduciam  figimus.diBci- 
plinam  praeceptorumnihilominusincompulsatioQi- 
bus  (64)^^  densamus ;  ibidem  etiam  exbortatioDes, 
castigationes  et  censura  divina  (65).  Nam  et  ju- 

P  dicatur  magno  cum  pondere,  at  apud  certos  de 
Dei  conspeotUySummumque  futuri  Judioii  prsjudi- 
oium  est,si  quis  ita  deliquerit,ut  a  oommunieatioae 
orationis  (66)  et  conventus  et  omnis  saocti  com- 
mercii  relegetur.  Prsesident  probati  quique  (67) 
senioreSy  honorem  istum  non  pretid  470  (68)  sed 


Varise  lectioDes. 

^  Heeo  vv.  in  edd.  ante  Rig.  in  fine  demum  ca[)iti8  leguntur  ita  scripta  :  Sed  licuit  Epicurei^  aliquam 
decernere  voluptatis  veritatem,  id  est  anin:i  flequitatem  et  ampia  negotia.  8ed  hoo  ioco  ea  in  solo  cod. 
Fuld.  posita  sunt  additis  his  :  id  est  anim»  ffiquitatem.  Berald.  scribere  malnit  :  Scilicet  iicuit  Epicu- 
reis,  etc.  Wouw.  ex  suo  cod.  hanc  protulit  Scripturam  :  Sed  iicuit  Ep.  al.  dec.  vol.  veritatem,  dTapa^lov 
xal  dlicpa{(av  id  est  animi  squitatem  et  a  publicis  nesotiis  requiem.  '*  Rhenanua  et  Gelenius :  si 
obleotari  nolumus ;  ood.  Fuld.  si  oblectare  novissime  nolumus.  Nescio  an  scribendum  sit :  si  oblectare 
nos  vanissime  (cf.  de  pudic.  1.)  nolumus.  "^  Quo  minus,  Cod.  Fuld  *^  Veritale.  Paris,  unitate,  Fran, 
"  Goimus  ad  Deum,  Big.  «'  Orantes  add.  Fran.  Par.  •♦  Ministris,  Fran,  Par.  *•  Cod.  pro  statu  desvnt 
in  codd,  Lugd.  et  in  edd.  Gel.f  Hav.,  SemL  et  Rig.  ^  Goimus,  Paris.  ^^  In  compulsationibus  eod.  Fuld. 
Haverc. 

Gommentarias. 


(63)  Coimus  ad  Litierarum  divinarum  commemO' 
rationem.  La  Cerda  babet  cogimur^  id  est  conveni- 
mus,  utibi  ezplioat.  Eadem  ferme  habet  Justinus 
martyr,  Apolog.  2.  Quse  omnia,  tum  Justini,  tum 
Tertulliani  citantur  a  Stepbano  Duranto,  lib.  ii, 
de  Ritibus  Ecclesix^  cap.  18.  Le  Pr. 

(64)  In  compulsaiionibus.  Ms.  Fuldensis  bec  lee- 
tio  longe  meiior  est,  quam  aliorum  inculcationibus, 
£t  hoc  enim  (juam  maxime  ad  divinitatem  disci- 
piinae  Christianae  facit,  etiam  in  persecutionibus 
et  assultibus  improborum  (ita  enim  usurpat 
compulsare  et  compulsationem)^  nihil  de  fide,  spe, 
fiducia,  praeceptis  Domini  discedere.  Est  itaque 
prmceptorum,  eorum  aus  praecepit  nobis  Dominus. 
Si  cui  tamen  magis  placet  inculcationibus,  ita  cum 
Salmasio  de  Traoez.  Foenore  p.  464,  ezplicet :  Non 
satis  babemus  fidem  canendo  ad  Deum  pascere» 
et  8{)em  erigere,  fiduciamque  in  illo  figere,  quibus 
omnibus  nos  in  eum  serio  credere  testamur ;  sed 
et  prscepta  inculcamus,  quee  non  facienda  et  fa- 
cienda  demonstrant,  de  quibus  su^ra  cap.  1. 
Sed  heo  omnia  in  lectione  nostra  includuntur. 
Hav. 

(65)  Censura  divina.  Locus  insignis  adversus 
contemptores  ezcommunicationis  ecolesiastice  a 
Cbristo  institut»,  et  a  primis  apostolorum  tempo- 
ribus  usitatse.  Pam. 

(66)  Ut  a  communicatione  orationis.  Vere  gravis 
et  rigida  fuit  disciplina  veterum  Christianorum, 
quavel  prorsus  a  communione  sanotorum  graves 

fieccatores  rejiciebant,  vel  statuebant  onerosas  de- 
iotorum  poenas.  Sio  TertuUiani  tempore  vix,  et  si 
modo,m(Bchi8,homioidis,  idololatris  pnblioa  poeni- 
tentia  conoedebatur,  ut  patet  ex  lib.  de  Puaicitia, 
0.  5 ;  el  late  exsequuntur  qui  de  pcenitentia  et 


G  pcenis  clericorum  ex  professo  egerunt  Jo.  Morinus 
m  doctissimo  libro  De  sacramento  PcenitentiXj  et 
Gabriel  Albaspinaeus,  vir  omnis  antic^uitatis  eccle- 
siastioae  scientissimus,  in  Observattonibus  eccU' 
siasticis.  Poenitenti»  vero  gradus  erant  fletus,  cum 
a  limine  et  omni  tecto  Ecclesiae  submotus  peccator 
ante  fores  templi  fiens  et  sordidatus  fideles  ingre- 
dientes  prensaret,  orarent  pro  se,  ut  scandalum  ab 
Ecclesia  Dei  submoveretur.  Secundus  Auditio,  cum 
inter  catechumenos  in  aditu  terapli  stare  permit- 
tebantur.  Tertius  Subsiratio,  quando  ingredi  lice- 
ret,  sed  ita  ut  retro  ambonem  sese  .prosternerent 
et  cum  catechumenis  rursus  abirent.  Quibus  per- 
actis  certo  temporis  spatio,  quod  pro  magnitudine 
Bcandali  erat  definitum,  admittebantur  ad  Hucna- 
9tv,  sive  Consistentiamt  quandu  una  cum  fidelibuB 
stabant  orantes.  Nondum  vero  ad  sacram  coenam 
accedere  licebat,  sed  tum  demum,  cum  plane  £o- 
clesioB  reconciliati  Judioarentur.  Hav. 

D  (67)  Prassident  probati  quique.  Illustre  teBtimo- 
nium  Alexandri  Severi  apud  Spartianum,  qui  eo- 
dem  modo  prspositos  provinous  eligi  volebat,  di- 
cens  :  «  Grave  esse,  cum  id  Ghristiani  et  Judci 
faoerent  in  prsedicandis  sacerdotibuB  qui  ordinandi 
sunt,  non  fieri  in  provinciarum  reotoribus  quibus 
et  fortune  hominum  committerenlur  et  capita. » 
Hav.  .    . 

(68)  Non  pretto.  Quo  neo  Deus  egeat,  et  dignis- 
simi  honore  passim  excludantur.  De  illo  Lucianui 
in  Jove  Confulato,  p.  183  :  "Qax%  oux  6p5»  M  »^o« 
dicatTtTti  x6v  (J11960V  licl  T^  fxavTixTi,  id  est, 
Quare  non  video,  quamobrem  et  mercedem  exig(^tis 
propter  vaticinium,  De  hoo  iex  Theodosiani,  God.  ii 
de  Reotorib.  Provinciar.  Constantiniana  :  «  Nop 
sit  vencJe  JudioiB  velum,  aon  IngrMBus  redempti} 


•WJ 


533 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTES. 


534 


tastimonio  adepti  :  neque  enim  protio  ulla  res  Dei  ^  Dei   seotee  ^  alumni  confussionis  su»  flunt.  Sed 


coDstat.  Etiam  si  quod  arcaa  genus  est,  non   de 
hoDoraria  ^  (69)  summa  quasi  redempt»  religio- 
nis  congregatur  ^  ;  modicam  unusquisque  stipem 
menstrua  die,  vel  quum  velit,  et  si  modo  velit  ^ 
et  si  modo  possit  (70),  apponit  ^'  :  nam  nemo  com- 
peilitur,  sed  sponte  oonfert.  Haeo  quasi  deposita 
pietatis  sunt.  Nam  inde  non  epulis  ^',  nec  potaculis» 
neclngratis  voratriniadiapensatur^sed  egenis  alendis 
humandisque,  et  pueris  ac  puellis  re  ac  parentibus 
destitutis  ^  (71)  jamque  domesticis  senibus  ^^  (72), 
item  naufragis  ^,  et  si  qui  in  metallis,  et  si  qui  in 
iDsuIis,  471  vel  in  custodiis  (73)  duntavat  ex  causa 


ejusmodi  vel  maxime  dilectionis  operatio  notam 
nobis  inurit  penes  quosdam.  Vide,  inquiunt,ut  in- 
vicem  se  diligant  (74) :  ipsi  enim  invicem  oderunt; 
et  ut  pro  alterutro  mori  sint  parati  :  ipsi  enim  ad 
occidentum  alterutrum  paratiores  ^*'  erunt.  Sed  et 
quod  fratrum  appellatione  censemur  ^»  non  alias, 
opinor,  infamant,  quam  quod  apud  ipsos  omne 
sanguinis  nomen  de  afTectione  simuiatum  est. 
Fratres  autem  etiam  vestri  sumus,  jure  natur®  ma* 
tria  uniuSjOtsi  vos  parum  homines,quia  mali  fratres. 
At  quanto  dignius  fratres  (75)  et  dicuntur  et  haben- 
tur,  qui   unum   patrem   Deum   agnoverunt  (76), 


VariGB  lectiones. 

^  Ita  cod.  Put.  et  ell.,  Rben.,  Her.  de  oneraria,  Pam.  de  ordinaria,  Rig.  et  Hav.  dehonoraria  (i.  e. 
inhonesta).  ••  Gongregat  Parisin-  ^  Et  si  modo  velit  abeU  Parisin.  ♦'  Opponit,  Paris.  ♦'  Vv.  et  si 
modo  velit  desunt  ined.  Rhen.,  Ald.,  Gelen.  el  Gangn.  In  sqc[.  cod.  Lugd.  ot  si  vel  possit,  cod.  Agob. 
et  si  modo  vel  possit  Scribendum  videtur  :  vel  cum  veiit,  vel  si  modo  possit,  caeteris  aeletis.  ♦'  Quippe 
DOD  epuIiB  inde  cod.  Fuld.  ♦♦  Rhen.,  Gel.  Ald.,  Gaogd.  sQtateque  domitis  senibus  ;  Hav.  e  cod  Kuid. 
add. :  jaoi  otiosis.  ♦*  Naufragiis  Haverc.  cod^  Fuld.  *^  Gonflictatur  add.  cod.  Fuid.  ♦''  £runt  delet 
Semler.  ♦*  Ita  coq..Fuld.  et  edd  Rig.  atque  Hav.  ;  alii  :  sed  et  quod  fratres  nos  vooamus,  non  alias^ 
opinor  ;  inaaniunt  (Her.  infamant  quam.  etc.). 

Cummentarius. 
pon  infame  licitationibuB  Becretarium,  non  visio  ])  rat  Gbristus  de  charitate,  quam  tantopere  com- 


ipsa  prassidiis  cum  pretio.  Hav. 

(69)  Non  de  honoraria  summa.,.  congregaiur.  Sio 
omnino  legitur  in  vetustissimo  codioe.  In  nostris, 
inquit,  conventibus  congregatur  summa,  (ju» 
oon  sit  tamen  dehonoBtamento  religioni,  neo  ideo 
venaiis  aut  redempta  dici  debet  religio  nostra. 
Rio. 

(70)  S(  modo  possit.  Si  modo  ve/t/,Justinus :  ol  e&- 
icopouvTCC  S^  xal  ol  fiouX(S(Jievoi  xaxa  icpoa^peatv 
IxaaToc  't^jV  lauTOu  3  BouXcTai  8(S(D9i.  Lb  Pr. 

(li)Re  ac  parentihus  desiitutis.  Suetonii  diotio 
est,  in  Vita  Neronis  :  senatorum  nibilissimo  cui- 
qoe*  sed  a  re  familiari  destituto,  annua  sularia 
constituit.  Rig. 

(Tl)Jamque  domesticis  senibus.  Hceo  est  vetus 
lectio  optimorum  mss.  et  edit.,  pro  qua  alii,  ut 
Aldini  et  Rhen.  ponere  mdiluer uni eefateque domitiSf 
qaod  non  perinde  probo.  Scribo  hseo  per  hyphen, 


mendavit :  !gnem  veni  mittere  in  mundum,  et  quid 
volo,  nisi  ut  ardeatt  {Lue,  xii,  49.)  Ardentis  igitur 
amoris  efTectus  erat  certissimus  apud  vere  Ghri- 
stianos,  quod  ita  se  invicem  amarent  ut  esset  alter 
pro  altero  mori  paratissimus.  Le  Pr. 

(75)  At  quanto  dignius  fratres,  De  praescript.  adv. 
Hasret.  c.  20  :  «  Gommunicatio  nacis,  et  appellatio 
fraternitatis,  et  contesseratio  Dospitalitatis,  quae 
Jura  non  alia  ratio  regit,  ouam  ejusdem  sacra- 
menti  una  traditio.  «  Et  ad  Exorem  lib.  ii,  c.  9  : 
«  Quale  jugum  fidelium  duorum  unius  spei,  unius 
voti,  unius  disciplin®,  ejusdem  se^^vitutis?  Ambo 
fratres,  ambo  conservi,  nulla  spiritus  carnisve 
discretio.  »  Hinc  Jam  olim  Ghristiani,  ut  conjun- 
ctionem  iilam  aniroorum  et  fraternum  affectum 
ostenderent,  soliti  osculo  se  mutuo  excipere.  Te- 
stis  preeter  alios  Chrysostomus,  in  II  Epist.  ad  Cor. 
homiiia  20  :  c  Ob  id  enim  nobis  datum  est  osou- 


Qt  illa  apud  Virgil.  Qeorg.  iii,  92,  de  equo  gene- (]J  lum,   ut  oharitatis  igniculus  ao  fomes  sit,  ut  af- 


roso,  Jam  vetulo  : 

HoDc  quoqae,  nbi  aut  morbo  gravis,  aut  jam  segiiior 

(anDis, 
Deficit,  abde  doDao.  nec  turpi  ignosce  senects. 

quod  optime  contra  Canterum  et  alios  astruit  ele- 
gantissimaB  Andr.  Sohottus,  Obs.  Hum.  lib.  ii,  c. 
51.  Si  vero  malis  cum  Junio  simpliciter  intelligere 
de  fidei  domesticis  ei  Epist.  ad  Gatat.  vi,  10,  ad 
manum  est  Justini  locus,  qui  sio  lib.  ii,  c.  10. 
Artaphernem  patruum  Artamensis  et  Xerxit  de 
regno  Persamm  contendentium  vocat  Domesticum 
ptdieem^  ut  et  Noster  c.  1  :  Donesticis  indicUs.  8ed 
ego  non  socedo.  Hav. 

(73)  Vel  in  custodiis.  Libro  ad  Mariyras,  o,  2  : 
« Ipsam  interim  conversationem  sfficuli  et  carceris 
comparemus,  si  non  plus  in  carcere  spiritus  ac- 
qaint,  quam  caro  amittit  ;  imo  et  qufi  ^usta 
BQnt,   caro  non   amittit,   per  curam  Ecclesiffi  et 


fectum  inflammet,  ut  bac  ratione  nos  ipsos  mutuo 
amenus  velut  fratres  invicem  se  atnant,  patresque 
vicissim  filios  :  imo  etiam  multo  veh6mentius,iila 
enim  natur»  sunt  ;  hsec  gratias.  »  Cod.  Fuld.  ha- 
bet,  Quando  nunc.  Soribendum,  si  ista  lectio  pla- 
cet,  quanto  num:.  Hav. 

(76)  Fratres  et  dicuntur  et  habentury  qui  unum  Pa- 
trem  Deum  agnoverunt.  Ghristus  Oei  Filius  voluit 
esse  quod  homo  est,  ut  homo  posset  esse  quod 
Ghristus  est,  hoc  est,  Dei  Fiiius.  Gommunem 
igitur  habent  Ghristiani  patrem  in  Gbristro  Deum, 
et  cohffiredes  sumus  Ghristi  ;  hsredes  autem 
Dei,  licet  viventis.  Est  enim  illic  viventis  hs- 
reditas,  ubi  mortui  vivunt,  et  moritur  nemo.  Hoo 
divins  adoptionis  sacramento,  regni  candidatos 
paterni,  fratres  apellari  voluit  Ghristus,  ut  fra- 
terni  consortii  mysterio  oharitatem  sanciret  :  am- 
bitiosum  vero  patris  nomen,  quo   sensu  Pharissi 


Bgapen   fratrum.    »    Bx   praecepto    Christi     apud  n  vindicabant,  usurpari  vetuit,  ne  sanctissimam  fra- 
Mstth.  zxv,  44,  43.  Itaque  Noster  rursus  hoc  no-      ternitatem  ineequaiitas  uUa  prsBmeret,  neve  aliqua 


mme  commendat  opusculum  suum,  ad  Martyras, 
cap.  1  :  (c  Inter  carnis  alimenta,benedicti  martyres 
desi^nati,  quis  vobis  et  domina  mater  Ecclesia  de 
iibenbns  Buis,  et  singuli  fratres  de  opibus  suls 
propriis  in  carcerem  submnistrant,  cepite  aliquid 
et  a  nobis,  quod  faoiat  ad  epiritum  quoque  edu- 
candnm.  »  Hav. 
(74)  Vid$f  inq^imtp  til  ##  invicem  diligant.  Dixe- 


divinitatis  nmulatione,  prisco  generis  humani 
vitio,  Patris  aeterni  majestas  violaretur.  Hujusce 
tamen  discipliose  re^uia  humanos  affectus  minime 
rescidit,  cum  illa  sit  a  Deo  instituta,  quo  magis, 
non  quo  minus  charitas  admittatur.  Atque  et  Apo- 
stolus  Onesimum  se  genuisse  aitin  vinculis,  et  ap- 
pellatione  filii  commendat  Philemoni  suo.  Cujus 
certe  appeilationia  est  ad  patrem  relatio.  Ria, 


835 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  1.  —  8ERIES  I,  APQLOGETICA. 


536 


qai  unum  Spiritum  biberuut  sanctitatis,  479  qui  A.  sapientissimorum    disciplina,  Qrffici  Socratis  et 


de  uno  utero  ignorantis  ejusdem  ad  unam  lucem 
expaverunt  veritatia  ♦'  (77),  Sed  eo  fortasse  minua 
legitimi  exi8timamur,quia  nulla  de  nostra  fraterni 
tate  tragoedia  exclamat  (78),  vel  quia  ex  substantia 
familiari  fratres  sumue  qus  penes,  vos  fere  dirimit 
fraternitatem.ltaquelquianimoanimaquemiscemur, 
nihil  de  rei  communicatione  dubitamus.  Omnia 
indiscreta  sunt  apud  nos,  prfleter  uxores  :  in  isto  loco 
consortium  solvimus,  in  quo  solo  cseteri  liomines 
consortium  exercent,qui  non  amicorum  solummodo 
matrimonia  usurpant,  sed  et  sua  amicis  patientis- 
sime  subministrant,  ex  iila,  oredo,  majorum  et 


Romani  Gatonis  (79),  qui  uxores  suas  amicis  com- 
municaverunt,47Squas  in  matrimonium  duxerant 
liberorum  causa  et  alibi  creandorum  (80),  neecio 
quidem  an  invitas  ;  quid  enim  ♦'  de  castitate  cura- 
rent,  quam  mariti  tam  faciledonaverant?  0  sapiea- 
tiao  AttioaB,  o  Roman  c  gravitatis  exemplum !  LeDO 
est*^  philosophus  et  censor  (8i).Quid  ergo  mirum, 
si  tanta  charitas  oonvivatar  '*  (82)  ?  Nam  et  c<bdu- 
ias  no8tras,praBterquam  scelerit  infames,ut  prodigas 
quoque  "  suggillatis.  De  nobis  acilicet  Diogenis 
dictum  est :  Megarenses  (83)  obsonant  quasicrastina 
die  morituri,  «difloant  vero  quasi  nunquam  mori- 


TarisB  lectiones. 

^  Exspiraverunt  Parii.f  Jun,    ^^  Enim  abest  Paris.     *^  Lenones,  Havercamp.    >t  Gonviolatur,  Franeq, 
Codff  Fuld.  coQvivatur ;  eod.  Agob.  violalur,  alii  :  conviolatur.    '*  Quoque  abett  Parisin, 

GommeDtarius. 

(77)  Spiritum  biberunt  sanctitatis,  ad  lucem  ex"  3  minus,  ^uoniam  communis  erat  illis  domus,  rei 
j^ovminl  t;m7(UM.  Bibere  spiritum  et  pascere  lucem      familiaris  administrationem  priori  uxori  permi 


dicit,  usitatissimo  Christianis  schemate,  quo  sole- 
bant  vitae  mortalis  etiam  vocabulis  uti,  tanquam 
figuris  eternffi  Vetua  Epigramma  de  Empedocle:  E?< 
51  irup^c  >cpaT7)pa<  idT^XaTO,  xal  icU  t6  J^-^^,  Rig. 

Expaverunt,  Puloherrima  metaphora ;  sicut  enim 
illis,  qui  in  tenebris  fuerunt  diutius,  si  subito  so- 
lem  immittas,  oculi  nictare  et  quasi  expavescere 
solent,  sic  illi  quoque  qui  ex  carcere  tenebrarum, 
mortis  et  peccati,  ad  lucem  veritatis  et  Evangelii 
pertrahuntur,  affliguntur  corde  ct  toti  tremunt,  ut 
contigit  Sergio  Paulo  illustri  viro,  Act,  xiv,  12,  et 
ipsi  apostolo  Paulo,  ubi  ad  finem  est  vocatus  in 
mirabili  ista  visione,  quae  narratur  Act.  ix,  6. 
Quare  frustra  Ald.  legit  exspiravtrunt^  et  Barr.  et 
Rhen.  cum  Junio  exspiraverunt.  Melius  quoque 
God.  L.  B.  et  Rig.  ex  Fuld.  expaverini,  quam  Pam. 
et  Horald.  et  La  Gerda  expaverint.  God.  Agob.  per- 
veneruntf  quod  ex  Glossa  est.  Hav.  n 

(78)  Tragosdia  exclamai.  Respioit  Atridas  et 
fratres  Thebanos,  (]uffi   materiffi  quomodo  vulgo 

Jdacuerint  disci  etiam   potest  ex  c.  9.   Unde  ob 
requentem  tragoediffi    repetitionem    poetis     di- 
citur  : 

Scenis  agitatus  Orestes* 

Longe  fllio  spectat  quod  legitur  apud  Minucium,p. 
38  :  «  Nec  fratres  vos  nisi  sane  aa  parricidium  re- 
cognoscitis.  i  Hav. 

(79)  tiomani  Catonis,  Qui  Hortensio  tradit  Mar- 
ciam  suam  et  post  fata  ejusdem  resumpsit.  Cujut 
Marciffi  insignem  hanc  orationem  ad  virum  exhi- 
bet  LucanuB  lib.  u,  338  : 

Dum  sangttis  inarat,  dum  vis  matema.  peregi 
Jussa,  Cato.  et  geminos  excepi  foBta  maritos, 
Viacaribaa  laBsis  partuque  exhausta  revertor, 
Jam  nulli  tradenaa  viro ; 


et  quffi  sequuntur.  Totam  historiam  narrat  in  Vita 
Gatonis  Plutarchus.  Prius  autem  Hortensius  Por- 
ciam  Gatonis  filiam  Bibuli  uxorem^sed  jam  duorum 
liberorum  matrem,  a  Gatone  petierat  &(nttp  e^YevTi 
/(&pav,  K.  T.  X.  id  est,  «  Tanquam  fecundum  agrum 
ad  aobolem  procreandam.  »  De  qua  cum  ille  re- 
sponderet  in  sua  non  esse  potestate  quam  quf^re- 
bat,  ipsam  Gatonis  Marciam  poposcit  et  acoepit. 
Simile  narrant  Diogenes  Laertius  et  Hesychius  11- 
lustrius  de  Menedemo  et  Asolepia  de  philosopbis. 
Menedemum  duxisse  matrem,  Asclepiadem  filium. 
et  cum  defuncta  esset  uxor  Asclepiadi8,Menedemi 
oepisse  co^jugem,  illumque,  quod  reipub.  prffies- 
set,  aliam  duxiflse  nobiiem  et  looupletum ;  nihilo- 


D 


sisse.  De  Socrate  vide  mox  ad  illud,  Lenor.es  eto. 
Hav. 

(80)  FA  atibi  creandorum.  Prout  in  Amphitryone 
Plautus  ait  uxorem  usurariam  prffibere,  idem  esse, 
u  ac  si  agrum  steriiem  fodiendum  loces.  »  Hav. 

(81)  Gonfudit  Gatodes,  ut  supra  Scipiones.  Apud 
Lucian.  in  lepidissimo  iilo  Dialogo,  qui  inscribitur 
Lapithffi,  Zenothemidi  Gleodemus  objicit  :  'AXV  oO 
{JiaoTpoiT^c  l'^^  xfic  ifxaoxoo  Y^vatxic  fitmp 
t7  91),  id  esty  atque  ego  uxoris  meae  teno  non  nifn,K< 
tu,8ocratem  ut  puto  tangens.cujusXanthippe  altera 
uxor  oommunior  fuisse  perhibetur.  Imo  Platonici 
dograatis  auctorem  Sooratem  facit  idem  LuciaQ08 
in  vitarum  Auotione,  ubi  illud  mercatoriut  pr«ci- 
puum  dogma  suum  proponit,  quoque  ad  axoretn 
spectet :  AoxeT  jjiT)8e[jL(«v  auxwv  fAi]86v6<  cTvai  fi6vou, 
itovxl  81  jieTBivai  xS)  PotXo(1&v(|)  too  Y«[Jto«  \  i^  «Bt, 
«  Videtur  mihi  nullam  debere  cujusquam  easepro- 
priam,  verum  unamquamque|  paasim  debere  ac- 
cedere  ad  eum  qui  eam  appelat.  «  Quod  Platonicus 
etiam  philosophus  satis  ndioule  in  Lapithie  pro- 
ponit. 

(82)  Bonvivatur.  Optimam  hano  lectionem  ex  Fal- 
densi  ms.  restituit  Riffaltius,  et  ante  illum  recte 
etiam  Boaliger  in  ora  liori,  et  Junius  docoerant  ad 
sequentia  pertinere.  lllustrari  potest  ex  Suetopio 
in  Angusto  cap.  70  ubi  de  illius  incontineotia : 
«  GoBna  quoque  ejus  seoretior  in  fabulis  ftiit,  qu« 
vnlgo  8a)$exaOtoc  vocabalur  :  in  qua  deomm  dea- 
rumque  habitu  discubisse  convivaB,  et  ipsnm  pro 
ApoIIine  ornatum,  non  Antonii  modo  epistol»  sio- 
gulorum  nomina  amarissime,  adDamerantis  expro 
brant,  sed  et  sine  auctore  notisssimi  versus  :  » 

Cum  primom  istomm  eondueit  mensa  ekoTffigoin, 
Sexqne  deos  vidit  Mallia  sexqoe  deas, 

Impia  dnm  Cffisar  Phoebi  mandacia  ludit» 
Dum  nova  divornm  coBnat  adalteria, 

Omnia  se  a  terriii  tunc  numina  declinarunt, 
Fugit  et  auratoB  Jupiter  ipee  thronos. 

(83)  Megarenses.  De  Agrigentinis  hoc  Empedo- 
clem  usurpasseinillo  testatur  Laertius  his  verbis: 
'AxpaYavTTvoi  Tpuipaiffi  ji^,  <b;  a()piov  A«o6ovou- 
[levoi.  O^xtac  81  xaTaoxeoiCovtai,  Ac  icAvra  tov 
yp6vov  ptu)(j<5|jievoi.  Inter  dicta  vero  Diogonis  Cynici 
hoc  recenset,  dixisse  illum  ad  t6v  iroXuaeXwc  o^^w- 
vouvTa, 

'QxtS|iopo<  Si(  fjioi  t£xoc  i^9Wi^  ot  dYopAC^iC' 

id  est,  «  Nate,  mihi  haud  longcvus  eris ;  » innuere 
volens  pra  fame  oito  moriturttmi  com  omnia  obii- 


537 


APOLOGETICDS  ADV.  GENTES. 


538 


tari  ^.  Sed  stipulam  quis  in  alieno  414  oculo 
facilius  perspicit^quam  in  suotrabem.Tot  tribobus 
et  curiis  et  decuriis  ructHntibus  acescit  ^  a6r  (84). 
Saiiis  (85)  CGBnaturis  creditor  erit  neoessarius. 
Hercalanarum  deoimarum  et  Poliuctorum**8umplu8 
tabalarii  *^  supputabant.  ApaturiiB,  Dionysiia» 
mysteriis  Attioi8(86)  coquorum  delectus  indicentur. 
Ad  famum  oobuib  Serapiac»  Bparteoli  (87)  excitabun- 

VarisB 


A  iur.De  solo  triclinio  Gbristianorum  refractatur.  Coe- 
na  nostra  de  nomine  rationem  sui  '^  ostendit ;  id 
vocatur,  quod  dilectio  penes  Graecos  est  "  (88). 
Quantisounque  sumptibus  constet,  lucrum  est  pie- 
tati8475nominefacere  8umptum,8iquidem  inopes 
quosque  '*  refrigerio  isto  juvamus,  non  qua  penes 
vos  parasiti  476  affectant  ad  gloriam  (89)  famu- 
Iandd9  ^  libertatis  (90)  sub  auctoramento  ventris 

lectiones. 


**  Vv.  ffidificant  moriiuri  desunt  in  codi.  Agob.  et  in  edd.  Rhed,,  Aldi,  GeL,  Barr.,  Gangn.  '^  Acrescety 
Jun.  ■*  Bt  ahest  Paris.  ^  Stabularii,  Parisin.^  Codd.  Agob.y  Lugd.,  et  ed.  Rhen.  :  stabularii.  "  Suam, 
Paris.  "*  Sic  scriptum  exstat  in  cod.  Lugd.;  cod.Fuld.  id  vocatum  quo,  etc. ;  casteri  vocatur  enim  dYaitT), 
id  qnod  dileciio  penes  Gr.  est.    '*  Quoque  Seml,    ^  Famulare  libertatem  Jun.  cf.  c.  21. 

Gommentarius. 


guriisset.Quare  et  inter  Aristotelis  cata  dicta  idem 
Bcriptor  recenset :  «  Homines  plerosque  ita  parcos 
esse,  ao  si  semper  victuri  essent ;  alios  tam  prodi- 
gos,  ac  si  continuo  morituri.  »  Touc  (xlv  otixu) 
o({8s9^i  <bc  diit  ([T)ffO|i4vouC}  touc  ^^  oSt(i)c  divaX- 
(miv  u>c  a&x{xa  tc6vt)90(ji4vouc.  Hav. 

(84)  Acescit  mt.  Sidon.  Apollinaris  lib.  iii,  epist. 
iZ  :  «  Alarum  specubus  bircosls  atque  acescenli- 
bos  latera  captivacircumvaliatus. »  Gicero,in  Orat. 
in  L.  Ptsonem,o^p.  13  :  t  Paulisper  stetimusin  iilo 
ganearum  tuarum  nidore  atque  fumo  :  undetu  nos 
cum  improbissime  respondendo,  tum  turpissime 
eructaado  ejecisti.  »  Quod  prss  multitudine  bomi- 
Dum  in  theatris  et  spectacuiis  accidere  notant 
scriptores.  Ita  Bunapius  Sardinus  in  i£desio  Gon- 
staolinum  Magnum  notat  undique  incoIasGonstnn- 
tiDopolim  traduxisse  :  Hpoc  touc  iv  toTc  6eaTpoic 
xprftooc  icapoCXu^^vTiov  xpaiitdlXTjc  dvOpoiitcDV,  id  est. 
(t  Ad  captandos  in  theatro  a  temulentis  et  crapu- 
lam  rejectantibus  pIau8us.»Unde  et  ^oBier  deSpC' 
ctac.  cap.  27  :  a  Non  ergo  fugiee  sedilia  bostium 
Christi^  illam  cathedram  pestilentiarum,ipsumque 
aerem,  qui  desuper  incubat,  scelestis  vocibus  con- 
stupratum?  »  Hav. 

(85)  Saliu.  Qui  lautissimum  habebant  epulum 
Kalendis  MartiisinfestoAnciliorum.Vide  Ovidium, 
Horatiuoi  et  alios.MagniHcas  ejusmodi  ccenas  enu- 
merat  Macrobius,  Satum.  ii,  9. 

(86)  Mysteriis  Attieis.  Sacra  Eleusinia  intelligit, 
nnde  patet  et  ibi  sumptuosas  fuisse  ccBnas,  quod 
ad  Meursium,  qui  singularem  de  illis  sacris  Iibel- 
lum  conscripsit,  observari  potest.  Hav. 

(87)  Sparteoli.  Qui  hi  sint,  primus  docuit  Ga- 
saub.  ad  Augustum  Suetunii  c.  30  adducens  veteris 
ScboIiastsB  locam  ad  illud  Juven^Iis, 

Dispositis  prsdives  hamis  vigilare  cohortem 
Senromm  nocta  Locinufl  jnbet. 

qoi  ibidem  notat  dictum  «  per  translationem  disci- 
plin»  militaris  Sparteolorum  Rom«,quorum  cohor- 
tes  intutelam  urbis  oum  hamis  et  cum  aqua  vigilias 
curare  consueverunt  vicinis,»  ubi  P.  Pithsus  legit 
causa  ignis  pro  vicinis,  ego  malim  viciniis,  Inquirit 
ibidem  Gasaubonus  de  origine  nominis,  putatque 
ita  dictoB,  quia  crebro  funes  gestabant,  vel  a  tuni- 
cis  caiceifrve  sparteis ;  cum  {jossint  ita  potius  videri 
dicti  a  vasifl  sparteis  pice  illltis  ad  continendam 
aqaam,  brandemmers,  quibus  fuerint  instructi.  Vo- 
cabantur  bi  etiam  matricarii.  Scholiastes  Juliani 
AnleoeBsoris  in  Gonst.  zxni,c.  88.  Ubi  etiam  hamo- 
rum  usam  docet :  «  Matricarii  dicuntur  illi  quoB 
videmus  ad  incendia  currentes,  et  portantes  spon- 
giaa  cum  ferramentis,  et  alia  ferramenta  per  qusd 
possint  de  pariete  in  parietem  transire,  et  ita  in- 
cendiam  ezstinguere.  »  Adde  Wouwerium  ad  Si- 
don.  Apoliinarem,  lib.  vi,  eplst.  8.  Hav. 

(88)  Id  vccatur  quod  d.  p.  G.  8io  ediiiit  Rigalt. 
perauasaB  ieotione  Fold.  quaa  ita>  niBi  quodvitio 


scriptoris  in  ea  vocatum  quo.  Sed  integra  exstat  in 
B  ms.  L.  B.  Depravata  apud  Aidum  vocatur  dYdcicr) 
etc.  apud  alios  :  vocaius  enim  id  d-y^'^  ^l^^^  ailec» 
tio  penes  Qrxcos  est.  Nomen  enim  bic,  non  ponere, 
sed  circumscribere  votuit.  Frequens  vero  hujus 
mentio  in  libris  Gbristianorum.  Ipse  TertuII.  de 
Baptismo,  c.  9  :  «  Cum  dc  a^ape  docet  [Christusj, 
aquffi  calicem  fratri  oblaUim  inter  opera  dilectionis 
probat.»Et  adversus  Psy chicos, c. 17 :»  Apud  te  agape 
m  caccabis  fervet^fidesio  culinis  calet,spes  in  feren- 
tis  jacet.»  Videsis  de  his  Agapis  prnter  La  Gerdam, 
Wouwer.  ad  Minuc.  p.  41,  et  Elmenhorst.  ibid. 
p.  9i :  Photium  et  Balsamonem  ad  canonem  2  Con- 
cilii  Gangrensis  :  Justelium  et  Beveregium  ad  cano- 
nem  3  Nicsn.,  Trull.  5,  Ancyran.  19,  Gan^rens.  4, 
Nicsni  BecuDdi  18  et  20 ;  Dodwellum  Dissertat. 
Cyprianic,  Valesium  ad  Eusebium  p.  157  :  Suice- 
rum  in  i-^oLTzrftol^  diSiXcpi^,  auv6(<roBtTo;,  et  prfficipue, 
qui  insigni  eiogio  decoratur  apud  Fabricium  [qui 
hosce  recensetj  in  nunquam  satis  laudato  libro, 
C  Bibliographia  Antiquaria,  p.  587,  Lud.  Antonium 
Muratorium  in  Anecdotis  Graecis,  p.  185^  218  seq. 
Has  Agapas  etiam  cum  Philotesiis  velerum  singu- 
lari  cura  contulit  Joh.  Fronto,AcademiflB  Parisien- 
sis  cancellarius,in  Epist.SeIectis,Leodii  Eburonum 
1674,  in  12  editis,  epist.  1.  Tandem  vero  fuerunt 
abrogat«,cum,ut  vulgo  fit,  jam  in  luxum  degenera- 
rent ;  nnde  videtur  Nazianzenus,  in  Prxceptis  ad 
Virgines  eas  hortari  illas  similesque  ccBnas  vitare. 
Ita  enim  ille  in  isto  carmine  versu  166  : 

IXoXXdixi  [jIv  auvaYt{pei,6(Ji6(ppovac  dXXi{Xotffi 
IXvsufJLaxt,  Kai  <paoc  ^X6ev,  iTtwvufidrjv  xa  -^t  <jefJivf|V, 
Ti?|v  iy*''")^  >ca*.4ouffiv,  uTcnjXuOev  auxap  JireiTa 
'Ex  xpaSdj^  I-kI  ffipxx?  (kytao  7r(56ov  i-^^h^  louaa^, 
^H  iiup,  1^1  irupoc  flnQfjnJia  XuYpa  8(8u)(tiv. 
Ef  Toi  \i.i^  81  iTupo?  oijfjLTfjiov,  iXXdt  zix^Tza 
llXiJ^eic  el<jop(5tovTa<,  ttoifJi^Tepot  84  ts  iravTe< 
EU  xax(Tjv  TeX46ouat,  p6o«  6'  IkX  iipTjVTjc  68e6ei. 

D  Id  est  : 

Ssepe  animis  et  mente  pares  collegit  in  unum, 
Et  lucis  speciem  prce  se  tulit,  atque  decorum 
GognomeDtum  agapes  subiit :  mox  callidas  omnem 
Ex  animo  ad  carnei  vicinas  flectit  amorem, 
Et  flammam  aut  flammffi  triBtiseima  signa  reliquit, 
Utque  etiam  flamma  noa  eigna  impresserit  ulla  : 
At  celer  ipsa  tameo  lethali  pectus  eorum 
Vulnere  concuties,  in  te  qui  lumina  torquent. 
Ad  vitium  siquidem  ferimur  procliTiue  omnes, 
Non  secus  ae  per  proua  solet  rapidissimus  amnis. 

Improbavit  etiam  Augustinustolliqueoptavit  epist. 
64.  Hav. 

(89)  Affetiant  ad  gloriam.  Ut  ille  Gnatho  apud 
Terentium  sectam  volons  instituere  ut,auemadnQO- 

dum  pbilosopbi 

(90)  Famuland»  libertatis.  Qui,  liberi  nati  cum 
8int,8ervilia  patiuntur.Imo  qui  tales  fumos  oulino 

8UO  conduount 


539 


TEHTDLLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SEHIES  I,  APOLOGETICA. 


540 


inter  oontumelias  Baginandi  477  (91),  sed  qua 
penes  Dcuai  (92)  ma^or  est  contemplatio  medio- 
crlum.  8i  hoDosta  causa  est  convivii,  reliquum 
ordinem  disciplinffi  ffistimate,  qui  sit  **  de  religio- 
ni8ofticio:nihiliviiitatis,nihilimmode8tiaBadmittit^'; 
non  prius  discumbitur.quam  oratio  ad  Deum  prae- 
gustetur  (93) ;  editur  quantum  esurientes  capiunt, 


A  bibitur  quantum  pudicifl  est  utile.  Ita  saturantnr, 
ut  qui  meminerint  etiam  per  noctem  adoranduin 
Deum  sibi  esse  ;  ita  fabuiantur,utqui  sciant  Domi- 
num  audire.  Post  aquam  manualem  **  et  lumina, 
ut  quisque  de  Scripturis  sanctis  vel  de  proprio  in- 
genio  (94)  potest  provocatur  in  medium  Deo  canere 
hino  probatur  quomodo  biberit.  iEque  oratio  con- 


Yariee  lectiones. 
*i  Disciplinse  de  causa  «dstimate  qaid  sit,  Fran,    '*  Admittitur,  Paris.    *'  Aquaemanalem,  Jun. 

ComaieDtariu9. 


dum  philosophi  Platonici,  etc,  sic  parasiti  gnatho* 
nici  appellarentur.  Adde  Luciani  Parasituro,  in 
quo  dialogo  miris  artem  illam  laudibus  effert.  Nec 
minus  Diodorua  Sinopensis  in  Epiclero  apud  Athe- 
niBum,  p.  239  : 

Bo6Xo(jisi  Sei^ai  va^coc 

'UC  9C[JlV(Sv  loTl  TOUTO  Vev0(JLl9(Jl&V0V, 

Kal  Twv  6e<ji>v  eupY)(jia,  Totc  8*  SXXac  T&^^ac 
Ou8eU  Bkwv  xaTcSei^ev*  dXX'  &v$pcc  ffO(po(* 
T6  Y^p  napaaiTeTv  eiSpev  Zeuc  6  4>(Xioc, 
'0  Tu)v  Becov  iii^^iazo^  dfJioXoYOU)Ji£v(uc. 

id  est,  ff  Aperte  probare  volo  venerandum,  legiti- 
mum  atque  divinum  hoo  inventum  esse ;  aliarum 
vero  artium  nullam  a  diis  repertam,  sed  a  viris 
omnes  sapientibus.  Parasitari  primusccBpitPhilius 
Jupiter.omnium  consensu  inter  coelites  maiimus,» 
et  qu»  sequuntur.i4^«r/an<,  id  est  valde  appetunt. 
Sic  dixerunt  Latini.  Virg.  iv  Georg. 

Viamque  affectat  Olympo. 

Gicero  pro  Roscio  Amerino,  quod  iter  affectet  videtis. 
Hav. 

BUffi  conducunt  illiberalibus  et  scenicis  assimilan- 
tur  a  Chrysost.  ad  Matth.  c.  xiv,  hom  49,  gravis- 
sima  ista  oratione  :  «  Quid,  inquit,  amariue,  res- 
pondere,  et  ab  hac  proximi  contumelia  juoundi- 
tate  affici  ?  An  non  pudet  spectaculum  ex  domo 
tua  facere  convivio  hominum  repleta,  et  scenicos 
iuitarifCum  ingenuus  vir  et  generosus  esse  videa- 
ris?  »  —  Idero  aureum  iliud  os  eodem  in  loco  : 
«  Quod  si  uberiores  frnrtus  ab  iis  capere  volueris, 
jube,  cum  tibi  est  otium,  divinas  ab  iis  legi  Scri- 
pturas  :  libeotius  in  his  tibi  morem  gerent,  quibus 
tam  tu  quam  illi  honestiores  efficimini,  quam  in 
illis  gnathonicis,quihu8  una  omnes  dehonestamini, 
tu  quati  contumeliator  et  temulentua,  illi  quasi 
miseri  ac  ventri  servientes.  Nam  qui  ad  contume- 
liam  aliquos  nutrierit,  gravius  quid  facit,  quaro  si 
occiderit :  qui  vero  ad  lucrum  et  laudem,  is  magis 
prodest,  quam  si  a  morte  liberaret.  »  Utitur  vero 
verbo  arenffi  proprio,  illud  enim  erat  gladiatorum 
auctoramentum,seu  ad  id  sese  obligabant,  tiri,rtn- 
ciri,  secari.  Sic  quoque  parasiti  ventri  auctoritati 
subibant  hano  conditionem,a]apit,  8candalio,patel- 
lis  caedi,con8pui,  et  omni  contumelia  affici.  Longe 
aliud  Ghristianorum  sacramentum,de  quo  Tertull. 
ad  Scapul.  c.  1  :  «  Nos  quidem  neque  expavesci- 
mus,  neque  pertimescimus  ea  qus  ab  ignorantibus 
patimur,  cum  ad  hanc  sectam,  utique  susoepta 
conditione  ejus  pacti  venerimus,  ut  etiam  animas 
nostras  auctorati  in  has  pugnas  cedamus.»  Rursut 
Ghrysost.,  de  parasitis  contra  gentiles  in  Vita  Ba' 
bylds  :  «  Nam  gui  opulentiores  inter  illot  sunt,  in 
ordinem  parasitorum  cognnt  eos,  qui  ob  ignaviam 
fame  pereunt,quo8  ipsostanquamoanes  ad  mensas 
Buat  enutriunt,  eorumque  impudentes  ventres  ini- 
quarum  coBnarum  reliquiis  differciunt»  iisdem  pro 
animi  cirbitrio  «ibtttontes.  »  Bav, 


B 


(9i)  Inter  contumeliat  saf/inandi.Qu9\em  eleganter 
se  describit  talis  scurra  in  Aristophanis  versibus 
apud  Athenffium,  lib.  vt,  p.  238. 

UpoffSafveiv  izph^  otxCav  $ei  ;  Kpi^c. 

'Ava6fjv«(  Te  irp^c  xXifAdbciov ;  KaicavetS<. 
'ricofjLivetv  irXT)Ya(; ;  &x|xci)V  xal  x4v8uXo<. 

id  est :  «  Ad  »des8iestprogrediendum,sumarie8: 
si  ascendendum  in  scalas,  Gapanens :  si  toleranda 
pla^ffi,  inous  atque  nodus.  »  Ibidem.  Timacles  ut 
sapientem  laudat : 

'OpYT^v  dveveYxeTv  4y«6^C*  8v  oxtaiiCT^c,  ftkcf. 

id  est ;  «  Iram  coercet  prudenter ;  etiam  ludibrio 
si  habes,  ridet.»  Quorum  auotoramentnm  vide  ibi- 
dem  p.  289,  in  versibus  Oiodori  : 

elc  licci$i?j  icpo98puYoi 
'Pacpav(8a  xal  aaicp6v  afXoupov  xaT«<paY«bv, 
*Ia  xat  ^6$*  S^aaav  aux^v  if)pioTY]xivai. 
'Eiceifiov  8'  iicoicapSTp  itevi  ttvo^^  xycaxef|xtvo«, 
Touxcp  icpooAvwv  rfjv  ptva  SeX  o6tw  ^ppdaat, 
Il66ev  t6  dufjilafjia  Toi3TO  XafjiCdveic  ; 

id  est.  «  Quibus  in  faciem  si  quis  ructet  radioula 
vorata  aut  siluro  putri,rosam  ipsam  et  violas  dicent 
C  pransum  esse ;  aut  cum  quodaoi  aocumbens,  si 
pepederit,  admotis  naribus  vult  eum  sio  alloqui : 
fjndesuffltum  huncaccepisti?)>Sed  sapientibustales 
delicias  aversatur  sanctus  Ghrysost.  ad  Matth.  xvi, 
hom.  49  :  «  GogiU,  oro,  quot  quantasque  res  tibi 
gnathones  oonficiunt?  quod  emolumentum  tibi 
aut  domui  tu»  offerunt  ?  Prandium,  inquies,  sua- 
vius  reddunt :  quomodo  suave  tjuidquam  facere 
posstnt,  aui  palmis  cffiduntur,  qui  turpissime  lo- 
quuntur  i  Hav.  .    , 

(92)  Sed  qua  penes  Deum.  Non  itaque,  inquil,  in- 
gratis  voratrinis  dona  Dei  dispensamus,  sed,  quod 
flii  acceptius  scimus,egeni8  alendis.Pulchre  Ghrys. 
looo  8epiu8  memorato  :  «  Haeo  a  me  diota,  non 
quia  prohibeam  illis  alimenta  ministrari,  eed  quia 
bac  de  causanollem  pr»8tari.Exmisericordiaemm 
non  ex  contumelia  originem  alimonia  trahit :  mi- 
seresce,  non  derideas,  nutriasque  quia  inops  est; 
nutrias,  quia  Ghristum  in  ipso  nutris,  non  quia 

D  diabolicis  verbis  cacbinnum  movel,  et  suam  obruit 
vitam.  •  Hav.  , 

(93)  Oratio  ad  Deum  prasgustetur.  Qood  si  etiam 
gentiles.prout  docetnos  Arrianus  ad  Bpicteti  lib.ui, 
C.  21  ;  Ou8l  (Tice(pou(Tiv  &X7WC,  t\  1*1?)  t^^v  Aiifxi)Xp« 
iictxaXeffiuievof  «  Non  serunt  agros  nlsi  prius  m- 

vooata 

(94)  Vel  de  proprio  ingenio.  Quod  de  bymnis  et 
canticis  interpretor,  ab  eruditioribus  oonvivis  com- 
positis,  prius  vero  de  psalmis  in  Ecclesia  pubhce 
receptis.  Et  huc  referendum  duco  insignem  locum 
in  Epist.  Pauli  ad  Ephesios,  cap.  v,  19  :  KaXouvTS< 
louToTc  4/aXfxou  xal  Sjxvoic  %a\  iSalc  icvtt>fJLOTtxoTc, 
|$ovTe<  m\  ^/dXXovTec  h  t^  xapWqf  6fiav  ty  Kupiy. 

j3av. 


541 


APOLOQETICUS  ADV.  GENTES. 


542 


viviam  dirimit  (dSj.inde  disceditur  non  in  catems  A 
cfflsionam  (96),neque  in  claseesdisoursationumynee 
in  eruptiones  lasciviarum,  sed  ad  eamdem  curam 
modestiiB  etpudicitiae  utqui  non  tam  coBnam  coena- 
veriat,quam  disciplinam.Hfficcoitio  Ghristianorum 
merito  sane  illicita,478siiliiciti8parimerito  dam- 
nanda  [si  non  dissimilis  damnandis  ^*]  si  quis  de  ea 
queritureo  titulo,quo  de  factionibus  querelaest.In 
ci3yas  perniciem  aliquando  convenimus?  Hoc  su- 
muB  congregati,  quod  et  dispersi ;  hoo  universi, 
quod  et  singuli ;  neminem  laedentes  (97),neminem 
contristantes.  Gum  probi,  com  boni  ooeunt,  cum 
pii,  cum  casti  congregantur,non  est  facio  dicenda, 
sed  curia  (98). 


CAPUT  XL. 


Arqumbntum. — FaciioiOipotius  esseiilos^qui^hme  me- 
ritis  insidiati,  pubtica  mala  Chrisiianis  imputetU, 
cum  atite  sectam  hanc  majora  et  cerliora  etiam 
orbem  guassaverint,  itla  vero  exorta.minora  tavio- 
raque  esse  cceperinl,  utpote  qua  precibus  suis  me- 
Htas  Numinis  poenas  depettat,  ticet  illi  temere 
deos  colentes  veri  Dei  benignitatem  iiolis  ascribant, 

40.  At  e  contrario  illis  nomen   factionis  ^'  ao 

479  commandandum  est,  qui  in  odium  bonorum 

conspirant,  qui  adversum  sanguinem  innocentium 

conckmant  ^,  prffitexentes  sane  ad  odii  defensio- 

nem  illam  quoque  vanilatem,  quod  existiment  om- 

nis  publica  cladis,  omnis  popularis  incommodi 

obristianos  esse  in  causa  *^.  Si  Tiberis  ascenditin 

mGdoia  ^  (99),  si  Nilus  non  asoendit  in  arva  (1), 

si  coslum  480  atetit  (2),   si   terra  movit  (3),   si 

Varise  lectionei. 

^  Vv.  unois  inclusa  ex  uno  cod.  Fuld.  addiderunt  Rig.  et  Hav.  ;  sed  illis  reoeptis  Havero.  post  dam- 
nandts  recte  inseruisset  factiosa  vel  factio.  ^  Faotionem»  Par.  ^  Glamant,  Paris.  '^  Gau8am,5dm/^. 
^  Pro  in  mosnia  quod  ornnes^  Rig,  habei  ad  mcBnia. 

GommeDtarius. 

vocata  Gerere,»  quanto  magis  non  decet  agri  ipsum  B     (^^)  ^^  curia.  Eiegantissime,  estque  imitatus 


fructum  perc^turos  Domini  Dei  benedictionem 
ezpostulare?  Idque  rursus  ipsos  gentiles  non  ne- 
glexiase  testatur  Quintiiianus,  Declamatione  ccci ; 
«  Adisti  mensam,  ad  quam  cum  venire  ccBpimns 
deos  invocamus.  »  Et  Ghristianorum  igitur  veri 
Dei  verbo  et  invocatione  cibus  sanctiQcatar,  I 
Tim.  rv,  4,  5.  Namque,  ut  pie  Chrysost.  ad  pop. 
Antioch.  hom,  79 :  «  Mensa  ab  oratione  sumens 
initium,  et  in  orationem  desinens«  nunquam  deQ- 
ciet,  sed  fonte  largius  omnia  nobis  aCferet  bona  ; 
ne  tantumitaqueprstermittamus  emolumentum.» 
Nota  vero  vocem  prsguslelur,  qua  spiritualem  ci- 
bum  innuit  orationem.  Hav. 

(95)  Oraiio jionvivium  dirimit,    Eursus    ibidem 
verau   20         ' 

videatur  GHrysostomus    etiam'  loco  memorato  : 


Lucanum,  oerte  paria  que  ille  protulit.  Sic  enim 
apud  eum  in  pulcherrimaorationegraviter  Lentu- 
lus  cum  in  Bpiro  inter  Pompeisnos  de  summa  re- 
rum  consuloretur  lib.  vi,  versu  27. 

Tarpeia  sede  perusta 
Gallorum  facibus,  Veiosque  habitante  Camillo, 
lllic  Roma  fuit. 

Ante  Jam  versu  10,  ipse  Lucanus  locum  ilium  cu- 
riam  vocaverat^ 

8ecretaqae  veram 
HoBpat  in  externis  audivit  curia  fectis. 

addit, 

Nam  quit  castra  voces  tot  strictas  jure  aecures  ? 
Totfaces? 


Non  dissimile  quid  est  apud  Cbrysost.  49,  in  cap. 

ziv  Mattbasi,  ubi  cum  adbortatus  esset  populum 
iu6«i.ur  uurynuswmus    euam    loco  memorau,  :      ^^^  parasitos  ad  mensas,  sed  pauperes  potius  Dei 
«  Opus  est  ilaque  oos,  et  mensam  petcntes  et  de-  p  g^rvog  alere,  sic  inQt :  .  Ita  domus  tibi  noi 
siatentea,  Deo  gratiat  agere.Ad  hoc  enim  paratus,  ^  ctaoulum  sed  ecclcsia  Qet.  »  Hav. 


non  spe- 


nunqoam  in  ebrietatom  decidet  aut  insolentiam  ; 
nunquam  crapula  disrumpetur  :  sed  orationis  ez- 
•pectionem  pro  freno  sensibus  babens  impositam, 
cum  debita  modestia  ez  omnibus  appositis  sumet, 
et  malta  quidemanimam,multa  etiam  benedictione 
corpns  ioiplebit.  »  Et  mox  :  «  Absurdum  estenim 
servos  quidem  nostros,  si  quam  appositooum  par- 
tem  a  nobis  aocipiant.  et  gratias  agere  nobis,  et 
em  benedictione  recedere,  nos  autem  tot  bonis 
notieDtes,  neo  tantum  honoris  Deo  rependere.  » 
Hav. 

(95)  Non  in  caiervas  csesionum.  DXYjxttafjiwv, 
inquit  Scaliger.  Hujus  petulantia  meminit  Sueto- 
nias,  in  Nerone  cap.  24  :  «  Siquidem  redeuntes  a 
coBDa  verberare,  ac  repugnantes  vulnerare  cloacis- 
qae  demergere  assueverat.  »  Et  in   Othone,  c.  2  : 


(99)  Si  Tibcris  ascendit  in  maenia,  Fuit  veteribua 
penus  quoddam  superstitionis,  ut  putarent  omnes 
ipsos  adversum  quid  vaticinari,  cum  inundarent 
aquarum  mole,  Tacit.,  lib.  i  Annal,,  et  lib.  i,  Tit. 
Vater.  Maz.  lib.  i,  cap.  6  ;  Plutarcb.  in  Camillo  ; 
Livius,  lib.  v.  Lag. 

(1)  fiitus  non  ascendit  in  arva.  Fuld.  rura,  Quid 
miruni  pulasse  a  malitia  Chri&tianorum  pjroveuire 
posse,  cum  etiam  crediderint  vi  magica  inbiberi. 
Lucanus,  de  saga  Thessaia,  lib.  vi,  474  : 

Nilum  non  eztnlit  «tas. 

Hav. 


(2)  Si  ccelum  stetil,  Stupet  dizit  lib.  de  Jejuniis^ 
Guomodo  de  lin^ua,  cum  ilJam  immotam  tenemus 

•  _     s    .  "   .  *.i.         ix A    '   ^  iiciiur  stuperelic,  ad  Nai,\,  yiu  :  Stupente  iingua 

«  PareT>atur  et  vaffan  noctibua  solitus,  atque  inva-      ^^^^^^  ^^  (^^^^  quod  «ris  et  ferri  appelatione  et 

hdam  quemque  olviorum  vel  potulentum  cornpe.  j.  assimillat^^      ezprimitur.    Levilic.  zzVi.   49  ;  et 
re;^acdi»tentoBagoimpositumm  subhme  Jactare.»  ^  q^^^^  „viu,  23:  Nos  similiter  dicimus,  't  voeer 

ttaai  %o  vasi  als  een  muur^  in  diuturno  vel  ardore 
vel  gelu,  cum  non  solvitur  in  imbres.  Ita  fere  Vir- 
gilius  dizit  stare  calum,  quando  aspectus  solis  et 
pelluciditas  fluidi  aeris  pr»  pulveris  mulitudine 
adimitur.  Ita  enim.  Mneid^  zii,  407  ; 


Hat. 

(97)  Neminem  coniristanies.  Verbis  scilicet  pro- 
caoibiss,  nt  faoiebant  Gynici,  qui  vel  in  reges  la- 
trabant,  ut  infra.  Huo  facit  inscriptio  sepulcratis 
apud  Gruteram  Menophili  poetas,  m  qua  inter  alia 
hoe  legitufy 

Molli  tristis  eram,  nnlli  convicia  dizl 

quod  ad  maledioos  poetas  et  veterem  comcediam 
respicit. 


Jam  pnlvere  coelum 
Stare  vidant  (Hav.) 

(3)  Terra  nmit  Quod  oum  Asi»  ipqltaa  inolytaa 


543 


TEKTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


544 


famea,  8i  lues,  statim  *'  gbristianos  ad  lbonem  (4).  A  milibus  bominum  pessum  abiis8e.Memorat  et  PUto 


Tantos  ad  unum  ?  Oro  vos,  ante  Tiberium,  id  est 
ante  Gbristi  advenlum  (5),  quantaB  clades  orbem 
et  urbem  ceciderunt  ?  Legimus  Hieran,  Anapben''® 
(6)  et  Oelon  et  Rbadon  et  Go  ^^  insulas  multis  eum 


majorem  4§t  Asi»  et  Africffi  terram  AtlaDtico 
mari  ereptam.  Sed  et  mare  Gorintbium  (7)  terras 
motus  ebibit  (8),  et  vis  undarum  Lucaniam  Italic 
absoissam  (9)  in  Siciliffi  nomen  relegavit.  HaBc  nti- 


Variee  lectiones. 
«•  Acclamatur  addU  Jun,     "^^  Hierapolim,  Fran.     '*  Gon,  Par. 


urbes  evertit,  tum  eliam  Italium  semper  misere 
vexavit.  Unde  in  ipsa  etiam  Roma  in  monte  Tar- 
peio  inventi  fuerunt  putei  usque  ad  planum  urbis 
solum  excavati,  ad  sedandos  terra  motus,ut  putat 
antiquitatis  omnis  peritissimus  Bernard.  de  Mont- 
laiicon.  describens  eos  in  Diario  lialico,  cap.  13. 
Hav. 

(4)  Christianos  ad  leonem,  Solemnie  formula,  de 
qua  egit  ettam  Ferrarius  in  erudito  libro  de  vete- 


Gommentarias. 

id  est  ad  sepulturam  et  interitum,pro  ad$cop\dum^ 
Hav. 


(6)  Hieran,  Anaphen,  Ex  sola  vera  veiati  hujua 
loci  scriptura  videtur,  vel  prout  etiam  doclissimus 
vir  Jacobus  Gotholredus  emendat  ad  libros  ad 
Nationes  ;  Hieran,  Nean,  ^napAm,quod  enim  sub- 
stituunt  editiones  Pamelii,  Rnen.et  La  Cerde  Hie* 
rapolim,  Barrsi,  Hieropolim  aperte  falsum  est, 
cum  receuseat  TertuII.  iila  c^ua  ante,non  quae  post 


rum  AccL  etPlausUj  lib.  vii,  d.  18.  Et  quidem  duo  B  n&rura  et  prffidicatum   Gbristum  evenerunt.  Sio 


in  hac  immanitate  observari  possunt,  vei  quod  ad 
palurn  alligati  bestiis  in  miserrims  mortis  exspe- 
otatione  ohjicerentur,  prout  exemplis  et  icone 
ostendit  Lipsius,  deCruce^  lib.iii,  o.ll*quibusaddo 
locum  Theudoreti  Gr.  Aff.  Cur.  c.  8,  p.  112  :  Kal 
urfvToi  xolI  lfjL7cp7)(r87Jvai,  xal  Biipac  iypioM^  IJeiv 
OoivwjjLivouc  ti  (TciifxaTok,  id  est.  «  Palis  infixa  con- 
8titerit,ab  immanibus  se  feris  laniari  conspexerit.» 
Potest  tamen  ibi  melius  supplioii  duplex  modus 
indicari,  de  quo  supra  c.  12,  ad  «  stipitibus  impo- 
nitis  Christianos.  »  Vel  quod  damnarentur  ad  be- 
stias,  ut  cum  illisdepugnarent.SicGlabrio  vircon- 
sularis  leoni  objectus  a  Domitiano  victor  evasit. 
Xiphilinus  6'Te  ^TCaTfiuovTa  auT^v  ctc  t&v  'AX6a- 
v6v,  eto.,  id  est :  «  Nam  cum  eum  consulem  in  Al- 
banum  vocassetadjuvenaliacoegissetqueimmanem 
leonem  expugnare,  Glabrio  noa  solum  a  leone  lae- 
siis  non  est,  sed  etiam  eum  egregie  confecit.  » 

r\ f%i •     ••_        _     _     «»     •  «1    •   1  •        !•         <        M 


enim  in  lib.  ad  Nat.  loco  adducto ;  «  iEtatis  nostre 
nondum  anni  trecenti,  quantas  clades  ante  in  spa- 
tium  supra  universum  orbem,  »  etc,  ubi  ridicule 
Priorius  Hupinitatem  suam  ostendit  restringendo 
clades  illas  ad  tempus  Ghristianornm  eorumque 
afflictiones,  qui  corrigendo  sequentia  in  Heria 
Anaphe  et  Delos  Gothofredi  emendationem  boaa 
flde  suam  facit.  Ms.  Lugd.  Bat.  HyerancipcBam 
quomodo  fere  etiam  nonnulli  alii  codices,  ex  quo- 
rum  lectione  conjp.cit  Junius  Hierem  cepiam,  ad- 
vocato  in  partes  Plinio,  lib.  v,  n.  ii.  c.  31.  Bed 
expresse,  prout  edit  Rigaitiui,  codex  Aldinus  Hie- 
rennapen,  quomodo,  quod  plus  est,  ms^  unicus,  in 
quo  libri  ad  Nationes^  ibi  plane  etiam  exprimit. 
Ms.  Pat.  Hierennapean^  Agobard.  Hieraninapeam, 
Bongars.  liherannapeam.  Ut  rola  vera  sit  lectio  illa, 
quam  expressimus.  Godex  :  Fuld.  Hierannanda  pe- 
nes,  ad  quod  in  ora  libri  mei  Scriverius  ex  conje- 


Quem  Ghristianum  fuisse  ibidem  indicat  et  nos  ex  Q  ctura  ascripserat :  «  Legimus  inenarranda  pene, 
illo  etiam  docuimus  cap.l,ad  illa  ;  «  Etiam  digni-  Delon  et  Rhodon,  »  etc.,qui  ex  lib.  ad  iVai.satis  re- 
tatem  ad  hoc  nomen  transgredit.  »  Hav.  futatur  ab  ipso  Tertull.  Is  in  lib,  ud  Nat.  i,  c.  9  : 


(5)  Anie  chrisii  adventum.  Similis  itaque  fuit 
querela  gentilium  qualis  olim  Judseorum  idoioia- 
trarum  apud  Jerem.  xliv,18  :  Ab  illo  enim  tempo- 
re,  ex  quo  cessavimus  Regine  ccsli  sacriflcare  et 
ihymiamata  ofrerre,indigi  fuimusomnium,ferroque 
et  fame  consumpli  sumus.  »  Adeoque  usurpabant 
illud,  quod  alio  sensu  dicit  August.  in  PsalMxm: 
«  Quandiu  ista  patiemur  auotidie  pejora  et  pejora? 
Apud  parentes  nostros  fuerunt  dies  meliores.  » 
Gui  reote  respondet :  u  0  si  interrogares  ipsos  pa- 
rentes  tuos,  similiter  tibi  de  parentibus  muamu- 
rarent  :  Fuerunt  beati  patres  nostri ;  nos  miseri 
Bumus,  malos  dies  habemus.  »  Bene  Hieronymus, 
en  eap.  vii  Bccl. ;  «  Ne  dicas,meIiora  tempora  fuere 
quam  nunc  sunt ;  virtutes  viventi  faciunt  dies  bo- 
nos,  vitia  malos.  »  Id  enim  insitum  bominibus  an- 


Ubi  tunc  Ghristiani,cum  Hierennape,et  Delpbos» 
etc.  lege  Hiera,  Anaphe  vel  Napea^  ut  facit  etiam 
Salmasius  ad  Solinum  p.  102.  et  ante  illum  Go- 
thofredus.  Uav.  —  Heria  Anaphesque  dus  viden- 
tur  esse  maris  lonici  insulsB  inter  Sporadas  recen- 
sits,  quarum  prior  nunc  nominatur  Mdixpif^  xoc- 
fjLivT)  seu  Magna  insula  concrementa,  posterior  vero 
dicitur  Nan/tOf  ambaeque  ex  igneo  monte  suama- 
rino  crevisse  ac  snsdeque  multoties  versaB  fuisse 
creduntur.  Gf.  Gommentat.  D.  Saliee  in  Actis  Aca- 
dem.  Inscript.  et  litter.  Paris.  tom.  III.  Bdd. 

(7)  Bi  Co.  8ic  recte  reposuii  Rigalt.  ut  et  Salma- 
sius,quem  omnino  videloco  supra  memorato  Pam. 
aliique  Coon.  Ald.  ei  Rhen.  Con.,  sed  aperte  etiam 
Lugd.  Bat.  Cho.  Poterant  et  plures  urbes  addi, 
quarum  interitum  recenset  Lucretius  in  luculentis 


tiqua  novis,  praBsentibus  praeterita  oonferre  docet  n  istis  versibus  quos  de  origine  et  natura  terro  mo- 
LuoretiuB,  lib.  ii,  1163  :  ^ ''"^'^^  ''*-  ""**  ■'-^'-  "'" "'^^  ' 

Jamqoe  luiput  qaassanB  grandis  inspirat  arator, 
Crebrius  incassum  magnum  cecidisse  laborem  : 
Et  cum  tempora  temporibus  prsBsentia  confert 
Preeteritis,  landat  fortunas  saBpe  parentis. 

ubi  sequentes  versus  satis  depiorati 

Tristia  itera  vetulas  vitis  9ator  aaqua  fatigat ; 
Temporis  incusat  nomen,  sfficlumque  fatigat, 

ita  sunt  restituendi ; 

Tristis  item  vetulaB  vitis  sator  atque  fatiseaB 
Temporis  incusat  nomen  foBdumqae  fatigat. 

Bic  membrauflB  Vossians.  nunc  Lugd.  Bat.  nisi 
quod  ibi  fatiscit,  fatigat  fosdum,  id  est  criminatur 
et  oonviciis  inoessit  ut  fcBdum.  Lege  ibiinpostre- 
mo  libi  versu  ex  iisdem  membranis  ad  caputum^ 


tus  exhibet  lib.  vt,  ubi  inter  alia  versu  583  : 

In  Tyria  Sidone  quod  occidit,  et  fuit  iBgis 
In  Peloponneio,  quai  exitus  hic  animai, 
Disturbat  urbes,  et  terraB  motus  obortus  I 
Multaque  prseteaeo  ceciderunt  moeuia  magnis 
Motibus  1u  terris,  et  mult»  pcr  mare  pessum 
Subtedere  suis  pariter  cum  eivibus  urbes. 

(8)  Mare  Corinthium   terrx   motus  ehibU.  Levi 

braohio 

(9)  Itaiix  abscissam.  Vooem  liedtss  oam  mes.  He- 
raldmis  delet  Fukianus,  retinent  L.  fiat.  et  alii. 
Rhen.  et  Herald,  abscisaam.  Memi&erant  Strabo, 
Mela  et  omnes  Geographi ;  etiam  SallustiaB  in 
Fragm.  Historiarum^  num.  207  :  «t  lUliam  coiOan* 
ctam  Sicilia  constat  fuisse  :  sed  mediaai  spauum 
aut  per  humilitatemobrutum  est  aqai8,aat  propter 
ctDgustiam  eciaaum.  n  Hav. 


■..  w->  1«  *-' 


545 


APOLOGETIGDS  ADV.  GENTES. 


546 


que  DOQ  8106  injaria  incoleniiam  accidere  potue- 
rant.Ubi  vero  tunc,  non  dicam  deorum  vestrorum 
contemptores  christiani,  sed  ipst  dii  vestri^  cum 
totum  orbem  cataclysmus  abolevit,  vel  ut  Plato 
putavit,  campestre  solummodo?  489  Posteriores 
enim  illos  clade  diluvii  contestantur  ipsoe  urbeSyin 
quibaa  nati  mortuique  ^'  sunt,  etiam  quas  oondi- 

Varise 


A  derunt ;  neque  enim  alias  in  hodiernam  ^*  mane- 
rent,  nisi  et  ips»  postumae  cladis  illius.  Nondum 
JudsBum  ab  iSgypto  examen  PaldBstina  susceperat, 
nec  jam  illic  christianae  eects  origo  con8ederat(10) 
cum  regiones  afQnes  ^^  ejus  Sodoma  et  Gomorra 
igneus  imber  exussit  (11) :  Olet  '483  adbuc  incen- 
dio  terra  (12),  et  si  qua  illic  arborum  poma  conan- 

lectioaes. 


^  Mararique,  Cod.  FuUL    ^^  Alias  hodiernum.  Rig,t  Haverc.    ''^  Ac  Ones,  Semler, 

Commeniarias. 


brachio  transeant  interpretes,  quasi  nihil  hio  obs- 
curi,ambigui  aut  oorrupti.Soius  Juniusaliquid  su- 
spicatue  emendat  terr3S  motu.  Satis  infeliciter,  non 
enim  aqua  terram,  sed  terra  aquam  bibit,  cum 
priBterea  non  addatur  quid  mare  Corinthium  ebibe- 
rit  terrsB  motu.  Et  sane  quidem  et  prima  fronte 
innuere  videtur  TertuUianus  non  terram  aliquam 
maris  inundatione  abruptam,  sed  mare  ipsum  in 
imo  fundo  per  terras  motum  htatu  factum  absor- 
ptum,  (juod  adhuc  magis  videtur  innuere  ad  Na- 
tiones  lib.  i,  c.  9,  his  verbis  :  «  Gum  terre  motu 
mare  Gorinthium  ereptum  est.»  prout  sane  in  ipsa 
PelopoDueso  ouod  mare  Gorinthium  seu  sinus 
Corinthicus  alfuit  accidisse  simile  quid  fluvio  Ina- 
cbo  innuit  Lucianus  ille  et  Gharonte  sub  extremo 
8ub  persona  Mercurii :  d:ico6vi{9xouji  '^ip  al  ir6- 
Xsic  &9Tztp  avOpcoiroi,  xal  xd  'napa$o^($Tepov,  xal 
icoTauo2  ffkoi.  'Ivi^ou  o5v  o^8k  xdcpoc  iv  "ApY^t  tfxt 
xxTaAcCirerai.  i.  e.  •  Urbes  enim,  o  portitor,  pe- 
rinde  ac  homines  emoriuntur,  et  quod  longe  mi- 
rabilius,  solidi  «tiam  fluvii,  ita  ut  Inachi  ipsius  in 
Argo  ne  monumentum  quidem  reliqaum  appareat.» 
Quem  qaidem  ipsum  «Bque  ut  Alpheum  per  im- 
mensoB  terra  meatus  absorptum  alibi  emergere 
jam  oHm  multi  putabant,  ouos  recenset  et  refeiiit 
Strabo  lib.  vi,  fere  in  meaio.  Sed  accuratius  lo- 
cum  pensitanti  videtar  hic  idem  indicari,  quod 
Strabo  idem  narrat  lib.  viii,  sub  flnem.  'E^apelv 
Y^o  6tc^  oEifffxou  x6  TziXcrfo^  xaTixXuje  xa)  auxi^^v 
xat  T^  lep6v  Tou  'EXixu)v(ou  IIo(ret$(ovo<,  i.  e. 
«  Terraa  inotu  enim  elatum  mare  et  Helicem  obruit, 
et  templum  Neptuni  lleliconii.  »  Ovidins,  Met, 
lib.  zv. 

Si  qaisras  Helicen  et  Buran,  Achaldas  urbes, 
Inveaies  eob  aquie,  et  adhac  ottendere  n&utse 
IneUnata  solent  cum  moenibue  oppida  merais. 

Et  hffi  Corinthio  mari  adyacebant.  Helice  quidem 
XII  stadiis  a  mari  dissita  et  biennio  ante  Leuctri- 
oam  pu^nam  absorpta,  ut  Strabo  refert.  Gausa 
ruins  fuit  itaque  terrs  motus  et  inundatio,  et  ita 
quidem  ut  in  loca  rupta  et  quassata  motu  terrae, 
quo  ipso  etiam  vicinum  mare  agitabatur,  irruerit 
aqua,  ibiaue  excavatis  alveis  permanserit.  Hinc 
jam  intelligitur  quomodo  terrs  motus,  i.  e.  terra 
niota  ebiberit  mare  Gorinthium.  Magis  proprie 
legas  imbibiL  Sed  ebibit  validius  est.  Lugd.  Bat. 
prs  se  fert  abibit^  quasi  foret  legendum.  u  Sed  et 
m  mare  Gorinthium  terrae  motus  abivit.  »  Totam 
hanc  rerum  mutationem  eleg&ntissimo  carmine 
exprimit  Ovidius  loco  modo  memorato,  quomodo 
nrbes  terrffiqueabaquis,  fluvit  a  terris  absorbean- 
tar,  totumque  hio  reponi  meretur. 

Vidi  ego  quod  quondam  fuerat  eoUdiesima  tellue 

Ease  tretnm,  vidi  factae  ex  ffiquore  terrae, 

Et  proeal  a  pelago  coochffi  jacoere  marlnffi, 

Et  vetae  inveota  eet  in  mootibue  aachora  summie, 

Qoodque  fuit  campas,  vailem  decureu»  aqaarum 

Fecit,  et  eluvie  mons  eet  deductue  in  ffiquor, 

Eque  paludosa  siccie  aret  arenie. 

Quffiqne  silim  tulerant,  stagnata  paludibus  hument; 

Hic  fontes  natura  novos  emisit,  et  ilUc 

Claosit,  et  antiqois  tam  molta  tremoribas  orbis 


Flumina  prosiiiunt,  aut  ezsiccata  reeidunt. 
Sic  ubi  terreno  Lycus  eet  epotus  hiatu, 
Ezsietit  procul  hinc,  alioque  renaacitur  ore. 

Vide  ibidem  qu»  sequuntur ;  est  ioous  longior  sed 
admodum  venustus.  Hav. 

(10)  Origo  cansederat.  Et  hio  persistens  in  meta- 
phora  maxime  proprie  loquitur.  bolent  enim  no- 

n  velli  fcBtus  aplim  cum  ex  alvearibus  erumpunt, 
in  proximo  arborem  ejusque  ramum,  vel  si  desit 
aliud  quid  altum  eli^ere,  cui  se  applicent,  cuique 
insideant,  unde  a  perito  hujus  rei  in  nova  alvearia 
verruntur  oonstipanturque,  sicque  augetur  res 
familiaris  dominorum.  Id  indioare  volnit  summue 
ille  omnis  elegantiffi  cultor  Virgilius,  si  satis  per- 
oepissent  interpretes  versus  ejus  ex  lib.  Georg.  w, 
20  : 

Palmaque  veetibulam,aat  iugens  oleaeter  obumbret : 
Ut  cum  prima  novi  dacent  examina  reges 
Vere  eao,  indetque  favie  emisea  juventue, 
Vicina  invitet  decedere  ripa  calori, 
Obviaque  hoepitiie  teneat  frondentibue  arbos. 

Adde  Giaudianum,  de  Uaptu  Proserpinse,  lib.  ii, 
119  : 

Credat  examina  fundi 
Hyblffium  raptura  thymum,  cum  cerea  reges 
Castra  movent,  fagique  cava  demiseue  ab  alvo 
Q       Melljfer  eiectie  exercilue  ob&trcpit  herbie. 

Et  bino  illustrari  potest  loous  in  lib.  iv  Mosis^  c. 
XXII,  5,  ubi  de  Israelitarum  immensa  multitudme 
quasi  de  examine  apum  loquitur  rex  Moabitarum: 
«  Ecce  gens  prodiit  ex  iEgypto,  ecce  prospectum 
terrffi  obtexit  considetque  niihi  e  regione.  »  i£gy- 
ptii  etiam  et  Assyrii  supra  Judsam  venturi  apum 
vel  musoarum  examini  comparantur  Isa.  vii,  18, 
19.  Hav. 

(11)  Sodoma  et  Gomorra  tgneus  imber  excussit. 
De  Pailio  c.  H,  ex  lectione  Salmasii  :  «  Aspice  ad 
Palffistinam,  qus  Jordanes  amnis  flnium  arbiter, 
vastitas  ingens,  et  orba  regio,  et  frustra  ager  :  at 
urbes  retro,  et  populi  frequentes  et  soius  audiebat ; 
dehinc  ut  Deus  censor  est,  impietas  ignium  me- 
ruit  imbres.  Uactenus  Sodoma,  et  nulla  Gomorra, 
et  cinis  omnia,  et  propinquitas  maris  juxta  cum 
solo  mortuum  ivit.  »  Et  ex  carmine  non  Sodoma 
inscribitur,  et  ea  nonnullis  assignatur  Gypriano  ; 

D  similis  locus  a  La  Gerda  citatur,  sed  corruptus, 
itaque  hic  medicinam  accipiat : 

Tunc  Loth  inf^redilur  Seffor,  eimul  exoritur  eol, 
Ultimaeille  quidem,iD  Sodomamque  incendia  fervene 
Infert ;  nam  totue  radioe  armaverat  igni. 
iEmulH  Bubsequitur  caligo  includere  lucem 
Coeptaoe,  atque  ffloboe  confueo  iotexere  ccelo ; 
Fumaotee  coeunt  nuhee,  novus  irruit  imber ; 
Suifura  cum  flammis  flagrantibue,  ffietuat  sther. 

Sic  loous 

(12)  Olet  adhuc  ineendio  terra.  Res  verissima  et 
diviuffi  vindiotsB  vivum  semper  exemplum.  Neque 
enim  ipse  lacus  Asphaltites  seu  mare  Mortuum 
pestilentem  halitum  efflat,sed  et  lapides  ruinarum 
reliqui  igni  admoti  ardentgravissimumqueodorem 

exhalant. 


847 


TERTULUANI  OPERUM  PAR8  I.  — SBR1E8  I.  APOLOGBTICA. 


S48 


tar  ^  (13)  oonlis  (enus,  cttterticQ  oontaota  4§4  A  cineresonnt  (14).  Sed  nec  Tuscla  jam  tanc^  atque 

yarisB  lecliones. 

7*  Rhen,  Lalin,,  Gangnaeus  :  oriantur ;  et  in  sqq,  codd.  Fuld,  Agob,  et  Lugd,  oineres  sunt.     ^*  Atque, 
Seml,  del,  Jam  tunc. 

Commentarias. 


Sic  locus  ille  hactenus  circumfertur.  RestituA  ex 
optimo  ms.  : 

Ullimas  ille  quidem  Sodomisjam  iucendia  fervent. 
Iratus  toto  radios  armaverat  igoi. 
iGmula  subsequitur  cali^o  includere  lucem 
LiTeutesquo  globos  confuao  intexere  cobIo  ; 
Fumantet  coeunt  nubes,  novut  irruil  imber, 
Sulfura  cum  flammis,  flagrat  cbaos,  nstuat  SBther. 

Meminerunt  Tacilus  v  Histor,  :  Strabo,  iib.  xiv  ;  et 
alii.  Ghryaostomus  aureo  ore  ignitum  imbrem  non 
uno  in  loco  describit.  Sed  haec  pluribue  aliquando 
8U0  loco.  Hav. 

exhalant.  Testantur  omnia  itineraria.  Marlinus  a 
Bauragarten.  Peregrin.  iib.  ii,  c.  12,%aBerit  :  •  Ibi 
esse  odorem  teterrimum,  faciem  tristem  et  quasi  q 
tartaream,  saporem  aquae  saisissimum,  et  fellea 
amaritudine  stypticum.  Borchardus  :  Mare  Mor- 
tuum  semper  est  fumans  et  tenebrosum,  sicut  os 
inferni.  Oculis  meis  vidi  simul  cum  aliis  pluribus 
Bociis  teterrimum  et  malum  vaporem  ex  mari 
Mortuo  fumantem.  Sali^niacus  etiam  et  alii.  »  De 
sapore  aqu89  illustrissimus  princeps  Radzivilius, 
ipse  expertus,  epist.,  p.  96  :  «  Aquam  vaide  spis- 
sam  ot  iGBtentem  habet,  qua  guttatim  degustata, 
prout  a  nobis  factum,linguam  atrociter  mordct,  et 
oaput  ^ravi  peetiferoque  odore  vehementer  inficit. » 
De  lapidibus  quod  dixi^insigne  exstat  testimonium 
apud  Jo.  J.  Ammanum  Itin.  P,  II,  p.  131,  qui 
(}uoniam  Germanioe  scripsit  conversa  ejus  verba 
in  Latinum  apposui  :  «  Interim,  inquit,  lapides 
comportabant  Arabe8,ut  et  nostram  nonnulIi,avQl- 
808  rupibus,  sive  hic  iilic  temere  jacentes,  incen- 
debaatque  illos  parvaflammula,qui  quidem  ardent 
inflammanturque  ut  lignum,  excitato  denso  fumo,  n 
sed  ita  olent  sulphure  et  pice  ut  propius  manere 
non  diu  pos^is.  U^o  magis  vero  mare  Rubrum 
accedas,  eo  acrius  illo  modo  lapides  ardent  Sunt 
etiam  rupes  hsB  lapidesque  facie  alba  valde,  quasi 
conspersse  cineribus  albis  atque  consectae.  Confracti 
intus  cinerei  luridique  apparent.  Sed  neque  toti 
igne  consumuntur,  at  vero  pice  et  sulphure  con- 
sumpto,  aliquanto  quam  ante  minores  manent, 
fiuntque  toti  nigri,  et  sponte  sua  exstinguuntur, 
neque  tunc  amplius  ardent,  ut  ipse  probavi,  qui 
inde  etiam  modicum  lapidis  frustrum  attuli.  Dice- 
bantque  Arabes  rupes  illas  lapidcsque  circa  mare 
Rubrum,  ad  hor»  iter,  neo  usquam  alibi  hanc 
naturam  habere,  quod  non  est  credibile  neque 
verisimile.  Ipse  id  tantum  expertus  sum  ibi,  ubi 
arenoeflB  sint  rupes,  olere  quidem  graviter  lapides, 
non  vera  ardere.  Hav. 

(13)  Si  qua  illic  arborum  poma  conantur,  Habo 
est  vera  lectio,  quam  Heraldus  etiam  cum  Pame-  n 
lio,  La  Cerda,  Aldo,  et  Rigaltio  ex  God.  Puldano,  ^ 
denique  etiam  mss.  Lugd.  Bat.  et  A^ob.  compro- 
bant.  Ut  adeo  non  debeat  dicere  Junius  Latinium 
recie  ex  Vatic.  et  codd.  omnibus  reposuisse  poma 
orianfur^quod  Pamelius  expunxerat ;  ineptum  enim 
est  tam  oriantur,  quod  etiam  Barrsus  et  Rhena- 
n us,q uam  coortan/ur,q uod  vult  Meursius.  Denlque 
ipse  Tertullianus  non  aliter  amat.  Infra  c.  47,  dttm 
nostra  conan/ur,  ubi  Wouwerius  et  Rigalt.  legentes 
contaminanfur  locum  non  sanant,  qui  est  integer, 
sed  conlaminant,  quomodo  etiam  aliis  in  locis 
auctor  loquitur.  Gronovius  pater  in  Observ,  ad 
script.  Ecct,  c.  22,  emendat  conatur  ea  quasi  esset 
si  aliqua  arborum  conatur.  Quanquamy  inquit, 
idem  ceneus  vulgato   modo  pronomen  accipiaa 


genere  neutro,  numero  plurali.  Haeo  ille,  neo  re- 
pugno.  Videtur  alias  tam  ad  poma  quam  ad  arbo- 
res  referri  posse,  ut  si  qua  ut  supra  satis  osten- 
8um,  tantundera  sit  ac  si  quo  modo,  ut  atiquacon- 
tecia,  huo  videtur  etiam  ducere.  Potest  etiam  dis- 
tingui  et  si  qua  iliic  arborum  poma,  conantur  oculis 
tenuSf  vel  qua  ittic  arborum  poma,  c.  etc.  Deniqae 
hio  quoque  carmen  quod  inscribitur  Sodoma  est 
emacuiandum,  ibi  vulgo  : 

Semlperempta  etiam  si  qua  illic  jugera,  Ifletas 
Autumni  conantur  opes,  faciie  optima  seie 
PromittUDt  oculis,  pira,  persica,  et  omnia  mals, 
Donec  carpuntur  :  nam  protinos  indice  factnm 
Solvitur  in  cinerem,  flt  yana  favillaque  pomum. 

Lege  longe  elegantius  hoc  modo, 

Donec  carpuatur,  nam  protinas  indice  tacta 
Soivitur  in  cinerem  vacui  fallacia  pomi. 

Jta  emendamus  partim  ex  prflestantissimis  mem- 
branis,  partim  ex  ingenio ;  nam  in  illts  erat  indice 
iaclUf  pro  auo  reposuimus  indici  pro  indids  id  est 
contactu  duigi,  nota  licentia  ex  antic^uis  poetis,  ex 
quibus  Lucretium  Noster  diligentissime  iegit.  Sed 
totum  illud  poematium,  sane  puIchrum,aliquaDdo 
si  Deo  placet,  quasi  ex  tenebris  redivivum  dabi- 
mus.  Adverte  interim  etiam  hio  x6  conantur  incul- 
cari,  adeoque  omnemillum  oonatum  esse  irritum. 
Hav. 

(14)  Contacta  dnerescunt,  Mss.  Agob.  et  Fuld. 
cineressunt,  Sed  illud  melius,  dioit  enim  in  Su- 
doma. 

Solvitur  in  cinerem 

Affirmant  id  ex  veteribuB  JosephuB,  Tacitas,  Soli- 
nus,  AugustinuB.  Adde  Itineraria.  Mart.  a  Baam- 
garten  testatur  littus  arundinibus  putridibusque 
arboribuB  plenum.  Saiigniacus  etiam  afOrmat  ar- 
bores  circumcirca  creRcentes,  sed  quffi  pestifero 
maris  afflatu  nil  esui  aptum  producere  possint. 
Videas  enim  poma  visu  decora,  intus  plena  cicore 
ac  favilla.  fiorchardus  etiam  scribit,  §  39  :  «  Sob 
Engaddi  juxta  littus  maris  Mortui  arbores  quidem 
sunt  pulcherrims,  sed  fructusearum,  cum  diecer- 
pitur,  iotrinsecus  favilla  et  cinere  plenus  inveni- 
tur.  »  Hegesippus,  eo  amplius  lib.  iv  Excid.  Hie- 
rosoL  memorat  pulcherrimas  visu  arbores,  qua 
Isla  specie  «  edondi  generant  spectantibus  cui)idi- 
tatem  ;  si  capias,  fatiscunt  et  resolvuntur  in  cioc- 
rem,  fumumque  excitant,  quasi  adhuc  ardeant.  » 
Sed  sive  ficta  hcc  sive  temporis  spatio  immutata 
sint,  nullas  amplius  superesse  scribit  princeps 
Radzivilius,  Digna  tamen  sunt  Ammanni  supra 
laudati  verba  qus  Latio  denentur.  Visas  sibi  ar« 
bores  et  dari  omnino  in  via  Hieriohuntina  memo- 
rat,  sed  diversa  a  priori  descriptione  flpecie.  En 
tibi  verba  ejus.  «  In  via,  inquit,  nonnulla  arborea 
etiam  offendimus,  sive  potius  fratices,  late  expan- 
eis  copiosis  ramis,  aculeatas  valde,  ut  apud  nos 
fere  spineta,  pulcherrimus  et  Iffitissimus  appendet 
fructus,  aspectu  ut  minora  poma  quibos  paradisis 
nomen  est,  rubicunda,  valde  speotabilia.  Avulsi 
nonnulli,  ut  comederem,  erantvero  prorsus  ille- 
pida  gustu  et  insuavia,  intus  plena  albis  granis, 
ut  sunt  grana  pomorum  nostrorum.Quoniam  yero 
pleni  fructibus  essent  hi  frutices,  nonnulla  inde 
poma  mecum  tuli.  Erant  vero  in  illis  nonnulla 
arida  et  nigricantia,  confractaque  cinerescebaat 
et  dispergebantur  ut  favida;  cum  vero  recentia 
deoerpuntury  non  sunt  ita,  verum  tompore  aree- 


i 


I  • 


549 


APOLOGBTfCDS  ADV.  GBNTES. 


550 


Campania  de  GhristiaDis  querebatur.  Gum  Volsi- 
nios  (45^  485  de  ccbIo  Tarpeios ''"'  (16)  de  suo  monte 
perfadil  ^^  igois,  Femo  adhuc  Rom»  Deum  verum 
adorabat,  oum  Annibal  apud  Gannas  (17)  Romanos 
annulos,  coades  suas.  modio  metiebatur.  Omnes  dii 
vestri  ab  omnibus  colebantur,  cum  ipsum  Gapito- 
liam  (18)  Senones  occupaverunt.  Et  bene,  quod  si 
quid  adversi  accidit  urbibus,  easdem  clades  tem- 
plorum  quflB  et  moBnium  fuerunt,  ut  Jam  hoc  re- 
vincam,  non  a  deis  evenire,  quia  et  ipsis  evenit. 
Semper  humana  gens  male  de  Deo  meruit ;  primo 
^*  quidem  ut  inoffloiosa ''^  ejus^  quem  cum  "  intel- 
ligeret  ez  parte  (19),  non  solum  non  rGquisivit  ti- 
mendum,  sed  et  alios  sibi  citius  commenta  est 
quos  coleret  '*  dehinc  quod  non  inquirendo  inno- 


A  centiffi  magistrom,  et  nocentiffi  486  judicem  et 
exactorem,  omnibus  vitiis  et  criminibus  inolevit  ^*. 
Gffiterum  si  requisisset,  [sequeretur  *\  ut]  cogno* 
sceret  "  et  recognosceret**  requisitum,  et  recogni- 
tum  observaret,  et  observatum  magis  propitium 
experiretur  quam  iratum.  Eumdem  ergo  nunc  (20) 
quoque  scire  debet  iratum,  quem  et  retro  semper, 
priusquam  Ghristiani  nominarentur.  Gujus  bonis 
utebatur  ante  editis,  quam  deos  sibi  fmgeret,  cur 
non  ab  eo  etiam  mala  intelligit  evenire,  cujus 
bona  esse  non  sensit?  lllius  rea  est,  cujus  et  in- 
grata.  Et  tamen  si  pristinas  clades  comparemus, 
leviora  nanc  accidunt,  ex  quo  christianos  a  Deo 
orbis  aooepit.  Ex  eo  enim  et  innocentia  seculi  ini- 
quitates  temperavit,  et  deprecatores  Dei  (2i)  esse 


Variee  lectiones. 

"  Tarpeios  Gothofredui  repasuil  ex  lib.  i,  ad  Natt.  c.  c.  9 ;  in  codd,  mxs  legilur  PHmpeios.  ^  Profudit, 
PariSn  ^*  Ad.  Ad  addil  Jun,  *^  In  offlcia  Paris,  •*  Uuemcunque  Paris.  "  Ita  cod.  Fuld. ;  vulgo  legeba' 
tur  :  non  requisivit,  sed  alios  insuper  sibi  commentata  est  quos  colerct ;  Heratd.  oodd.  commenta  quoB 
coleret,  Ald.  commentaret  deletis  quse  sequuntur.  "  Involvit,  Paris.  •*  Sequebatur,  Jun.  *•  Sequeretur 
Qt  cognosceret  abest.  Paris.    ^  Et  recognosceret  delet  Jun. 

GommeDtarius.  , 


eunt  ut  alii  fructus.  »  H®o  ille«  unde  apparet 
poma  illa  si  diutius  arboribus  immorentur  corrum- 
pi  hoo  modo,  ut  tactu  solvantur  in  cineres.  Hav. 

(15)  rutsinios.  Plinius,  Nat.  Hist.  //,  52  :  «  Vol- 
sinii  oppidum  Turscorum  opuientissimum  totum 
coDcrematum  es^^  fulmine.  »  Volsinios  soribunt 
plurimi,  sed  Ald.  et  Rig.  Yulsinios.  h.  B.  UUineos. 
Buperscriptum  Ulseinios.  Yulgata  Scriptura  etiam 
in  lib.  ad  Nationes.  Hav. 

(46)  Tarpeios.  Scripti  omnes  ut  et  editi  hnbent 
Pompeios.  Gum  vero  jam  in  eo  sit  auctor  ut  clades 
qu«  universo  orbi  non  tantum,  sed  Italiae  etiam 
acciderunt  antequam  Ghristianura  nomen  inaotes- 
ceret,merito  quaeri  potest  quomodo  clades,  qussub 
Nerone  demum  contigit,huc  referatur.Et  sane  in  lib. 
ms.  ad  Nationes  non  Pompeios  sed  Tarpeios  exstare 
Dotavit  6othofredus,qui  ctiam  idem  nomen  boo  loco 
reponendum  monet.  Tarpe  enim  Itali»  fuit  urbs 
teBtante  epitomatore  Stephani,  quem  si  haberemus 
integratum,  forsan  et  hane  cladem,  certe  piura  de 
urbe  illa  novissimus.  Id  malo  quam  Gataltero, 
theologo  vere  doctcmemorias  lapsum  in  Tertullano 
agnoBcere,  quem  virom  vide  ad  similem  .\ntonini 
pbilosophi  et^  imperatoris  locum  lib.  iv,  §  48,  ubi 
mulia  collegit,  quae  ad  beec  superiora  spectant, 
qoeque  exscribere  non  doet.  Puto  autem  oppidum 
illud  fuisse  in  Campania,  delectumque  tali  casu, 
id  qood  ex  svo  suo  exstantiqut  adbuc  scriptoribus 
Qosse  potuit  Tertulianus.  Non  enim  is  qui  ad 
nationes  Tarpetos  nominavit  tam  cito  sui  oblitus 
videtur.  Constat  enim  iibeilum  istum  ante  Apolo- 
geticnm  scriptum.  et  ouasi  deformationem  ejus 
e^se.  la  lib.  ae  PalliOf  uoi  etiam  Pompeii  nominan- 
tur,  alia  est  ratio ;  non  explicuit  enim  ibi  quae  ante 
Christi  tempora  contigisse  erat  necesse,  sed  au8B 
magis  vulgo  nota  erantcoIIegit.Unde  perperamnoo 
loco  idem  exstare  voluerunt.  Hav. 

(17)  Annibat  apud  Cannas.  Late  hanc  desoribunt 
pugnam,  D.  Augustinus  lib.  iii,  de  Cmf /)oi,cap.l6; 
et  Orosius»  lib.  iv  Hist.,  cap.  16,  et  post  oum  Paulus 
Diaconus,  etin  O.  Aug.  L.  Vives.  Gontigiteaclades 
anno  ab  c.  w.  cc.  xl.  ^miiio  Paulo  et  P.  Ter,  Var- 
rontscoss.Pam.— Nihilmagisobviumapudscriptores 
quam  pugna  Gannensis,  in  qua  L.  iSmilius  Paulus 
tum  consul  occnbuit,atquecum  eo  desiderata  fue- 
runt  quadraginta  quinque  Romanornm  millia, 
tantaque  fuit  stragee,  ut  Annibal  victor  cladis  ma- 
gnitudinem,annuIorum  numero  metiretur,quorum 


B  tres  fuisse  modios  aiunt  nonnulii.  Livius  unicum 
fuisse  asseverat^  in  quo  adbuc  difQcuIter  illi  assen- 
tior ;  neque  enim  tantus  erat  equitum  Rom.  occi- 
Borom  numerus,  ut  annulorum  unus  esse  potuerit 
modius ;  nisi  audiamus  Plinium,  qui  lib.  xxxix 
promiscuum   fuisse   ait  annulorum  usum  tum  e- 

Zuitibus,   tum  plebeiis,    bello    Punico   secundo. 
B  PR. 

(18)  Cum  ipsum  Capitotium.  Etiam  hanc  cladem 
gentib.  objiciunt  D.  August.  lib.  ii,  de  Civ.  Dei. 
cap.  22  :  et  Oros.  lib.  ii,  cap.  49,  quorum  ilie  in- 
terim  Capitolium  quo  minus  caperetur  anseres 
impedivisse  scribit  :  hio  obsidione  conclusam  qui- 
dem  in  mente  Gapitolino  univnrsam  reliquam  Ju- 
ventutem,  sed  mille  libris  auri  discessionis  pretium 
pactos  Romanos.  Oportet  itaque,  ut  occupare,  hic 
accipiatur  ab  Auctore  pro  prffivenire,  sive  non 
opinantem  oppriraere  phrasi  Plautina  qui  dixit  in 
Rudente,  occupas  prsloqui.  Pam. 
G  (19)  Inteliigeret  ex  varte.  Theologia  illa  naturali, 
cum  duce  eonscientia  etiam  rerum  creatarum  om- 
nium  contemplatione  exaedlQcare  potuerant.  Rom. 
I,  19 ;  II,  14,  15 ;  Job.  xii.  7,  8,  9,  10 ;  Act.  xvu, 
27  ;  XIV,  17,  et  alibi  idque  elc  t6  eTvat  outouc  ivairo- 
XoYiJTouc,  Rom.  1,  20.  Hinc  Noster  :  «  Magistro  natu- 
ra,  anima  discipulae.  Quidquid  aut  illa  edocuit,aut 
ista  perdidicit,  a  Deo  tradiium  est,  magistro  scili- 
oet  ipsius  magistre.  »Dicitet  alibi : «  Prflemisit  Deus 
naturam  miuistram,  subjuucturus  prophetiam.  • 
Vitiose  Rhen. »  In  officia  ejus  qusecunque.  »  Vox 
quem  deest  in  ed.  La  Cerdae.  Hav. 

(20)  Eumdem  ergo  nunc.  Salvianus,  lib.  iv  de 
Prov.  Dei :  c  Nibtl  mirum  si  deteriora  quotidie 
patimur.  Nam  quotidie  deterio.es  sumus,  et  nova 
quotidie  mala  facimus,  et  vetera  non  relinquimus: 
Burgunt  reoentia  crimina,nec  repudiantur  antiqua. 
Quis  ergo  est  causationis  locusr  quamlibet  aspera 
et  adversa  patimur,  minora  patimur  quam  mere- 

D  mur.  Pro  ergo  in  L,  C.  est  igitur^  prout  etiamin 
Heraldinis.  Hav. 

(21)  Deprecaiores  Dei.  Ex  c^uo,  inquit,  vobis  servis 
injustitisB  et  omnis  maIi,orti  sunt  qui  vicem  preca- 
torum  vel  deprecatorum  apud  Deum  agant.  Hio 
rerus  sensus  est,  unde  paEsira  apud  Plantum  alios- 

aue  servis  applicantur,  etiam   m  hoc  Terentiano 
eautotim.,  Act.  V,  sc.  2. 

Nec  tu  aram  tibi. 
Nec  peccatorem  parariB. 


651 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  h  APOLOGBTICA. 


651 


487  ccBperunt.  Daniqae  cum  ab  imbribus  ffistiva  A 
hiberna  suspenduQt  ^22),  et  anQUs  in  cura  est,  vos 
quldeoi,  quotidie  pasti  statimque  pransuri,  balneis 
et  cauponis  e(  lupaaaribus  operati  ^^  aquilioia  Jovi 
immolatis  (23),  nudipedalia  populo  denuntiatis, 
coslum  apud  Gapitoiium  queBritis,  nubila  de  laquea- 
ribuB  exspeotatis,  aversi  ab  ipso  et  Oeo  et  ccelo. 
Nos  vero  jujuniis  aridi  et  omni  continentia  ex- 
pressi  (24)  ab  omni  viUe  fruge  dilati,  in  saoco  et 
o'.nere  voluntates,  invidia  CQslum  tundimus,  Deum 
tangimus  '^,  et  cum  misericordiam  extorserimus, 
Jupiter  honoratur  a  vobis,  Deus  negligitur  **. 

CAPUT  XLI. 

Arguhentum.—  Imo  malorum^  qux  evenient  guotidtet 
illos  ipsos  in  causa,ess€  qui  spreto  Deo  staluai  ado* 
reni,  Si  enim  dii  iliorum  vere  dii  essent,  non  et 


cum  et  bonis  et  malis^  ille  ^t  vere  Deus  est^ 
mala  immittat^  his  in  pasnamy  tllis  in  admoniiione 
esse  :  qui  non  ante  xtemi  judicii  rigorem  inter 
utrosque  discrimen  statuet  :  quod  si  pertinaeiter 
diis  itia  aseribi  velint,  propterea  quod  Christianoi 
esse  patiantur^  sequilur^  tnjustos,  ingratoSf  iales 
deos  esse,  qui  cultores  suos  una  cum  irritonbm 
plecti  velint, 

Yos  igitur  importuni  rebus  humanis  (25),  vos 
rei  publicorum  inoommodorum,vo8  malorum  illices 
semper,  apud  quos  Oeus  spenitur,  statuas  adoran- 
tur.  Utique  enim  credibilius  haberi  debet,  eum 
irasci  qui  negligatur  (26),quam  qui  coluntur  ^ :  aat 
nffi  '^  illi  iniquissimi,  si  propter  Ghristianos  etiam 
cultores  suos  isdunt  (27),  quos  separare  deberent 
a  merilis  Ghristianorum.  IIoc,  inquitis,  et  in  Deum 
vestrum  repercutere  est,  qui  et  ipse  patiatur  ** 


cuUores  suos  Chrislianorum  pamis  inuolverent ,-  ai  B  propter  profanos  etiam  cultores  suos  l»di.  Adroit 

YariaB  lecliones 

"^  Operantibus,  Reg,    **  Fo  rte  angimus  Haverc.    *>  Vv.  a  vobis  Deus  negligitur  m  solocod.  Futd.  legun- 
r.    *^  Forte  :  quam  qui  oollitur  Haverc,    •*  Sed  ne,  cod. 


Fuld.    •*  Patitur,  Seml. 


CommeDtariuB. 

Talis  deprecator  Abraham  Sodomsis,  etiam  decem 
iiii  si  inventi  fuissent.  Gen.  xviii,  32.  Uav. 

(22)  /Estiva  hibema  «ti^p^^iun/.Sententia  est,  cum 
non  pluit  neque  sestivo,  neque  biemali  tempore. 
Puersio  capiat.Cum  (Bstivaaut  hyberna  suspendunt 
abstinentque  ab  imbribus.Annus  veteribuein  duas 
tantum  partes  divisus  erat,  videlicet  in  byemem  et 
sestatem,  hinc  est  ut  frequenter  bas  duas  partes 
pro  anno  sumant  auctores,  non  ver,  non  autum- 
num.  Lac. 

(23)  Aquilicia  Jovis  immolatis.  Aquilicia,  inquit 
Rhenanus,  dicta  ab  aguis  eliciendls,  quod  flebat  in 
magna  civitate.  Aquilices,  sive  Aquileges^  scrutan- 
dorum  fontium  artiflces,  ab  elicibus  dicti  qui  sunt 


crite  isti  pharisffii  apud  Mattbsum^  c.  vi,  16. 
'A(pav(([ou9t  Y^9  'c^  tcsdacoiraauTtuv,  inquit  Servator. 
Atdus  legit  adsperst,  sed  male.  Hav. 

(25)  Imporiunis  rebus  humanis.  Id  est  calamilosi, 
iocommodi,  propter  quos  pace  publica  orbis  caret. 
VirgilliuB,  xi  jEneid.  304  : 

Bellum  importunum  civea  cum  gente  deornm, 
Invictisque  TiriB  gerimus. 

ubi  Servius  importunttm  explicat,  «  ubi  nullum 
refngium  est,  quod  caret  portu,  id  est  quiete,  ubi 
nullus  est  portus.  »  Hav. 

(26)  Bum  irasci  qui  negligatur.  Ex  ipsa  ^entilium 
opinione,  unde  necem  Gliti  ad  deorum  iras  refe- 


nuncupat,   quod  nudia  pedibus  juberetur  in  pu-  P  u^^""^  .^?*"  ?^°  ®^l®  redditum  stalute  tempore. 
blicis  supplfcationibuB  pluviam  invocare  popufus.  ^  {|*3"?  ^^^®"*  ^l?"?  «*  ^R"^*»  ^^®  commissa,  iram 


capita  fontium  et  scaturigines.  Nudipedalii  autem      J^^^^  Alexandro,  snbit,  anniyersarium  saorificium 
r,nVin««at     /,««/1  r,.i/ii'o  .Ta^iki,.  {..K^.^fr.,.  4,»  «.,    n  Libero  PatH  non  esse  redditum  stalute  tempore. 

Bsa^  iran 
DeiYuisse manifestam.wbuffi  eadem  narrat ArrianoB, 
IV,  7.  Gt  satis  ridicula  estat  narratio  apud  lepidum 
istum  Samosatensem,  Luciannm,  qui  simile  de 
Uippocratis  statoa  narrat  in  Dialogo  qui  insoribitur 
Phiiopseudes.  Ibi  Antigonus  medicus  :  Kdlfxo^,  u  Eu- 
xpaxtc,  'Iiciroxp^TT)(  iarl  vaXxouc,  etc,  id  est  : 
«  Ktmihi,o  Euordte8,inquit,e8tHippocrateBffireu8, 
magnitudine  fermo  oubitali,  qui  duntaxat  exstincta 
lucerna,  totam  domum  in  orbem  ambityStrepeoset 
pyxides  evertens,  et  pharmaca  commiscens,  et  os- 
tium  subvertens,  imprimis  si  sacrificium  differa- 
mus,  quod  eis  quotanis  facimus.  »  IIav. 

(27)  Eiiam  tmltores  suos  lcedunt.  Quod  est  iniquis- 
simum,cum  secundum  tribum  illud  JGtorum,iib.y, 
Dig.  de  PoBniSiSatius  sit «  nocentem  impunitum  di- 


Pam. 

(24)  Omni  conttnentia  expressi.  Ut  qui  non  cum 
Ammone  Davidico  prs  negata  voluptate  arent  et 
macerantur  ii,  Sam.  xiii,  4,  sed  auos  zelus  domus 
Dei  consumit.  Quod  ibidem  ita  Nazianzenus  per- 
sequitur  :  tou^  Stob  tt^v  vixpo^aiv  dOaviTou^,  touc 
^iot  Xuffiv  BeCp  ox>vY)fX[x£vouc,  xou^  i\tai  irSOou  xal 
{jLKTa  Tou  6cou  xai  dicaOouc  epu)To<,  id  est,  «  Propter 
mortiQcationemimmortale9,propter  solutionem  Deo 
conjunctos,  cupiditate  alienos,  et  divino  iibidine- 

aue  vaeuo  amore  correptos.  »  Idemque,  candorem 
eo  gratum  virginibus  commendaturus,  soribit  in 
Orat.  adv.  mulieres  ambitiosius  omatas  :  «  Nempe 
ut  pulchriiudini  tu8B  pallorem  asciscas,  Ghristique 
laboribus  intabescas,  atque  et  plecibus  et  lacry- 


pso  :  u  Quibus 
retrices  induxi,  propemodum  carne  sanguineque 
carentibns?»  Et  ipse  Ghristus  loco  allato  versu 
23  :  «  Abeo  ut  umbra,  cum  evanescit.  »  Quos  deni- 
que,  ut  nobis  idem  est  proverbium,8ecundum  illud 
AriBiophanis  in  Pluto  iv,  4  : 

Aid^  $axTuX{ou  \kh  ouv  l[ki  y'  Sv  $tsXxu9aic 

por  medium  annulum  facile  pertraxeris.Adeo  utse- 
oundum  illud  Persionum,  quod  hinc  intelligi  potest 
Sat.  VI.  73,  dici  poseit, 

Mihi  tramffi  figurffi 
Sit  reliqua,  ast  illi  tremat  omento  popa  venter. 

Ooourrunt  tales  •edfamffinegotiatores  tantam  bypo- 


gerere,  sed  bactens  ut  delicta  saroiantur  atque 
emendentur  :  neque  insontes  eum  sontibns  ana 
pcBna  involvere,  sed  insontium  causa  etiam  sooti- 
bus  parcere.  »  Qualis  ad  Deum  etiam  esl  argumen- 
tatio  Abrahami,  Gen.  xviii,  23.  Quanto  magis  igi- 
tur  dii  isti  ridiculi,qui  cultoressuos  una  cum  bos- 
tibus  perdunt,  adeoque  illorum  vinota  secundum 
Lucretium,  ii,  1103, 

Sffipe  nocentes 
Prffitarit,  exanimatque  indignos  inque  merentes. 

Nam,  ut  recte  apud  Publium  Syrum,  versu  836  : 
Ridicttlum  eat,  odio  nocentis  perdere  inDocentiam. 
ubi  vide  plura,  qu»  huc  speotant.  Hav. 


85S 


APOLOOETIGUS  ADY.  OBNTES; 


BB4 


tfte  prios  diBpositioiieg  ejuB,  et  non  retorquebitis.  A  ^^  fidem  spei  nostro.  8i  vero  ab  eis  qnos  oolitiB 


Qui  489  enim  semel  ffitemum  judioium  (28)  de- 
Btinavit  poBt  sscuii  finem,  non  praeoipitat  disore- 
tionem  (29),  quo  est  oonditio  judioii,  ante  Baeculi 
iioem.  iEqualifi  est  interim  super  omne  bominum 
genas  et  indulgens  et  increpana  '';  communia  vo- 
luit  esBO  et  commoda  profanis  et  incommoda  buib, 
ut  pari  oonsortio  omnes  et  lenitatem  ejus  et  seve- 
ritatem  experiremur.  Quia  beo  ita  didioimus^*  apud 
ipsum,  diligimuB  lenitatem»  metuimus  severitatem, 
voB  contra  utramque  despioilis  :  et  sequitur,  ut 
omnes  saculi  plaga  nobis,  si  forte,  in  admoni- 
tionem,  vobis  in  castigationem  a  Deo  obveniant. 
Atquin  nos  nullo  modo  Isdimur;  imprimis  quia 
nihil  nostra  refert  in  hoc  svo,  nisi  de  eo  quam 
celeriter  ezcedere;  debinc,  quia  si  quid  adversi 
iofiigitur,  vestris  id  meritis  ^<^  deputatur  (30).  Sed 


B 


omnia  vobis  mala  eveniunt  nostri  caiisa,  quid  co* 

lere  perseveratis  490  tam  ingratos,  tam  injustoSy 

qui  magis  vos  in  dolorem  Gbristianorum  Juvare  et 

asserere  debuerant  ^  ? 

GAPUT  XLII. 

Argdmentum.  —  Nec  minus  perperam  Christianos 
infructuosos  ne^otiis  appellari,  qui  eum  illie  et  de 
illis  vivant,  qm  opera  sua  et  arles  misceantt  qui 
una  navigentt  militentj  mercentur  :  qui  si  in  cse^ 
remoniis  quibusdam  differant,  s^ctacuHs  renun- 
tient,  thure  non  supplicenty  stipes  templis  non 
jactentf  tamen  et  homines  et  cives  sint,  et  Ulam 
qualetncunque  jacturam  facile  compensentf  cum 
aliis  ulilitntibus,  tumf  non  ut  Uli.  publica  vecti^' 
galia,  defraudando,  sed  ex  fide  aebitum  depen^ 
dendo» 

42.  Sed  alio  qnoque  ^  injurariam  tijLuIo  postula- 

mur,  et  infruotuosi  in  negotiis  dioimur  (31).  Quo 

pacto  bomines  vobiscum  degentes  (32),  ejusdem 


etsi  aliqoa  noa  quoque  perstringunt  ut  vobis  co- 

hasrentes,  Istamur  magis  recognitione  divinarom     victus,   habitus,   instructuB,  ejusdem  ad  vitam 

praedicationum,  conOrmantium  ^  soiiicet  fiduciam      necesBitatis  ?  Neque  enim  Bracbman»  (33)  aut 

YarieB  lectiones. 

^  Increpitans  Fran,  Paris,  Rig.  inoessens  cod,  Fuld,  ^  Cod,  Fuld.  qui  autem  discimus;  codd,  Lugd,^ 
Gorg,  et  ea,  Pamei.  quia  {Gelen.  qui)  ffiouitatem  didioimus»  etc.  ^  VestriB  in  meritis  Jun,  ^  Gonflrma- 
tuB  ut  agooscentes,  cod,  Fuld,  ^  In  velt  libris  excepto  Fuldensi  omnibus  addita  leguntur  vv,  quos  separare 
daberent  a  meritis  Gbristianorum,  quse  inepta  deleoU  Rigaltius.    ^  Adhuc  cod.  Fuld. 

Commentarius. 

ipse,  orationem  de  carne  pudica,  de  anima  inno- 
centi,  de  Sniritu  sancto  profectam,  que  fere  Ter- 
tulliani  veroa  sunt  supra  cap.  30 ;  tertio,  quia  magis 
in  reiigionis  noBtr»  divinitate  confirmamur,  cum 
videmus  quotidie  impleri  illa  que  jam  olim  prs- 


(28)  Qui  enim  semel  aetemum  fudieium,  Sensus 
est,  Deum,  qui  semel  constituit  m  eternum  judi- 
care  tunc  cum  seculi  finis  advenit,  non  preoccu- 
pare  ante  illud  tempuB  discretionem  inter  bonos 
et  malos,  in  qua  judicium  partim  consistet;  ideo- 
qoe  comnna  post  conditio  juaidi^  non  debet  negligi, 
ut  in  plurimis  editionibus  faotum  est.  Vocis  semel  C 
elegantiam  et  usum  supra  docuimus.  Hav. 

(29)  Prascipitai  discretionem.  Maxime  propria  et 
elegans  locutio ;  est  enim  illud  quod  alias  prxdpere 
et  prasoccupare  diount.  Lucanus,  ii,  106  : 


NoD  senis  extremum  piguit  yergentibus  annis 
PrfBcipitasse  diem. 

ubi  prseeepisse  quod  babet  ms.  magis  est  interpre- 
tatio  quam  vera  lectio.  Apud  eumdem  enim  Pom- 
peiuB,  V1I9  352 : 

Si  eocero  dare  regna  meo,  mundumque  pararentj 
Precipitare  meam  fatia  potuere  senectam. 

i.  e.  Dii  me  morte  potuerunt  preoccupare  ante 

bano  canitiem. 

Rursus  idem  poeta  ejusdem  libri  versu  51  : 

Sua  quisque  ac  pub'ica  fata 
Preeeipitare  cupit. 

Denique  lib.  v,  795  : 

Prncipitantque  suoi  luctus, 

cum  acilicet  nondum  esset  conclamatum.  Hav. 

(30)  Yestris  tn  meritis  deputatur,  Sic  ms.  Fulden- 
sis;  nam  alii  xb  id  non  agnoscunt,  quod  negligere 
nolui,  8U0  enim  iooo  ponitur.  Frustra  vero  Ze- 
pbyruB,  Junius  et  La  Gerda  preferunt  nostris  id 
m,  d.  contra  coneensum  omnium  mss.  Hisce  enim 
non  commovemor,  inqnit,  primo  quia  non  curamus 
de  boc  secolo  sitne  corpusculo  nostro  male  an 
bene ;  secondo,  quia  magnum  babemus  solatium 
qood  nobis  bona  conscientia  prestat,  vos  esse  in 
causa  tante  Dei  ire,  qui  illum  negligitis*  non  vero 
nos  qoi  illum  soli  coiimus  et  observamus,  illique 
omnibae  vestris  hecatombis  xnajorem  et  magis 
opinam  ofierimus  boHiam,  illam  quaro  mandavit 

Pat&ol.  I. 


dicta  legimus.  Hav. 

(31)  Infructuosi  in  negotiis  dicimur.  Itaque  hino 
est,  proculdubiOj  quod  iliustrem  virum  Flavium 
Clementem,  Flavii  Babini,  imperatoris  Vespasiani 
fratris,  filium,  contemptissimse  inertiw  vocet  Sue- 
tonios  Tranquillus,  Cbristiane  secte  satis  iniquus, 
ubi  illum  a  Domitiano  patruele  oocisum  narrat  in 
Domit.  0.  15,  quod  recte  monuit  ibidem  etiam 
Torrentius.  Ethnioo  ilii  apud  Minucium,  p.  8  : 
«  Latebrosa  et  lucifogax  natio,  in  publioum  muta, 
in  angulis  garrula. »  Rhen.  bic  et  Cod.  L.  Bat. 
legunt.  Infructuosi  in  negotio.  Fuld.  vero  Infructuosi 
negotiis.  Qnomodo  fere  infra,  cap.  46. «  Quod  usui 
Jam  et  de  commercio  innotuit. »  Herald.  Barr. 
Ald.  Pam.  La  Gerda,  etiam  Rigalt.  legunt  in  nego- 
tiis.  Tacitus  illis  odium  humani  generis  impingit  xv, 
Annat,  44.  Dicebantur  vero  infructuosi  respeotu 
ad  nomen,  quo  Cbristiani  id  est  fructuosi  esse 
magis  conveniebat.  Hav. 

(32)  Vobiscum  degentes,  etc.  Huo  pertinent  illa 
D  in  lib.  de  Idololatr,  c.  14  :  «  Licet  convivere  cum 

ethnicis,  commori  non  licel.  Convivamus  commu- 
nibu^ :  conletemur  ex  communione  nature,  non 
superstitionis.  Paris  anime  eumus,  non  diBcipjine : 
compossessores  mundi,  non  erroris. »  Et  ibidem, 
cap.  16  : «  Girca  officia  vero  privatarum  et  oom- 
munium  solemnitatum,  ut  to^e  pure,  ut  sponsa- 
lium,  ut  nuptialium,  ut  nommalium,  nulium  pu- 
tem  periculum  observari  de  flatu  idololatrie  que 
intervenit. »  Hav 

(33)  Braehmanse,  Theodoretus,  Gr,  Aft,  Cur. 
p.  172  :  Kal  Bp«Yfi«vac  l<rcopouffiv  ^xgpoi  iv  xai^ 
SXaic  8iaY6iv,  «puXAoi;  xo  awjjLa  xaXtSitrovTac,  id  est : 
•  AUi  quoque  narrant  historici  Brachmanas  in  sil- 
vis  agere,  corpus  frondibus  vestientes.  »  Ibi  arbo- 
rum  pomis  Plinius  et  Theopbrastus  victitasse  do- 
cent,  ex  quorum  descriptione  patet,  fructum  fuisse 
illum,  quem  appellamus  cocos  nooten.  Theophrasti 

18 


555 


TERTULUANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOOBTIGA. 


556 


Indoram  491  gymnosophiste  sumQs,  silvicolfe  et  A  blicamus  usui  vestro.  Qaomodo  infractuosi  videa- 


exiules  vitffi(34;.  MemiDimus  gratiam  nos  debere 
Deo  Domino  Greatori  ^' ;  nulium  fructum  opernm 
ejus  repudiamus;  plane  temperamus,  ne  ultra  mo- 
dum  autperperamutamur.  Itaquenonsineforo,non 
sine  macello^non  sine  balnei8,tabernis,officini8,8ta- 
bulis,  Dundinia  vestris,  cseterisque  commerciis  (35) 
cohabitamus  id  boo  sfficulo.  Navigamus  et  nos 
vobiscum  et  militamus,  et  rusticamur,  et  merca- 
mur,  proinde  miscemus  artes,  operas  nostras  pu- 


mur  negotiis  vestris,  499  cum  qaibus  et  de  qui- 
bus  vivimus,  non  scio.  Sed  si  caremonias  tuas 
non  frequento  (36),  attamen  et  iiia  die  homo  snm. 
Non  lavo  sub   nootem '  (37)  Saturnaiibos ;  ne  et 
noctem  et  diem   perdam;   attamen  lavo  (38)  et 
debita  hora  et  saluhri,  quee  mihi   et  calorem   et 
sanguinem  servet ;  rigere  et  pallere  post  lavaorom 
mortuus  possum.  Non  in  publico  Liberalibus  dis- 
cumbo*,  quod  bestiariB(39)  supremam  ^  ccenan- 


yaiiae  lectiones. 

•»  Domino  Deo  creatori  Fran.  Paris.  *  Non  lavor  diJuculo  Fran.  "  Ita  cod.  Fuld.;  reliqui  omnes  :  Non 
lavor  diluoulo  8at.  —  lavo  et  honesta  hora,  elo.  '  In  codd.  Agob.  et  Lugd,  post  ccBno  interrogandi  signum 
legitur;  sed  forte  post  ubi  v.  excludit  discumbo.    ^  Sic.  Rig.  et  Hav.;  al.  saprema  al.  sub.  primam. 

Gbmmentarius. 


locum  adducit  Salmasius  ad  Solinum  p.  210,  ut  R 
emendet  simul.  'Eaxi  81  xai  Ixspov  8£v  pov,  xotl 
zt^  ixvfi^ti  (i.iY*»  *"^  ■^fiuxapirov  OaufjiaoTwCj  xai 
jJLtYa^l^xapicov ,  xal  ^pwvTai  xpotp^  Ta>v  'IvSwv  ol 
aocpol  xai  iittyi6yLt^o\,f  i.  e.  «  Est  alia  admirabili 
proceritate  arbor  magnos  fructus  eosque  valde 
dulces  proferens;  victitant  illis  sapientes  iDdorun), 
qui  communibus  oibis  abstioeDt.  »  Ubi  corrigit 
vir  maximus  oux  di(ji<pe^6(jievoi^  id  est,  non  vesliti  ; 
sed  iila  correctioue  opus  oon  est :  ol  d7c^^<S(jievoi 
enim  plaoe  hoc  loco  illos  sigDificat,  quos  eodem 
seDSu  et  simillimo  vocabulo  nazirssos  dicuut  He- 
broi,  quorum  viveudi  modum  cum  ritu  Gymnoso- 
phistarum  in  multis  conveniebat.  Hav. 

(34)  Exsutes  vitss,  Elegantiam  loci  bujus  oor- 
rumpit  Junius  perversa  distinctione.  Vocat  enim 
Tertullianus  illos  exsules  vitx  perinde  ut  Deum 
illum  otioBum  Epicureum  «  Nemioem  humaDis 
sebus  »  dixit  iofra  cap.  47.  Ita  Publio  nostro  im- 
patiens  brum»  oicouia  vocatnr,  «  avis  exsul  bie-  q^ 
mis, »  apud  Petronium,  et  iufaDtes  illi  a  Psamme- 
ticho  in  secreto  seorsum  a  commercio  hominum 
enutriti  describuDtur  ut  «  iu  totum  exsules  vocis 
humann,  »  in  iib.  TertuII.  ad  Nat.  i,  8.  Hav. 

(35)  Cseterisque  commerciis.  Tolerabiliores  igitur 
Ghristiani  vel  ipsis  philosophorum  sectis,  quorum 
stultam  tamen  sapientiam  dod  tolerabaot  tantum, 
sed  et  admirabaotur.  Lucianus  notat  iilos  in  De- 
monacte,  guem  doctrioa  Socratem,  frngalitate  Dio- 
genem  referre  dixit,  sed  humana  non  canioa  et 
ambitiosa,  ou  icapa^apiTTwv,  inquit,  Ti  l<  nPjv  8(ai- 
xav,  (I>c  Baufjidi^oiTo,  etc.  «  Non  tamen  ambitiose 
adulterabat  ea  quas  ad  victum  pertioebant,  admira- 
tionis  popularis  emerendae  gratia,  utque  ii  quibus- 
oum  coDversaretur  io  eum  coDJectos  habereDt 
oculos.  Verum  commuui  cum  aliis  viveudi  ratiooe 
utebatur,  oe  tantillum  quidem  philosophico  fastu 
infectus,  et  cum  aliis  juDCtam  coDsuetudinem 
exercebat,  et  communibus  reipublic»  legibus  non  j^ 
gravatim  parebat. »  Hav. 

(36)  Sed  si  cxremonias  tuas  non  frequento.^QuR- 
rum  quidem  illas,  qum  ad  idolorum  cultum  perti- 
nebant,  prorsus  abnuebant  Christiani.  Ad  Mariyras 
0.  11  :«  Non  solemues  NatioDum  dies  ipsa  com- 
missione  participas  »  Et  de  Idolotatria,  o.  13  : 
c  De  boc  quidem  primo  coDsistam,  ao  cum  ipsis 
quoque  nationibus  communicare  in  hujusmodi 
servus  Dei  debeat,  sive  habitu,  sive  victu,  sive 
instructu,  vel  quo  alio  genere  laBtitia  earum. » 
Ibi  non  agit  de  commuoibus  uegotiis  quibus  in- 
fructuosi  non  erant  Ghristiani,  ut  patet  ex  princi- 
pio  hujus  capitis,  sed  de  illis  que  ad  superstitio- 
nes  pertiDcbant;  nam  sequitur  pauio  po8t:«  Suot 
quidam  dies  munerum,  quas  apud  alios  honoris 
titulum,  apud  alios  mercedis  debitum  expungunt. 
Nunc  ergo,  inquis,  reoipiam  meum,  vel  repeudam 


alioDum  :  si  hunc  morem  sibi  homines  de  saper- 
stitioue  coDsecraveruDt,  tu  extraoeus  ab  omni  eo- 
rum  vanitate,  quid  participas  idolothyta  soIemDia, 
quasi  tibi  quoque  prAscriptum  sit  de  aie,quo  miDQS 
id  quod  homini  debes,  vel  tibi  ab  homiue  debetar, 
citra  diei  observatioDcm  iuas  vel  recipias.  Cod.  Fud. 
jegit  etsi  caeremoDias.  »  Lugd.  Bat.  Sed  sincerimO' 
niaSy  quasi  le^i  debeat  syncerimoniaSt  id  est  illaa 
quas  aliie  natioDes  vobiscum  celebrant.  Hav. 

(37)  Non  tavo  sub  noctem.  Legebat  La  Cerda  : 
«  NoD  lavor  sub  noctem  SaturDalib.  »  Meose  De- 
cembri  per  quiaque  aut  septem  dies  celebrabantur 
8aturnalia.  Erat  autem  ^entilium  euperstitio.  ut 
diem  ilium  celebrari  religiose  crederent,  si  a  diiu- 
culo  incboarent.  Lb  Pr. 

(38)  Attamen  tavo.  Dum  Saturnalia  inoidereni. 
in  tempus  frigidissimum  anni,  flebat  ut  necessario 
salus  m  periculum  vocaretur,  si  multo  mane 
fieret  lotio.  Inde  oommode  post  exeroitationem 
adhibebatur  lotio  in  balneo.  Lac. 

(39)  Bestianis.  Notavit  La  Gerda  Graecis  hos 
dici  TtapaS^Xouc,  id  est  projectx  audacix.  Recte ; 
nam  et  Apuleius  loco  quem  citat  Heraldus  notat 
ut  perditas  securitatis.  Adde  etiam  apud  Latinos 
dictos  parabotarios.  Julius  Firmicus,  lib.  viii  Ma^ 
theseos  :  Nati  sub  sidere  canicul®  erunt  veoato- 
res,  arenarii,  parabolarii,  et  qui  sub  conspectu 
populi  in  caveis  cum  feris  pugnet.  »  Quem  locum 
frustra  sollicitat  Beroaldus  in  Notis  ad  Apnleium 
legendo  pyrobotarii.  Erat  vero  vox  irapaftaAXeiv  in 
usu  de  esca  bestiis  objecta,  prout  exemplis  addu- 
ctis  confirmat  Henr.  Stephanns,  et  apud  Athenaeum 
itapaSXTjesU  ?woi<  est  objectus  bestiis.  Idem  Ste- 
phanus  iiapaSdiXXsQrOat  exponit  :  «  Projecta  audacia 
adire  periculum.  »  Homerus  lliad.  I  : 

'Aei  i(XT)v  4'^X'^^  iiapa6aXX6fxcvo<  7ioXfi(Ji(([eiv. 

id  est,  «  semper  animam  meam  projiciens  ad  pu- 
gnandum.  »  Hinc  iilustrari  potest  phrasis  Hebraeo- 
rum  animam  suam  in  manu  sua  ponere,  I  Sam.  xxvxii, 
21,  ubi  maga  periculum  vite  suse  ec  adiisse  pr«e- 
sentissimum  confltetur;  confer  versum  9.  £t  bene 
significationis  hujus  originem  in  voce  irapaSoXcc 
inde  denucit  iexicographus,  (^uod  qui  eminente  et 
projecta  quadam  audacia  facinus  aIi(^uod^  &gRre- 
ditnr,  is  perinde  facere  videatur,  ae  si  quia  ultra 
metas  omnes  jaculetur.  Gujus  significationis  vis 
pariter  est  in  icapairiTcreiv  apud  Polybium  lib.  ii, 
c.  13,  ubi  de  PhilopGemene  narratur  quod  viderit 
mercenarios  suos  fugere  et  hostem  nimis  avidum 
prffilii  locum  superasse,  adeo  ut  iis  desertus  appa- 
reret,  quod  certe  erat  temerarium  mavime.  Verba 
ejus  sunt  :  "Afiax^  napaiceaEiv  touc  $i(i^xovTac  xml 
t6v  T^irov  ^t>^i(T^oii  ipi{{jiov.  Quod  idem  verbum 
cum  unice  in  N.  T.  Hebr.  vi,  6,  occurrat,  inde 
etiam   signiGcationem  suam   mutuari  debet,   ut 


"f-T 


»7 


APOLOOBTIGDS  ADY.  OBNTBS. 


588 


tibns  mo8  eBt;attamen  nbi  ubi  de  copiis  tuis  coboo.  A 
Non  emo  capiti  ooronam  (40).  Quid  tua  interest, 
amptie  nihilominus  floribus  quomodo  utar  ?  49S 
puto  gratius  [(esse '}  liberis  (41)  et  solutis  et  un- 
dique  vagis :  sed  etsi  in  ooronam  coacti3,no8  coro* 
nam  naribus  novimus,  viderint  qui  per  capillum 
odorantor  (42).  Spectaoulis  non  convenimus ;  quas 
tamen  apud  illoi  ooBtus  venditantur  (43)  si  deside- 
raverOylibentius  de  suis  looissumam^.Tburaplane 


non  emimus ;  si  fArabfaB  queruntur  (44),  scient  ^ 
Sabflei  pluris  et  cbarioris  suas  merces  CbristianiB 
sepeliendis  (45)  profligari  quam  diis  fumigandis. 
Gerte  inquitis,  templorum  vectigalia  quotidie  de- 
coquunty494  stipes  quotusquisque(46)jam  jactat, 
Non  (enim)  sufflcimus  et  hominibus  et  diis  vestria 
mendicantibus  opem  ferreyuec  putamus  aliis  quam 
potentibus  impertiendum.  Denique  porrigat  ma^ 
num  Jupiter  (47)  et  aooipiat,  cum  interim  plns  no- 


Vari»  lectiones. 

'  Esse  abssi  eod.  Puld.  Rig.  Haverc.  *  cod.  Fuld.  et  Lugd.,  Rhen.  et  PameL  liberius.  Cod.  Fuld.  de  suie 
de  propriis  locis  sumam,  in  qua  script.  tnterpreiis  vestigia  satis  suni  aperta;  al,  sumere,  al,  sumantur, 
a/.  aumatur,  at.  somo.    ^  dciant  Pran.,  Paris. 


Commentarios. 


signifioet  projectam  illam  Judnorum  audaciam, 

aui  Jesumy  Messiam,  Kvangeiii  bonitatem,  et  regni  p 
ei  in  mundo  admirabilem  progressum  videntes,  " 
agnoscentesoue,  tamen  ad  pravas  suas  et  carnales 
opiniones  relabuntur.  Hav. 

(40)  Capiti  coronam  .  Quod  argumentum  fuse 
tractat  in  iibello  quem  inscripsit  De  corona  Militis. 
Vide  etiam  interpretes  Minucianos,  et  Sirmondum 
ad  Sidon.  lib.  i,  epist.  1.  et  Joach.  Jo.  Maderum  de 
coronis,  qui  exstat  in  tom.  VIII  Ant.  Rora.  GriBvii. 
Alios  Chnstianorum  fiores  et  coronam  ex  iis  8ua« 
vioreai  a^noscit  Nazianz.  Orat.  II,  in  Julian.  *'£xod 
xal  ItvOt),  inquit,  icdb^Tcov  iapivcav  c6av6i^epi  xe  xal 
fiovtfjLCi^xtpa,  eto.  i.  e.  «  Flores  quoque  habeo, 
vemis  omnibus  floridiores  et  fragrantiores,  agri 
illius  pleni,  quo  Dominus  sacris  et  suaviter  olen- 
tibus  pastoribus  et  doctoribus,  puris(|ue  et  exi- 
miis  plebeii  ordinis  hominibus  benedixit.  His  co- 
ronan  ac  triumphare  cupio,  postquam  bonum 
ceriamen  certavero.  •  Hav. 

(ii)  Puto  gratius  iiberis.   Sic  ex    Fuld.    Rigalt. 
Alii    gratius  e$se.  Nolo  itaque  ingratam  molem  ca-  C 
piti  imponere,  inquit.  Fuisse  enim   has   corolias 
satfs    aliquando  grandes  et  ponderosas  docet  Lu- 
cretiuB  lio.  iii  : 

£t  inambrant  ora  corunis. 

et  Horat.  lib.  i  Carm.  rv  : 

|Nonc  decet  aut  viridi  nitidum  caput  impedira  myrto, 
Aat  flore,  terrfis  quem  ferunt  Bolut».  Aav. 

(42)  Qui  per  eapitlum  odorantur.  Diogenes  Laer- 
tioe  de  Diogene  Cynico  :  T(f)  (xupq)  touc  ic^Sac  dXei- 
4^d(XEvo<  2^1)  dic6  \ikw  TTic  xeoaATic  cl^  xov  iipa 
aTcievat  x6  {Aupov,diir6  $1  xcov  iiootetv  el^  T7)v  09(ppT)9iv, 
i.  e.  »  Unguento  inungens  pedes..  dixit,  a  capite 
quidem  in  aerem  adscendere  unguentum,  sed  a 
pedibos  in  olfactum.  »  Hav. 

(43)  Apud  iltos  castus  vendidantur.  Hino  patet 
nundinatores  iiluc  loci  confluere  solitos,  quod  ma- 
xime  est  proprium,  quia  maxima  hominum  turba 
iilis  captatur.  Hanc  occasionem  negligere  Christia-  D 
noa  qaerebantur  Gentile8,cum  tamen  nullum  ipsls 
iode  detrimentum,  cum  necessaria  Titae  ex  solitis 
ofQoiais  et  tabernis  peti  possent.  »  Hav. 

(44)  Si  Arabisi  queruntur.  Quab  queri  non  pote- 
rant»  nam  et  thure  Christiani  utebantur,  ubi  res  * 
exigeret.  De  corona  Mililis  cap.  10.  «  Et  si  me 
odor  alicnius  loci  ofTenderit,  Arabiae  aliauid  in- 
cendo,  sed  non  eodem  ritu,  neo  eodem  haoitu,nec 
eodem  apparatu,  quo  agitur  apud  idola.  »  Hav. 

(45)  Christianis  sepeliendis,  Illi  enim  quo  certam 
saam  de  resurrectione  spem  testarentur,  quae  col- 
laiione  sementis  in  terram  projecti  ibioue  compu- 
trescentis  illustratur  a  Paulo  I  Corintn.^  xv,  no- 
luerant  funera  sua  cremari  lillamque  funerum  cu- 
ram  inter  causas  incrementi  istius  sectfld  enumerat 


Julianus  Imperator  Epist.  XLIX.  Imo  etiam  aro- 
matibus  condierunt,  quod  binc  patere  potest,  de 
quo  post  La  Cerdam  ex  illo  et  aliis  more  sno  niul- 
la  corrrasit  Ouzelius  ad  Minucium  p.  63.  De  me- 
dioato  funere  ex  professo  agunt  Petrus  Bellonius 
lib.  II  Obs.  c.  47,  et  in  tribus  libris  de  Admira- 
bili  Oper.  Antiq.  Prsstantia,  qui  inveniuntur  tom. 
VIII  Thesauri  Gronoviani.  Item  Atbanasius  Kir- 
cherius  in  OEdipo.  Josepbus  Lauzonus  de  PoIIin- 
ctura  et  Balsamatione  apud  veteres,  et  alii.  Hav. 

(k6)  Stipes  quotusquisque  jam  jactat.   Prudentius 
lib.  II.  in  Symm.  versu  909  : 

Uitimas  legati  defleta  dolore  qnerela  est : 
Palladiis  quod  farra  focis,  vel  quod  stipia  ipiis 
VirginibuB,  castisqae  choris  aiimenta  negentur  : 
Vestaies  soiitis  fraudentur  sumplibus  ignes. 

Vide  quffi  supra  observabamus  oap.  13  ad  illa  : 
u  Cirouit  cauponas  religio  mendicans.  »  Solebant 
prstorea  et  aliis  diis  anaque  occasione  stipes  dari. 
8ic  cum  deposita  prjetexta  virilem  togam  sumerent 
Romani.divffi  Juventffi  in  ede  ejus  pro  felici  incre- 
mento  solvebatur  nummus  argenteus,  ut  testatur 
Dionysius  Halioarnass.,  lib.  iv,  Magistris  suis  Mi- 
nerval,  hoc  nomine  quasi  de»  consecratam  stipem 
dabant  discipuli,  quod  improbat  ^09ieT,de  Idotola' 
tria^  c.  10  :  «  Ipsam  primam  novi  discipuli  stipem 
Minerve  et  honori  et  nomini  consecrat,  ut  etsi  non 
profanatus  alicui  idola,  verbo  tenus  de  Idolothyto 
esse   dicatur,  pro  idololatra  vitetur.  »  Hav. 

(47)  Porrigat  manum  Jupiter,    Cavam   scilicet, 
ut  mendici  solent.  Balsamo  in  Photii  Nomocanonem 
Toi5    alxouvTOC    xat    XafJi6divovto<    ^YT^^     ^lazatai    6 
XptffT6< ,    auYxoiXaCvuJv    xouxq)    tiJlv    XfXpft  i    i.    e. 
«  Petenti  accipientique  proxime  adstat  Ghristus, 
cum  illo  cavam  manum  porrigens.  »  De  quo  more 
omnino  inspicienda  est  doctissimi  Casauboni  nota 
ad  Suetonii  c.  9i ,  ubi  narratur  Augustus  ne.  Ne- 
mesin  nimia  fortuna  irritaret,  «  ex  nocturno  visu 
stipem  quotannis  die  certo  emendicasse  a  populo, 
cavam  manum  asses  porrigentibus  prffibens.  »  Ubi 
idem  vir  doctus  multis  prooat  rapacitatis  et  ava- 
ritiffi  hanc   notam  fuisse,  cum  honestiores  oavato 
sinu  pecunias  exciperent.Sic  extensa  chlamyde  vel 
veste  donativum  conglarium  non  roanu  excipien* 
tes  belle  reprffisentant  nummi  Titi  Vespasiani,  Do- 
mitiani  et  aliorum.  Eadem  facies  est  nummi  Ha- 
driani  cum  inscriptioneLocuPLBTATORioRBiSTERBA- 
RUM.  Lepidam  quoque  de  Vespasiano  historiam  in 
Vita  ejus  cap.23,  narrat  Suetonius  : «  Nuntiantibua 
Iegatis,decretam  et  publice  non  mediocris  summ» 
statuam  oolosseam  :  jussit  ut  continuo  ponerenty 
cavam  manum  ostentans,et  paratam  basim  dicens.» 
Scribit  hinc  Seneca,  ad  Lucmum  suum  in  Prsfat. 
ad  lib.  VI  Nat.  Qu«st.:u  Adjice  nunc  inviotum  mu- 
neribus  animum,  et  in  tanto  averitie   certamine 


859 


TBRTnLLIANI  OPBRUM  PAR8  L  —  SBRIES  T,  APOLOOETIGA. 


660 


Btra  mfserioordia  insomit  vicatimy  quam  yestra 
religio  tomplattm.  Sed  cstora  yectigalia  gratias 
Ghristianis  agent  ex  fide  dependentibus  debitum, 
qua  alieno  fraudando  abstinemus,  ut,  ai  ineatur 
quantum  publico  '  pereat  fraude  et  mendacio  ye- 
•trarum  professionum,  495  facile  patio  haberi 
posftity  unius  speoiei  querela  oompensata  pro  com- 
modo  (48)  caeteraram  rationum  >. 

CAPUT  XLIII. 

ARauMENTUM.— Qttt  tamen  vere  de  illis  eonqueri  pos- 
sunl,  e$se  lenones,  perductores^  sicarioSyVenenarios, 
magos^  stmUesaueyauibus  infructuosos  esse  magnus 
sii  fruhtus,  Sea  et  hoc  damnum  meliori  lucro  per^ 
mutari :  cum  el  ab  iilis  dxmonia  excutiant,  et  pro 
itlis  Deum  venerentur,  nnilisquet  ^U  tales,  reousr 
novis  in  exitium  Reipuhlicm  studeant. 

43.  Plane  confltebor,  quinam,  si  forte,  yere  de 
sterilitate  Ghristianorum  conqueri  possint  '^  Pri- 
mi  eruntleonneSyperductores,  aquarioli  ^^  (49),tum 
sicarii;  yenenarii,  magi,  item  harioli  (50),  haru- 
Bpioes»  mathematici.His  infruotuosos  esse  magnus 


fruotuB  est.  Et  tamen  quodcunqae  dispendium  est 
rei  vestr®  per  hano  seotam,oum  aliquo  utiqne  pr»< 
sidio  (51)  compensari  potest.  Quanti  habetis,  non 
dico  qui  jam  de  yobis  doBmonia  exculiant,  non  di- 
00  jam  qut  pro  496  vobis  quoque  yero  Oeo  pre- 
ces  sternanlj  quia  forte  non  creditis  '*,  sed  a  qui- 
buB  nihil  timere  possitiB. 

CAPUT  XLIV. 

Aroumbntum.  —  ReeogUandum  itaque  merUOf  auan- 
tum  respubiica  capiat  detrimentum  ex  ciae  tot 
hominumf  et  innocentium  et  bene  mmtorum  :  id 
patere  posse  ex  quotidianis  custodiarum  actis  et 
tlogiis;  neminem  iiiic  inier  tot  noeenies  mdlelicum 
simul  et  Christianum  inveniri, 

44.  At  enim  illud  detrimentum  reipublice,  tam 
p  grande  quam  verum,  nemo  circumspioit,  illam  in- 
Juriam  ciyitatis  nullus  expendit,  oum  totjusti  im- 
pendimur  (52),  cum  tot  innocentes  erogamur.  Ve- 
Btros  enim  Jam  oontestamur  actus,  qui  quotidie 
Jndicandis  oustodiis  prosidetis,  qui  sententiis  elo- 
gia  dispungitiB  (53).  Tot  *'  avobis  nooentes  variis 


VarisB  lectioneB. 

*  Cod»  Fuld,  et  Hav.  publioo ;  cxteri  :  yeotigalibus.  '  Cod,  Fuld,  compensatio  pro  caBterarum  ra- 
tionum  seouritate.  ^^  Sic  locum  auctarUate  codd,  restUuit  Heraidus;  olim  ieg.  Plane  coafitebor  qai  con- 
querentur.  Nam  si  qui  forte  —  po&eint  {al,  possunt,  al,  possent).  ^^  Cod,  Fuid,  harioli^  Lugd,  egarioli, 
cod,  Scriv,  moBoharioli.  **  Fv,  |quia  forte  non  creditis,  desunt  in  cod.  Puld,  deievitque  Rig,  in  ed,  sua, 
*^  Quot  cod.  Fuid. 

Gommentarias* 


nunquam  suppositam  manum  luoro.  »  Taxatque 
amicaa  avaritiam  Tibullus 

lUa  cava  pretium  flagitat  usque  manu.T 

Negabatque  Diogenes  apud  Laertium  :  AsTv  xoic 
5^tTpac  Iftl  touc  ^(Xou;  ixTe(vetv  9UYxixa(Jiuivo(< 
TOK  SoixtjXok.  i.  e.  «  Manus  ad  amicos  digitis  ez- 
tendi  debere  incurvatis.  »  Grapbice  vero  Jovem  ip- 
sum  et  deos  euos  ita  descripsit  Aristophanes  ubi 
negat  quidquam  dare  se  velle  Phidolu8,aut  in  me- 
dium  oonferre,cum  accipere  tantum  sil  consuetus. 
In  Goncionatricib.  : 

KolX  y&P  ol  6eo2, 
rv(&aei  8'  dmb  xiov  yetpa>v  xt  xal  i^^oLkyLVZia^tf 
*Ocav  yotp  eu^ciijjLtOa  fitWvai  xiYaOa, 
*E<rrr,xev  fcxTe(vovTa  tiJ^v  X^^^P'  ^itTfov, 
06y  (Si<  Ti  StiffovT*,  4XX'  (Juu)c  Tt  X7{<];eTai. 

i.  e.  «  Quippe  ita  et  dii  faciunt.  Quod  disci  potest 
yel  ex  manibus  simulacrorum:  nam  cum  precamur 
ut  bona  nobis  elargiantur,  stant  illa  porrigentes 
manum  supinam,  nonquasi  datura  quidquam,sed 
ut  accipiant.  »  Hav. 

(48)  Unius  specici  querela  compensata  pro  com' 
modo  c,  V,  Sensus  est  tantam  esse  fidem  Gbristia- 
norum  in  solvendis  illis  qus  justa  et  vectigalium 
publicorum  et  reipublicae  nomine  imponuntur, 
ut  exiguum  damnum  quod  templorum  vectigalia 
ab  illis  non  oultoribus suis  capiunt,facile  contemni 
debeat,  illis  ipsis  qui  de  hoc  Christianorum  crimino 
conqueruntur,  quotidic  multo  plurasacrilegia  com- 
mittentibus,oum  omnibus  modisvectigaliapublica 
defraudare  lucro  habent.  Fuld.  Godex  hic  legit 
<c  unius  speciei  querela  compensatio  pro  caetera- 
rom  rationura  securitate.  •  Voces  unius  speciei  in 
L.  B.  non  oomparent.  Hav. 

(49)  Aquarioti.  Lenonum  famuli  ex  Festo  dice- 
bantur  aquarii,  nomen  adepti  ab  aqua  petenda  ad 
balneum  necessaria.  Aquarioli  autem,  ut  adnotavit 


TurnebuB  Advers.  lib.  iv»  oap.  12,  per  dimioutio- 
nem  ad  contemptum,  tanquam  omnium  vilisBimi 
dicuntur.  Pam. 

(50)  Harioli.  Dicti  vel  a  fatis  et  fando,  qoasi  Fa- 
rioli,  vel  ab  halando.  Nam  halitu  solent  mortalem 
animam  exoludere  sive  exhalare,  ut  divinam  reci- 
piant,  unde  et  vocem,  ut  notat  Donatus  ad  Teren- 

p  tii  Phormionem,  ejnsmodi  dabant,  quas  est  OE,qui 

^  BOouB  exhalandi  vim  priestat.   Notabis  autem  io 

viris  hoc  esse  nomen  sive  hariolos  sive  fanaticos 

voces ;  in  feminis  autem  veratrices^  qood  divinandi 

scientia  vere  proflteantur.  Lag. 

(51)  Cum  aliquo  utique  prassidio.  Praesidium  hio 
signiucat  luorum,  bona,  peculium.  Auctor  Queroti 
qui  nonnullis  Plauti  editionibus  adjungi  solet : 
«  Ergone  manibus  meis  praesidium  paternum,  ot 
efiferrent  de  domo?  »  Ibid.  c  Fures  mihi  ao  prse- 
dones  cui  bono?  ut  si  quid  tibi  epei  aut  prcBidii 
est,  totum  conferant.  RursuB  :  «  Praosidium  abstu- 
listi,  et  cineres  abdidisti.  >  £t  apud  inferioris  »vi 
soriptores  passim.  Hav. 

(52|  Totjusti  impendimur,  Est  metaphora  sum- 
pta  ao  expensis  rei  domesticas.  Loquitur  sic  in  iib. 
ae  spectaculis  o.  19  :  «  Ut  tam  creduliter  impen- 
dantur.  »  Rursus  de  Idol.  c.  6  ;  «  Nec  anima  pecu- 
dis  impensa,sed  anima  tua.»Vitiose  in  editionibos 
Rigalt.Priorianis  typographi  posuerunt  impedimur 
D  Hav. 

(53)  Qui  sententiis  elogia  dispungiUs.  Vinctorum 
singulorum  nomina,  «Btas,  formajCrimen  (qo«  om- 
nia  eiogia  vocabantur)  Judicibus  in  tabelis  exarata 
ofTerebantur  :  quando  illi  pro  cujusaue  eloaio  p©- 
nam  ejus  temperabant.  Hinc  cum  aliquando  Caio 
Galigulae  oblata  custopiarum  eiogia  primum  in  isla 
serie  ultimumque  calvos  notassent.  stultus  ilw 
princeps  in  re  maxime  seria,  ubi  nulla  ^o'^^*,,."*' 
mis  poterat  esse  deliberatio,  jocatus  :  «  NuII>ob 
inspecto  elogio,  8tans,tantummodo  infra  portioum 
mediam  a  calvo  ad  oalvum  duci  imperavil.»8uelo- 
nius,  in  A^ita  ejus,  cap.  27.  Hav. 


56i 


APOLOGETIGUS  ADV.  OfiNTES. 


869 


criminum  elogiis  recenaentar  ;  quie  illic  licariusi  A  buo  titulo  ofreruntur,49T  quis  ex  illia  etiam  taliB, 
quis  manticuIariuB  {bi),  quis  sacrilegus  (55),  aut  qualea  tot  nocentcs  ?  De  vestris  semper  sstuat 
corruptor  (56),  aut  lavantium  predo  (57),  idem  carcer  (58),devestris8emper  metalla  8U8pirant(59) 
etiam  Ghristianas  adoribitur  ?  aut  oum  Ghristiani     de  vestris  semper  besti»  saginantur  (60),  de  ve- 

Gommentarius, 


(54)  Manticularius.  Yocis  si^nifioatio  ex  Pesto 
nota  est,  ut  significet  furem  qui  bulgas  scrutetur. 
Sed  etiam  Glosse  Lat,  Gr.  manticam  exponunt  in{- 

£xv.  Uade  monachi  illi  qui  pera  instructi  ambula- 
anty  appellabantur  manticulati,  Matthaaus  Paris. 
qai  vixit  anoo  1248  ;  «  Ut  peregrinaret  ille  mona- 
cnus  manticuiatus.  »  Hav. 

(55)  Sacrilegus.Qm  templorum  spoliat  ornamenta 
et  donaria,  unde  illa  custodiis  sepiebantur.  Supra, 
oap.  29.  Uav. 

(56)  Corruptor,  Quomodo  vox  hec  intelligi  de- 
beat  patet,  c.  47.  n  Lego  partem  sententi®  Atticae 
in  Socratem  :  Gorruptor  adolescentium  pronuntia- 
tnr.  »  Hav. 

(57)  Lavantium  prado. Quorum  ispe  mentio  apud 
vetares.  Plautus  Rudente,  Act.  ii.  scena  III, 
5i  : 

Qui  it  lavatum 
In  balneas,  ibi  cam  sedulo  laa  veBlimeQta  Benrat, 
Tamen  Burripiontur  :  quippe  qui  quem  illorum  ob- 

aervet  falsus  est  : 
For  facile,  quem  observet,  videt  :  costos^   qui  fur 

sit,  neseit. 

Apaleius  As.  aur.  lib.  ix.  «  Enim  vero  vos  bonae 
frugi  latrones  inter  furta  parva  atque  servilia,  ti- 
midicule  per  balneas  et  aniles  cellulat  reptantes 
Bcrutariam  facitis.  »  GatuIIus  epigr.  30  : 

O  furum  optime  balneariorum, 
Vibenni  pater,  et  ciaeBde  flli. 

DiogeneB  Gynicus  apud  Laertium  :  'i$(x>v  IfMtTio- 
xX4iCTi)v  iv  Ttj)  paX«ve((i),  'Eir'  iXeijxfxdTiov  fj  iir' 
oXXo  tfxdcTiov  ;  id  est :  «  Videns  vestimontorum  fu- 
rem  in  balneis,  Num,  inquit,  ad  unguentulum,  an 
vero  ad  aliud  vestimentum  ?  •  Noster  de  IdoL  c.  5: 
«  Credo  et  fures  balnearios  manibus  suis  vivere.  » 
et  De  fuga  in  Persec.  cap.  13  :  «  loter  tabernarioi 
et  lanios  et  fures  balnearum  et  aleones  et  lenones.» 
Glosa.  Fur  balnearius  paXavoxXiinT)^.  Et  huc  for- 
san  illnd  Aristopbanis  spectat  in  Ranis,  Act.  IV, 
8c.  II. 

xdix6fltc,  TivoL  Xa>ico8uT^7ai. 

i.  e.  «  Et  egressus  aliquem  vestitu  spoliare.  n 
Qnaniodo  apud  Petronium  induoitur«  Juvenis  na- 
dns,  qni  vestimenta  perdiderat. »  Pretiosioremque 
ornatum  depretiat  etiam  inde  Gbrysostomus  de 
Yirginilate^  quoniam  «  et  io  balneis  praiBto  sint  et 
in  tempHs  mulieres  qu®  illum  furentur.  «  Coge- 
bantnr  itaque  lautiores  secum  abducere  servutos, 
qni  servarent  vestes,  Martialis,  xii,  70  : 

Linteo  pro  Tariis  ferret  cum  vernula  nuper, 
Et  sopra  togalam  lusca  sederet  anus. 

Ovidina  lib.  ni  deArte  Amandi  versu  539  : 

Cam,  custode  foris  tunicam  servante  puellee, 
Gertent  furtivoft  balnea  multa  jocos. 

OaibuB  V0  misens,minu8  sedulo  si  custodientibuB 
aliquid  asae  ablatnm.  Hino  servus  ille  Petronia- 
nasy  eap.  30  :  u  DispoIiatuB  procubuit  anto  pedes, 
ei  rogare  ccepit  ut  se  poens  eriperemus  :  nec  ma- 
gnum  esse  pecoatum  suum  propter  quod  pericli- 
taretur.  Subducta  enim  vestimenta  sibi  dispensa- 
toria  in  balneo  vix  fuissent  x.  HS.  »  Ubi  adde  no- 
iam  Wouwerii.  Deponebantur  ho  vestes  in  apo«* 
dyierio,  fnrtomque  oapite  puniebator,  ut  constat 
ex  libriB  JGtorom.  Bationem  dat  Aristoteles  cujus 


locum,  quoniam  leviter  tantum  indicat  Juniu8,non 
gravabor  integrum  ascribere.  Is  in  Poblem.  se- 
ctione  29.  num.  14,  in  hunc  modum  disserit.  Aio^ 
xi  'jioTe  iav  \kiw  Ti<  2x  paXave(ou  xXi^^,  eto.  i.  e. 
«  Cur  qui  ex  balneis  furatus  est,  aut  ex  palaostraj 
aut  ex  foro,  aut  aliquo  ejusmodi  loco,  morte  mul- 
ctatur  :  qui  autem  ex  domo  privata,  furti  pretium 
dupium  persolvit  ?  »  Et  respondet :  '^H  6t(  iv  [xlv 
TaT^  oix{ai<  tpuXd^ai,  etc*  i.  e.  «  An  quia  in  domi- 
bus  rem  custodire  melius  possumus  ?  Nam  et  pa- 
ries  firmus  et  clavis  est,  et  familiaribus  res  dome- 
sticffi  curae  omnibus  sunt,  ut  tuto  serventur.  At  in 
B  balaeis,  csterisque  publicis  locis  facilis  cuique 
facinoris  perpetratio  est ;  nil  enim  ad  costodien- 
dum  satis,  qui  sua  posuerit,  babet  preter  oculos. 
Itaqoe  facultas  datur  furandi,  etiam  si  aspectum 
paniisper  devertit.  Quam  ob  rem  legislator,  ratus 
sua  ipsoB  custodire  satis  non  posse,  legem 
adhibuit  minitantem  acerrime,  vitam  futuram 
nemini,  qui  furtum  publicis  locis  commiserit.  » 
Pergit  demde  :  "Exi  8e  elc  [xev  ttjv  olx(av,  etc.  i. 
e.  «  Item  in  domo  penes  dominum  ipsum  est, 
quem  velit  recioere,  et  cui  minus  credat,  oavere. 
At  ei  qui  in  balneis  quidquam  posuit»  prohibere 
neminem  licet  nec  ingredi,  nec  mgressum  vestem 
8uam  ibi  deponere,  unde  subrepturus  sit,  sed 
prout  libitum  est,  eodem  in  loco  subrepturi  et 
amissuri  amicula  promiscue  jacent.  »  Unde  recte 
concludi  gravissimam  esse  posnam  debere  quQ 
manus  furaces  iilo  in  loco  coerceat.  Hav. 

(58)  Semper  xstuat  carcer.  Ex  nostro  Minucius 
n  p.  40  :  «  Drnique  de  vestro  numero  semper  carcer 

exffistuat.  »  Tertull.  Ad  Mart.  cap.  1  :  «  Domus 
quidem  diaboli  est  et  carcer,  in  oua  familiam 
suam  continet.  »  Et  ibidem  c.  2,  dicit  exspirat, 
quod  hic  xstuat  :  «  Triste  illic  exspirat,  Bcd  vos 
odor  estis  suavitatis.  «  Nota  hic  electa  in  singulis 
verba  et  summam  auctoris  curam.  Hav. 

(59)  Metalla  suspirant.  Admodum  proprio  loqui- 
tur.  Gravis  enim  iste  labor,  et  ubi  pree  iassitu- 
dine  crebra  ducuntur  suspiria.  Desoribitur  poena 
ista  a  Plauto,  Pxnul.  IV,  ii,  8  ;  Capliv.  III,  v,  65, 
et  praBsertim  V,  iv,  1  : 

Vidi  ego  multa  Bspe  picta,  qn®  Acherunli  flerent 
Cruclamenta  ;  verum  enimyero  nuila  adieque  est 

Acheruns, 
Atque  ubi  ego  fui  in  lapidicinia.  IUic  ibl  demum  est 

locas 
Ubi  labore  lassitndo  omni  *Bt  exigunda  ex  corpore. 

Bt  sio  agricolas    duro  labore    fatigatos    etiam 
D  suspirare  faojt  Lucretius,  cujus  sunt  versus  .lib. 
II,  1163. 

Jamque  caput  qaasaans  grandis  suspirat  arator 
Crebrius  incajBum  mignum  cecidiBse  iaborem.  Hav. 

(60)  Beslix  saginantur.  Pro  semf>er  Fuld.  habet 
etiam  prave.  Loqoitur  de  illis  qui  ob  deliota  be- 
stiis  vel  objiciebantur,  vel  cum  ulis  pugnare  jube- 
bantur.  Insignis  crudelitas  Galiguls  et  inhumani* 
tas  notatur  a  Suetonio  lib.  tv,  o.  27  :  c  Gum  ad 
saginam  ferarum  muneri  praBparatarum  carius 
pecudee  compararentur,  ex  noxiie  laniandos  adno- 
tavit.  »  Sed  Ghristiani  etiam  ad  metalla  damnati, 
bestiis  objecti.  Respondeo,  non  semper,  habue- 
runt  enim  BaepiuB  paoem  eub  imperatoribue.  Non 
eo  elo^o,  etiam  objeotii  quo  eicarii,  manticolarii 
et  simileB.  Hav. 


563 


TERTULLUNI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOOETIGA. 


664 


Btris  semper munerarii  noxioram  greges  pa9cunt(61}.  A 
Nemo  illic  Ghristianus,  niai  boo  tantum  ^^,  aut  si 
et  aliud  jam  non  Christianus  (62). 

CAPUT  XLV. 

ARaonENTUM.  —  Quorum  quidem  innocentia,  non  ex 
Umare  hominiSt  498  sed  ex  revtrentia  Dei  prove^ 
nire^  cujus  diciatione  perfectissimas  leges  nactiy 
didicerint  omni  malo^vel  a  prima  origine^occurrere 
sanctos  se  inviolatos  Deo  judici  reservantes. 

45.  Nos  ergo  soli  innooentes.  Quid  mirum,  si 
necesse  est?  Enimvero  necesse  est.  Innocentiam 
a  Deo  edoctiy  et  perfecte  eam  novimus  ut  a  per- 
fecto  magistro  revelatam»  et  tideliter  custodimus, 
ut  ab  incontemptibiii499<iispeotoremandatam^\ 
Vobis  autem  humanaaBstimatio  ^*  innooentiam  tra- 
didit,  humana  item  dominatio  inperavit ;  inde  nec 
plenae  nec  adeo  timendse  estis  disciplina  ad  inno-  ^ 
centi68  veritatem.  Quanta  esl  prudentia  hominis 


ad  demonstrandum  quid  vere  bonum  *''?  quanta 
auctoritas  ad  exigendum  ?  tam  illa  falli  facilie, 
quam  ista  contemni.  Atque  adeo  quid  plenius  di- 
ctum  est :  non  occides,  an  vero  :  ne  irascaris  qni- 
dem?  Quid  perfectius  prohibere  adulterium,  an 
etiam  ab  oculorum  solitaria  concupiscentia  arcere? 
Quid  eruditius  (63)  de  maleficio,  an  de  malelo- 
quio  interdioere  ?  Quid  instruotius,  injuriam  Don 
permittere,  ac  nec  vicem  injuries  (64)  sinere?  dam 
tamen  sciatis  ipsas  quoque  ieges  vestras,  que  vi- 
dentur,  ad  innocentiam  pergere,  de  divina  iege  ut 
antiquiore  formam  *'  mutuatas.Diximusjamde  Mo- 
sis  aetate.  Sed  quanta  auctoritas  legum  humaoa- 
rum,  cum  illas  et  '*  evadere  homini  contingat,  et 
plerumque  in  admissis  delitescere  ^.  et  aliquaodo 
contemnere  ez  voluntate  '*  vel  necessitate  delin- 
quendi  (65),  recogitata  etiam  *'  brevitate  suppiicii 
cujuslibet,  non  tamen  uitra  mortem  remansuri? 


Varise  lectioues. 

^^  Nisi  plane  tantum  Ghristianus,  Fran,  Paris,  "  Ua  eod.  Agob.^  Pam.,  Jun.,  Rig.,  Eav^  Sed  cod.Fuld, 
ab  intemptibili  Deo  doctore  prfficeptam  Barrasus  :  ab  incomptibili  dispensatore  mandatam.  Aldus  :  Ut  ab 
inconceptibili  dispensatore  mandatum./{/iu;n.e<  ^f^rald. :  Abincontemptibiii  dispensatore  mandaiam.^^Cod. 
Fuld.  humana  doctrina ;  in  sq.  Rhen.  et  Ald.  hum.  damnatio.  ^^  Tentare.  p.  h.  a.  d.  qui  vere  bonum 
Fran.  Paris,  ^*  Antiquiore  ferme.  Ald,  ut  aotiquiore  forma  Rhenan.  ut  antiquioris  forme  Fran.  ut  an- 
tiquiores  formas  Ms.  Lugd.  '*  Illas  etsi  Fran.  illas  etiam  Jun.  ^^  Delitesceret  Froa.  delitescenti  Seml. 
'*  Involonlate  Seml.    ^  Pro  addit  Seml. 

Gommentarias. 


(61 )  De  vestris  semper  munerani  noxiorum  greges 
pascunt.  De  vestris^  quos  supra  dixit  saorilegos. 
Hinc  Quintiiianus,  in  Qlrdiatore  :  «  Morabar  inter 
sacrilegos,  incendiarios,  et  qua  gladiatoribus  una 
lauB  est,  homicidas.  »  Dixit  areges^  quoniam  de- 
mentia  editorum  aiiquando  aiiquod  millia  parium 
producebat.  Huic  loco  iliustrando  maxime  inser- 
viunt  illa  Plutarchi  in  Crasso,  ubi  Spartarum 
gladiatorem,  qui  gravissimum  illud  belium  Roma- 
nis  excitavit,  cum  sociio  elTregisse  ludum  Lentuli 
narrat.Verba  ejus  sunt^AevTuXou  tiv^c  Baxiaxou  llo- 
vofjLax.^uc  iv  Kairu^  xpe^ovxoc,  elo.  i.  e.  «  Lentulus 
quidam,  cogDomento  fiatiatus,  magnam  gladiato- 
rum  familiam  GapuaB  nutriebat,  quorum  maxima 
pars  ex  Galatia  et  Thracia  erant  oriundi,  non  ob 
aiiquod  perpetratum  ab  ipsis  scelus,  sed  tantum 
propter  emptoris  impietatem  necessario  gladiato- 
riam  exercere  coacti.  Ha?. 

(62)  Jam  non  Christianus.  8ic  Ald.  et  Fuld.  et 
Agobard.  Riffaltiusque.  Alii  transponunt  nonjam, 
Infra  cap.  4d  :  «  Sed  dicet  aliquis.etiam  de  nostris 
excedere  quosdam  a  regula  disciplinffi  :  desinunt 
tum  Ghristiani  haberi  penes  nos.  •  Minucius,  p. 
40  :  «  Chrietianus  ibi  nullus,  nisi  aut  reus  suffi 
reIigionis,aut  profugus.»  Scribi  dobet  per  hyphen, 
ut  cap.  2  :  «  Iterum  Ghristianus.  Quomodo  etiam 
tantum  Ghristianus.  »  Hav. 

(63)  Quid  erudilius  f  Non  satis  ille  erudiiur  ad 
yirlutem,  oui  tantum  interdicitur  maleficium,  nisi 
interdicatur  maleloquium.  Clarius  :  Rudis  adhuo 
in  virtute  eril.  qui  tantum  abstinet  a  malefieio  : 
nam  debet  etiam  a  maleloquio.  Simiiiter  expende 
sequentia  :  ut  quis  instructus  sit  in  virtute,  non 
Bolum  ei  abstinendum  est  ab  injuria,  sed  ab  um- 
bra  quidem  injurin,  et  ab  re  omni  que  habeat  vi- 
cissitudinem  in^uriffi.  Lac. 

(64)  Au  nec  vicem  injurissr.  Hoc  esty  injuriam  non 
interre,  sed  nec  referre.  Sic  libro  adversus  Mar" 
cionemt  u  '  «  Vicem  prohibet  Deus ;  et  iib.  iv  : 
<c  Ghristus  etiam  vicem  injuriffi  cohibet.  »  Bic. 
—  «  Vicem  injuriffi  sinere.  »  JSlegantissime  loqui- 


xanas. 

tur  ita  pro  injuriam  rependere.Virgiliu8,ji  jEneid. 
versu  432  : 

Tcstor,  in  occatii  vestrOi  nec  tela  nec  ullas 
Vitayisee  vices  Danaum. 

ubi  nugatur  Servius,  Vices  enim  qiia  se  non  vita- 
visse  jurat,  non  sunt  pugnandi  vicissitudines,  ut 
ipse  expiicat,  eed  vuinera  el  Cffides,  quas  sicut 
ipse  Danais  inflixerat  ita,  si  fata  fuissent  ut  cade- 
rot,  ipse  etiam  perpeti  pugnando  non  recusaverat. 

p  Hav. 

^  (65)  Contemnere  ex  involuntate  vel  necessilats 
delinquendi.  Ego  Rigaltium  sequor  et  explico  bu- 
manarum  iegum  prffi  divinis  nullam  esse  aa- 
ctoritatem,  quod  tripliciter  ostenditur  ;  primo, 
quia  pGenam  sspe  datur  evadere ;  secundo,  quia 
iex  sffipe  illuin  non  videt,  adeoque  scelus  ejus  in 
abdito  est ;  tertio,  quia  contemnitur  aliquando 
vis  iUarum,  dum  prffitexitur  peccatum  involunta- 
rium  ei  ad  ^uod  vi  et  necessitate  sunt  coacti. 
Quod  in  divinis  longe  aliter  se  habet.  Et  hisce 
jam  quarto  adde  supplicii  brevitatem  mortemque 
adeo  timendam,  cum  in  divinis  se  in  immeosam 
ffivum  pcBna  extendat.Adde  Rigaltium,qui  illustrat 
exemplis.  Hav. 

Ex  involuntate  vel  necessitate  delinquenti.  Invo- 
luntate,  hoc  est  casu.GuJus  delicti  exemplam  pro- 
ponit  Marcianus  1.  xi  de  Pamis  :  cum  in  venaado 
tehim  in  feram  missum,  hominem  interfecit;  no- 
cessitate,  cum  aliter  vitam  suam  tueri  non  posset. 

D  Fingamus  igitur  Sempronium  in  venando  tehip 
in  feram  misisse  :  eo  telo,  non  feram,  sed  inimi- 
cum  forte  transeuntem  interfecisse.Gaudebit  Sem- 
pronius  de  prospero  sibi  errore,  qood  eo  casa 
vitam  inimico  suo  ademerit  impune.  Sed  impaoe 
quidem,  apud  Gaesarem,  non  apud  Ghristum.  Et- 
enim  ictum,  initio  ao  destinatione  involuntarium, 
acceptatione  aut  ratihabitione  sua  voluntariom 
tecit.  Idem  erit  dicendum,8iTitiu8  fiariosum,ouju8 
ante  furorem  testamento  hsBres  scriptus  fberat, 
irruentem  in  se,  oum  aliter  vitma  saam  tueri  non 


565 


APOLOQETICUS  ADV.  GBNTES. 


566 


sic  500  el  Epicarua  (66)  omnem  oruoiatum  dolo-  A  s^rum  et  501  quibuB  modiB  probare  poBiimuaita 


remque  depretiat(67),modicum  quidem  contempti- 
biiem  pronuntiando,magnum  veronondiuturnum. 
Enimvero  nos  qui  aub  Deo  omnium  Bpecuiatore 
di8pangimur,quique  eternam  ab  eo  poBnam  provi- 
demus,  merito  soli  innocenti»  ocoarrimuB,  et  pro 
scientiffi  plenitudine,et  pro  latebrarum  diffiouitate, 
et  pro  magnitudioe  cruciatu8,non  diuturni,  verum 
Bempiterni,  eum  timentes,  quem  timere  debebit  et 
ipse  qai  timentea  Judicat,  Deum,non  proconsulem 
timentes. 

CAPDT  XLVI. 

ARoaMBifTUM.—  Occurril  porro  illis,  qui  non  de  Deo 

Christtanos  sapere.sed  ut  phUosophix  genus,  fidem 

et  spem  illorum  xstiment,  paria  in  utritq^e  virtU" 

tum  genera  ponderantes  :  quibus  ostendit^^uantum 


esse,  sicut  o&tendimus,  et  fide  scilicet  et  antiqui- 
tate  divinarum  Litterarum,  item  ex  confessione 
apiritualium  '*  potestatum.  Quia  nos  *'  revinoere 
audebit,  non  arte  verborum,sed  eadem  forma,  qua 
probationem  constituimuB  de  veritate  ^  ?  Sed  dam 
unicuique  manifestatur  veritas  nostra,  interim  in- 
oredulitas,  dum  de  bono  secte  hujus  obducitury 
quod  uBui  jam  ^  et  de  commercio  innotuit,  non 
utique  divinum  negotiumexistimatysed  magis  phi- 
losophiffi  genus.  Eadem,  inquit,  et  philosopbi  mo- 
nent  et  proQtentur :  innocentiam,  Justitiam,  pa- 
tientiam,  sobrietatem,  pudicitlam.  Gur50^  ergo 
quibus  comparamur  de  disciplina,  proinde  iilia 
non  ada^quamur  ad  licentiam  impunitatemque  dis- 


subsidat,  dum  itli  inveniantur  verOatis  ignari  et      *"^     *^  ofQcia,  que  nos  non  obeuntes  periciita- 


omnium  scelerum  rei,  hi  Deum  intelligunt,  et  ab 
omni  matitia,  vet  ipsis  stupentibus  tnimicw,  quam 
tongiuime  sint  remoti. 

46.  GoDBtitimuB,  ut  opinor  (68),  adversus  om- 
nium  crirainum  intentionem",qufflChrlBtianorum 
Bangainem  flagitat.  Ostendimus  totum  atatum  no- 


mur?  Quis  enim  phiiosophum  eacrificare,  aat 
dejerare,  aut  iucernas  meridie  vanas  (69)  prosti- 
tuere  '*  compellit  ?  Quin  imo  et  deos  vestros  des« 
truunt  (70},  et  Buperstitiones  vestras  commenta- 
riis  quoque  accusant,  laudantibus  vobis.  Pierique 
etiam  in  principes  iatrant(71]8ustiaentibaB  vobis. 


VarisB  lectiones. 


Intentationem  SemL  >*  Spiritalium  Rig.  «  Exsistat  qui  nos  Cod.  Fuld.  Haverc.  »  Cod.  Fuld.  et 
nav.  :  Exsifltat  qui  nos  revinoere  audebit;  non  de  veritate  audebit  reniti,  guam  scripturam  et  Rig.vro^ 
bavit  ejectavoce  exsisUt.  In  sqq.  delevit  idem  w.  dum  u.  m.  v.  noatra.  ^  Usu  jam  Rig.  «•  Cod.  Futd. 
non  promde  adaBquamur  diligentia  et  immunitate  disciplinaB?  vel  cur  et  illud  pares  noatri  non  argen- 
tur,  etc.     "  Proferre  Fran.  Paris. 

CommeDtariuB. 


poBset.iaterfecit.  Gaudebit  in  sinu  suo  quod  testa- 
tori  matandffi  non  intervalla  diiucida  voluntatis  ^ 
facultatem  sustulerit,eoque  gaudio  apud  Christum  C 
yolens  occidit,  quem  nolens  et  neoesBitate  coactus 
iQterfeoisse  videtur  apud  Gffisarem,  cognitione 
Cnristi  potentiore  ac  perfectiore  multo  quam  G«- 
aaris.  Rig. 

(66)  Sm:  et  Epieurus.  Gujus  sententiam  luoulen- 
tiBsimis  versibas  describenB  Lucretius  errorem 
e^os  magnitudine  ingeniisuiadauxit  et  multiplica- 
vit,  prseertim,  lib.  iii,  qui  oaute  et  prffimunito 
pectore  esi  legendus.  Ibi : 

Scire  iicet  nobis  nihil  esse  in  morte  tlinendum, 
Nec  miseram  fleri,  qui  nou  eet,  posse,  oeque  hilum 
DiireiTe,  an  nnllo  fuerit  Jam  tempore  natus, 
Mortalem  vilam  mors  qui  immortalis  ademit.  Hav. 

(67)  Crueiatum  dotoremque  depretiat.  Vox  ista 
auream  latinitatem  non  sapit ;  videtur  ex  usu  et 
more  Tertulliani  uBurpala,hac  utitur  adhuc  lib.  iv 
adv.  Marcionem.  Usi  sunt  etiam  Sidoniua  Apolli-  t\ 
nans  in  Burgo, «  DepretiaU  suas  turpant  pigmen-  " 
U  figuraB,  tltem  epist.  iO,  lib.  ii;  et  SymmachuB, 
epuL  41,  lib.  viii,  Le  Pr. 

(68)  Constitimus,  ut  opinor.  Arte  militari  deduc- 

turn,  ubi  flrmiter  stantes,  locum  quem  ceperani 

tnebantur.  Sic  supra  cap.  4,  notevimus  Nostrum 

Bapius  uti  formulis  inde  desuraptis,  ibique  hujus 

jerbi  asum  docuimus,  Barr.  et  ms.  L.  B.  Consti- 

wtmui.Non  probo.  8ed  cum  Fuld.et  reliquis  scribo 

c&Mtitimus.  Affino  est  illud  de  Spectac.  oap.  13  : 

■  8ati8,opinor,impIevimuB  ordinem,quos  et  quibus 
modis.  m  etc.  Hav. 

(69)  Lueemas  meridie  uawa^.Respicit  ad  ijlud  quod 
flixil  oap.  35  :  «  Neo  lucernis  diem  infringimus,  » 
ne  qois  Diogenis  factum  innui  putet,  de  quo  adv. 
Marc.  lib.  I,  c.  1  :  ^  Nam  illa  canicula  Diogones 


hominem  invenire  capiebat,lacernam  meridie  cir- 
cumferens.  •  Hav. 

(70)  Deos  vestros  palum  destruunt.  Quod  cum  in 
omnibus  opusculis  intendat  Lucianus,  tum  pra- 
sertim  in  Jove  Tragosdo.  Ast  iilic  totus  ex  irrisione 
factus.  Quid  veteres  philosophi  ?  De  Speusippo,  in 
lib.  de  Nat.  deorumj  i,Cicero  :  «Gensuitvim  quam- 
dam  eBse,qua  omnia  regantur,  eamque  animalem, 
volens  eveliere  ex  animis  cognitionem  deorum.  » 
Aed  quid  ipse  Gicero,  de  diis  suis  cenBuerit  optime 
patel  ex  oensore  ejus  Lactantio.  Is  lib.  u  Div.  Inst. 
C.3  :  «  Intelligebat  Cicero  falsa  esse,  qu»  homines 
adorarent.  Nam  cum  multa  dixisset,  qu»  ad  ever- 
sionera  religionum  valerent,  aittamen,non  eBse  illa 
vulgo  disputanda,  ne  suscepUs  publice  religiones 
disputatio  talis  exstinguat.  »  Hav. 

(71)  In  vrincipes  latrant.  Quod  gloriosum  sibi 
inprimis  Cynioi  puUbant.  Transeuntom  Neronem 
clara  voce  corripuit  Isidoras  Gynicus,  «  Quod,  ut 
narrat  Sueton.  Iib.  vi,  Nauplii  mala  bene  cantiU- 
ret,  Bua  bona  male  disponeret.»  CalHsthenem  iibe- 
r»  nimis  linguffi  fati  sui  olim  admonuerat  AristoU- 
les  apud  Laertium  : 

'Qxufxopoc  Si{  {Jioi  x4xoc  Ivveai,  oV  diY^P*^^^^* 
i.  e.  «  Quaiia  mi  loqueris,  vereor  sis,  nate,  supera- 
tes.»  Nec  Anaxarcho  impune  cessit  asper  spirituSy 
qui  egregio  convivio  ab  Alexandro  exceptus  et  da 
ccena  interrogatus,  respondisse  fertur  :  Uavxa 
TcoXuTtXtbc,  £Skc  Se  Xoiicov  xc^paXi^v  aaxpaicou  xiv^c 
irapaxiOewOai.  *Airoj5pt7rua)v  npic  't^v  Nixoxpiovta. 
i.  e.  «  Magnifice  cuncta.Verum  oportere  jam  capui 
satrapffi  cujusdam  apponi.Nicocreontem  intuens.  » 
Horum  omnium  princeps  facile  Diogenes  qui  ty- 
ranno  consulenti  e  cujusmodi  ere  sUtuam  fundi 
prae8taret,aueas  eet  respondere  :  «  Quo  Harmodius 
et  Aristogiton  fusi  sunt.»  Erantvero  hitvrannicido 
et  ob  id  sUtuiB  decorati.  Canieula  appellatur  inde 


867 


TBRTDLLIANI  OPBRUM  PARS  I.  --  SBRIBS  h  APOLOGETICA. 


568 


et  faciliuB  Btatuis  et  salariis  ^  (72)  remunerantur, 
quam  ad  beBliaa  pronuntiantur.  Sed  merito  ;  phi- 
losoplii  enim  non  Ghristiani  50S  cognominantur. 
Nomen  hoc  philosophorum  demonia  non  fugat. 
Qoidni^  oum  seoundum  deos  philosophi  dsBmonas 


j^  deputent  '<  ?  Socratis  voz  est :  si  dflBmonium  per- 
mittat.  Idem  et  cum  aliquid  de  veritate  sapiebat, 
deos  negans,  iEsculapio  tamen  gallinaoeum  pro* 
seoari  Jam  in  fine  jubebat  (73)  oredo  ob  honorem 
patris  eJuBy  quia  Sooratem  Apollo  BapientiBBimum 


Yariee  lectioneB. 


^  Salutariis  Francq.    '*  Deputant  Franeq, 


GommentariuB. 


a  Tertuil.  lib.  adv.  Marcionem^  c.  1.  Gujus  ad  Ale- 
xandrum  dictum  quasi  liberum  admirabantur  non- 
nulli,  merilo  autem  alii  derident  et  carpit  Ghryso- 
stomus,  in  lib.  adv,  Gentes^%Q\x  de  8.  Babyla.Verba 
Bunt :  DiceSy  magnam  vero  philosophus  orationis 
libertatem  apud  regem  pra^  se  tulit.videamuBergo 
qufle  sit  egregia  illa  libertaB,  num  etiam  ea  doTii 
prostigiis  vanior  sit.  Quienam  igitur  illa  ?  Protici- 
Bcenti  cum  exercitu  adversus  Persas  Macedoni, 
eidemque  philosophum  magna  instantia  hortanti, 
diceret  ai  qua  re  indigeret :  NuUa,  ille  inquit, 
nisi  quod  regem  rogavit,  sibi  a  sole  ne  obstaret, 
aeciderat  enim  tum  Jam  ut  phiiosophus  a  solis 
radiis  oalefleret.  »  Itaque  sio  in  hanc  stultitiam 
invehitur  :«  Hic  non  vos  ipsos  pudore  sufTundetis? 
Non  oouloB  frontemque  oontegetis  ?  Non  hinc  faces- 
sentes  terra  vos  obruetis,  ob  ea  ipsa  vobis'  placen- 
tCB,  ob  qus  pudore  suffundi  oportebat?  Quanto 
enim  prrastiterat,  veste  aliqua  sumpta,eaque  cras- 
siuBcula  ad  opus  aliquod  se  traducere,  neque  non 
a  rege  quidpiam,  quod  usui  foret  petere,  quam 
lacero  indutum  paliio  sedentem  ad  solis  radioa 
calefieri,parvorum  laotentiumque  puerorum  more, 
quos  nutrices  iotos,  atque  inunctos  ibi  collocant, 
ubi  tum  philosophue  idem  sedebat,  infelicis  ani- 
culffi  ^atiam  flagitans.»  Quo  spectat  sapiens  Elihu 
oonsilium  apud  Jobum  xzxiv,i8  :  Regi  quisdiceret, 
Vis  Belial  es,principibusque  Estis  impii  ?  Scilicet,  oh 
hoXXtJc  xfj^  icpaYfxaxe(ac  SeT  Tpi6tt>vtov,  etc,  id  est : 
«  Haud  enim  magni  est  negotii,  tritam  vestem  in- 
duere,  et  peram  collo  suspendere,  et  baculum  in 
manu  habere,  et  vociferari,  imo  potius  rudere  aut 
latrare  omnibusque  maledicere,  •  ut  ait  Lucianus 
in  Pugiiivis;  qui  ibidem  aliquanto  post  ne  iisdem 
canibus  :  01  t6  fjilv  ^pi^jifxov,  etc. ;  id  est  :  «  Quod 
vero  in  canibus  natura  optimum  est,  veluti  cus- 
todia,  aut  heri  amor,  aut  memoria,  id  ne^uaquam 
imitantur ;  sed  latratu,  gulae,  rapinie  libidinibus, 
adulationi  blandimentiB  et  mensis  diligentem 
operam  dant.  »  Quibus  ibidem  Homericum  illud 
irapu)$eT  :  HsB  enim  leges  in  quas  jurant.  Idem 
Lucian.  in  Vitarum  auctione  :  'A  Se  fxdXioxa  SeT 
TcpooeTvai,  xauri  loxiv,  etc.  «  HaBC  vero  ante  omnia 
tioi  adesse  necesse  est ;  impudentem  te  esse  opor- 
tet  et  audacem,et  omnibus  sine  delectu,  tam  regi- 
bus  quam  privatis  maledicere,  ita  enim  fiet  ut 
omnes  in  te  oculos  conjiciant,  teque  fortem  esse 
existiment.Barbara  quoaue  vox,et  absonus  sonitns 
tibi  sit,  quique  canino  plane  similis  exsistat.»  Vide 
qu»  ibi  sequuntur.  Hav. 

(72)  Statuis  et  satariis,  Ita  iegunt  Aldus,  Rhen. 
Herald.  Junius.  God.  Agob.  La  Cerda  et  Rigaltius. 
Quse  guidem  salaria  lauta  fuerunt  satis,  ut  potest 
colligi  ex  Luclano,  Is  in  Eunucho  :  £uvx&xaxxai 
fxlvy  S>  IldifLcptXc,  (bc  oToOa,  ix  paaiXicoc  fxiffOocpopd 
xtc,  etc.  Qu8B  Latioe  ita  sonani  :  «  Scis,  Pamptiile, 
8alBrium,id^ue  neutiquam  exiguum,ab  imperatore 
fuisse  constilutam  singulis  philouophorum  generi- 
bus ;  puta  Stoiois,  Piatonicis,  Epicureis,  cumque 
his  etiam  Peripateticis ;  ita  ut  unicuique  sectse 
praemium  essel  asquale.  Gsterum  demortuo  ex  bisce 
quopiam,  alius  aliquis  in  ejus  locum  subrogandus 
est,  qui  sit  optimatum  calculis  probatus.  Porro 
prosmium  illud,  neque  leve  erat  quidpiam,  ut  ait 
poeta^  nec  Indiorum,  verum  Bingulos  in  annoB  de» 


cies  mille  nummum,  quos  aceipiunt  nti  doceant 
juventutem.  »  Ibidem  aliquando  post :  Kai  irpi- 
^ovxa  xaTc  fxup(aic,  oc  ^pif^  mpo^  paai-Ai(i»c  iirooi- 
pccrSaif  i.  e.  «  neque  indignus  videatur  decem  iilis 
drachmarum  millibus,  qu69  forent  ab  imperatore 
capienda.  »  Ms.  vero  L.  Bat.  solariis^  quod  lam 
olim  in  mentem  venisse  Lipsio  testaturlJiBiGerdaet 
explicat  de  vectigalibus,  pro  «dibus  in  solo  reip. 
structis.  Quomodo  repetiiur  apud  Eunapium  Sar- 
B  dianum  ille  in  Proxresio  Julianus  imperator  doo- 
tis  hominibuB  agros  tributarios  et  vectigales  adja- 
dicasse,  ut  immunes  essent  onerum  'Efxhpci  (uv, 
inquit,  Yckp  6  Ba9iXc6c  xtJv  xoTe  'EXXijffiv  tU  tov 
;p6pov,  6ir(Dc  paptivoivxd.  Sed  quomodo  pbilosophi 

gossunt  dici  Bolariis  remunerari,  id  est  vecti^ali- 
us  seu  loci  tributo,  cum  iiberantur  a  necessitate 
Bolvendi  ?  id  enim  innuere  La  Gerdam  puto.  Ex- 
plico  itaque  solaria  de  apriois  iiliB  iocis  ubi  ditio- 
res  se  calefaciebant  et  uncti  siccabant  in  sole  ;  illa 
signis  ornabant,itaque  recte  statuis  Jungit  solaria. 
Possis  etiam  legere  larariis,  Gapitoiinus  in  Anton. 
PhiloB  :  «  Tantum  autem  honoris  magistris  Bttis 
detulit,  ut  ima^ines  eorum  aureas  in  larario  habe- 
rel.  »  Lampridius  de  Alexandro  Severo  :  «  In  lara- 
rio  suo,  in  quo  et  divos  principes,  sed  optimos 
electos,  et  animas  sanctiores,  in  queis  et  ApoUo- 
nium,et  quantumscriptor  suorum  temporum  dicit, 
Christum,  Abraham,  et  Orpheum,  et  hujusmodi 

G  deoa  babebat,  et  majorum  efQgies.  »  Erat  soilicet 
duplex  lararium  viris  principibus ;  primum.in  qao 
divi ;  secundum,  in  quo  viri  docti  et  magni.  Idem 
scriptor  et  ibidem  paulo  post :  «  Virgilium  autem 
Platonem  poetarum  vocabat,  ejusque  imaginem 
cum  Giceronis  simulacro,  in  secundo  larario  ba- 
buit,ubi  et  Achillis  el  magnorum  virorum.Alexap- 
drum  vero  Magnum  inter  divos  et  optimos  in 
larario  mfljore  consecravit. »  Vopiscus  in  Floriano 
inter  omnia  qu»  Taciti  mortem  prsceBserunt :« In 
larario  dii  omnes  seu  terrs  motu,  seu  caflu  aliqno 
conoiderunt.  »  Pamelius  legit  saluiariis,  cui  ascri- 
psit  Scaliger  diffiia<mx6v.  Noster  infra  c.  ult. :  «  Bt 
tamen  illis  omnibus  et  statuas  defunditis  et  imagi- 
nes  inscribitis,  et  titulos  inciditis.  » 

(73)  JEsculapio  tamen  gallinaceum  prosecari  jatn 
tn  fine  jubebat.  An  docere  nos  hoo  voluit  gemma 
ista  quam  protulit  magister  meus  Jacobus  Grono- 
vius  tom.  II  DadytMortseamSi  229,  ubi  senex,  ipse 

])  forsan  Socrates,  nam  frons  calva  satis  est,  super 
aram  immolat  gallinaceum?  Adde  Thetaurum  Palal. 
202.  Etiam  frequenter  in  Abraxis  in  GhifQetio  col- 
latis  et  a  Gronovio  Gorlsanis  gemmis  insertis  gal- 
linacei  aliquid  cum  Socratica  facie  invenitur.  Gon- 
fer  tom.  11,  num.  316,  317.  Apparet  apud  Chou- 
lium  singulari  ornatu  iEscuiapius,  ubi  preter 
serpentem  baculo  involutum,  conspiciendus  veoit 
deus  corona  radiata,  ut  Apollinis  hlius ;  icuncula 
quam  sinistra  tenet,  filia  Hygieia  est,  sicut  gallus 
ad  pedes  mirifice  cum  GorlsBano  schemate  Teriul- 
liani  nostri  locum  illustrat. 

—  Jam  in  fine  jubebat,  Narrat  Plato,  in  Phsdonit 
in  fine,  de  Socrate,  epoto  Jam  veneno,  illa  • 
Kai  ixxaXud;difXEvoc,  ivexaXuitxo  y«P»  ^^'^•^  *,  ^  r^ 
xeXeuxaTov  e^O^v^axo  •  &  Kp(xo>v,  t^'')*  "^^  *A«Xj 
ir((|>  6(pc(Xo[uv  oXcxxpu^va  *  dXX3t   dicoooxt^  xal  {i^ 

d{uXi$<rate'  i.  e.  b  Bt  Jam  obvolntUB,  capot  enim 


569 


AP0L0GETICU8  ADV.  QENTES- 


570 


504  omnium  ceoinit.  0  Apollinem  inoonsidera-  A  clit ;  qui  autem  aduUerat  et  alTectat,  hoc  mazime 
tum  I  sapientiflB  testimonium  reddidit  ei  viro,  qui  nomine  gratiam  pangit  apud  inseotatores  veritatis, 
negabat  deos  esse.  In  quantum  odium  **  flagrat  (qua  etillusereset  contemptores^^.Mimico(74)pbi- 
veritaSy  in  tantum  qui  eam  ex  fide  prsestat  olTen-     losopbi  aifectant  veritatem  505-507  et  aiTec.tando 

VarisB  lectiones. 

»  Odio,  Fran.  Paris,    ^  Vv,  undis  incltua  el  sq.  mimice  delevii  Rig.  Cod.  Lugd.  quam  inolusores  et  cor- 
mptoresy  aL  qua  illasores  et  corruptores. 

Gommentarias. 


obvolverat,  quod  qaidem  ultimum  ejus  efifatum  fuit. 
0  Grito,  inqait,  gallum  debemus  iEscuIapio.  Vos 
persolvite,  neque  negligite.  »  Unde  Lucianus  mor- 
tuum  dicit  ne  gallo  quidem  iEscuIapio  persoluto  : 
"Bicicv  i[6Xio<  ToO  X(ove(ou,  \ki\  81  t6v  dXexTpu6va 
xcu  'AoxXi^icic))  Aico8eSa>xc)bc,  ut  verba  ejus  sunt  in 
Bis  Accusato.  Inquirit  in  dicti  bujus  rationem  Theo- 
doretua  Gr.  Aff,  Dur.  d.  109,  et  scribit  :  'Eyco  Bl 
otfjiat  tltlI  £(uxpdk7)v,  etc.  i.  e.  «  Ego  autem  puto 
et  Socratem,  Sopbronisci  Glium,  immolari  galium 
jussisse,  ut  illatum  crimen  refelleret;  quippe  quem 
Anytus  et  Melitus  ut  Odse  deos  abnagantem  detule- 
rant.  »  Gum  hoc,  tum  alia  Sooratis  Tertullianus, 
rid.in  lib.  deAnimay  cap.  1  :((Quod  siidcirco  sapien- 
(issimus  Socrates  seoundum  Pytbii  quoque  dffimo- 
nis  BDflragium,  scilicet  negotium  navantis  socio 
Buo,  qaanto  di^ior  atque  constantiffl  Ghristianffl, 
alqae  sapientiffl  assertio,  cujus  afflatui  tota  vis 
dsmonum  cedit?H»c  sapientia  de  schola  cgbH  deos 
quidem  sfflculi  negare  iiDerior*  que  nulium  i£scu- 
lapio  ^allinaceum  reddi  jubens  prievaricetur,  nec 
nova  mferens  daemonia,  sed  vetera  depellens  :  neo 
adolescentiamvitiansy  sed  omni  bono  pudozis  in- 
formans,  ideoque  non  unius  urbis,  sed  uni- 
versi  orbis  iniquam  sententiam  sustinens  pro  no- 
mine  veritatis,  tanto  scilicet  operosioris,  quanto 
plenioris,  et  ut  mortem  non  de  poouio  per  ha- 
bitum  juounditatis  absfrbeat,  sed  de  patibulo  et 
vivicomburio  per  omne  ingenium  crudeiitatis 
exhaariat,  interea  in  isto  tenebrosiore  carcere 
laculi  inter  suos  Gabetas  et  suos  Pbaedonas,  si 

2uid  de  anima  esaminandum  est,  ad  Dei  regulas 
irigat.  »  Oegallinaceotangit  etiam  in  lib.  de  Co" 
rona  Millitis^  cap.  10  :  «  Nam  et  ego  mibi  gallina- 
ceum  macto.non  minus  quam  iGsculapio  Socrates.* 
Yehementer  veroTheodoretusdum  causam  Socra- 
tiei  galiinacei  Apollini  immolandi  scrutatur,  errat. 
Nam  Tertuliianus  noster,  qui  soire  potuit,  ad  cau- 
sam  saam  detorsit.  Solebant  vero  gallum  vel  galli- 
naoenm  illi  qni  ez  morbo  se  receperant  iEsculapio 
immolare,  qnod  apparet  es  sculptura  gemms  Gor- 
Idsane.  Quare  iile  etiam  in  Ghouliana  notabili 
admodam  gallus  adjungitur  inter  cietera  omameDta 
qoe  ita  desoripsit  Seztus  Pompeius  Pestus  in  vooe 
htsula.  «  in  insula  ifisculapio  ractaedes  fuit,quod 
aegroti  a  medicis  aqua  maxime  sustententur.  ^jus- 
dem  esae  tutela  draoonum,  quod  vigilantissimum 
sit  aaimal,qa«  res  adtuendam  valetudinem  sgroti 
maxime  apta  est.  Ganes  adbibentur  ejus  templo, 
qaod  18  nberibus  canis  sit  nutritus.  Bacilium  habet 
nodosam,qaod  difficnltatem  si^ificat  artis.Iiaurea 
coronatur,  quod  ea  arbor  plonmorum  sit  remedio- 
tam.  Huic  gallinffl  immolantur.  »  Gerte  quare  illi 
gallom  immolari  voluerit  Socrates  patet,  utpote 
qoi  jam  convaloisset  primom,ad  meliorem  vitam  ez 
caduca  bac  et  morbida  emigraturus,  inimicorum 
exislimatione  puniiuSj  suo  judicio  finitus.  Ut  ole- 
ganter  de  Tfaeramene  Val.  Mazimus,  lib.  lu,  cap. 
2.  Hav. 

(74)  Mimice,  Vitiose  in  Fuld.tiwmtct.Agob.  twtmt- 
ese.  In  Lugd.  Bat.  descriptor  asseqoi  non  poterat,80- 
lam  itteram  M.  ponens,  et  spat:um  vacuum.  Tazat 
tales  Philo  Jadcus  in  iib.  Quod  Deter.  Pot.  infid. 
his  verbis,  lic^dxaat  H  o\  ao^ loxal  itoAefJifoic  Yp^" 

ff^t  Tcilc  h  «^Ic  fiuvdiju9t|  eto.  L  e*  «  Solent 


enim  pleriquesophiBtsadversarias  habere  suasmet 
ipsorum  faouItates,dum  verbaeorum  cogitationibus, 
et  consilia  verbis  resistunt,  baud  ullo  consensu 
intercedente.  DeliniuDt  enim  aures  no^tras  disse- 
reodo,  quam  socialis  res  sit  justitia,  quantum 
omnibus  conferat  temperantia,  quantopere  probe- 
tur  fortitudo,  quam  ingens  capiatur  ex  pietate  uti- 
litas,  quam  salubres  virtutes  reliqu»  :  e  contra 
injustitiam  esse  rem  impacatam,  intemperantiam 
morbiferam,  impietatem  nefariam,  reliquam  mali- 
n  tiam  perniciosam  :  ut  tamen  contraria  dictis  suis 
^  sapere  non  desinunt  ;  sed  post  decaotatas  laudes 
prudentis,  temperantiae,  justitis  pietatisqne,  tum 
mazime  desipiunt,  lasciviunt,  injuste  impieque  se 
gerunt :  et  ut  verbo  dicam,  deprehenduntar  omne 
fsLB  jusque  confundere  ac  subvertere.  »  Noster  vero 
apposite  dicit  philosophos  mimum  agere,  ouum  alii 
vioeantur  foris,  alii  smt  intus,  adeo^ue  aliquando 
detectis  viliis  ridiculi  fiant.  Luciani  accommoda 
iilud  in  Gallo  :  ETt*  itceiSav  iciacuviv,  6'fjioioi  (jLa- 
Xiota  <pa(vovxa  xolc  xpaYixoT  6itoxpixaTc,  etc.  i.  e. 
etc.  c(  qui  ubi  conciderint,  persimlles  esse  videntur 
tragicis  bistrionibus.  Nam  multi,  ut  videre  est, 
quod  Gecropes  sunt,  aut  Sisyphi,  aut  Telephi, 
diademata  gestaut,  eburneisque  capulis  gladios, 
comamque  ventilatam,  et  chlamydem  auro  inter- 
iextam.  Quod  si  quis.  qualia  plerumque  accidunt 
illorum,  impingens  media  in  scena  cadat,  risum 
profecto  movet  spectatoribus  :  videlicet  persona 
p  una  cum  ipso  diademate  contriia,  vero  autem 
^  actoris  capite  cruentato,  curibusque  magna  ex 
parte  renudatiSy  ut  jam  interioris  amictus  panni 
quam  sint  miseri  fiat  conspicuum  :  ac  cothurno- 
rum  quos  pedibusinduxeruntappareatdeformitas, 
cum  pedis  modo  non  respondeant.  »  Qui  idem 
cum  SflBoius  tum  lepide  irriaet  in  Dialo^is  Mortoor, 
Gharontis  et  Mercurii.  Ibi  deposito  mimo,  cuncta 
pbilosophi  ridicula  apparent.  Sed  ipsum  audiamus 
Lucianum,  apud  quem  Mercurius  ad  barbatulum 
iilum  :  KaxaGow  ^  "^^  071!  jxa  icpCjxov,  elxa  xal 
xauxl  icdivxa.  'Q  Zeu,  S(T7)v  [ilv  xfjv  iXa!Jove(a^  xo- 
fi(2[ti,  ilcnjv  81  ijxaOCov,  xal  Spiv,  xat  xevoSoJfav, 
etc.  i.  e.  «  Oepone  tu  hunc  habitum  primum,  dein- 
de  hffic  quoque  omnia,  0  Jopiter,  quantam  ille 
arrogantiam,  quantam  inscitiam,  et  quantum  con- 
tentionum  et  inanis  gloris,  quantum  quflestionum 
dubiarum,  quantum  spinosarum  disputationum 
et  cogitationum  perplexarum  circumfert  1  Imo 
quam  multos  vanos  iabores  ;  et  deliramenta  non 
D  pauca,quantas  item  nugasetquantamcuriositatem. 
Sed  per  Jovem  aurum  etiam  boc,  et  voluptatem, 
et  impudentiam,  iracundiam,  delicias  et  mollitiem 
secom  habet :  neque  enim  latent  me  ista,  etiamsi 
studiose  celas.  Verum  abjice  mendacia  etiam  et 
Buperbiam,  et  opinionem  illam  qua  existimas  te 
omnibus  reliquis  praestantiorem  esse.  Nam  si  cum 
omnibus  istis  ingrediaris,  quie  quinqueremis  te 
acciperet?  »  Post  bso  amputata  barba  et  abraso 
superoilio  etiam  adulatio  adimitur  :  "£v  hi  x6  &a- 
puxaxov  6it6  fxd^X7}c  eyet.  T(,  ««>  MiviicTte;  KoXa- 
xs{av,  &  '£p{i>T),  icoXAa  ev  xc{p  ^it^  ^p7}atfie'5aaaav 
a^xc{>,  i.  e.  «  Unum  quiddam  adhuc  gravissimum 
gestat  sub  alis.  Mere.  Quid,  Menippe?  Men.  Adu- 
lationem,  Mercuri,  qu»  illi  dum  viveret  multum 
profoit.  »  Ubi  idem  paalo  post  pueriliter  plorans, 


671 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  — SBRIES  I,  APOLOOETICA. 


m 


corrumpunti   ut  qui  gloriam  captant  (76)  :  Ghri*  A  stiani  eam  necessario  appetunt(76)  et  integreprsB- 

Gommentarius. 


causam  rogatua  cum  respondisset  ideo  plorare 
quod  animam  immortalem  putaverit,  irridetur  a 
Menippo,  qui  dicit  mentiri  illum  et  veras  doioris 
causas  profert,  scilicet  6'ti  jjiTjxkt  8eiTrvi{«t  iro- 
XuTeXYj  SeTirva,  eto.  i.  e.  «  Quia  non  amplius  lam 
opiparas  ccanas  habebit,  neque  noctu  exiens,  clam 
omnibus  circumvoluto  palliolo  capiti,ordine  oronia 
accedet  scorta,  nec  mane,  deceptis  adoJescentibus 
sua  sapientia,  pecuniam  accipiet  :  haeo  sunt,  quas 
illi  dolent.  ■  Describit  eorum  mores  etiam  in  Bis 
Accus.  p.  228.  'Eoipa  yip,  oTfxai  etc.  i.  e.  «  Vide- 
bat  enim,  opinor,  eos,  qui  de  toierandis  ac  perfe- 
rendis  laboribus  multa  commemorare  solent,priva- 
tim  autem  voluptatem  colunt,  eo  usque  juveniliter 
se  jactare,  domi  autem  secundum  voluptatis  prffi- 
cepta  vitam  degere  :  erubescentes  quidem  sidepre-  B 
heodantur  aiiquid  de  Ormitate  remittere,  suamque 
prsfessionem  prodere. » Idom  in  Fugitlvis  :  *A  jaIv 
yap  Iv  Toic  <iufX7coa(oic  Spoicri,  etc  i.  e.  «  Quae  vero 
m  conviviis  agunt,  utque  inebriantur,  longum 
esset  recensere.  Et  haeo  faciunt,  quomodo  putas* 
dum  ipsi  ebrietratem,  adulteria,  luxuriam  et  ava- 
ritiam  deprehendunt.  Nibii  igitur  invcnies  inter 
ae  magis  contrarium,  quam  ipsorum  dicta  facta- 
que.  »  Addit  :  Otov  xo^axefav  jjLtaeTv  «paci,  etc.  i.  e. 
«  Quale  illud,  assentationem  sibi  odiosam  esse 
dicunt,  cum  ilk  Gnathonidem  et  Struihiam  supe- 
rare  possint,  et  alios  ?era  ioqui  hortantur,  cum 
ipsi  ne  iinguam  quidem  movere  queant,  quin  men- 
tiantur.  Voluptas  omnibus  verbo  tenus  est  invisa, 
hostis  Epicurus :  sed  reipsa  quidvis  ob  eam  faciunt. 
Ir®  prsterea  venementia,  levissimarumque  rerum 
perturbatione  nec  non  irs  facilitate  nuper  natos 
infantulos  superant.  Non  parvum  igitur  risum 
spectatoribus  movent,  guum  quavis  de  oausa  (J 
bilis  ipsis  effervescit,  lividoque  colore  cernuntur, 
impudentiam  et  animi  impotentiam  aspectu  prs 
se  ferentes.  Os  vero  spuma,  vel  veneno  potius,  est 
refertum.  »  Puto  esse  reponendom  t6v  SxpuS^av 
utrumque  fuisse,  non  mulierem.  Pergit,  nam  etilla 
valde  ridicula,  hoc  modo  :  Mt^  auYe  ^>teXOi  xu- 
Xoic,  etc.  i.  e.  «  Ne  sis  ibi,  cum  fosda  illa  illuvies 
e£funditur  :  Aurum  aut  argentum,  hercle,  possi- 
dere  nolo  :  sufflcit  obolus,  quo  lupinos  emam  : 
nam  potum  focs  seu  rivus  praebebit.  Atpaulo  post 
non  obolos  vel  drachmas  paucas  ;  sed  totas  postu- 
iant  diyitias  :  adeo  ut  mercator  quispiam  tanto 
onere  impleri  posset,  qantum  illis  aa  qu«BStum 
philosophia  confert.  Inde  postquam  ad  satietatem 
corrasere,  et  viotum  comparavere,  abjecta  illa  in- 
felici  lacerna,agros  nonnunquam,molIe8que  vestes, 
et  crinitos  pueros,  totasqoe  domos  emunt,  Cratetis 
peraa,  Antisthenis  lacerna,  ac  Diogenis  dolio  ion- 
gum  vale  dicentes.  »  Describit  eosdem  egregie  j) 
quoque  in  Necromantia^  Theodoretus  quoque  Socra- 
tis  viUm  acriter  taxat  in  Gr.  Aff.  Cur,  p.  174  ubi 
inter  alia  dicit :  Kal  6  SwxpaxTic  81,  etc,  i.  e. 
«  Socrates  quoque  suadelas  omnes  atque  illecebras 
cavere  non  jubet,  ut  esurientes  non  comedamus, 
neque  sitientes  bibamus  :  pulchriorum  quoque 
oscula  et  obtulus  vitare  penitus  jubet ;  utpote  qusa 
pejus  et  scorpionibus  et  phalangiis  venenum  infun- 
aant.  Sed  mera  verha  haec  sunl  rebos  factisque 
carentia.  M  Ibidem  enim  ostendit  Socratem  gym- 
nasia  assidue  obiisse,  ut  oculos  flagitioso  conspectu 
pasceret,  ioter  pocula  defessis  aliis  pernoctasse,  ot 
quas  multo  plura  sequuntur,  descripta  ex  vetustis 
auctoribus,  qui  jam  perierunt  Aristoxeno  et  Por- 
phyrio.  Est  et  alioubi  apud  Appianum  de  philoso- 
phis  in  hunc  sensum  loous  perquam  insignis,  sed 
qui  Jam  non  succurrit.  Apud  Laertium  quoque 
Diogenes  «  reprehendebat  eos,  qui  Justos  quidem, 
quod  pecunias  contemnebaati  laudabant  ;  pecu"' 


niosos  vero  imitari  satagebant.  »  Nec  ipse  adeo 
optimus  imperator  simul  ek  phiiosopbus  Marcus 
evitare  calumniatores  potuit  quin  similem  illi 
labem  aspergerent.  Julius  Gapitoiinus  :  «  Dede- 
runt  ei  vitio  quod  et  fictus  fuisset,  neo  tam  sim- 
plex  quam  videretur,  aut  quam  vei  Pius  vel  Verus 
ruisset.»  Martialis  denique  in  cinsdum  phiioBophis 
studium  simulantem,  iib.  ix,  epigr.  77  : 

DemocritOB,  Zenonas.  iuexplicitosque  Platonas, 

Quidquid  et  hirsutis  squallet  imagiQibus. 
Plc  quaei  Pythagora  loquerid  succeuor  et  hsreB ; 

Prspeudet  mento  nec  tibi  harba  minor. 
Sed,  quod  et  hircosis  serum  est,  ct  turpe  pilosis, 

In  molli  rigidum  clune  libenter  habes. 
Tu  qui  sectarum  causas  et  pondera  nosU. 

Dic  mihi,  preecidi,  Pannice,  dogma  quod  est. 

Adeo  verum  est  vetus  illud  :  illud  qui  proBcit 
in  litteris  etdeficit  in  moribus,  plus  deficere  quam 
proficere.  Apud  Lucianum  id  Lapithis  post  ridicu- 
lam  philosophorum  pugnam  recte  concludit  ille,qui 
sic  loquitur  :  *£v  Hat^  81  xauxa  iY^veto,  eto.  i.  e. 
«  Dum  autem  bffic  fiebant,  Philo,  varia  volvebant in 
animo,eratque  illud  id  promptu,  nullum  esse  opera 
pretium  si  quis  diBcipIinas  perdiscat,  ni  simul  et 
\iim  rationes  ad  id  quod  optimum  est,  componat : 
cum  vidurem  illos  qui  verbis  aiios  antecellereDt, 
quam  ridiculos  factisipsis  sese  exhibcreut. »  Qualis 
pubiico  edicto  vere  pbilosophus  Athenis  pronun- 
tiatur  Zeno  apud  Laertium,  utpute  lic  Aperiflv  xal 
9(i>9poauv7)v  TcapCftipfxa,  itpoc  xa  pi^Ttora  irapa- 
8eiY(ia  t6v  fBiov  pjov  Ix^tU  firaatv.  e-  Qui  quum  ad 
ea  qu8B  sunt  optima  intendat,  vitam  suam  verbis 
ac  aoctriniB  suee  consentaneum  ezeoQpIar  omnibus 
proponens.  »  Narratque  Eunapius  in  prooem.  Por- 
phyrium  et  8otionem  undecunque  coIlep;i8se  bisto- 
riam  et  vitas  eorum  xcov  «poXoa^^wv  ivoYwv.  «  Qui 
vere  pbilosophati  essent. »  Damnat^ue  merito  illos 
philosophos  Epictetus  aveu  toO  irpoTxeiv,  jjiYpi  toO 
Mvetv,  1.  e.  «  sine  factis  dictorum  tenus.  »  Hav. 

(75)  Vt  qui  gloriam  captant,  Unde  Nostro  «  phi- 
Bophus  gloris  animal.  »  De  Animaj  cap.  L  Et  (W 
Poenileniia,  cap.  1 :  w  Philosophi  quidem,  qui  ah- 
cujus  sapienti»  animalia  deputantur. »  Alii  legunt, 
sapientix  animalis.  Verum  sapientem  descripsit 
Plato  lib.  XI,  Reip.  "AvSpa  dnXouv  xai  ^evvalov, 
xax'  AlffX^iXov,  ou  SoxeTv,  aXX*  eTvat  dtYaO^v  le^Xovtfli, 
eto.  i.  e.  •  Virum  simplicem  et  generosum,  qui,ut 
ait  iGschytus,  esse  quidem  bonus  appetat,  mmime 
autem  videri.  lllud  enim  videri  velle,  prorsua 
tollendum  censeo.  Nam  si  justus  hominibus  videa- 
tur,  honores  illum  et  munera  insequentur.  Incer- 
tum  itaque  erit,  utrum  is  prsmiorum  et  dignita- 
tum  causa  sit  talis.  »  Talis  vir  a  Sallustio  descri- 
bitur  Gato,  «  qui  esse  quam  videri  bonus  male- 
bat  :  ita,  quo  minus  gloriam  petebat,  eo  magis 
illam  assequebatur.  >  In  Gatili.  oap.  54.  Sed  negat 
in  quemquam   melius  quam  Ghristianum  cadere 

Sosse  Tbeodoretus,  Is  GrsBC.  Afif.  Gur.  8erm.  xii. 
.  170,  postquam  addoxit  illa  Platonis  verba,  sub- 
jungit  :  Kal  TauTa  81  tbaauTwc,  eto.  i.  e.  IlaBC  au- 
tem  et  athlelis  nostris  maxime  congruunt.  Neque 
enim  qu»  recte  faciunt  fortiterque  depugnant,  An- 
tisthenis,  Diogenis,et  Gratetis  modo,manis  gloria 
causa  faoiunt :  aed  honestatis  eolias  habita  ratione. 
Bav. 

(76)  Et  neceshario  appetunt.  Non  gloriam,  sed 
veritatem.  Et  edidit  Rigalt.  reliqui  eam.  God.  L.  B, 
delet.  Dicit  necessario  appetere,  quoniam  aliter 
flnem  spei  suas,  salutem  animarum,  oonsequi  non 
possunt  illi,quibus  impetrare  debetur,  famuli  Dei, 
qui  est  veritas,  qui  illum  soli  observant,  ut  loqui- 
tur  fere  cap.  30.  Itaque  non  possunt  non  necessa- 
rio  appetere  veritatem  et  appetitam  prestare  inte- 


873 


APOLOGETIGUS  ADV.  6ENTE8. 


874 


Btaat,  ut  qui  aaluti  sua  curant.  Adeo  neqae  de  j^  frustratus  ?  Deum  quilibet  opifez  (80)  Ghristianua 
soientia  ^  neque  de  disciplina,  ut  putatis,  aoqua-  et  invenit  et  509  ostendit  et  exinde  totum,  quod 
mur  «'.508  Quld  enim  Thales  ille  princepspbysi-  in  Deo  '*  quseritur,  re  quoque  assignat  ;  licet 
corum  (77)  scisoitanti  Groeso  de  divinitate  certum  Platoafrirmet;(8i)factitatorem  universitatis  neque 
(78)  renantiavit,  commeatus  deliberandi  (79)  saepe      inveniri  faoiiem,et  inventum  enarrari  in  omnesJ(82) 

Variae  leciiones. 
^  CoDScientia  Fran.  Paru.    ''  Adeoquamur  ms.  L.  Bat.    ^  A  Deo.  SemL 

Gommentarius. 


gre.  Ut  adeo  illorum  sit  studium  praestare  id  quod 
Scipioni  iEmiliano  tribuit  Velleius  Paterculus 
lib.  II  :  «  Qui  nibil  in  vila  nisi  laudandum,  aut 
fecity  aut  dizit,  aut  sensit ;  »  illam  virtutis  perfec- 
tionem  ambire,  quam  describit  in  Thestteto  Piato» 
cujuB  verba  sunt  :  a4y<«)H^v  ii\  iztpl  ta)v  xopu- 
f  aCcov,  etc.  i.  e.  «  Loquamur  itaque  de  summis 
philosophis.  Quis  enini  de  iis  loqui  curet»  qui 
aberrant  a  le^ibus  institutiscjue  pbilosophiaa?  Hi 
vero  qui  summi  sunt,  neque  viam  norunt  qucB  ad 
forum  duoit,  neque  ubi  judicium  senatusve  sit, 
aliuBve  publicus  civitatis  consessus.  Leges  prflBte- 
rea  et  decreta,  seu  verbis  ferantur,  seu  scripta 
sinty  neque  audiunt  hi,  neque  inspicinnt.  Studia 
vero  populi,  suffragiaque  creandis  magistratibus 
collata,  cstus  alios  et  conventicula,  et  convivia 
lascivaeque  eum  tibicinis  comessationes,  ne  per 
Bomnium  quidem  sibi  obversari  velint.  Neque  vero 
eliam  novit  si  quis  malus  est  homo  in  civitate,  ne- 
que  ei  quid  olim  peccatum  esi  ab  antiquis  vel  viris 
vel  molienbus  :  imo  autem  magis  hsBO  ignorat, 
quam  quod  dici  solet,  quot  aqu»  congiis  mare 
conatet.  Verum  et  h«c  omnia  ignorare  se  nescit. 
Neque  enim  his  abstinet  rebus  ea  gratia  ut  laude- 
tor,  atque  ut  hominibus  placeat.  Solum  itaque 
illius  corpos  in  civitate  versatur,  mens  autem 
illius,  hsc  omnia  parvi  faciens,  ac  veluti  sint 
nul2a  contemnens,  evolat  in  partesorones,  ut  ait 
PindaruB,  tum  inferna  terr»  loca,  tum  et  summa 
dimetien8,nihiIoque  secius  ad  astra  ccelisetolJens^ 
omnemque  naturam  scrutabunda  perlustrans.  » 
Talem  vero  philosophiam,  hosque  summos  sapien- 
tes  non  nisi  apud  vere  sapientes,  christianos,  in- 
veniri  optime  docet  Tbeodoret.  Or.  Aff,  Cur.  serm. 
12,  p.  469,  qui  ubi  hnc  Platonis  recitavit,  illa  de 
Buo  Bubjicit :  *Ev  hl  to^Toic  ^  HXixiov  x^v  xtov 
^p«x£p(i>v  (piXo9(S<p(i>v  l^(i)Ypd(p7}7C  icoXtxefacv*  oij  y^p 
Sy[  Tt<  itap  ixeTvoic  xoiouxotc  iYivsxo,  i.  e.  «  His 
autem  verbis  Plato  nostratium  pnilosophorum,  id 
est  c-.bristianorum  hominum  vitam  effinxit.  Neque 
enim  apad  priscos  illos  Grfficos  philosophos  talem 
ferme  invenias!  virum.  «  Quorum  deinde  hypo- 
crisio  describit.  Hav. 

(77)  Princeps  physicorum.  Quod  elogium  ipsi 
tribuant  hi  versus,  ques  narrat  statuaB  ejus  a- 
Bcriptos  Diogenes  Laertius  in  Vita  Thalelis;  sunt 
autem  hi  : 

T^v  Bl  adiXi)v  M(Xt)xoc  tac  ^pi^oLc,  devi$c((ev 
'AoTpoX^Yd^v  Tcivxtov  icpea6i>xaxov  (pop4a. 

QooB  ita  vertunt : 

Hanc  qoae  nntrivit  Milesia  terra  Thaletem, 
Astrologom  primi  nominis  ipsa  tolit. 

Dicitur  autem  illio  antiquissimus.  Et  de  illo 
molta  ibi,  et  apud  Herodotum  et  alios.  De  illo 
Cicero,  Acad.  Quaut.  lib.  iv,  cap.  148  :  <c  Thales, 
nnos  e  8eptem,cui  sex  reliquos  concessisse  primas 
ferant.  Sio  emendat  Scaliger  pro  consensisse  pri- 
mo9.  »  Hav. 

(78)  De  Divtniiate  eertam.  Quousque  tamen  per- 
venire  natura  duce  potuerit,  est  legere  apud  Laer- 
tiom,  ibi  ejus  est  sententia  :  npevo^Sxaxov  xwv  8v- 
x<iv,  Ocic,  SvivvTijov  Y^P'  J-  0.  «  Antiquissimum 
eorom  omnium  que  sunt  Deus :  ingenitus  enim.» 


Qu®  tolidcm  verbis  repetit  Stobaeus.  Eclog.Physic» 
lib.  1.  cap.  i  :  BiXTjc  iptoxT)8tU  t(  Tuptaouxaxov 
xwv  ovxtov,  dTctxpfvaxo,  Oe^c*  AYivvTjxov  ydip,  i.  e* 
«Tbales  interrdgatus,quid  omnium  esset  antiquis- 
simum  :  Deus,  respondit,  nam  ingenitus  est.  » 
Idem  apud  Laert.,  interrogatus  x(  16  8eTov,  quid 
est  DeuSf  respondit  :  T6  fi-jiJTe  ipx^i"^  ^X°^  1*^*^*  "^^" 
Xeuxijv  :  quod  principio  et  fine  caret,  Quid  alii  sta- 
tuerint  ei  Melissi  ex&mplo  patet,  de  quo  Laert.  et 
Hesychius :  'AXXd  xai  iztpl  Betjv  lAeYe,  fxi^  SeTv 
P  diiro(Da(veo6at*  [il^  f^p  tlvat  f^uiuu  ai&xu)v.  »  De  diis 
^  nihil  definiendum  dicebat.neque  enim  illorum  ma- 
nifestam  esse  cogniiionem.  »  Hav. 

(79)  Commeatus  deliberandi,  Proprie  apud  Roma- 
nos  commeatum  petere  erat  postuJare  veniam  a 
principe  vel  imperatore,  ut  propter  necessariam 
aliquam  causam  ab  urbe  vel  exercitu  discedere  et 
abesse  iiceret.  Sueton.  in  Caligula.  cap.  29 : «  Pr»- 
torium  virum,  ex  secessu  Anticyrffi,  (]uem  valetu- 
dinis  cauea  petierat,  propagari  sibi  commeatum 
saspius  desiderante,  cum  mandasset  interimi,  ad- 
jecit :  Necessarium  esse  sanguinis  missionem  cui 
tam  diu  non  prodesset  elieborum.  »  Inde  ad  om- 
nem  dilationem  translatum  est.  Hav. 

(80)  Quitibet  opifex.  lia  fere  de  Ghrysanthio  suo 
in  Vita  ejus  admirator  sophistarum  Eunapius  Sar- 
dianus:  'Q<  S8o(t  xoiv(uvi{aac  xal  xotc  Ototc  x& 
IpYov  icepi(pav(bc,  (<>C  xdv  l$tc[>xT)v  xal  Bdvvauaov  StoL 
xpTvat  xa  97](&eTa,  i.  e.   «  Visus   est  ita   manifeste 

p  cum  diis  eommunicare,  ut  idiota  quivis  et  seden- 
G  larius  artifex  e  plebe,  Judicium  de  prodigiis  facile 
dare  posset.  ■  Hav. 

(81)  Licet  Plato  affirmet.  In  Timseo,  p.  28,  G. 
ed.  Steph. :  Tdv  fxlv  'roitjxtjv  xal  ^axipa  xou$e  xou 
ttavx6<  ,  eipetv  xe  Sp^ov,  xai  eip^vxa  el^  irivxac 
di$uvaxov  X&*feiv,  i.  e.  Ghalcidio  interprete;  cc  Opi- 
ficem,  genitoremque  universitatis,  tam  invenire 
difficilcquam  inventum  impossibiledigneprofari.t 
Vide  plurima  testimonia  apud  Elmenhorst,  p.  44, 
ad  illa  Minucii  p.  21 ;  •  Platoni  itaqoe  in  Timso 
Deus  est  ipso  suo  nomine  mundi  parens,  artifex 
animaa  ,  coslestium  terrenorumque  fabricator  ; 
quem  et  invenire  difncUe,  pree  nimia  et  incredibiii 
potestate,  et  cum  inveneris,  in  publicum  dicere 
impoBsibile  prnfatur.  »  God.  L.  B.  «  Re  quoque 
afQrmat ;  licet  Plato  assignet,  etc.  Hav. 

(82)  Enarrari  in  omnes.  fixstat  epistola  Thaletis 
ad  Pherecydem  apud  Laeriium,  in  qua  non  vult 
ipsum  palam  apud  omnes  hac  de   re  disserere. 

D  Sic  incipit  :  UuvOdivofxaC  ae  iip&xov  *I(i&v(i>v  {jl4X- 
Xeiv,  etc.  i.  e.  cc  Audio  te  primum  lonum  de  rebus 
divinis  apud  Graeoos  palam  disserere  parare.  Ve* 
rum  justiore  fortasse  sententia  interamicoseaqua 
scripseris,  le^es,  quam  passim  quiboscumq^ue  per- 
mittes  nullo  illis  emolumento  futura.  »  Minuoius 
etiam  de  Ghristianis,  post  illa  Platonis  addncta  : 
«  Eadem  et  illa  fere  quaB  nostra  sunt.Nam  et  Deum 
novimus,  et  parentem  omnium  dicimus,  et  nun- 
quam  publice  nisi  interrogati  prsdicamus.  »  Quod 
capienaum  secundum  illa  Servatoris  verba  Mattb. 
VII,  6.  Mt^  Wxe  xo  Syiov  xotc  xual,  {JiT)8e  piXTjxe. 
xouc  fxapYa,o(tac  6fJi.(i)v  JffxitpoaSev  xwv  ^o(pa)v.  At- 
queindeillustrandumobstinatumejusdemsilentium 
et  in  aula  Gaiaphe  et  in  conspecto  Pilati,  quibue 
de  Deitate  et  Regno  suo  non  nisi  acUuratus  et  rite 


575 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGBTICA. 


676 


difficilem  .  GaBterum  si  de  pudioitia  provoce-  A 
mus  ^"^  (83),lego  partem  sententi»  Attio®  in  Soora- 
tem  corruptorem  adolescentium  pronuntia- 
tam '"  (84).  510  Sexum  nec  femineum  mutat 
Ghristianus  '*.  Novi  et  Phrynen  meretricem  Dio- 
genis  supra  recubantis  ardori  ^  subantem  (85). 
Audio  et  quemdam  Speusippum  de  Platonis  schola 
in  adulterio  periisse  (86).Ghriitianu8  uxori  suae  soli 


masculus  nasoitur.  Demooritus  exoscando  Bemet- 
ipsum  (87},  quod  511  mulieres  sine  concupiscen- 
tiaaspicere  non  posset,  et  doleret  si  non  esset 
potitus,  incontinenliam  emendatione  profitetar.  At 
Ghristianus  salvis  oculis  feminam  videt,  animo 
adversus  libidinem  cscus  est.  8i  de  probitate 
defendamyeoce  lutulentis  pedibus  Diogenes  super- 
bo8  (88)  Platonis  toros  alia  auperbia  decolcat  (89). 


Yariae  lectiones. 

^"^  Provocemur  Rhen.  Rig,  **  Rig.  et  Hav,  auctorilale  cod,  FiUd.  Sooratem  ;  corruptor  adol.  pronun- 
tiatur,  caeleri  :  corruptorem  adol.  pronuntiatam  aut  pronuntiatum.  *'  Ghristianus  ad  sexum  nec 
feminaB  mutat  cod.  Fuia.  et  edd.  Rig.  et  Hav.    ^^  Ardorem  Fran.  Paris. 

Gommentarius. 


interrogatus  respondit,  Matth..  zxvi,  63:  ei  xxxvii. 
11, 44.  Hav. 

(83^  St  de  pudicilia  provocemus.  Quoniam  in 
principio  hujus  cap.  dixerat  phiisophos  eadem  et 
monere  et  profiteri,  innocentiam,  justitiam^  patien' 
tiam,  sobrietatem^  pudicitiam,  aingula  jam  refellit, 
servata  orationis  suie  numerositate,  dum  dicit  :  B 
«  De  pudicitia  provocemus,  et  de  probitate  defen- 
dam,  et  de  modestia  certem,  et  oe  squanimitate 
con^rediar,  et  de  flde  comparem,  denique  de  sim- 
plicitate  consistam.  »  Pametius  et  aiii  hic  legunt 
provocemus^  sed  Rgen.  el  Rigalt.  emendant  provO' 
cemur.  Quod  minus  oum  reliauis  convenit.  Melius 
legas  provocem.  Qualis  vero  pbilosophorum  conti- 
nentia?  audi  Lucianum  in  Fngiiivis  :  0\  il  iiiXa 
o£(jLvot,  eto.  i.  e.  «  Sed  hi  cum  admodum  oasti  et 
severi  extrinsecus  et  publice  appareant,  si  puerum 
nacti  fuerint  formosum,  aut  speciosam  mulierem, 
aut  speraverint,  melius  est  facere  que  faoiunt. 
NonnuIIi  vero  suorum  etiam  bospitum  uxores  cor- 
rumpentes  abducunt,  ut  Trojanus  iile  Paris^  oredo 
et  ipsas  phiiosophari  oupientes.  »  Gbrysostomum 
etiam,  Orat.  de  o.  Babyla  :  «  At  temperans,  inquis, 
fuit  continentemque  vitam  eglt  Sinopensis  ille,  ut 
qui  etiam  legitimas  nuptias  non  sustinuerit.  Sed 
adde,  obsecro,  temperantiiB  ac  continentiaB  illius  Q 
modum.  Tu  vero  neouaquam  addcs,  qui  libenlius 
temperantiffi  laudes  illi  detraxeris,quam  temperantia 
ejus  modum  prodideris,  adeo  certe  ille  infamis,  ac 
magno  dedecore  plenus.  Percurrerem  hoc  loco  et 
cflBterorum  nugas,8tultum  acvanum  studium,deni- 
qne  turpiiudinem  :  ubi  enim,  quaeso,  utile  est, 
seminis  humani  gustu  non  temperare?  id  quod  fa- 
ciebat  Stagirites ;  quale  commodum  cum  matribus 
ao  seroribus  misccri  P  quod  quidem  philosophus 
8to«  prffifeotus  legi  sanxit.  Percurrerem  etiam 
AcademiiB  principem,  illusque  discipulum;  item 
et  eos,  de  quibus  major  est  admiratio,  his  quos 
nominavi  obsceniores  fuisse  demonstraremiobsoe- 
num  quoque  puerorum  amorem  ab  illis  in  honesta- 
tis  et  philoBophiffi  partem  adnumeratum ,  omni 
retecta  allegoria  denudarem,  nisi  tum  nobis  ad 
alia  properantibus  oratio  longior  hac  ratione  fieret, 
tum  omnium  illorum  ritus,  uno  a  nobis  detecto, 
satis  superque  redargueretur.  »  Hav.  jq 

(84)  Corruptor  adoUsceneium  pronuntiatur .  HflBO 
est  prsstantiBsimi  Cod.  Fuld.  lectio,  quam  recepit 
Rigalt. ;  nam  alii  minus  venuste  :  «  Ego  partem 
sententiae  Attice  in  Socratem  corroptorem  adoles- 
centium  proountiatam.  »  Lufpd.  B.  legit.  pronun' 
tiatum,  De  Locrate  etiam  Noster  lib.  de  Anima, 
0.  1  :  Adolescentiam  vitians.  Et  passim  veteres. 
Lucianus,  in  Vitarum  Auctione,  et  in  Eunucho^  in 
Dialogis  etiam  Meretricis  Dial.  10  :  Theodoretus, 
Gr,  Aff,  Cur.  p.  174  et  175.  Non  defuere  tamen 
qui  philosophum  hoc  crimine  absolverent,  illum- 
que  dilexisse  pulohros  dicant,  quoniam  ex  venusto 
membrorum  et  oris  habitu  virtutem  animi  et  gen^ 
aosam  indolem  venabatur,quo  etiam  iDolinai  Non- 


nus  in  Expositione  ad  Nazianzeni  orat.  48,  qns 
est  in  Julianum  secunda.Uuo  pertinet  gemma  que 
estintom.  11  Dact.  Gorl.  n.  314,  ut  quibuadam 
placet.  Hav. 

(85)  Phrynen  Dioaenis  super  recumbentis  ardori 
suhantem.  Inter  epufas  Cynico  cynice  morigeram. 
Lac. 

(86)  In  adulterio  periisse.  Falsum  hoc,  si  scripto- 
nbus  qui  adhuc  exstant  fides.  Itaque  sic  &cribit  ad 
Eusebium,  p.  125  :  Josephus  Scahger,  hoo  loco  in 
TertuIIiano  aut  (Jivi)fiovix6v  otpdXfxa  esse,  aut,  ait, 
impostor  est  qui  illi  hoc  persuasit.  Mortuus  est 
enim  valde  senex  l^  d6'j(x(ac.  Non  dissimilistamdn 
mors  aliorum  quos  enumerat  Plinius,  Hist.  JVal. 
lib.  VII,  c.  13  :aGornelius  GalluB  prffitorius  etT. 
Haterius  eques  Romanus  in  Venere  obiere.  »  Bt 
Valerius  Maximus,  lib.  ix,  cap.  12  :  Fortis  hujus 
mors,  illorum  perridicula.  Gornelius  enim  Gallus 
pretorius,  et  T.  Haterius  eques  Rom.  inter  usom 
Veneris  abaumpti  sunt.  »  Qui  idem  sapienter  pro 
more  suo  addit  naec  ;  «  Quanquam  quorsum  attinet 
eorum  cavillari  iata  quos  non  libido  sua,  sed  fra- 
gip.tatia  humanae  ratio  abstulitl  Fine  namque  viteB 
nostrffi  variis  et  ocoultis  causis  exposito^  inter- 
dum  qnedam  immerentia  supremi  fati  titulum  oo- 
oupant;  cum  magis  in  tempus  mortis  incidaDt, 
quam  ipsam  mortem  accersant.  »  Speusippus  ta- 
men  i)$ov£i)v  f|TX(Dv,  voluptatibus  deditus,  est  Laer- 
tio.  Hav. 

(87)  Democritus  excxcando  semetipsum.  Vincen- 
tius  Bellovacensis,  in  Specuto  Docirinaliy  lib.  v, 
cap.  08 ;  u  Tertullianus  quoque  refert  Democritam 
philosophum  exceecasse  seipBuna ;  eo  quod  mulie- 
res  aspicere  sine  concupiscentia  non  valebat.  » 
Et  rursus,  cap.  175  :  «  ifnde  de  Democrito  phiio- 
sopho  refert  Agellius  in  libro  Noctium  Aiticaram, 
quod  natione  Abderites  fuerit  et  ditisBimus ;  qoi 
omne  patrimonium  suum  relinquens  auis  clvibus, 
Athenas  profectus  est  et  ibi  oculos  sibi  eruit :  tan- 
quam  scilicet  impedimento  bonorum  8tudiorom,ot 
vegelatiores  oogitationes  haberet.  Liberius  tainen 
dicit  eum  oculos  sibi  eruisse,  ne  videret  bene  esse 
malis  civibuB.  Tertuilianus  dioit,  quod  ideo  exc»- 
cavit  seipsum,  quia  mulieres  sine  concupiecentia 
aspicere  non  poterat.  Addit  de  suo  :  porro  merito 
sibi  ooulos  eruit,  qui  magicas  tenebras  ocuiis  hu- 
manis  invenit.  Hav. 

(88)  Diogenes  superbos,  etc.  HieronymuB,  Contra 
Jovinian.  m  Plato  cum  dives  esset,  et  toros  ejus 
Diogenes  lutatis  pedibua  concuIcaret,ut  possetva- 
oare  philosophin,  elegit  Academiam»  yillam  ab 
urbe  procul,  non  solum  desertam,Bed  etiam  pest!- 
lentem,  ut  cura  et  aasiduitate  morborum  iibidioiB 
impetus  frangeretur,  unde  et  plures  ejus  discipuli 
oculos  sibi  effoderunt.  »  Pro  aeculcai  Fuid.  decal- 
cat.  Hav. 

(89)  Pythagoras  apud  Thurios.  Bic  Rig.  Herald. 
Rh.  et  Ald.  nonnnWi  Thyrios.  De  mopte  Pytbagor» 
oum  vari«  opinione8|  tum  et  illa  faii  vi  adversa- 


577 


APOLOGBTICnS  ADV.  GENTE8. 


S78 


Ghristianiis  aeo  in  panperem  snperbit.  Si  de  mo*  A 
destia  certem,  ecce  Pythaguras  apud  Thurios,Zeno 
apud  Prinenses  tyrannidem  alTectant  :  Ghristia- 
nus  vero  nec  sdilitatem  (90).  Si  de  animi  «qui- 
tate  619  congrediar,  Lycurgus  dcTcoxapTipT^ffiv 
optavit,  quod  leges  ejus  Lacones  emendassent  : 
Ghristianus  etiam  damnatus  gratias  agit.Si  de  fide 


comparem ,  Anaxagoras  depositam  hospitibas 
denegavil  (91)  :  Ghristianis  etiam  extra  fidelis 
vocatur.  Si  de  simpHcitate  consistam,  Aristoteles 
familiarem  suum  Hermiam  turpiter  loco^^  exoedere 
fecit  (92)  :  Gbristianus  nec  inimicum  suum  Isdit. 
Idem  Aristoteles  tam  turpiter  Alexandro  regendo 
potius  (93)  adulatur^  quam  Plato  5tS  Diony- 


**  Forte  toro  Baver, 


YariaB  lectiones. 
Gommentarias. 


riorum  dum  dominationem  affectat  crematum, 
vide  Laertium  et  Athenagoram.  Arnobius,  lib.  i  : 
c  Pythagoras  Bamius  suspicione  dominationis  in- 
justa  vivuB  concrematus  in  fano  est.  »  Lego  inusta 
vel  injusta.  Uav. 

(90;  Christianit  vero  nec  xditifatem,  Ibidem  apud 
Aldum,  male.  u  Ghr.  vere  nec  oivitatem.«  JEdilita'  g 
tem  vero  non  temere  numinat,  ut  ad  quam  et  plebi 
pateret  aditus,  et  ad  quam  videntur  pertinuisse 
munera  non  ampla  valde,  ut  vici  magistratus  et 
similia.Martialis  de  ridiculo  Octacilii  fastu  etaomu- 
latione,  lib.  x,  Epigr.  79  ; 

Consal  Torqaatus,  Tici  foit  ille  magiBter, 

Nec  mmor  in  tanto  visus  honore  Bibi.  Hav. 

(91)  Anaxagoras  depositum  hospitibus  denegavit. 
Rectiseime  ita  Cod.  Fuldeosis  cujus  colJationem  a 
Fr.  Modio  factam  et  Scioppio  descriptam  notis 
suis  Bubjunxerat  Junius.  (jua  cum  uti  potuissent 
Heraldaa  et  La  Gerda,  illam  inspicere  passim  ne- 

flexeruDt,  edentes  cum  aliis  hostibust  quod  prea 
oc  nostro  absurdum  valde  CRt  Rigaltiu8,qui  solus 
prsclara  ilta  coliatione  in  editione  sua,  uti  novit, 
Bio  transposuit  denegavit  hospitibus;  cur  illud,  ne- 


lebrans ;  sed  defendens  Aristotelem  Atheneus  de" 
monstrat  non  hymnum  sed  scholion  esse,ipsumquO 
carmen  subjecit,  ubi  ad  virtutem  sermo  est,  et  d^ 
Hermia,  quem  HercuH,  Achilli  et  Ajaci  comparat, 
illa  exstant : 

£a<  8'  Ivex*  ^iX(ou  {jLoptpa^ 
Kal  'ATapv&coc  ivxpo^poc 
'HeXCou  Yijpwcrev  auyac. 
T6v  Yap  aofSijjiov  fof®'^! 
'ABdivaxdv  t4  ijliv  au^ijaouvi  Mouirai 

Mv7)(jL0ffuvi)c  OuYaxipec, 
Ai6c  ^evCou,  aiSac  au^ouvai 
4>iX{ac  xft  Y^P"<  pe6alac. 

i.  e.  «  Ob  amabilem  formam  tuam  se  privavit  lu- 
mine  solis  alumnus  Aterne».  Quem  actis  rebus 
clarum  et  celebrem  sempiternalaudeMusaedecora- 
bunt,  Mnemosvnes  ac  Jovis  Hospitalis  flli»  vene- 
rationem  extoilentes,  firmeeque  amicitifle  preemia. » 
Ibidem  citantur  illa  Aristotelis  :  Ou  ^ap  ^  Tcoxe 
'£pfjie{qc  Qtjeiv  (bc  iBsvdlxc))  icpoaipou{JLcvoc,  (bc  Bv^xcjp 
uvTJLia  xaxeffxet5a2[ov,  xal  dlOavax((eiv  xt)v  (puaiv 
pouA^fxevoc  i7cixa(p(oic  xa^  xi{x(ai<  Ixoafxijaaxo,  i.  e. 
cc  Hermeiffi,  ut  imroortali,  cum  ego  sacrificare  non 
deliberarem,  sepulcrum,  ut  mortali,  exstruxi :  im- 


scio.  Tangit  Aristoteles  hujus  delicti  iniquitatem  G  mortalem  vero  famam  ejus  reddere  cupicns,  fune- 


Problem  sect.  29,  qu.  2,  et  cur  sit  gravius  quam 
negare  mutuum,  icp6c  y^P  '^^  C^f^^?»  ^Q'*^  "^^^  it((txiv 
irapaSaUet,  i.  e.  «<  PrsBter  damnum  enim,  fides  ne- 
gligitur.  »  £t,  6  ulv  ouv  ISuixe  cJbc  ^(^(|>,  &  ^^  ^ice- 
TxipiQoev  (bc  Ix^pov  ;  »  Hic  enim  rem  suam  credidit 
tanquam  amico,  iile  denegat  tanquam  inimico.  '> 
Lucianas  de  Hermodoro  Eipicureo  simile  narrat  in 
lcaromenippo ;  Ka2  y°^  ^^  xaxefvouc  lc&pwv,  *Ep- 
^<$8capov  fxlv  x6v  'ETCixoupciov,  ^iX((dv  Ivexa  Spa- 
)^fxa>v  liciopxouvxa,  i.  e.  «  Nam  inter  eos  quidem 
videbam  Bpicureum  Hermodorum  ob  mille  drach- 
maa  pejerantem. »  Sed  de  Anaxagora  nihil  legitur, 
nec  intnrpretes  quidquam  afferunt.  Non  dubito  ta- 
raen  quin  ad  illum  pertineant  illa  Luciani  itidem 
in  Lapithis,  ita  Tertulliani  nostri  verbis  respon- 
dent  adamussin,  etiam  amplius  docenles  in  disci- 
pulo  300  scelus  hoc  perpetratum.  Ibi  Gleodemus  : 

Ou8^    xou  ^ivou  uLaOY]xou  Aa6b)v  xouepoSiov    icapaxaxa- 
tkt if : m\ . i.  _s- TT„>Y '*--  ..A    Lm--„i 


bri  commendatione  atque  laudatione  eum  coho< 
nestavi.  »  8ed  est  in  ms.  L.  B.  monstrum  aliq^uod 
lectionis.  c<  Herimantra  putriculo  excedere  fecit,  » 
sensum  assequi  nondum  potui.Anpotius  legendum 
«  Hermiam  turpiter  toro  excedere  fecit?  >  Quod 
conOrmat  Laertius.  Hav. 

(93)  Alexandro  regendo  potius.  Idcm  Godex  regi^ 
sed  male.  Debuerat  potius,  inquit,  ferocem  ejus 
adolescentiam  regere  freno  modesti» ,  magister 
ejns,  quam  ut  aulicus  ipsi  assentari  et  dementiam 
animi  augere.Sed  hujus  in  sapientibus  sseculi  adu- 
lationis  insigne  nobis  exemplum  praebet  Arrianus, 
de  Exped.  Alex.  lib.  iv,  cap.  9,  p.  164  edit.  Gron. 
Ibi  indignante  sibique  irascente  Alexandro  ob  in- 
fandam  Giiti  cffidem  dicit  ille  Arianus.  Bivl  81  o7 
\iyoMOKyt  'Avdjap^ov  x6v  ffo<pi(jXTjv  IXOelv,  etc,  i.  e. 
c  Sunt  qui  scribant,  Anaxarchum  sophistam  con- 
solandi  ejus  caiisa  arcessitum,  ad  eum  venisse. 


fhf^Yjxz    ^Tceixa  «Sifxoaa  xaxa  xfjc  HaXXaSoc  (xi^   etX7)Q>i-  j)  cumque  cubantem  atque  suspirantem  oCfendisset, 
vai.  i.  e.  t  Neque  hospitis  discipuli.accepto  viatico      arridentem   dixisse,  ignorare   ipsum   cur  veteres 

sapientes  Justitiam  Jovi  assidentem  fecerint ;  ni- 
mirum  quia  quidguid  a  Jove  decernitur,  id  juste 
factum  esse  censeri  debeal ;  oportere  igitur,quiB  a 
magno  rege  fierent,  justa  existimari,  primum  qui- 
dem  ab  ipso  rege,demde  a  cffiteris  mortalibus.  At- 
que  hoc  quidemdicto  tuno  nonnihii  solatii  Alexan- 
aro  attulisse.  »  Sed  ipse  prsclare  addit ;  Rax6v 
Sl  (xiYA  (>L>C  ^Y^  ?^f^(  i^cpYdiaaaOai  'AXe^dvSpc^, 
etc,  i.  e.  c(  Ego  vero  majoris  errati  quam  prioris 
auctorem  Alexandro  Anaxarchum  fuisse  censeo,  si 
illam  viri  sapientis  sententiam  esse  statuit :  Non 
oportere  nimirum  regem  summo  studio  delectuque 
habito  justa  agere;  sed  quidquid  aut  qualecumque 
sit  quod  rex  faciat,  justum  censeri  debere.  ■  uui 
culpffi  quam  affinem  fecerint  Aristotelem,  patet  ex 
ista  cum  hoc  Anaxarcho  collatione  apud  Lucianum 


1.  e.  t  Neque  hospitis  discipuli,acoepto  viatico 
quod  deposuerat,  postea  per  Palladem,  a  me  non 
acceptum  dejeravi.  >  Vide  Ezechielem,  cap.  xviii, 
12 ;  et  Laertium,  in  Pittaco  et  Platone.  Hav. 

(92)  Hermiam  turpiler  loco  excedere  fecit,  Addu- 
cit  ex  Laertio  La  Cerda  Aristippi  narrationem, 
Arisiotelem  ab  Hcrmia  concubinam  ^us  accepisse, 
sed  huc  vix  pertinere  ipse  fatetur.  Potuisset  alio- 

3utn  huc  respexisse  Lucianus,  certe  allusisse; 
am  scribit  in  Lapitffiis,  £i>  Bl,  X7]v  Ztooxpaxou  yu- 
vancs  xotS  fxa6ir}xou  ifxo(^eu9ac,  &  KXe6$T]|xe.  «  Tu 
vero,  Cleodeme,  Sostrati  discipuli  tui  uxorem 
staprasti.  »  Hunc  vero  Hermiam  intimum  in  Aris- 
totelis  amicitia  locum  obtinuisse,patet  ex  Athenffio 
in  cujus  lib.  xv,  oap.  16,  philosophus  ut  impius 
accaBatur,quoniam  isti  Hermiffl  divinum  tribuisset 
boaoremy-memoriam  ejus,  ut  deorum,  bymno  ce- 


579 


TBRTnLUANI  OPERUM  PARS  L— SERIBS  I»  APOLOGIBTICA. 


880 


8io  (94)  ventris  gratia  venditatur.Aristippas  in  pur- 
pura  (95)  sub  magna  gravitatis  Buperficie  nepota- 
tur,  et  Hippias  (96),  dum  civitati  insidias  dispo- 
nit,  ocoiditur.Boopro  suis  omni  atrocilate  dissipa- 
tis  nemo  unquam  GbriBtianus  tentavit.  Sed  dicet 
aliquis,  etiam  de  nostris  excedere  quosdam  a  re- 


A  gula  disciplin» ;  desinunt  tum  GbriBtiani  baberi 
penes  nos,  philosophi  vero  iili  514  com  talibas 
factis  in  nomine  et  in  honore  sapienti»  persefe- 
rant  apud  vos.  Quid  adeo  **  simile  pbilosopbua  et 
Ghristianus,  Griecia  discipulus  et  CoqH,  fame  ne- 
gotiator  et  salutis  ^,  verborum  et  factorum  opera- 


Yari»  lectiones 

^*  Cod,  Lugd,^  Ald,f  Rig,  et  Hav,  :  Adeo  (juid  :  scribendum  fortasie,  Atque  adeo  quidy  eto. 
Rtgallium  omnes  :  vita,  cod,  Fuld.  et  salutis  vitas. 


^  Edd.anu 


Goiiimentarins. 


in  Parasito  :  Eupiici$Y)c  (i^v  fdip,  6x1  'ApxcXdqi  (jl4- 
Ypi  xoo  Oavoxou  irapKirCxei,  xa2  'Avi^apx,o<  'AAc- 
^v$p({i,*icdivxa)C  iicioxavai.  Ka2  'ApioxoxiXijc  ^^  xijc 
icapaoixixijc  i(p(axo  fi6vov,  uSaicsp  xal  xa)v  aXX(Dv 
xe^va>v,  i.  e.  »  Quod  autem  Euripides  apud  Arche- 
laum  ad  mortem  usque,  Anaxarcbus  apud  Alexan- 
drum  egit  parasitum,  piane  oompertum  habes. 
Gsterum  Anstoteies  parasiticam  ursus  est  solum, 
ut  fecit  in  reliquis  artibus.  »  Mordet  philosophum,  p 
quod  omnia  scire  et  docere  oupiens,  in  nullo  per-  '*' 
fecte  exoeiluerit.  Qui  idem  tameu  aulicas  cailens 
artes  cognatum  suumGaiiisthenem  frustra  monuit, 
temperaret  ferociam  animi,  ne  sibi  fatum  matura- 
rei,  Aiexaodro  congredi  nesciens,  ut  supra  docui- 
mus.  Hav. 

(94)  {fuam  Plato  Dionysio,  etc.  Sensus  est,  nec 
alius  esse  potest :  tam  turpiter  gratiam  Alexandri 
captat  Aristoteles,  quam  lautitias  et  coBnas  Diony- 
sii  Plato.  Itaque  recte  La  Gerda  et  Rigalt.  jugula- 
verunt  veterem  ieotionem,  iicet  iu  omnibus  sit 
msB.  et  editis,  Plato  a  Dionysio.  Lucianus,  in  Pa- 
rasito  :  '0  ^l  nXaxbiv  6fjLb>v  6  Yc^^vai^xaxoc,  etc,  i.  e. 
u  Vester  quoque  generosissimus  ille  Plato,  in  Si- 
ciliam  hac  de  causa  venit.  Ubi  cum  paucos  dies 
apud  regem  esset  parasitus^^uia  ad  eam  erat  inha- 
biiis,  exoedit.  Rursus  repetitis  Athenis  postquam 
vehemens  studium  adhibuisset,  seque  aaornasset, 
secunda  navigatione  Siciliam  petivit  :  ubi  paucos  ^ 
dies  coonatus,  iterum  pras  imperitia  excidit.  »  ^ 
Idque  complures  afflrmasse  scriptis  ait.  Notatque 
ob  hanc  causam  Nazianz.  2,  in  Jul.  Gognitumque 
ex  Laertio  est,  quid  Diogeni  Plato  insusurraverit, 
Platonique  Diogenes  responderit.  Hav. 

(95)  Aristippus  in  purpurUf  etc.  Hujus  luxuri» 
multi  meminerunt.  Nazianzenus  in  Carm.  Cygn, 
et  alii.  Vitam  descripsit  copiose  Laertius.  Sed  et 
Lucianus  tilud  philosopborum  flagellum  leplde  de- 
notavit.  In  Vitarum  itaque  Auctione  :  Jup.k  Alium 
accerse,  GyrenaBum  illum  purpura  amictum  et  co- 
ronatum.  »  Mercur.  <  Agite,  animum  advertite 
omnes.Hes  suuiptuosaest  qucBque  divitibusindiget. 
Vita  haeo  est  jucunda,  vita  ter  beata.  Quis  cupit 
delicias?  quis  emet  mollissimum  ?  »  Mercat.«  Ac- 
cede  tu,  et  dic  quid  noris,  emam  enim  te  si  utilis 
fueris  ?  Mercur.  « Ne  obturba,  o^  bone,  neque 
interroga  ipsum,  ebrius  enim  est,  itaque  non  po- 
terit  tibi  rcspondere,  lingua,  ut  vides,  titubans.  » 
Mrrcatob.  «  Quis  mentis  compos  emat  tam  corru-  D 
ptum  et  immodestum  mancipium?  quoque  tot 
unguenta  olet,  quam  vero  grossu  lubrico  et  ra- 
tione  carente  incedit.  Sed  utique,  Mercuri,  dic, 
quibus  artibus  prfleditus  sit,  aut  quae  tractare  eo- 
leat.  »  Mercur.  «  In  summa,  convivator  est  et 
oompotor  egregius  ;  quin  ad  exercendas  impudicas 
et  lascivas  saItatione8,una  cum  tibicina  admodum 
idoneus  esset  amatori  cuidam  et  perdito  hero. 
Quod  ad  alia  attinet,  parandorum  beilariorum  est 
gnarus,  et  in  adornandis  eduliis  exercitatissimus. 
Brevitcr,  voluptatis  artifex  est  :  institutus  enim 
est  Athenis,  atque  Siciliae  tyrannis  servivit,  quibus 


magno  in  pretio  fuit.  »  Idem  de  eodem  in  Para- 
sito :  KolI  ooxoc  {Uvxoi  xaxok  x6v  o6x6v  xp^vov,  eto., 
i.  e.  «  £t  ille  per  id  «Btatis  Syraousis  versatus  est 
parasitando  apud  Dionysium,  apud  quem  parasi- 
torum  omnium  maxime  probabatur,ut  qui  ad  hano 
artem  pr»  csteris  singuiari  praeditus  esset  inda- 
stria  :  adeo  ut  quotidie  coquos  ad  eum  mitteFot 
Dionysius,  ut  ex  ipso  discerent*  Dic  quidem  videtor 
digne  hano  artem  excoluisse.  »  Itaque  in  Bis  Ac- 
cusaio  digiadiantes  de  illo  induoit  Virtutem  et 
VoIupUtem  seu  MoIIitiem.  Ibi  Virtus  :  'Efioc  y<^P 
iffXiv  'kplrziizno^f  <b<  87)Xouffiv  ol  X6fOi  wd  xifpYoi. 
i.  e.  t  Meus  est  Aristippus,quod  quidem  sermoneB 
eju8  et  opera  ostendunt.  »  ftespondet  MoIIities : 
(>6fi«vo\iv,  aXV  Ifik,  x9iv  Tputpijv  ljj.i<  Yotp  6  av^lp, 
(&C  l<7Xiv  bp^  iito  xwv  oxK^Avwv,  xat  x^c^  «op^upt- 
8o<;,  xai  xwvy  i.  e.  «  Minime,  sed  me  (prius  loqui 
decet)  qu8a  sum  Mollities.  Meus  enim  est  homo 
ille,  ut  videre  est  ex  coronis,  purpura  et  unguen- 
tis.  »  Ibi  tum  Juslitia  judex  :  Mtj  ^piXovtixiixi,  etc. 
i.  e.  «  Ne  contendite,  diiferetur  enim  et  haec  oaasa 
eo  usque  dum  Jupiter  de  Dionysio  sententiaoi 
feret.  Hoo  enim  iiii  videtur  assimile  :  adeo  ut  si 
Voluptas  vicerit,  Aristippum  quoque  Mollities  ha- 
bitura  sit ;  si  contra  Stoa,  hic  Virtuti  adjudicetur.M 
Et  hso  quidem  animi  exhilarandi  causa  dicta 
sunt  ;  sed  serio  ab  Bpiphanio  appellatur  y«"- 
p(fjiapYOc  xal  <piXii8ovo<,  i.  e.  gulsB  et  voluptatibus 
lieditus,  contra  hfflresin  80.  Unde  sic  LacUntius, 
Div.  Inslit.  lib.  iii,  c.  8  :  «  Aristippo  ne  respon- 
dendum  quidem  duco,  quem  in  corporis  volupta- 
tem  semper  intuentem,  nihilque  aliud,  quam  ven- 
tri  et  Veneri  servientem,  nemini  dubium  est  bo- 
minem  non  fuisse.  Sic  enim  vixit,  ut  nihil  inter 
eum  pecudemque  distaret,  nisi  unicum,  quod  lo- 
quebatur.  •  Hav. 

(96)  Hippias.  Fuit  tali  nomioe  pbilosophus  cujus 
ut  omnium  disciplinarum  non  tantum,  sed  et 
artium  peritissimi  meminit  Gicero  lib.  iii.  De  Ora' 
tore.  Laudes  etiam  copiose  prosequitur  Xenophon 
Memorab.  lib.  iv,  et  Lucianus,  in  Hippia.  Sed  de 
hoc  nihil  tale  legitur.  An  igitur  confudit  hunc  cum 
Hippia  qui  Pisistrati  fuit  filius  ?  de  quo  Cicero 
scribit  ad  Atticum  :  «  Nefarius  Hippias,  Pisistrati 
filius,  qui  in  Maralhonia  pugna  occidit,  arma  con- 
tra  patriam  ferens.»  Rem  quoque  narrat  Justinus, 
lib.  11,  cap.  9.  Fuit  tamen  hoc  magis  apertum 
bellum  quam  disposit»  urbi  insidi».  Vel  igitur 
Hippias  ille  Eleus  a  quibusdam  8cri]>toribus,  quos 
Septimo  videre  contigit,urbi  su»  insidias  struens, 
hoc  modo  periit,  vel  alfus  quispiam  intelligitur 
oujus  nomen  est  corruplum.  Bt  certe  testanturm 
ms.  Fuld.  exstitisse  Ychthias,  et  ipse  in  Cod.  Lugd. 
Bat.  observavi  Jethiclias.  Potuit  itaque  fuisBO  ali- 
quis  e  Pytbagor»  sectatoribus,  qui  plerique  iHiua 
criminis  rei  interierunt.  Jamblico  sane  memora- 
tur  inter  illos  quidem  EulbicIesReginensis,  cap.  A 
quod  nomen  lectionibus  mss.  valde  eet  affine,  po- 
tuitque  ab  aliis  soribi  Euthiclia8,et  hinc  corrumpi 
in  Jethiclias.  Hav. 


581 


APOLOGBTICUS  ADY.  6ENTES. 


S8i 


tor,  rerum  ^  asdificaior  et  deBtructor,   interpola-  A 
ior  errfiris  et  integrator  veritatis,  furator  ejus  et 
custos  **  (4). 

515  CAPDT  XLVII. 

Argumentum.— /mo,5i  quid  sanum  vel  veritaii  simile 
in  scripiis  philosopharum  inveniatur^  td  iotum  ab 
antiquiore  iege  Dei^  quam  incorruplam  Chrutiani 
habeant.  mutuatum,  sed  iia  ut  pro  captu  et  vo* 
lunUUe  sua  quilibet  eorum  id  corruperit  et  muia" 
veritf  quod  itaque  nullam  paritatem  inter  utwsque 
inferat^  seb  magis  ostenaat,  diiersas  illorum  se- 
ctas  rb  unica  veritate^  quam  de  nntiquiore  forma 
possident  Christiani,  in  infinitos  errores  procidisse. 

47.  Adbuc  enim  mihi  ^  proflcit  antiquitas  pree- 
Btrnota  divinaB  litteratane  (97),  quo  facile  credatur 
thesaurum  eam  fuisae  posteriori  cuique  sapienti». 
Et  Hi  non  onus  jam  voluminis  temperarero,  etiam 
excurrerem  in   hano  quoque   probationem.   Quis  B 


poetarum,  qui  sophiBtarom,  qui  non  de  prophe- 
tarum  fonte  516  potaverit  ?  Inde  igitur  philoso- 
phi  sitim  ingenii  sui  rigaverunt ;  nam  quia  qufls- 
dam  de  nostris  habent,  ea  propter  nos  comparant 
illis  ♦'.  Inde,  opinor,  et  c  quibusdam  philosophia 
legibus  *•  quoque  ejecta  est  a  Thebanis  (98)  dico, 
a  Spartiatis  et  Argivis,  Dum  ad  nostra  conan- 
tur  *»  (99),  et  homines  gloriaB  (1),  ut  diximus,  et 
eloquentia  solius  libidinosi,  si  quid  in  sanctis  ^ 
otTenderunt  digestis,  exinde  regestum  '^  pro  insti- 
tuto  curiositatis  ad  propria  verterunt  ",  neqne 
satis  ^redentes  divina  esse,  quo  minus  interpola- 
rent,  neque  satis  inteliigentes,  ut  adhuc  tunc 
subnubila  *',  etiam  ipsis  Judffiis  obumbrata,  quo- 
rum  propria  videbantur.Nam  et  si  qua  simplicitas 
erat  veritatie,  eo  magis  scrupulositas  humana 
fldem  aspernata  nutabat  '^*  (2),  per  quod  in  incer- 


VarisB  iectiones. 

**  Bdit  Rig.  excepta  omnes  :  et  rerum.  Sed.  s.  deorum,  ut  conjectt  A.  Neanderf  s.  idolorum  scripsisse  vi^ 
delur  TertulL  ^  Edde  ante  Rigaltium  ;  destr.,  amicus  et  inimicus  erroris,  veritatis  interpolator  et  inte- 
grator  et  expressor,  et  furator  ejus  et  custos?  *•  Vulgo  :  Antiquior  omnibus  ni  fallor?  Adhuc,  etc, 
Rhen.f  Gang.^  Her,  :  Ant.  omnia  veritas  [ni  failor]  ethoc  mihi.  eic.Gelen.casios  antiquior  omnibus  fallor? 
Sed  ret^  voct,  ista  ab  hoc  loco  aliena  deleveruni  Rigalt,  all,  *'  Ita  hsec  verba,  quge  deleverat  Rigali.^ 
t  cod.  Fuld,  restiiuit  ttav,,  csBteri  :  ut  quaa  de  nostris  habent,  ea  nos  compareni  iilis.  ^  Legibus 
addidit  Haverc,  e  Cod,  Fuld,  ♦*  Dum  nostra  conantur  Franeq  dum  nostra  contaminantur  Rhen. 
fFouver.  ;  nam  ad  nostra  contaminantur.  Rig,  «•Scripluris  intrusum  in  vel,  expunxit  Rig,  Vv,  exin- 
de  rcgestum  Rig,  inseruU  aucioritate  cod,  Puld,    ••  Opera  add,   Fran.    *•  Subiimia  jR/ien.     •♦  Mutabat 


Rhenan. 


Gommentarint. 


(97)  Aniiquilas  prxsirucia  divinx  liiteraturx. 
Etiam  bicinquitinstituto  meo  servit  summa  divin» 
Scriptar»  antiquitas,  cujus  scriptoribus  etlam  ve- 
tnstiBsimos  vestros  posthumare  aliquot  ssculis 
supra  cap.  19,  ostendimus.  Ex  illis  scilicet  si  quid  p 
vero  sapiant  philosophi  vestri  sua  omnia  hause-  ^ 
runt,  sed  dum  ingenii  sui  modulo  roetiuntur  mul- 
tifariam  deturparunt.  Hav, 

(98)  A  Thebxis,  Hsbc  cum  sit  scriptio  Fuld.  et 
Lugd.  Bat.  mss.  pari  consensu,  non  dubito  quin 
volueritsic  exprimere  Tertull.  licet  alii  habeant 
a  Thebanis.  Fuid.  etiam  mox  et  ab  SparianiSy  et 
Argxie,  ubi  alii  Spariiatis,  et  Argivis,  Imo  ipsis 
Atheais  aliquando  exsulare  coacti  sunt  philosophi, 
cum  decreto  Sophoclifi  filii  Amphiclidae  omnibus 
scbola  interdicta  est,  nisi  quos  senatus  et  plebs 
probasset  Testis  Diogenes  Laertins  in  Vita  Theo- 
phrasli,  non  longe  a  principio.  Ibi  de  Theophra- 
sto  :  ToiouTOc  Se  b)v,  H[Hiiz  dir68-ii{fxY)7e,  etc,  i.  e. 
«  Caoi  tamon  esset  hujusroodi,secessit  ad  tempus 
et  ipae  ut  philosophi  reliqui.  Quippe  Sophocles 
Amphiclids  filius  legem  tulerat,  uti  ne  quis  phi- 
losophorum  prfeesset  scholae,  nlsi  id  senatus  aut 
plebs  decrevisset ;  qui  secus  faceret,  capitale  es- 
set.  »  8ed  additur  ibidem  :  'AXXa  auOtc  iTiavTiX-  D 
Bov  tU  viuixa,  etc,  i.  e.  «  Verum  sequenti  anno 
denuo  reversi  sunt,  cum  a  Philone  Sophocli  dies 
diotua  esset.  Quo  tempore  Athenienses  ea  lege 
abrogata,  Sophoclem  talentis  quinque  mulctarunt, 
decreveruntque  philosophis  reditum.  »  Ubi  Gasau- 
boQua  illa  Athen:ei  profert  Deipnosopb.  lib.  xin  : 
Kal  So^oxX^c,  S<rcic  ^r^t^ivixoLTi  ^feXaffe  iravxa; 
^cXo^^^ouc  T^ic  'Atcix^c,  i.  e.  w  Et  Sophocles, 
cujus  deoreto  omnes  philosophi  Athenis  sunt 
ejeoti.  r  Sed  in  Italiam  transire  si  yelis,  ipsa  urbe 
Roma  pulsoB  videas ;  nam  ipsa  JGti  verba  etiam- 
niim  exstant  apudGellium,  Noct,  Atiic.hh,  xv,c.il, 
et  Saetonium,  <ie  Claris  Rheioribus  \n  principio. 
Huc  respicit  Seneca,  cum  ssculi  sui  mores  taxat 
in  Consolai  ad  Helviam,  c.  10  :  •   Apicius  nostra 


memoria  vixit,  qui  in  ea  urbe,  ex  qua  aliquando 
philosophi  velut  corruptores  juventutis  abire  jussi 
sunt,  scientiam  popinae  professus,  disciplina  sua 
saeculum  infecit.  »  Hav. 

(99)  Dum  ad  nostra  conatur.  Viri  docti  dum  hoeo 
prioribus  annectere  volunt,  varie  turbant  sensum. 
Putant  TertuII.  velle  dicere  philosophiam  ejeclam 
a  quibusdam  civitatibus,  dum  philosophi  simile 
Ghristianorum  dogmatibus  somniant,  quod  jam 
semel  dixit.  Simplex  itaque  et  verua  sensus  hic 
est  :  Philosophi,  homines  et  glorisB  et  eloquenticB 
solius  studiosi,  dum  aliquid  de  nostro  sapere  vo- 
lunt,  sacram  Scripturam  et  cognitionem  Dei  co- 
rumpunt.  Itaque  post  Argivis  punctura  est  ponen- 
dum,  et  sensus  planus  est.  Editio  Atdina  legebat 
«  Dum  a  vestra  conantur,  »  errore  solito.  God, 
Agob  :  «  Dum  anostracooantur  et  b.g.:  etc  ,Mviam 
ita  aperiens  ad  rectam  distiDctionem.  Wouwer  et 
Rhen.:  «  Dumnostra  contaminantur.»  UndeRigalt.: 
«  Dum  ad  nostra  contaminantur,  »  Quomodo  ex 
V.  c  laudat  in  ora  libri  mei  et  amplectitur  Scri- 
verius.  Pam.  et  La  Cerda,  »  Dum  nostra  conan- 
tur.  »  Rectius  mss.  Puteani  Fuld.  Herald.  etiam 
Lugd  Bat  :  «  Dum  ad  nostra  conantur.  »  Sic  fere 
cap.  40  :  «  Et  si  qua  illic  arborum  poma  conantur 
oculis  tenus.  »  Hav. 

(4)  Homines  glonsSf  etc.  Philosophus  est  animal 
glori8B,  venaleque  rumorum  mancipium,  inquit 
Tertull.  alibi,  Augustinus,  ep.  56  :  «  inanis  glorisa 
mancipia,  »  sicque  passim  apud  Patres  et  veteres 
sophistarum  tumor  Buggillatur  qui  xXeirxiXYi  ao«p(a 
dicitur  a  philosophonira  Homero.  Lb  Pr. 

(2)  Nutabat.  Veteres  editiones  Barr.  Ald.  Rhen. 
Heraldi,  Pam.  God.  etiam  L.  6  :  muiabai.  Quod 
discedens  a  Junio,defendit  etiam  in  nolis  La  Gerda. 
Ast  Junius  recte  emendavit  nutabatynec  alitermss. 
Fuld.  A^ob.  et  ipse  Rigaltins.  Philosophi  illl  so- 
lius  gloriae  et  eloquentiaB  libidinosi,  sicut  obnubila 
illis  atque  obtecta  non  intellezerunt,  ita  illis  qu89 
per  se  satis  clara  erant   fidere  non   sunt  ausi,  as- 


m 


TERTULLIANI  OPSRUM  PAR3  L  ~  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


584 


tum  miscuernnt  etiam  quod  inyenerant  certum.  j^  numeris  '*  qua  Epicurus  et  Pythagoras.  alii  ez 


laventum  enim  Bolummodo  Deum  non  ut  invene- 
rant  (3)  dieputaveruot,  ut  de  517  qualitate  et 
de  natura  cjus  et  de  sede  disceptent  (4).  Alii  in- 
corporalem  aseeverant,  alii  corporalem  (5},  qua 
Platonici,  qua  et  Stoici  ^^,  alii  ex  atomis,  alii  ez 


igne,  qua  Heraclito  visum  est ;  et  Piatonici  qui- 
dem  curantem  rerum  ;  coutra  Epicurei  otiosum  (6) 
et  inexercitum  (7},  517  et,  ut  ita  dizerim,  neiui* 
nem  humanis  rebus  ^^ ;  positum  vero  eztra  mun- 
dum  Stoici  (8),  qui  figuli  modo  extrinsecaB  tor- 


Variee  lectioaes. 

^  Dt  tam  Platonici  quam  Stoici  Fran.  ParU.     ^  Bicut  Fran.  Parii,   ^  Immnnem  ab  humanis  rebus 
Wauwer. 

GommentariaB. 


Bueti  sophisticis  nugis  et  philosophicis  involucris, 
itaque  omnia  miscuerunt.  Eleganter  in  Ilb.  ad  Nat. 
II.  2  :  «  Nam  et  alias  veritatis  simplicitasperscru- 
pulositatem  plerumque  Hde  nutat.  »  Hav. 

(3)  tfon  ut  invenerunt,  Sensus  obscurus  hic  est. 
lih  aliquam  Dei  cognitionem  ex  sacris  Scripturis 
haurientes,  non,  quod  debuerant,  secundum  illas 
Deum  docuerunt,  nec  ad  iilas  populum  relegave- 
runt,  sed  quasi  sua  opera  Divinitatem  perscrutati 
essent,  gloriam  captaverunt,nec  in  ipea  Dei  cogni- 
tione  valde  inter  se  consentienles,  dum  alii,  etc, 
in  quo  a  veritate  aberrare  se  docent,  qus  est  sim- 
plex  et  unica.  Nescio  qui  factum  nt  ab  odit.  Rig. 
qua  utor,  totum  hoc  absityContra  omnes  mss.HAV. 

(4)  De  sede  dieeeptent,  Quem  nonnulli  boc  modo 
ubi(]ue  esse  statuunt,  ut  eimul  omnia  pars  siut 
Divinitatis.  In  qua  impia  opinione  fuit  Lucanus. 
lib.  IX,  582, 

EBtque  Dei  sedes^  ubi  terra,  et  pootus  et  aer. 

Et  ccelum  et  yirtus.  Saperos  quid  qusrimus   ultra  ? 

Jupiterest  quodcumque  vides  quodcumque  movetur. 

De  deo  Epicureorum  Cio.  lib.  i  de  Nal,  deorum, 
oap.  103  :  «  Verum  sit  sane,  ut  vultis,  Deus,  effl- 
gies  hominis,  et  imago.Quod  ejus  est  domicilium? 
quffi  sedes?  qui  locus?  »  Deinde  ubi  dixit  etiam 
cunctis  animalibus  suum  esse  locum,  ubi  degaut, 
pergit  cap.  104  :  «  Qusro  igitur  vester  dous  pri- 
mum  ubi  habitet?»  Idem  lib.  ii,  de  iisdem  ita 
pergit :  «  Deorum  quos  perlucidos  et  perstatiles 
induxit,  sedero  esse,  tanquam  inter  duos  mundos, 
propter  metum  ruinarum.  »  Hav. 

(5)  Alit  incorporalem  asseverant^  alii  corporalem, 
Lucianus  loco  adducto  :  'Eti  Sl,  oi  (jlIv,  xa-t^LiaT6v 
XI  m\  Sfjiopcpov  -fjYouvTO  sTvai  xh  Oeiov,  ol  $1,  (bc 
ittpl  9(i)|JiaTo<;  auTou  SievoouvTo.  i.  e.  «  Ad  hoBC  alii 
incorporeum  quiddam  atque  informe  putabant  es- 
se  Numriu,  alii  corporis  esse  imaginabantur.  » 
Hav. 

(6)  Contra  Epicurei  otiosum,  Describente  natu- 
ram  istius  ridicuIiB  divinitatis  Epicureo  Lucretio, 
lib.  I,  57  ;  et  ii,  646. 

Omnis  enim  Divum  per  se  natura  necesse  est 
Immortali  ibto  eumma  cum  pace  fruatur, 
Semota  a  noettie  rebua^sejuDetaque  longe. 
Nam  privata  dolore  omni,  priyata  periclie, 
Ipsa  Buis  pollens  opibas.  nihil  indiga  noBt,  i. 
Nec  bene  promeritis  capitur,  nec  tangitur  ira. 

Quales  dii  non  potuere  non  risum  excutere  cor- 
datis  et  sapieotibusviris.  Unde  Cicero,  lib.  ii  de 
Nat,  deorum  :  «  Nibil  curare  deos,  nec  sui, 
nec  alieni,  sed  monogrammos  et  nihil  agen- 
tes.  »  Seneca  quoque  in  lepidissima  illa  Apocoio- 
cyntosi  de  Glaudia  agens  :  «  Modo  dic  nobie,  qua- 
lcm  deum  istum  fieri  velis.  »  'Emxoupeioc  0e6< 
non  potest  esse,  outc  auTo;  icpaYfitt  e^ei  ouTe  ^X- 
Xoic  irapix^i.  Quod  interpretatur  Gicero,  lib.  i  de 
Nat,  deor,  :  «  Quod  ffiternum  beatumque  sit,  id  neo 
habere  ipsum  negotii  quidquam,  nec  exhibere  al- 
teri.  »  Omnium  denique  optime  dicax  Lucianus, 
cujus'  verba  sunt  in  Icaromenippo  :  ETtoc  xai  irpo- 


voeTv  Twv  xaO*  ^fiSc  izpttfiiixbi}»  o6  itavtv  iS^xouv 
ol  Qeol,  iXAd  9Jaav  Ttvec  ol  t^c  9UfjLicd9i)C  iici(xeXela; 
auTOuc  &9i&vTec,  cSi^ffTcep  ^(xeTc  eltoOafJLtv  &icoXueiv 
Twv  XeiT0upYi5)v  touc  yf^TiPcai^xa^,  ouSlv  ^^p  fixi 
[kii  ToTc  xu>(jLixoTc  Sopu^opijfxafftv  iotx^Tac  auTOuc 
elffdbYoudtv,  i.  e.  «  Deinde  non  omnes  existimabaot 
Q  res  mortalium  cure  diis  esse  :  verum  erant  mon- 
nuili  qui  ipsos  omni  cura  liberantes  (ut  nos  senio 
confectos  a  ministeriis  dimittere  consuevimuBJ, 
nibilo  aliusmodi  eos  inducerent.  quam  cujusmodi 
satellitia  tn  comoBdiia  induci  solent.  »  Apte  assi- 
milat  Sopu^opi{{xa7iv  xiauixoTc,  quoniam  mut»  pe^ 
sonae  erant,et  quibus  nulla  oratio  aut  insignior  ac- 
tus  in  scena  tribuebatur.  Hav. 

(7)  Et  inexercitum.  Mss.  Puld.  L.  B.  et  tnexerd' 
tatum,  Manet  tale  illud  Hilarii  Pictaviensis,  in 
Psat.  Lxiii :  «  Porro  qui  curam  humans  conver- 
sationis  Deo  aufert,  cognosoet  nterni  regni  Deum 
Judioero.  »  Hav. 

(8)  Positum  vero  extra  mundum  stoid.  Quesitum 
quiaemfuitinterphilosophos  :  «Deus  sedensopus 
suum  spectet,  an  traotet?  utrumue  extrinsecus 
illi  circumfusus  8it,an  toti  inditus  ?  immortalis  sit 
mundus,  an  inter  caduca,  et  ad  tempus  nata,  nu- 
merandus.  »  Verba  suntSenece  de  Vila  6eaia,cap. 

p  31,  qu»,  ut  ibidem  plura,  ad  oaput  hoo  spectant; 

^  sed  locatio  illa  Dei  extra  mundum,  non  Stoicornm 
sed  Epicureorum  placitis  ascribi  debet.  Nam  ei 
iliorum  quidem  mente  luculentamhancDei  descri- 
ptionem  dat  Seneca  in  Prafat.  ad  Quaesi  Naiural. 
•  Solus  est  omnia,  opus  suum,  et  extra  et  infra 
tenet.»  ili  vero  niiseri  no^atoresDeum  extra  mun- 
dum  ejeccrunt.  Seneca,  lib.  iv  ds  BeneficiiSt  cap. 
19  :  t  Tu  denique,  Epicure,  Deum  inerDQcm  facis ; 
omnia  illi  tela,  omnem  detraxisti  potentiam,  et  ne 
cuiquam  metuendus  esset,  projecisti  ipsum  extra 
metam. »  Ut  ibidem  pro  metum  recte  oorri^t  ma- 
gnus  interpres,  conferens  oum  hisloois  ex  lib.  vii 
ejusdem  libri :  «  Alius  diis  objicit  negligentiam 
nostri,  alius  illos  extra  mundum  suum  projicit.» 
Et  epist.  90  :  «  Non  de  ea  philosophia  loqbor  qna 
oivem  extra  patriam  posuit,  exlra  mundum  deos.» 
Ubi  ergo  7  nescio  in  quibus  intermundiSt  ad  quos 
facete  respicit  Gicero,  iib.  ii,  de  Divinat.  :  «  Deo- 
rum,  quos  perluoidoset  perstatiles  induxit,  sedem 

D  osse  tanquam  inter  duos  ludoe,  8\o  inter  doos 
mundos,  propler  metum  ruinarum.  Sed  opers 
pretium  est,  ut  lectorem  ablegam  ad  Justi  Lipsn 
Physiolog,  Stoicor.  lib.  i,  cap.  ult.,  seu  21,  ubi 
locum  hunc  TertuIIiani  taxal  et  pluribus  testimo- 
nis  Stoicos  defendit.  Nescio  an  ad  baoc  pbiloso- 
phorum  opiniodem  respexerit  Lucianus,  an  Chn- 
stianos  potius  notare  voluerit,  oum  sacrilega  hac 
deblaterat  in  lcaromenippo,  p.  276  edit.  Benedictm, 
Ouc  xfltl  (iL(iXi(jTa  lOaiSjJiac  ov  Se^v  [xiv  Tivajiew-nj^ 
t5)v  6'Xa)v  loiffTdlvTac  ou  itpoTi64vTac  51  ouTe  wev 
•flxcuv,  ouTe  6'icou  lcrcdlic  Ixacra  4TexTa(v«T0,  i.  e. 
«  Quosequidemcum  primis  admirabat :  quodcum 
Deum  quemdam  rerum  omnium  opiflcem  consti- 
tuissent,  non  etiam  illud  adderent,  vel  unde  is 
esset  profectus,  neque  ubicon8i«teret,cum  singuia 
fabrioaretur  » 


S88 


APOLOGETIGUS  ADV.  GENTES. 


586 


queat  molem  haao,  intra  mundum  Piatonici,  qui  A 
gubernatoris  exemplo,  inlra  illud  maneat^  quod 
regat  (9).  Sic  et  de  ipso  mundo,  natus  innatusve 
Bit,  deeessuruB  mansurusve  sit  (10),  variant;  519 
sic  et  de  animaB  stato,  quam  alii  divinam  et  eter- 
oam,alii  dissolubilem  contendunt:  ut  quis  sensit^ 
ita  et  iotulit  aut  reformavit.  Neo  mirum,  si  vetus 
iQstrumentum  ingenia  phiiosophorum  interverte- 
roDt.  Ex  horum  semine  et  nostram  hanc  novitio- 
Jam  paraturam  (11)  viri  quidam  suis  opinionibus 
ad  philosophicas  sententias  adulteraverunt,  et  de 
una  via  obliquos  muitos  tramites  et  inexplica- 
biles'^  sciderunt.  Quod  ideo  suggesserim,  ne  cui 


nota  varietas  sectes  hnjus  in  hoc  quoque  nos  pbi- 
loi^ophis  adsequare  videatur,  et  ex  varietate  delen- 
sionum  indicot  voritatem ""  (12).  Expedite  autem 
praescribimus  adulleris  nostris  illam  esse  regulam 
veritatis,  quac  venial  a  Christo,  transmissa  per 
comites  ipsius,  quibus  aliquando  posteriores  di- 
versi  isti  commentatores  probabuntur.  Omnia  ad- 
versus  veritatem  de  ipsa  veritate  construota  sunt, 
operantibus  eemulatiunem  istam  spiritibus  erro- 
ris  (13).  Ab  his  adulteria  ^^  hujusmodi  salutaris 
disciplinse  subornata*';  ab  his  qusdam  etiam  fa- 
bulfle  immissffi,  quee  de  similitudine*'  fidem  iniir- 
marent  veritatis,  vei  eam  sibi  potius  evincerent ", 


Varise  lecliones. 

**  Multos  et  inexplicabiles  tramites,  Seml.  ^^  Sic  Her.,  Pam.,  La  Cerda,  Rig.,  Hav.,  Ald.  et  Rhen,, 
ut  ex  veritate  defensionum  vindicet  veritatem.  Wouw,  vanitatem,  cod,  Fuld,  defectionem  vindicet  ve- 
ritatis.  ^  Adulteriis,  Haverc,  e  cod,  Lugd,  ^^  Subortata,  Fran.  Paris.  ^^  Dissimilitudine,  Fran., 
Paris.  ^  Rhen  ,  Ald.,  Herald.  vel  etiam  si  possent  evincerent,  cod.  Fuld.  vel  eadem  sibi  potius  fidem 
raperent. 

Gommentarius. 


(9)   Gubematoris    exemplo    intra    illud    maneat  B  °6c  interiturus  esse  videtur  :  alii  et  ejus  opificem, 
uod  regat.  Boetius,  lib.  iii,  metro  9,  huo  respi-      et  fabricandi  modum  ausi  sunt  dicere.  »  Prorsus 

impia  sunt  quae  ibidem  sequuntur.  In  eodem  Oia- 


9 
ciens 


0  qui  perpetua  mandnm  ratione  gubernaa, 
Terraram  coelique  «ator. 

Et  clarius  lib.  iv,  metro  6  : 

Sedet  interea  conditor  altus, 
Rerumqae  regena  flectit  babenas. 
Rex,  domiDUB,  fons  et  origo, 
Lex  et  sapiens  arbiter  aeqai. 
£t  qoGe  motu  concitat  ire 
Sistit  retraheoB,  ac  vaga  firmat, 
Nam  nisi  rectoB  revocans  iutuB 
Plexos  iterum  cogat  in  orbcB. 
Qnas  nunc  Btabilia  continet  ordo, 
Diasepta  buo  fonte  fatiscant. 

(10)  Sic  et  de  ipso  mundo,  natus  innalusve  sity  de- 
cessurus  mansurusve  sit.  Vide  Senecam  loco  modo 


logo,  p.  273  :  Oi  Yap  eixov  cijpEiv  ou8*  9ica)<  i^^- 
vexo,  o6xe  t6v  S7){jLioupYov,  ouxe  apYTl,  ouO*  8>Te  xb 
tAoc  i^tv  auxou,  i.  e.  «  Neque  enim  invenire  po- 
ieram,  neque  quo  pacto,  neque  quo  opifice  factus 
fuisset,  neque  quod  esset  uiius  vel  initium  vel 
finis.  • 

(11)  Hanc  novitiolam  paraturam.  Novum  instru- 
mentum.  Ria.  —  Novitiolam  paraturam.  Novellam 
sectam  Christianorum  alibi  vocat :  est  enim  ab 
Tiberio,  cujus  eevo  explicari  ccepit  hfleo  lex.  Lac. 

(12)  Et  ex  varietate  defensianum  judicet  verita- 
tem.  Sic  legitur  passim  nic  locus,  tamen,  si  quis 
alius,  male  affectus.  Que  enim  in  iilo  vel  mica 
sani  sensus?  Gum  videant  veritatem,  exponit  La 
Gerda,  a  multis  diverso  tramite  defendi.  Itane,  vir 


*:i  »«  D.«**.«  «k«i«-«,.K«=  ,^«i*/vo  r»»..,i.,r»  »«A..  docte,  Marciooitffl,  Gnostici,  Valentiniani  et  simi- 
cilato.  Praeter  philosophos  muitos  mundum  «ter-  y  hominum  purgamenta  veritatem  aliquo  modo 
num,  fine  prmc.p.oque  earentem  putav.t  ins.gnis  ^  defendunt?  Non  potest  ineptius.  Videamus  itaque 
poeta  Manilius,  hb.  i  Astron.  :  .^  U^,^.  gj^  ^^  ^^^^  eupoeditent.  Aldus  :  u  Ut 


HfBc  eeterna  manet,  divisque  Bimlllima  forma. 

Cai  neque  priDcipiam  est  nsqaam,  nec  flnis  in  ipBO  : 

Sed  Bimilis  toto  remanet,  perque  omnia  par  eBt. 

Idem,  ibidem  : 

At  manei  incolamis  manduB,  Bnaqae  omnia  yersat 
Qase  nec  longa  dicB  auget,  minuitque  BenectuB, 
Nec  motuB  puocto  carrit,  curBaBqae  fati^at. 
Idem  semper  erit,  quoniam  semper  fait  idem. 
Non  aliam  videre  patres,  aliumve  nepotcB 
ABpicient. 

Sed  praeter  dophoclem,  oijjus  memorabile  exercep- 
tum  habes  in  GoIIectione  Grotiana,  quaB  insoribitur 
Excerpta  ex  Trag.  et  Com.  Gr.,  p.  145,  Lucanum. 
lib.  I,  versu  72.  Ovidium  aliosque,  exoellentissimis 
et  argumentis  et  versibus  ortum  aliquando  mun- 


quid  libri  editi  et  mss.  suppeditent. 
ex  veritate  defensionum  vindicet  veritatem.  » 
Rhen. :  «  Ut  ex  veritate  defensionum  vindicet  veri- 
tatem.  ■  Herald.  Pam.  La  Gerda : «  Bt  ex  varietate 
defensionum  judicet  verilatem.  »  Sed  La  Gerda  in 
notis  cum  Wouw.  le^t  vanitatem.  Ms.  L.  B.  con- 
epirat  cum  Herald.  nisi  quod  prsferat  cum  Rhe- 
nano  [quod  et  facit  God.  Agob.]  vindicet.  Optimus 
denique  Fuld.  hanc  leotiunem  exhibet  delectionem 
vindicet  veritatis.  ascripsit  Junius.  Quee  leotio  est 
rectissima.  Ego  hulc  quoque  acquiesoo,  nam  opti- 
mus  est  sensus  :  ne  quis,  inquit,  arguat  nos  a  ve- 
ritato,  qu®  una  est,  defecisse,  cum  tam  mult®  et 
diversfle  inter  nos  sint  sententi»,  quod  abnuit  Ter- 
tullianus,  quia  illi  qui  nobiscum  dissentiunt  nostri 
non   amplius   iam  sunt,  sed  adulteri  ex  sohola 


j      - .        ..       _     1.      .     .  *     j      -     4      .4  ,  nostra  ejecti.  Vide  cap.  46,  in  fine. 

dam  et  penturum  ohm  m«ote  demonstravit  Lu-         (,3,  ^peranlibui   «tnulationem    utam  tpirUibus 
cretius,  hb.  V,  vereu  94.  D  ^^^    'kuguslin.,   de   Trinit.  lib.   iii.  ckp.  10_: 

«  Diabolum  animas  deceptas  illusasque  pr®cipi- 
tasse,  cum  nolliceretur  purgationem  aDimffi,  per 
eas  quas  TeAExd^c  appeilant,  transfigurando  se  in 
angelum  lucis,  per  multiformem  machinationemy 
in  signis  et  prodigiis  mendacii. »  Quomodo  vero 
varia  Ecclesis  Dei  arcana  miseris  gentilibus  obte- 
nebravit  antiquus  serpens,  omniuo  videri  debet 
doctissima  Gasauboni  opera  in  Exercit.  ad  Annal. 
Baron.,  exercit.  16,  cap.  43,  et  ejusdem  nota  ad 
Persii.  8at.  y,  versum  129. 


Horom  natnram  triplicem;  tria  corpora  Memmi 
Trea  speciea  tam  diBBimiles,  tria  talia  texta, 
Una  dieB  dabit  exitio  :  multOBqae  per  annos 
Sustentata  rnet  moleB  et  machma  mundi. 

Vide  qusp  ibidem  sequuntur.  Sed  hio  sibi  etiam 
non  defuit  Lucianus,  quin  risum  ex  hac  philoso- 
phoruai  rixa  cankaret,  in  Icaromenippo,  p.  276, 
edit.  Bened. «  Upwxov  [jlv  Ydp  aixoTc  r^  ittpi  to'j 
x^o-fiou,  etc,  i.  e.  «  Primum  enim  varia  est  de 
mundo    sententia  :  siquidem  aliis  non  genitusi 

Patroi..  l. 


19 


587 


TERTULLIANI  OPEKUM  PARS  1.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


588 


ut  quis  ideo  non  putet  GhristiaQis  credendum,  quia 
nec  poetis,  nec  philosophis,  vel  ideo  magis  poetis 
et  philosophis  existimet  credendum,  quia  non 
Christianis.  Itaque  et  ridemur  Deum  praedicantes 
Judicaturum.  Sio  enim  et5!IO  poelffiet  philosophi 
tribunal  apud  interos  ponunt.  Si  gehennam  com^ 
minemur,  quas  est  ignis  arcani  subterraneus  ad 
poenam  thesaurus,  proinde  decachinnamur.  Sic 
enim  et  Pyriphlegethon  apud  mortuos  ^^  amnis  est. 
Et  si  paradisum  nominemus  (14),  locum  divins 
amoenitatis  recipicndissanctorum  spiritibus  desti- 
natum,  maceria  quadam  igne®  illius  zons»  a  noti- 
tia  orbis  communis  segregatum,  Elysii  campi  Qdem 
occupaverunt.  Unde  hsc,  oro  vos,  phiiosophis  aut 
poetis  tam  consimilia?  non  nisi  de  nostris  sacra- 
mentis  :  si  de  nostris  sacramentiB,ut  de  prioribns, 
ergo  fideiioria  sunt  nostra,  magisque  credenda, 
quorum  imagines  quoque  fidem  inveniunt;  si  de 
suis  sensibus,  jam  ergo  sacramenta  nostra  ima- 
gines  posteriorum  habebuntur,  quod  rerum  forma 


f^  non  eustinet;  nunquam  enim  oorpas  umbra  ant 
veritatem  imago  preecedit. 

GAPUT  XLVIII. 

Arqumentum.  —  Mirum  quomie,  quod  phUosophu 
incredibilia  docentibus  credantt  magis  credibilia 
apud  Christianos  damnent;  quod  tueulenter  ad- 
modum  exsequitur  in  resurrectume  et  restaura- 
tione  camis  seu  corporis  humani^  opposita  brutB 
Laberii  Pythagorxque  animarum  meimpsjf' 
chosi. 

Age  jam,  si  quis  philosopbue  aflQrmet,  ut  ait  La- 

berius  591  (15)  de  sententia  Pythagore,  homi- 

nem  fieri  ex  mulo,  colubram  ^  ez  muliere  (16), 

et  in   eam  opinionem  omnia  argumenta  eloquii 

virtute  detorserit  **,  nonne  consensum*''  movebit 

et  fldem  infiget  etiam  ab  animalibus  abstinendi? 

P  proptereaque  persuasum  quis  hoo  habeat,  ne  forte 

bubulam  de  aliquo  proavo   buo   obsonet  (17).  At 

enim  Ghristianus,  si  de  homine  hominem  ipsum- 

que  de  Gaio  Gaium  reducem  repromittat  (18),  sta- 

tim  illic  vesica  queritur  ^  (19),  lapidibus  magis, 


Varise  lectioDes. 

^  Ad  mortuos,  Hauerc.  e  cod.  Fuld.    ^  Golubrum,  Fron,    ^  Distorserit  SmU    ""^  Seusum  Ald.  AA^n. 
"  Statim  illic  veaioa  quaeritur  addit  Hav.  e  cod.  Fuld. 


Gommentarius. 


(14)  Et  si  paradisum  nominemus,  In  eo  fuit  er- 
rore  TertuIIianus,  ut  sanctprom  animas  ad  diem 
usque  Judicii  in  paradiso  servari  crediderit. 
Lb  Pr. 

(15)  Ut  ait  Laberius.  Poeta  fuit  mimographus 
cujus  meminit  etiam  auctor  lib.  de  Patlio,  cap.  1 ; 
et  Maorobius,  SatumaL  lib.  ii :  ac  Geliins,  lib.  xi, 
cap.  9;  de  ouo  plura  apud  Grinitum  in  Deoio  La- 
berio.  Alluait  ad  eumdem  Minutius  his  verbis  : 
M  Mimi  offioio  digna  ista  sententia  est. »  Atqui 
locum  ipsum  Laberii  his  verbis  expressit  idem 
Griaitus^  de  honestat,  discipl,,  lib.  II,  cap.  3. 

Et  audio  mala  multa  etiam  ex  bonis, 

Per  illud,  ut  no8  olim  mutant  philosophi, 

£t  nunc  de  muio  hominem,  de  muliere  colubrum, 

Faciunt,  et  ex  diTersis  diversa  alia.  Pam. 

(16)  Cotubram  ex  muliere.  Recte  sic  Junius  et 
Rigalt.  etiam  Cod.  Agobard.  alii  cotubrum,  Sed 
yeteres  illi  femininum  magis  amarunt,  quod  hic 
in  muliere  etiam  antius.  Lucilius  satyrographus 
apud  Nonium  Marcellum : 

Jam  diBrumpetur  medius  jam  ut  Marsu  colubras 
Disrumpit  cantu. 

Turpilius  ibidem  :«  Arripuit  colubram  mordicus.» 
Et  Varro  Eumenidibus  : 

Quid  dubitatis,  utrum  nunc  sitifl  cercopitbeci, 
An  colubrs,  an  beluflB  1  an  de  albu  cibuslabus  Athenis? 

Quo  in  loco  forsan  et  ipse  irridet  Pythagoricum 
dogma,  nam,  ut  fragmenta  docent,  in  illa  satyrsB 
parte,  super  coenam  de  philosophis  sermo  fuit. 
Quod  patet  evidentius  si,  cum  populari  meo  Auso- 
nio  Popma,  ultima  ista  manifeslo^  corrupta  ad 
Grscas  litteras  retrahas,  locumque  sic  restituas  : 

An  eoIubrsB,  an  belluiB  iv  xc^aXefj  quibua  Xdyoc  dlTsvVic. 

ut  de  cristatis  gallis  sit  sermo,  Pythagoricis  etiam 
apud  Lucianum  in  Micyllo  philosophis.  Hav. 
(17)  iVtf  forte  bubulam  de  atiquo  proavo  suo  o 


Satis  ridioule   dictum,  potuissetque,  si   carmen 
condidisset,  ita  eiferre  : 

Cnmque  bonum  dabitis  cflBsorom  membra  palato, 
Mandere  vos  yestroB  Bcite  et  sentite  parentes. 

Ubi  tamen  melius  forsan  legas  sentire;  Ovidii 
sunt  versus,  sed  ad  praBsentem  rem  accommodati, 
(]  cum  ille  scripserit  non  parentes,  sed  colonos  (iib. 
XV  Met,  versu  141).  Sea  ecoum  ibidem  ipse  in 
huno  modum  apposite  fatur  Pythagoras,  versu 
173  : 

Ergo  ne  pietas  tit  victa  cupidine  ventris, 
Parcite  [vaticinor]  cognatas  caede  nefanda 
Exturbare  animas,  ne  sanguine  sanguiB  alator.  Hif. 

(18)  De  Caio  Caium  reducem  repromittat.  Cajus 
jurisconsultus  adhibetur  in  exemplum  ad  res  sin- 
gulas.  Repromittere  autem  est  nuda  pollicitatione 
cautioneque  promittere,  non  satisdato.  Alias  habet 
significationes,  vide  Schardium.  Pam. 

(19)  Statim  ittic  vesica  queritur.  Apparet  hic, 
sed  et  passim  alibi,  bonitas  Godicis  Fuldensis, 
absque  quo  ne  per  somnium  quidem  excogitan 
hoc  potuisset.  In  omnibus  certe  editionibus  et 
mss.  aliis  frnstra  quaeras  :  locus  bic  concipitur  in 
istis  membranis,  «  redocem  repromittat ,  statim 

D  illic  vesica  qu«ritur,  et  lapidibus,  ■  etc.  Ascripsit 
collationi,  sive  Modius  is,  sive  Scioppius,  sive 
Junius  :  legendum  vesica  qusmtur;  ii  est  quasi 
ventis  diptenditur  cruciaturque  pectus  illorum 
vehementissime.  Hactenus  ille.  Sed  mihi  prover- 
bium  hoc  videtur  desumptum  a  puerulis,  qoi 
mingendi  necessitatem  uitra  ferre  non  possunt, 
vesica  lotio  impleta,  adeoque  sflspe  virgam  me- 
tuentes  exclamant.  8ic  illi  audita  hac  Christiano- 
rum  oratione,  statim  egrediuntur  auditorio,  quasi 
mingendi  necessitas  urgeret.  Riealtius  tran8iit,neo 
uilo  in  notulis  indicio  relicto.  Non  absimile  nobis 
est  proverbiom  de  re  ingrata :  Men  %eu  er  de  kouoA 
pis  van  krygen.  Hay. 


■3!«  ■^^*  -T 


589 


APOLOGETICDS  ADV.  GENTES. 


890 


nec  aaltem  o®9tibu8   ^'   (20)   a  populo  exigetur.  A  ips®  (22),  aut  maaenteB  ipsas  non  erunt  aliunde 


532  Quasi  non,  quaecumque  ratio  prseet  (21) 
aDimarum  humanarum  in  corpora  reciprocanda- 
rum,  ipsa  exigat  illas  in  eadem  corpora  revocari ; 
quia  hoc  sit  revocari,  esse  quod  fuerant.  Nam  si 
Don  id  sunt  quod  fuerant,  id  est,  humanum  et  id 
ipsum  corpus  induts,  jam  non  ipsae  erunt  qu» 
fuerant.  Porro,  quas  jam  nou  erunt  ips®,  quomodo 
redisse   dicentur  ?    Aut    aliud   fact®   non  erunt 


^°.  Multis  etiam  jocis  et  otio  "^^  opus  erit,  si  veii- 
mus  ad  hanc  partem  lascivira,  529  quis  in  quam 
bestiam  reformari  videretur  "^*  (23).  Sed  de  nostra 
magis  defensioiio,  qui  proponimus,  multo  utique 
dignius  credi»hominem  ex  homine  rediturum  (24), 
quemiibet  pro  quolibet,  dum  hominem,  ut  eadem 
qualitas  (25)  animas  in  eamdem  restauretur  condi- 
tionem,  etsi  non  efQgiem,  certe  quiu  ratio  restitu- 


Yarise  lectioues. 
^^  GsBdibuB  Fran,  "^^  Ua  Hav,  e,  cod,  Fuld,  In  prioribus  edd,  locus  iia  erat  decsriptus  :  Si  qufleounque 
ratio  prsest  animarum  humanarum  reciprocandarum  in  corpora,  cur  non  in  eamdem  substantiam 
redeant,  cum  hoc  sit  restitui,  id  esse  quod  fuerat?  Jam  non  ipsas  sunt,  qusB  fuerant,  quia  non  polue- 
runt  esse  quod  non  erant,  nisi  desinant  esse  quod  fuerant.  Ex  hac  quoque  scripiurx  diversitate  conj, 
Bav.f  Apologetteum  a  TertulL  bis  editum  esse.  ''^  Sic  Wouw,  e  ms,  et  Rig.y  Pamel,  aliique ;  jocis  ez  otio, 
UL  :  joeis  et  otio,  Hav,  jucis  ex  otio.  "^^  Ita  teg.  in  cod.  Fuld.,  quod  prob,  Her»,  Rig,,  Hav,  In  cxt,  edd. 
Quis  inquam  [Hhtm,  unquam],  reformari  vidit? 

Gommentarius. 


(20)  iVec  saltxm  casstibus,   Yeteres   membransB,  B 
Cxtibus.  Omnino  iegendum,  Cseslibus,  et  acite  ad- 
modum  caestus  dixit,  pugnos  vilis  plebecui<e  callo- 
B08,  habuitque  in  mente  illud  Juvenalis  : 

.    .    .  et  pugnis  concisuB  adorat, 
Ut  liceat  paucis  cum  dentibus  inde  reverti  (Sat.  3.) 

Ait  igitur  Septimius  :  Si  Ghristianus  aliquis  in 
turba  forte,  ad  populum  verba  faciens,  de  resur- 
rectione  corporum  sermonem  habeat,  de  qua  Gaio 
aut  Sempronio  ipsum  Caium  et  Sempronium  re- 
surrecturos  asserat;  is  bene  a  populo  secum  agi  pu- 
tabit,8i  pugnis  tantum,et  non  magis  lapidibus  exi* 
gatur.  Ipse  Tertuilianus,  ad  Marcionem,  iib.  iv, 
pag.  368,  lapidationem  dixit  popularibus  coBtibus, 
et  inermi  tumultui  familiarem.  Et  lib.  ii,  ad  Nat,y 
lapidem,  telum  esse  ait  vulgare  atque  caninum. 
Rio. 

(21)  Quascunque  ratio  praeest,  Ita  explico  :  quasi 
Don  omnis  argumentorum  vis,  quibus  praestruitur  q 
et  defenditur  reciprocatio  animarum  humanarum 
etin  alia  corpora  transmigratio^magis  etiam  strin- 
git  si  affirmetur  revocari  animas  aa  sua  quasque 
corpora.Ia  hoc  enim  sensu  verbum  prseesse  usur- 
patum  discimus  ex  lib.  de  Carne  Christi,  cap.  17  ; 

«  Ante  omnia  autem  commendanda  erit  ratio  que 
praefuit.  »  Gum  vero  totus  ordo  dictionis  a  me  ex 
Cod.  Fuld.  sit  transumptus,  «quum  est  ut  etiam 
vulgata  lectio  apponatur,  quffi  ita  se  habet  :  «  Si 
qusecunque  ratio  prscst  animarum  humanarum 
rociprocandarum  in  corpora,  cur  non  in  eamdem 
substantiam  redeant?  cum  hoc  sit  restitui,id  esse, 
quod  fuerat?  Jam  non  ipsa  sunt  quse  fuerant,quia 
Don  potuerunt  esse  quod  non  erant,  nisi  desinant 
esae  quod  fuerant.  »  £t  omissis  quas  uberiora  in 
ms.  F.  exstant,  sequitur  Multis,  etc.  Ubi  in  Ju- 
niana  ed.post^ran^interserituretiam«ni8i  desinant 
esse  quod  non  erant.  »  Apparot  id  quod  statuimus 
verum  esse,  bis  a  Tertulliano  Apotogelicum  suum 
publicatum  Hav. 

(22)  Aui  atiud  factiB  non  erunt  ipsse,  8i  enim 
Euphorbi  anima  corpus  induat  Pythagoras,  jam 
iste  homo  non  Euphorbua  eut  amplius,sed  Pytha- 
goras.  Itaque  non  rediit  totus  homo,quia  is  anima 
et  corpore  constat.  Juvat  ascribere  sententiam 
aurci  oris,  magni  illius  Ghrysostomi.  Is,  homil.  1, 
de  Bemrr.  :  t  Ad  haec,  si  non  resurgit  corpus,  non 
resurgit  homo.  Homo  enim  non  est  anima  sola, 
aed  corpus  et  animn.Si  ergo  anima  sola  resurget, 
dimidium  animal  resurget,  et  ita  non  integrum. 
8ed  et  de  anima  non  proprie  dicitur  resurrectio. 
Resurrectio  enim  ejas  est  quod  cecidit,  et  quod 
dissolatum  est.  Anima  autem  non  dissolvitur,  sed 
corpus.  •  Hay. 


(23)  Quis  in  qwm  bestiam  reformari  videreiur, 
Editi  veteres,  ut  Aldi,  Barraei,  Pam.  et  ms.  L.  B., 
'.<  0uis,inquam,be8tiam  reformari  vidit?  »Rhenan. 
unquam,  insulse.  Sed  ex  Yat.  God.  correxit  Wou- 
werius  velit,  quasi  rogetur  mulier  utrum  gallina 
an  vacca,  vir  vero,  an  passer,  taurus,  an  scara- 
bseus  esse  velit.  Sed  praestat  lectio  Fuldana,  quam 
amplexus  est  Scioppius  et  R!ga]t.,  et  ex  suis  mss. 
probavit  etiam  Heraldus,  i>iV/^«<ur;  oui  assenBum 
noQ  tantum  praebent  Latinius  et  Junius  ex  mss. 
Put.  et  Ursini,  sed  et  God.  Agob.  Sio  quaere- 
retur  vir  beilicosus,  avarus,  timidus,  voIuptuaF' 
riuB,  in  qusB  animalia  post  mortem  corporis  ani- 
mam  velit  migrare,  prout  commode  Micyllus  :  ille, 
Bomnio  divas  et  nunquam  non  aurei  illius  insom- 
nii  memor,  sciscitatus  quis  ipse  olim  fuisset,  a 
contubernali  gallo  suo  docetur  fuisse  formicam  in- 
dicam  ex  illis  qus,  aurum  eifadiuntjUt  jocatur  Lu« 
cianus  in  Gailo.  Imo  et  hominem  induta  rurBus 
Pythagorica  illa  anima  deberet  similiimnm  priori 
contubernali  reddere.  Et  quantum  ipse  Mnesarchi 
filius  a  Panthoide  aliisaue  abfuerit,  more  suo,  id 
est  jocose  docet  Tertuli.,  lib.  de  Anima^  cap.  31  : 
u  Ecce  enim  Euphorbum  militarem  et  bellicam  ani- 
mam  satis  coastat  vel  de  ipsa  gloria  clypeorum 
consecratorum  :  Pythageram  vero  tam  residem  et 
imbellem,ut  praelia  tunc  Grasciae  vitans,  Italiae  ma« 
luerit  quietem,  geometris  et  astrologiaa  et  musicA 
devotus,  alienus  studio  et  affectu  Euphorbi  Sed  et 
Pyrrhusilie  fallendis  piscibus  agebat,  Pylhagoraa 
contra,  nec  adeundis,  ut  animalibus  abstinens. 
ifithalides  autem  et  Hermotimus  fabam  quoque  in 
pabulis  communibus  inruerat;  Pythagoraa  vero 
ne  per  fabalia  quidem  transeundum  discipulis  guis 
tradidit.  Quomodo  ergo  efledem  animffi  recuperan- 
tur,  qusB  nec  ingeniis,  nec  inatitutis  jam,  neo  vic- 
tibus  ecedem  probabuntur  ?  Hav. 

(24)  Hominem  ex  homine  rediturum,  Minucius  p. 
38  :  «  Csterum  quis  tam  stultus  ant  brutus  est,ut 
audeat  repuj^nare,  hominem  a  Oeo,  ut  primum 
potuisse  fingi,  ita  posse  denuo  reformari?  »  Ubi 
vide  notam  Elmennorstii  Pertinet  et  huo  Chryso- 
stomi  simillimus  locus  in  I  epist.  Pauli  ad  Thessa^ 
lon.  cap.  IV,  hom.  7  :  «  bi  sint  quidem  GroBci,  qul 
de  his  dubitant,  iis  dicemus  innumerabilia.  Quid- 
nam?  Sunt  enim  apud  ipsos  qui  animas  ad  plan- 
tas  deducunt,  ad  frutice.s,  et  canes.  Die  mihi,quid 
est  facilius,  suum  corpus  accipere,  an  alienum  ?  » 
Hav. 

(25)  Ut  eadefu  qualitas.  Etiam  hoc  inter  Tertul- 
liani  errores,  quod  videatur  anime  effigiem  at- 
tribuere,aut  si  de  hominis  effigie  agat,etiam  caute 
legendum  perindo  ao  si  videatur  non  satia  intel- 
lexisse  eumdem  hominem  in  eadem  efflgie  re9ttr« 


591 


TERTULLIANl  OPERlIM  PARS  I.  —  8EHIES  I,  APOLOGETICA. 


m 


tionis  deBiiDatio  judicii  est,  necessario  idera  ipse  A  tameD  faciliuB  utique  fidev  qnod  fuisti  aliquando, 


qui  fuerat  exhibebiinr,ut  boni  seu  contrarii  meriti 
judicium  a  Deo  refcrat.  Ideoque  repra^sentabuntur 
et  corpora,  qui  neque  pati  quidquam  (26)  potest 
anima  sola  sine  slabiii  materia,  id  est  carne ;  et 
quod  omniDO  de  judicio  Dei  pati  debent  aoimaB, 
non  sine  carne  meruerunt,  intraquam  omnia  ege- 
runt.  Sed  quomodo,  inquis,  dissoluta  materia 
exhiberi  poiest?  Goneidera  temetipsum,  o  homo, 
et  fidem  rei  invenies.  Recogita  quid  fueris  ante- 
qaam  esses  :  utique  nihil ;  meminisses  enim,  si 
quid  fuisses.Qui  ergo  594  nihil  fueras  priusquam 
esses,  idem  nihil  iacius  (27)  cum  esse  desieris, 
cur  non  possis  esserursus  de  nihilu,  ejusdem  ip- 
aiuBauctoris  voluntate,qui  te  voluit  esse  de  nihilo? 
Quid  novi  tibi  eveniet?  qui  non  eras,  factus   es; 


quia  sque  non  difficile  factus  es^  quod  nunquam 
fuisti  aliquando.  Dubitatur  ^',  credo,  (de  Dei  viri- 
bu8,qui  tantnm  corpus  hoo  mundide  eo  quod  noa 
fueral,  non  minus  quam  de  morte  vaoaiiouis  et 
inanitatis  composuit  ''^animatum  spirilu  omnium 
animarum  animatoreySignatum  et  per  ipsum ''*(28l 
humanffi  resurrectionis  exemplum  in  teBtimonium 
vohis.  Lux  quotidie  interfecta  reaplendet  (29),  et 
tenobriB  pari  vice  deoedendo  succedunt  ^' ;  sidera 
defuncta  revivisount '''' ;  5S6  tempora  ubi  Oniun- 
tur  incipiunt,  fructus  consumuntur  ^  et  redeunt; 
certe  semina  non  nisi  corrupta  et  dissoluta  fecun- 
diuB  Burgunt,  omnia  pereundo  servantur,  omnia 
de  interiiu  reformanlur.  Tu,  bomo,  tantum  no« 
men  (30),  si  intelligas  te,  vel  de   titulo   Pythia 


cum  iterum  non  erisi  fies.  Redde  si  potes  ratio-  ^  discens  (31),  dominus  omnium  morientium  et  re- 
nem   qua  factus  os,  et  tunc  require  qua  fles.  Et      surgentium  (32),  ad  hoc  morieris  ut  pereas  ?  Ubi- 

VarisB  leetiones. 

^^  Dubitatur  Fran,  "^*  Codd.  scripturam  imposuit  ita  emendavit  Wouw,  auentienlibus  Rig.  el  Ha». 
7«  Et  ipsum  Fran.  ''*  Havercampius  suspicatur  legendum  vel  decedendas  succedunt  vel  decedendo  succe- 
dunt,    "  Vivescunt  Fran.    "^*  Gonsummaniur  rran. 

ComaieiitariQB. 


recturum.Seipsum  aulem  explicat  paulo  post  dutn 
dicit,  «  8ed  erimus  iidem  qui  et  nunc,  nec  alii 
poBt.  £o  quod  omnino  de  Judicio  Dei  pati  debent.i 
Hsc  yerba  absunt  a  libro  Puteani.  Pam. 

(26)  Quia  neque  patim  quidqtiam,  etc.  His  locis 
ubi  de  anima  disserit,  caute  legendus  :  aiiimas 
impiorum  post  morlem  nihil  paii  ait,  cum  eea  sint 
a  corpore  separat®;  quod  inter  TeriuUiuni  errures 
numerandum,ni8i  moieste  ferant  Magdebur^enses, 
qui  inler  dogmata  iliud  recenseot.  Lk  Pr, 

(27)  Idem  niMl  factus.  Gauie  eliani  hic  legi  de- 
bet  et  auctor,  et  Minutius,  neque  enim   nibil  su- 


et  decem,  qui  de  resurrectionis  noBtras  spe  testi- 
monium  prasbent.  Sed  et  velut  per  coronam  ca- 
pilli  resurreclionem  nostram  declaravit.Nam  quod 
in  nobiB  mortuum  corpus  videtur,  hoo  est  pili, 
singulis  vicibus  resecti  rursus  puliulant,  resurrec- 
tionis  spem  indicantes.  Et  innumera  dici  possont 
ad  incredulorum  certiiudinem  ab  exempliB.Verum 
non  persuasit  his  palumbea  avicula,  neque  ani- 
maculum  myoxus.  Moritur  enim  hoc  Bemesire,  et 
palumbes  in  diebus  quadraginta,  et  rursuB  posl 
iempora  sua  reviviscunt*  Soarabei  morti  vicini, 
in  pila  stercoris  se  ipsos  occultant,  talem  pilam  in 


muB,  autessedesinemus  post  obitum,  sed  ad  illud  G  terram  sepelienicB  ac  defodiente8,atque  sic  ex  suo 


videtur  alludere,quod  mortuus  homo  non  sit  homo. 

Pam. 

(28}  Signatum  et  per  ipsum.  Non  solum  creavit 
munaum  ex  nihilo,  illumque  animavii,sed  in  ipso 
signata  notataque  sunt  exempla  plurima  resurre- 
tioniB  animorum,  ut  sint  illa  in  testimonium  gen- 
tibuB.  Quae  hxo  sint  narrat  in  sequentibus.  Lac. 

(29)  Lux  quoiidie  interfccta  resplendet.  Ad  hsc  et 
BequentiavideripoteBtindustriaElmenhorBtiiquiad 
illa  Minutii  a  Nosiro  desumpia,p.39:«8ol  demergit 
el  naBcitur;  astra  labuntur  et  redeunt,»  etc.iu  No- 
tis,  p.  100,  signis  coacervRvit.  e»ed  et  insignis  est 
locuB  apud  Epiphanium,qui  me  dau^SoXov  esse  non 
sinit.  Ib  in  libro  Ancoratus  pag.  ni,  Gr.  edit.  395  : 

oafvou^a  xaO'  kxaoTTjv  fjjjiipav  dvaoraaecoc  xo 
elSoc,  etc.  i.  e.  «  Et  universa  creatura  palam  ip- 
808  redarguit,  singulis  diebus  resurrectionis  spe- 


ipsorum  humore  rursus  reviviBcenteB  comperiun* 
tur,  »  Uav. 

(30)  Tantum  nomen.  logens  momentum  1  magna 
gloria  Horat.  lib.  iii»  Ope  ix  : 

Multi  Lydia  nominis. 

Virgil.  u  i£nid.,  89  : 

Et  no8  aliquod  nomenque  decasqoe. 

De  Miliiade  Nepos  in  flne:iVo^t7f  nomm.Vere  Gbry- 
sost.  m  Psal.  gxliii,  de  praeBtantia  hujus  creatur», 
magna  res  homo ;  Addit  enxm  totius  oreaturas  pne- 
fecturam  sortitum.  De  homine  quoquo  Manitius, 
lib.  IV  : 

Exemplumque  Dei  quisque  esi  in  imagioe  pam. 

Et  qu»  ibidem  sequuntur.  Hav. 

(31)  Vel  de  titulo  Pvthix  (ft«<?eiii.ReBpicit  nobilem 


oiem  osiendens.  Occiditenim  dies,  et  mortuorum  q  illam  inscriptionem  Deiphisad  fores  Apoilinis.qu» 

modum  innuimup  ppr  soporem.  Exoritur  dies  nos      — * *"" *  "  ^*^"^**'  ^c.*'^-^'^^^  *r«i^  :• — ^nf.A 

expergefaciens,  et  resurrectionis  signum  demon- 
strans.  Decerpuntur  fructus,  et  status  rerum  ex- 
Bcinditur,  ita  ut  hinc  nostri  discessus  facies  praB- 
Biituatur.  Seroinatur  terra  et  germinat,  quoniam 
fracta  post  seotionem  resurgent.  Locusta  moritur, 
ubi  quamdam  sui  ipsius  feturam  abjectam  in  ter- 
ram  defodit.  et  post  tempuB  terra  reddit  ea  quas 
defossa  Bunt.Semina  fruciuum  seruntur,et  primum 
moriuotur^  deinde  pcrficiuntur  :  nisi  enim  mortua 
fuerint  non  viviflcantur.»  Pergit  deinde  hoc  modo: 
Hopav^iSac  iv  -Jjfiw  6  ©euc  iiroCTjas  8ii  t'ov  5vuycov, 
Sixa   xal    Sixa   avaTxadewc    (xapjupouaac,  e(c.    i.   0. 

t  Signaouia  in  nobis  feoit  Deus  per  unguea  decem 


nota  satis  est  :  TNi^ei  ZEAlTON.Male  itaque.Cod. 
Agobard,  editio  Aldina  :  c<  dicens  dominum  omni- 
um,  »  eto. ;  et  Rhen.  «  Diceris  dominus,  »  eic  ; 
eiiam  Fuld.  «  Disces  Deum,  dominus  o.  m.;  »  ubi 
putavit  librarius  solum  Deum  hic  dici  dominnm 
(ita  enim  vel  scripsit,  vel  voluit)  omnium  morien- 
tium,  et  resurgentium.  Sed  vide  mox  nostram 
notam.  Risi  etiam  acumen  bardi  cujoBdam,  qui  in 
linguam  belgicam  hoc  opuBCulum  vertere,  iipo 
pervertere  ausus  est,  qui  interpretatar  quaai  legis- 

set :  «  Tu 

(32)  bominus  omniummorientiumetresurgentium. 

idest 


593 


APOLOQETICUS  ADV.  GENTES. 


594 


oQDqne  resolutas  Aieris»  qufficunque  te   materia  A  inoomprebensibili,   ex  luoe  et  tenebris,  ex  ipsa 


deatraxeritybauserit,  aboleverit,  in  nihilum  pro- 
degerit,  reddette.  Eyus  est  nihiJum  ipsum,  cujus 
et  totum.  Ergo,  inquitis,  semper  moriendum  erit, 
et  semper  resurgendum.  Si  ita  rerum  Dominus 
destinasset,  ingratis  ''*  experireris  conditionis  tue 
legem  (33).  At  nuno  536  non  aliter  destinavit, 
quam  praBdioavit.  Quas  ratio  univereitatem  ex  di- 
versitate  compoeuit,  ut  omnia  ex  eBmulis  Bubstan- 
tiiR  8ub  unitate  constarent  ex  vacuo  et  solido,  ex 
animaJi,  et  ex  inanlmali,  ex  comprehensibili  et 


vita  et  morte  ;  eadem  aBvum  quoque  ita  destinata 
ac  distincta  conditioue  conseruit,  ut  prima  heec 
pars  ab  exordio  reruni,  quam  incolimus,  tempo- 
rali  ffitate  ad  fiQem  defluat,  sequens  vero,  quam 
ex8pectamu8,in  inGnitam  «ternitatem  propagatur. 
Gum  ergo  finis  et  limos  medius,  qui  interhiat, 
adfuerit  (34),  ut  etiam  mundi  ipsius  species  trans- 
feratur  «que  temporaiis,  qu8B  illi  dispositioni 
aulffii  vice  oppansa  537  est  (35) ;  tunc  restituetur 
omne  humanum  genus,  ad  eipungendum  quod  in 


^»  Ingratiis  canj.  Haverc, 


Yarise  lectiones. 


Gommentarius. 


set : «  Tn  homo  tantum  si  intelligas  tuum,  vel  de 
t  P.  d.  Dominumy  ete.>  Nomen,  inquit,  homo  quasi 
kumus ;  et  titulum  Pythis  interpretatur  nomen,  et 
in  notulis  addit  in  Oraeco  sermouA  fcetorem  signi- 
ficare  et  putredinem.  Sed  bene  quod  ab  inquina- 
tiBSimis  manibuB  nova  et  accurata  versione  aucto- 
rem  tam  merosum  vindicare  rsi  tamen  per  tjpo- 
graphoB  emptoresque  licueritj^constitoerim,  utqui 
absoluta  in  noc  Apolog.  satis  magnos  progressus 
fecerim.  Hav. 

Id  681  qui  es  Dominus,  etc,  earum  scilicet  creatu- 
raram,  quas  modo  dixi  mori  et  revivi?cere,  qnas 
omnes  autsont  sub  jugo  hominis,  aut  commodis 
ejaa  aerviunt.  Ghrjsost.  ad.  Gen.  cap,  i,  28,  hom. 
9  :  M  Deus  fecit  hominem  principem  omnium  qus 
sunt  saper  terram,  et  nihil  super  terram  homine 
majus  est,sed  omnia  sub  potestate  iliius  sunt. » 
Idem,  in  eap,  G^,iv,hom.2i :  «  Nam  sicut  omnium 
Deuo  prinoipatum  habet,8uper  omnia  tam  visibilia 
qnam  invisibilia,  qui  omnium  conditor  et  opifex 
est ;  sic  et  cum  formavit  rationale  hoc  animal,  vo- 
lait  omnium  visibiliam  prffifectura)  insigne  esse. » 
Rursas,  in  sermone,  Quod  Adam  prxlalus  omni 
ereaiursB :  ^iMejdme  cum  idem  artifex  Deus  potes> 
tatem  suam  inomnem  fabricameidem  homini  fuerat 
traditurus,  ut  quem  secundum  presidem  post  se 
facere  disponebat,  eumdem  faceret  plenum  atque 
perfeotum,habentem  in  sese  et  dignilatem  qua  prs- 
oalleret,  et  potestatem  qua  cunctis  animantibus 
imperaret ;  soliserviens  illi,  aquo  ei  cuncta  fuerant 
suDJugata,  ut  imperaret  mundo,  serviret  Deo,  Gre- 
atorem  Buspiceret,oreaturam  sibi  parere  compelle- 
ret,  tantnmque  ditionissese  Dommo  debere  per- 
spiceret,  quantum  ipse  a  creatura  exigeret.  »  Sed 
quandoquidem  lectione  hhrysostomi  delector  valde 
et  ineredibiliter  afficior,  liceat  mihi  alium  hisco 
attexere  locum  ex  Expos  ejus  in  Psal.  ix,  ubi  ille 
ostendit  diminutumquidemdominium  istudinho- 
mine  post  pejQcatum,  sed  tameu  satis  magnum  pro 
utililate  hominis  et  Providentia  divina  relictum. 
Aarea  ejus  verba  sunt :  «  Si  autem  parum  quid 
dotraxit,  hoo  estetiam  ejusprovidentiffi.  Nam  ante 
inobedientiam  dominabatur  bestiis ;  post  ino- 
bedientiam  autem  de  hac  polestate  aliquantum 
detractnm  est.  Nam  nunc  etiam  dominatur  iis 
aliquibus  actibus,  sed  cum  timore  ac  iremore. 
Nam  neo  totum  imperium  sustulit,  neo  totum 
reliquit,  sed  qascunque  erant  ei  quidrm  ad 
alimentum  et  exercitationcm  nccossaria;,  sub- 
jectae  esse  permisit:  quffi  autem  sunt  efTera- 
tiores,  non  itidem,  ut  ex  sua  cum  illis  conlen- 
tione,  primi  parentis  Ad®  veteris  peccati  ad- 
moneretur.Unde  etianr?  ex  eo  quod  nonvalde  nobis 
subjiciuntur,  roagnum  lucrumaccedet ;  quidenim 
no8  jnvaret,si  leonem  nostrffipotestati  obnoxium  et 


B  mansuefactum  haberemus  ?  quid  nobis  prodesset. 
si  pardum  haberemus  cicurem?  Nihil  nisi  ad  arro- 
gantiam  tantum  et  superbiam:  propterea  h&s 
quidem  permisitesseexeniptas  ab  imperio  ;  quffi 
sunt  autem  nobis  utiles^  efiecit  mansuetas,  bovem 
arantem,  et  ovem  amicientem  nostri  nuditatem 
corporiset  jumenta  aptaad  ea  vehenda  qu»  im- 
portari  autexportari  possunt,aves  et  pisces  ut  esset 
nobis  mensa  lautior.  >'  Illustratgue  rein  a  simili : 
c(  Quemadmodum  enim  cum  quis  exhaBredat  fliium 
non  privat  eum  omnibus,  sed  parte  aliqua  ut  se 
corngat,  itaetiamDeus.  Imo  non  sic,  sed  contra 
poiius.  Homo  enim,  qui  exhffiredat,  majore  parte 
privat,minorem  vero  reiinquit ;  Deus  autem  msjore 
relicta,  exiguaprivavitportiuncula,  idque  ad  ejua 
ulilitatem  ne  alia  omnia  facile  superarent.»  Hav. 
(33)  Ingratis  experireris  conditionis  iu3s  legem.ln' 
gratis  quod  alii  dicunt  IngratiiSy  hoc  est,  Etiam 
nolens  experireris  conditionis  tuaBlegem.  Rio. 

G  (34)  Cum  ergo  finis  et  limes  mediuSy  qui  interhiat^ 
adfuerit.  Loci  subobscuri  hic  est  sensus:  cum 
er^oconstitutum  tempus  etterminusiileextremus, 
qui  inter  temnoralem  et  pcrpetuana  ffitatem  est, 
dictus  a  Pauio  apoFtoIo  GtTo;jLoc  xotl  iittij  6cp0aA- 
fxou  (i  Epist,  ad  Corinth.,  oap.  xv,  52)  aderit,  ut 
etiam  ipsius  mundi  species,  quaB  sque  temporalis 
est  acffivum  et  tempus  ipsum,  et  hactenus  quasi 
densum  velum  ct  maceria  iogens  prohibet  ffiter- 
nitatis  usum,  transeatet  immutetur,tunc  restitue- 
tur  omne  humanum  genus,  etc.  Oratio  Septimii 
ita  dietiogui  mclius  forsan  possit,  «Gum  ergo  finis 
et  limes,  medius  qui  interhiat,  adfuerit.  »  Hav. 

(35)  Aulxi  vice  oppansa  est.  Supra  cap.  16,  de 
velo  sanctuarii :  »  Etiam  conspectuicaeterorum  veio 
oppanso  interdicebatur.  »  Hic  forsan  respexit  ad 
illud  Virgilii,  qui  sic  loquentem  Venerem  ad  filium 
^neam  inducit  lib.  ii,  604 : 

Aspice,  namqae  omuem,  quffi  nanc  obducta  taenti 
D       Mortales  hebetat  visus  tibi,  et  bumida  circum 
Caligat,  nubem  eripiam. 

Homerus  illi  prffiiverat,  apud  quem,  Hiados  E, 
versu  127,  ad  Diomedem  ita  fatur  Pallas : 

'A^r^uv  8'  a'j  T'.  iit'  6«pQaXfiu)v  SXov  ij  Tzph  lnriKv, 
"Otpp*  eS  Yivaj^.^c  "^  f^^^  ^^o^  ^^^  ***'  SvSpa. 

i.  e.  c  Caliginem  vero  tibi  ab  oculis  abstuli,  qu» 
prius  oberat,  ut  bene  dignoscas,  tum  homincm, 
lum  Deum.  »  Quomodo  fere  Euaapius  Sardlanus  in 
simili  fabula  de  Jamblichi  discipulis,p.23:  <!><  ivo- 
•)CyoT  ^i  |xlv  ocuxa>v  luoXXfitxic  fiixp^v  «Tvat  «pdij- 
xovtec,  i.  e.  «  0"od  forte  impeditiis  esset  ipsorum 
visusminus  acer.  «Et  in  vera  historia  ad  preces 
Eliseffi  aperuit  Drus  famuli  oculns,  ut  videret 
ccBJestes  copias  (II  Heg-  vi.  17).  Specfatque  huc 
omnibns  srentibus  dpsiderabilispromissio  Dei  apnd 
Isaiam,  xxv,  7  :  Ei  in  hoc  monU  abolebit  Dommus 


1 


595 


TERTULLIANI  OPEUDM  PARS  1.—  SERIES  1,  APOLOGETICA. 


S96 


isto  ffivo  boDi  seu  mali  merult,  et  exiu  dependen-  A 
dum  in  immensam  *^  stemitatiB  perpetuitatem. 
Ideoque  necmors  jam,  neo  rursuB  ao  rursus  re- 
Burrectio,  sed  erimus  iidem  qui  nunc,  nec  alii 
post;  Dei  quidem  cultores  apud  Deum  .semper, 
Buperinduti  substantiapropria  ffiternitatis ;  profani 
vero  et  qui  non  integri  ad  Deum,  in  pcena  aeque 
jugis  jgnis,  habontis^*ex  ipsa  natura  ejus,  divi- 
nam  soilicetsubministrationem incorruptibiiitatis, 
Noverunt  et  philosophi  diversitatem  arcani  et  pu- 
blici  ignis.  Ita  longe  alins  est  qui  usui  humano, 
alius  qui  judicio  Dei  apparet,  sive  de  coolo  fuimina 
BtringODS  (36),  sive  de  terra  per  vertices  montium 
eructans  (37) ;  non  enim  absumit  quod  exurit,  sed 
dum  erogat,  reparat,Adeo  manent  mentes  semper 
ardentes,  et  qui  de  coelo  tangitur,  53S  salvus  est, 


philosophis  etadfnirxtianiesse,  in  Christianis  odiri 
ct  persequi :  quorum  opinio^  vel  si  falsa  sit^  enm 
tamen  ad  recte  vivendum  prositfirrisui  magis  quam 
pasnis  adjudicari  debeat,  quibtu  tamen  exsultat 
vulgui,  inepte  quidem,  quam  poinx  istx  gaudium 
sint  Christiamtrum,  qui  injuste  vexari  et  damnari 
malint,  quam  a  Deo  exddere. 

Hsc  *'  suntquaB  in  nobis  solis  prssumptioQes 
vocantur,  in  philosophis  et  poetis  summn  scientie 
et  insigniaingenia.  Illi  prudentes,  nosinepti  (39); 
illi  honorandi,5M  nos  irridendijmo  eo  ampliuset 
punieudi.  Falsa  nunc  aint  qu»  tuemur,  et  merito 
prffisumptiones,  attamen  necessaria ;  inepta,  atta- 
men  utilia  ;  si  quidem  meliores  fieri  coguatur,  qui 
eis  credunt  metu  fflterni  supplicii  et  spe  eterni  re- 
frigerii.  Itaque  non  expedit  falsa  dici,  neo  inepta 
haberi,  qne  expedif  vera  proesumi.  Nulio  titulo 


ut  nuUo  jam  igni  decinerescat  (38).  Et  hoo  erit  te-  ^  damnari  licet  omnino  ^^  qnsprosunt.  In  vobisita- 

que  presumptio  esthffic  ipsa,  quae  damnat  utilia. 
Proinde  nec  inepta  esse  possunt  certe,  etsi  fal^a  et 
inepta,nulli  tamen  noxia;nam  etmultis  aliissimi- 
lia,  quibus  nulJas  pcsnas  irrogatis,  vanis  et  faba- 
losis,  inaccusatis  et  impuoitis,  ut  innoxiis.  Sed 
in  ejusmodi  crrores  (si  utique)  irrisu  judicaDdum 


stimonium  ignis  ffiterni,  hoc  exemplum  Jugis  ju- 
dicii  pcenam  nutrientis.  Montes  urunturet  durant: 
quid  nocentes  et  Dei  hostes  ? 

CAPUT  XLIX. 
Argumentum.  — /n^plttm  i^a^u^,   laudari   idem  in 


Variee  lecliones 

"Bt  exinde  perdendum  immensam  Fr.  ^i  ffav,  et  quinon  integre  adDeum,  in  poena  [Rig.  in  poBaam] 
aequejugi8igni8,habenli8  [Riflr.  habentesl  ex  i.  n.  e.  divina  so.  subm.  incorr.  "  H®c  Rig.  Haverc. 
"  Et  expedit  tran.    •♦  Quae  prosunt  ommno  Fran,  Paris» 

Gommentarios. 

faciei  tnvotucrum,  et  tegumentum  quo  omnes  tegun-      Cffisaris  comburi.  »  Etex  illa  forsan  Hetrusoorom 
tur  nationes,  Hav.  disciplina  lex  illa  Num»  apud  Festum   in  voce 

(56)  Sive  de  coslo  fulmina  sttingens,   Id  est   eli-  ^  /i/«/>fc«im    ai?T  Drt»#Tuv«#  ctitmtm    */\T3Ta     nmciv    vm. 


ciens,  adeoque  igneum  quasi  ensem  ex  nubibus,ut 
vagina,  educens.Sic  AjacemOilei  filium  a  Minerva 
fuimine  qua  ferro  transflxum  pectora  inducit  Vir- 
gilius  lib  I  iEneid,  48. 

lUum  ezapirantem  transfizo  pectore  flammaa. 
Turbinc  corripuit,  acopuloque  afflzit  acuto.  Hav. 

(37).  Sive  de  terra  per  vertices  moniium  eructans, 
Conjunxit  ut  jpoenales,  cap.  40:  «Cum  Vulsiniosde 
coelo.  Pompeius  desuo  monte  perfudit.))  Appellat 
vertices  undantes  flammas  quffi  in  montibus  igni- 
vomis  magno  turbine  adactffi  eructantur  et  fDras 
prorumpunt.  Dixerunt  vetercset  vorlicem  et  verii' 
cem»  Lucretius,  lib.  VI,  296  : 

Quam  eum  peracidit,  eztempla  cadit  ignena  ille 
Vortez. 

Idem.  lib.  i,  294. 

loterdum  Terlice  torto 
Corripiunt,  rapidoque  rotantiaturbine  portant.HAy 

(38)  Utnullojam  igni  decinerescat,  Vel  ita  locum 
huDc  percepit  Minutiu8,quasi  innuatTertulIianus, 
id  quod  experientia  docet,scilicet  corporafulminata 
illffisa  videri,  dum  scribit.  p.  39  :  «Sicut  ignes  ful- 
minum  corpora  tangunt,necabsumunt. »  Quomodo 
et  Gallus  interpres.  Vel  recessit   ab  illa  opinione 

guam  vel  tuerivel  respicere  videtur  auctor  noster. 
um  enim  dicit  salvum,  ut  nullo  Jam  igni  decine- 
rescat,  videri  potestdocere  cadavera  fulminata  ab 
igne  consumi  non  posse.  Sic  negabant  veteres  illis 
quivenenum  hauserant  cor  cremari.  Plinius,  lib. 
X],  cap.  37  :  «  Cornegatur  cremari  posse  in  iis  qui 
cordiaco  morbo  obierunt,  aut  veneno  inleremptis. 
Certe  exstat  oratio  Vitellii,quareum  Pisonem  ejus 
sceieris  coarguit,  hoc  usus  argumento :  palamque 
testatus,  non  potuisse  ob  veoenum  cor  Germanici 


OcciSUm,  SEI  HOMINEM.  FULMIN.  J0BI8,  OCISIT.  EM. 
SUPRA.  6ENUA.  NE.  TOLLITO.  Ct  ibidcm  :  HOMO.  SEL. 
FULMINE.   OCGISUS.   ESIT.   EI.   JU6TA.       NULLA.     FIERI. 

OPORTERE.  Sepellebatur  enim  ibi,  ubi  erant  fulmi- 
nati,  nec  ut  aliacadavera  cremabantur,  locusque 
is  sacer  erat  et  bidental  appellabatur.  Persius,  Sat. 
II,  27  : 

Triste  jaces  lucis  evitandumque  bidental. 

Ubi  inspicipossunt  doctissimi  Gasauboni  Not(B,ot 
et  Scaligeri  ad  Festum  in  voce  Biden(fil,   Addique 

?otest  Jacob.  Nicol.  Loensis.  Miscell,  lib.  iii,  cap. 
7,  qui  ex  Euripide  et  Statio  docet  Grfficis  moribus 
illud  incognitum.  Vel  denique  ad  huoc  ritum 
respiclens  jhic  auctor,  dicere  voluitillum,  qoi  ful- 
mine  adeoque  igni  CGsIesti  interfectus  est  salvum 
esse  a  flamma  rogi,  quia  non  cremaretur,8ed  sepe- 
liretur,quomodoomne8GhriBtiani,qui  rogo  imponi 
D  abnuebant,  ut  patet  ex  cap.  ^Z:  «  Scient  Sabci 
pluris  et  charioris  suas  merces  Ohristianis  sepe- 
iiendis  profligari,  quam  diis  fumigandis.  »  oed 
hoc  non  eligo.  Hav. 

(39)  Illi  prudenteSf  nos  inepti,  Arnobius.  lib.  i  *. 
«  Bt  iili  cati,  sapientes,  prudentissimi  vobis  viden^ 
tur,  nec  reprehensionis  ullius,  qui  Fannos,  qui 
Fatuas,  civitatumque  Genios,  qui  Pansos  reveren- 
tur  atque  Bellonas.  Nos  hebetes,  stolidi,  falui, 
obtusi  pronuntiamur  etbruli,  qui  dedidimus  uo8 
Deo,  CUJU8  nutu  etarbitrio  omne  quod  eslconstat, 
et  in  sententis  sue  perpetuitate  deflxum  est. » 
Idem,  lib.  ii:  « ita  non  injustissimum  ducitis,  ine- 
quitare,  illudere,  tanquam  stultanobis  etbrutadi- 
cenlibus.  Quidestquod  a  vobis  tanquam  bruti  et 
stolidi  judicemur  ?  »  Lactant.,  lib.  iv,  cap.  13  • 
«  Cur  igitur  vulgo  pro  stultis,  et  vanis,  et  meptis 
habemur.  qui  sectamur  magietrum,  otiam  ipsorum 
deorum  confessione  sapientem  ?  Hav. 


597 


APOLOGETICUS  ADV.  GENTES. 


508 


est^^ynon  gladiis  et  ignibus»  et  oruoibu8,et  bestiis;  \ 
de  qua  iniquitate  asvitias  non  modo  boc  caecum  vul- 
gu8  exBultat,  sed  et  quipam  vestrum,  quibus  favor 
Tulgi  de  iniquitate  oaptatur,  glorianfur,  quasi  non 
totnmyquod  in  nos  potestis,  noatrumsit  arbilrium. 
Gerte,8i  veltm,Ghristianu8  sum :  iunc  ergo  me  dam- 
nabi8,8i  damnari  velim ;  cum  vero  quod  in  me  potes, 
visi  velim,  non  potes,  Jam  meae  voluntatis  est  quod 
potes,  non  tu»  potestatis.  Proinde  et  vulgus  vane 
de  nostra  vexatione  gaudet ;  proinde  enim  nostrum 
est  gaudium,  quod  sibi  vindicat,  qui  malumus 
damnari,  quam  a  Deo  ezcidere  :  contra  illi,  qui  nos 
odorunty  dolere.  5S0  non  gaudere  debebant,  con- 
secutis  nobie  quod  elegimus  '*. 


GAPUT  L. 


B 


eos  more  geniilium^  quibus  desperatio  ei  gloriae 
ffTuritus  eam  contemnendi  doloris  et  morHs  viam 
siemit^  sed  more  foriissimi  miliiis^  qui  bellum  su- 
mit,  licet  non  amet^  et  de  victoriu  gaudei,  in  cujus 
tamen  consecutione  (repidavit.  Faiendum  itaque 
eam  veram  esse  consiantiain,qu3S  faciis  scse  non  ver- 
bis  prodai  apud  Deum  graiiam^  non  apud  homines 
iauaem  qttxral,  et  contemplaiione  ecempioque  ob- 
siinaiionis  suae  inconcussoe  piures  quotidie  qui  am' 
piectanlur  ipsam  gignai,  guam  unquam  unquam  ex 
omnibus  omnium  phiiosophorum  schoiis,  capti  ver» 
borum  ienociniSydiscipuii  exierint 

Ergo.inquitiSyCurqueriminiquodvosinsequamur, 
si  pati  vultis,cum  diligcre  dcbeatis  per  quos  patimini 
quod  vuliis?  Plane  volumus  pati  (40),verum  eo  more 
quo  bellum  nemo  quidem  iiben8"patitur,oumet  tre- 
pidareetperioIitarisitnece88e(41),tamenetpraBliatur 
omnibus  viribus  (42),  et  vincens  in  proBlio  gaudet, 


AROUMiNTUM.  Al  vero,  dum  cruciatibus  sese  objiciunt,      qui  de  praelio  querebatur,  quia  et  5St  gloriam  con- 
dum  animam  lubentes  projiciunt,  id  non  facere     sequitur  et  prsdam  (43).  Prelium  est  nobis  quod 

Yariee  lectioDBS. 

"  Rig,  8ed  in  cujusmodi  enim^  si  utique,in  rlsu  jud.  est,  eic.  Hav  deievii  v,  enim.  In  Heraidi  mss,  8ed 
in  ejusmodi  enim  si  uiique  irrisui  jud.  eet.,  ei  ipse  scrihere  maluii  :  Sed  in  ejusm.  error  sit.  Utique  ir- 
risu  jud.  est,  etc.  Cod,  Fuld,  ut  noxiis  :  flequeenim,  si  utique  in  risum,  jud,  est.  Aid.,  Rhen,  et  Gangn. 
8ed  in  ejusm.,  si  utique,  irrisioni  a^judicandum  est,  etc.  Ed.  Fran.  Sed  in  ejusro.  error  sfutique,  irrisu 
findicandum  est,  etc.  Geien.  8ed  in  ejusm.  error.  si  utique  irrisioni  adjudicandus  est,  non  gladlis,  bes- 
iii8  vindioandus.  Non  dubitavimus  pro  error  scribere  errores,  ut  adsit^  quo  referaiur  et  ejusmodi  #1  judi- 
caodum.  ^  Eligimus  Fran,  ^^  lia  Rig.  et  Hav,  ex  aucioritate  cod.  Fuld.  Coiteri :  quo  et  bellum  miles. 
Nemo  qaippe  libens,  eto. 

Gommentarias. 


(42)  Tamen  ti  prxliaiur  omnibus  viribus.  Namqne 
ut  Ajaci  congruens  est  verbum,  apud  Homerum, 
Iliad.  0,  versu  808  : 


(30)  Plane  wlumus  paii.  Postremam  vocem  de- 
leims.  Fuld.,  et  abesse  potest.  lluo  spectant  illa, 
cap.  1  :  «  Quid  hoc  mah  est,  cujus  reus  gaudet  ? 
oujus  aocusatio  votum  est,  et  pGena  victoria.  »  £t 
ad  Scap.j  cap.  1 :  «  Ma^isque  damnati,  quam  ab- 
soluti,  gaudemus.  >i  Ibid.,  cap.  2  :  «  Absit  enim  ut 
indigne  feramus  ea  nos  pati  qus  optamus.  »  Et  C  i.  e.  «  Melius  aut  perire  semel  aut  vivere,  quam 
cap.  ult.  :  «  Grudelitas  vestra  gloria  est  nostra.      diu  oonsumi  in  graj^i  pugna.  Ibi  quoniam 


BiXxepov,  -ij  diicoXlffOaiSva  Yp6vov,  ^l  ^twvai, 
*H  SijOa  TcpeuYe^Oai  iv  alv^  8T)V6xTjTt, 


Vide  tantum,  ne  hoc  ipso,  quod  taiia  sustinemus, 
ad  hoo  solum  videamur  erumpere,  ut  hoo  ipsum 
probemus,  nos  hflec  non  timere,  sed  ultro  vocare.» 
—  fc  Absit  enim,  inc|uit.  lib.  de  Paiieniia,  cap.  8, 
a  servo  Ghristi  tale  mquinamentum,  ut  paiientia 
majoribus  tentationibus  praeparata  in  frivolis  exci- 
dat.  n  Hav. 

(41)  Cvm  et  trepidare  ei  periciitari  sit  necesse.  Ita 
scilicet  natura  comparatum  est,  ut  cum  ad  ipsum 
praeliam  et  vit»  discrimen  ventum  sit,etiam  iortis- 
simos  quosque  horror  quidam  invadat,  quandoqui- 
dem  diee  ille 

04  |i^v  ?c  Y«  X^P^^  xiXex*  iXo^fxev,  iXXoL  fiax^jOat. 

i.  e.  ttNonad  tripudium  venirejubet,  sed  pu^nare,» 
ut  est  apud  Homerum,  liiad.  0,  versu  508.  Et  ele- 
ganter  docetur  a  Lucano  in  descripiione  decreto- 


payido  foriique  cadendnm  est, 

juxta  oraculum  Gaionis  apud  Lucan.  lib.  ix,  583, 
ssepe  igoavi  fugienies  turpiier  pereunt,  strenui  et 
vivunt  et  vincuni.  Cicero  pulchre,  lib.  ii  Tusculanar. 
•  ut  Ot  in  prflclio,  ut  ignavus  miles  ao  timidus  Bi- 
mul  ac  viderit  hostem,  abjecio  scuto,  fugiat  quan- 
lum  possit.ob  eamque  causam  pereat,nonnunquam 
eiiam  inte^ro  corpore,  cum  ei  qui  steierit  nihil 
tale  evenerit  :  «  sic  qui  doloris  speciem  ferre  non 
possunt,  abjiciunt  se,atque  iia  afQioti  et  exanimati 
jaceni ;  qui  autem  restiterint,  discedunt  BSBpissime 
superiores.»  Laudaiidem  animum  muguum  etcon- 
stantem  in  Trcbonio,  do  quo,  in  Phiiipj^.  xi,  cap. 
6,  ait  crudeliiatem  DolabelleB  et  corporis  carniu- 
oinam  iulisse  forliier  ei  paiienter.  Addiique  :  •  Ma- 
^ gna  laus,  mooque  judicio  omnium  maxima.  Est 

rii  iliius  inter  Cffisarem  etPompeiumprffilii  librvii,  D  ®^*°^  1**^^  homini  accidere  poBsit 

467:  *'  "*'    '  '       "  "*        "     "         '" 


Tamen  omnia  torpor 
Pactora  conBtrinzit,  gelidusqua  m  viscera  Banguis 
PercQssa  pietate  coit,  totffique  cohorteB 
Pila  parata  diu  tenBis  tenuere  lacertiB. 

quando,  ut  ibidem  versu  128, 

Animique  traces  sua  peciora  pulsant 
lelibas  ineerUs.  Multorum  pallor  in  ore 
Mortis  venturs  est,  faciesque  simiilima  fato. 

Nam  ZtpatK&TTjc  Iv  j^epaiv  Iywv  fidi^Tjv,  ic&c  oT- 
Sev  el  (^i^aeTai ;  Toaauxai  tu)v  oavaTuiv  elaiv  6So(. 
i.  e.  «  Quis  enim  praBlium  jamjam  initurus,  viciu- 
rum  se  certus  sit,  cum  iot  vi»  mortis  militi  sint  ? » 
ut  ait  Gharmines,  amoris  impaiiens.apud  Achillem 
Tatiam,  lib.  iv. 


id  prsmediiari,  ferendum  modice,  si  advenerit. 
esse.  Migoris  omnino  est  consilii,  providere  ne 
quid  tale  accidat ;  sed  animi  non  minoris,  fortiter 
ferre,  si  evenerit.  »  Hav. 

(43)  Quia  et  gioriam  consequilur  et  pnBdam.  Me- 
nedemus  duriier  nimis  filium  objurgans  apud  Te- 
rentium  in  Heautontim.,  act.  I,  scena,  i,  inter  alia 
inquit  : 

Ego  ivtuc  aBiatis,  non  amori  operam  dabam, 

Sed  in  Asiam  abii  hinc  propter  pauperiam  atqaa  ibi 

Simul  rem,  ei  gloriam  armis  belli  repperi. 

Ghristianee  militiaB  gloria  piacere  Deo^  prsda  vivere 
in  pcternnm,  prout  mox  sequiiur,  imo  accusatio 
votum  esi,  ei  poena  victoria,  ut  dixit,  eap.  i,  God. 
Agob.  ^ttt  et  g.  Hav. 


599 


TERTULLIANI  OPEllUM  PARS  1.  —  SERIES  1,  APOLOGETICA. 


600 


provocamur  ad  tribunalia,  ut  illic  sub  discrimine  A  mamur.  Sedddesperatio  et  perditio  penea  vos,  in 


oapitis  pro  veritate  certemua.  Victoria  est  autem  pro 
quo  certaveris,obtinere.Ea  viotoria  habet,et  glopiara 
placendi  Deo,  ct  praedam  vivendi  in  flBternum.  Sed 
obducimur,  certe  cum  obtinuimus  (44)  :  ergo  vici- 
mus,  cum  occidiraur:  denique  evadimus,  cum  ob- 
ducimur ;  licet  nunc  sannenticios  etsemaxios  ••  (45) 
appelletis,  quia  ad  stipitem  dimidii  axis  rcvincti 
sarmentorum  ambitu  exurimur.  Hic  est  habitus 
victoriae  nostrae ;  haBC  palmata  vestis  (46,  tali  curru 
triumpfaamus,  Merito  itaquo  viclis  non  placemus  ; 
SSH  propterea  enim  desperati  et  perditi  existi- 


causa  gloriiB  et  famae,  vexillum  virtutis  extolluDt. 
lAucius  dextram  suam  libens  in  ara  reiiqQit :  o 
Bublimitas  anirai  fEmpedocles  (17)totum  seseCata- 
nensium  ^tnaeis  incendiis  donavit :  o  vigor  mentisl 
Aliqua  Carthaginisconditrixrogo  secundum  matri- 
monium  dedit  :  o  prfficonium  castitatisl  Regulus, 
ne  unus  pro  multis  hostibus  viveret,  toto  corpore 
cruces  patitur  ;  o  virum  fortem  et  in  captivitate  vi- 
ctorem  (48)!  Anaxarchus,  cum  in  exemplum '^49) 
ptisauffi  pilo  contunderetur  :  Tunde,  tunde, 
aiebat,  Anaxarcbi  foliem  (50),  1^99  Anaxarcham 


YarisB  lecUones. 

^^  Ald.  semassios;  Rhen.,  Gangn.j  Barrssus  Bemlssios;  Gelen,  semissarios.  ;  cod.  Lugd.  eemarioB; 
Fuld.  sarmentarioB  et  eemiaxios.    ^^  Ila  cod.  Fuld.,  Rig.^  Hav.j  in  exitium. 

Commentarias. 
{H)  Sed  obducimur,certe  cum  o^/tnutmtM.  Mori- R  nor,  dedignatus  aliquem  se  heroum  recordari' 


mur,  inquit,  in  prelio,  idque  objicitis.  At  vero 
decoruiu  mori  pro  patria,  qu»  nobis  caelum  est, 
cap.  i. 

0&  'fkp  dieixlc  ijiuvofxivti)  Tuepi  icixpTjc 
TK6vi(UV. 

Hectoris  apud  Homerum  generosa  vox  est.  Iliad,  0. 
496,  decorum  etiam  victores  mori  adeoque  xov  dva)- 
va  xov  )wiX6v  i-^ta^lj^ti^a^f  ut  de  se  testatur  Paulus 
II  Timoth.  IV.  7.  Nam  xaXw;  diY^v(j£(jOa'.  a  I^ce- 
dffiffloniis  dicebayitur  illi  qui  fortiter  Pt  gloriope 
parta  patriaB  victoria  occubuerunt,  ut  notum  ex 
^liani  loco.  lib.  vi.  6  :  01  81  xaXu);  diYcovKTafievoi 
xai  diito6av(5vTec  O^XXoi;  dveSoovxo,  xat  xXaSoic 
Ixipoic,  xal  8i*  i7raivu)v  ^i-^o^^-zo,  i.  e.  «  Qui  vero  se 
Btrenuo  prffibuissent,  et  occubuissent,  oliva  et  aliis 


thamnus  et  piscis,  fui,  inquit;  cur  non  magis  et 
pepotam  insulsus^et  chamsBleon  tam  inQatus  ?  Pla- 
ne  ut  piscis,  ne  aliqua  sepultura  conditio  reputres* 
ceret,  assum  se  maluit  in  i^tnam  se  praecipitando. 
Le  Pr. 

(48)  0  vimm  foriem  et  in  captivitate  victorem ! 
Quod  iiii  prsconiom  assignatur  a  Gicerone,  lib.  iii 
de  Officiix,  cap.  99.  Ibi  narratur  historia  infelicis 
fortitudinis  :  «  M.  Atilius  Regulus  cum  consul  ite- 
ruuiin  Africaexinsidiis  captus  csset,duceXanthippo 
Laoedasoionio,  imperatore  autem  patre  liaQnibalii 
Hamilcare,  Juratus  missus  ost  ad  senalum,  nt^nisi 
redditi  essent  Pceni  captivi  nobiles  quidam,rediret 
ipse  Gartbaginem.  Is,  cum  Romam  veni?set,  utili- 
tatJs  speciem  videbat,  sed  eam,  ut  res  deolarat,  fal- 
sam  judicavit  :  qu»  erat  talis,  manere  in  patria, 
esse  dumi  suffi  cum  uxore,  cum  liberis  :  quam  ca- 


ramis  redimitl,   iaudibus  vehebanlur.  »    Egregic      i      ..  *  •      i  •    u  n  - «  .4.,^- 

Chrysost.  Serm.  de  Martyrib.  imiiand.  :  «  Denique  ^  if  °|!^^e?  accepisset  in  bello,  communem  fortuDe 
in  cwtamine  Ghristianus,  aut  superstes  miles  pro- C  bellicffl  judicantem,   tenere  consularis  digoiUtis 

atrato  hoste  beatus  de  prffilio  Sedit,  aut  hostem      »f«d."°^»  qPJ»  hfflc  neget  esse  utilia?  «  Additque 
victor  moriendo  devincit    Feliter  enim  vinoit,  qui      ^^^^^^  '  "  Masmtudo  animi  et  fortitudo  nejrat.  . 
post  viotoriam  vinci  non  novit.  »  Nam,  ut  Prosper 
in  lib.  Epigram.  : 


Non  certanti  nulla  ast  speranda  corona. 
Palmam,  qua  capitar  gloria,  flnis  habet. 

Recte  autem  a  rationibus  desumptum  obducere  aquffl 
Bcil.  ut  expungere^  quod  dum  non  intelloxerunt  li- 
brarii  locum  corruperunt,  unde  et  Fuld.  sed  occi- 
dimur  certo.  Male  quo(}ue  sic,  prffiter  Rigald.et  Ju- 
nium  distinguunt  editi,  sed  ooducimur  cerie,  cum. 
elo.  Ita  supra,  c.  46  :  «  Dum  de  bono  sectffi  hu)us 
obducimur.  »  Hav. 

(45)  Sarmenticios  et  Semaxios.  Cur  ita  vooaren- 
tur  Ghristiani  explicat  verbis  sequentibus  :  »  Quia 


ad  stipitem  dimidiiaxisrevinoti  sarmentorum  am-      ?.^«  ^?^"^"«  foniculus  rumperetur,  dissiparetor 

bitu  exurimur.  »  Ista  enim  constanter  legunt  mss  f^*/"^"^  ^°?r''"fi"^K?'".''PPfJ  m*'''  '  'Llnnino 
omnes  tam  Belgioi  quo.u  GaUici  et  Vaticani,  et  ac  D  i?'^,,''""^  ""^.^?  affiigebatur  :  quod  Maroo  Antomno 
cessit  conjectura  qua  proxime  latinius  leRendum      5^?*"^»  ^»  I^  ^^^"  Wpu^iK^ov,  Jamblicho  6e  o; 


jgat. 

(49)  Anaxarckus  cum  in  exempl.  Celebre  est  illod 
Anaxarchi  apud  Laertium,  iib.  ix,  qui  cum  tunde- 
retur  ab  Nicocreonte  ffi87)pot<  6'icipot<  ferreis  mal- 
teia^  propterea  quod  audisset  Nicocreon  se  digoam 
eese  ut  apponeretur  epulandus ;  dixisse  ferunt  pbi- 
losophum  plenum  animo  :  U^zivdt  xou  ^Avx^dipx^u 
QuXaxov,  'Avdtfapxflcv  S«  od  Trc(aaEic,  «  Tunde  Ana- 
xarchi  folliculum,  nam  Anaxarohum  nontundis. » 
Lac. 

(50)  Anaxarchi  foilem.  Eleganter  dictum  :  cum 
enira  ad  instar  ptisanffi  vel  hordei  tunderetur,  pa- 
riter  nihil  aliud  sibi  contingere  profltetur  qoam 
quod  hordeo  oontingat,  scilicet  ut  divina  illa  inte- 
rior  psrtirula,  vigor  mentis,  illffisa  mannrct,  solus- 

t  caducus  follicuIuR  rumperetur,  dissiparetor. 
enim  corpusculum  suum  appellabat,  in  quo  il- 


ijectura  qua  proxime  latinius  legend 
putat  semiaxarios  et  axis^  pro  eo  quod  hactenus 
exc.  semissarios,  el  crinitua  jam  olim  de  bonesta 
disciplina.  lib.  i,  cap.  13,  aemissios,  ao  nterque 
dimidii  assis.  Pam. 

(46)  Hsec  palmala  vestis.  Tunica  ilia  palmata, 
tam  celebris  apud  Romanos,  vestis  fuit  trium- 
phantium  dicta  palmata  a  palmis  ouffi  intertextffi 
erant,  sarmenta  autem  quibus  cremabantur  prffide- 
cessores  nostri  et  axis  cui  alligabantur,  habitua 
erant  triumphi  Ghristianorum,  illa  erat  pompaqua 
recti  in  cmlum  evolabant.  Le  Pr. 

(47)  Empedocles,  Quom  salse  doridct  lib.  de  Ani- 
ma,  cap.  22.  ubi  de  Pythag.  metemps  :  «  8od  enim 
fimpedocles,  quia  se  deum  delirarat,  idcirco,  opi- 


SvOpwTtoc,  Stobffio  in  Excerpi.  Phys.  xo  ^Ytfiovi- 
xov  {x4poc,  Philoni  Judffio  denique  in  lib.  de  Con- 
ventu  ad  primas  disciplinas  :  ''AvQpciiicoc  iv  dtvQpco- 
Ttci),  xpe(xT(i)v  iv  X^^P®^'»  48dkvaToc  iv  6v7)T(f),  (juibuB 
addendus  incoroparabilis  Isaaci  Gasaubooi  Com- 
mentarius  ad  Persii  Sat.  v,  129, 

Sed  si  intuB  et  in  jecore  agro 
Nascantur  domini. 

Ex  hinc  intelligitur  erudissimus  Pauli  sermo,  cam 
scribit  ad  Rom.  vii,  24,  Ti<;  (jlk  jSuciExai  Ix  tou  ou)- 
(jiaTo;  Tov)  Oftvaxou  tojtou  ;  ut  et  illa  quffi  leguntur 
versu  23.  Exemplo  hujus  Anaxarchi  passim  follit 
et  fotliculus  pro  corpore  mortali  usurpatum  est ; 


ll  ■ 


601 


APOLOGETIGDS  ADV.   GKNTES. 


603 


enim  dod  tuDdis  (51) :  o  philosophi  magoaQimi-  A 
tatem,qui  de  tali  bqo  exitu  etiam  jocabatur)  Omit- 
to  608  qui  cum  gladio  proprio  aliove  genere  mortis 
mitiore  de  laude  pepigeruut.  Ecce  enim  et  tormen- 
iorom  certamina  coronantur  a  vobis.  Attica  mere- 
triz  (52)^  caroiiice  jam  fatigato,  postremo  iinguam 
Buam  comeatam  in  faciem  tyranni  sevientis  ex- 
spuitfUt  exspueret  et  vocem^ne  conjuratos  confite- 
ri  posset,  si  etiam  victa  Toluisset.  Zeno  Eleates, 
consuitus  a  Oionysio  quidnam  pbilosophia  prssta- 
ret,  cum  respondisset,  contemptum  mortis,  flagoi- 
lis  ^  lyranni  subjectus  sententiam  suam  ad  mor- 
tem  usque  signabat.  Certe  Laconum  flagella,  sub 
oculis  etiam  hortantium  propinquorum  acerbata, 
tantom   honorem    tolerantisB    domui    conferunt, 


SS4  quantum  ganguinis  fuderlnt.  0  gloriam  lici- 
tam,  quia  humanam,  cui  neo  proBSumptio  perdita, 
nec  persuasio  desperata  depulatur  in  contemptu 
mortis  et  atrocitatis  omnimods,  cui  tantum  pro 
patria,  pro  agro  (53),  t»ro  imperio^  pro  amioitia 
pati  permissum  est,  quantum  pro  Deo  non  licet  1 
Et  tamen  illis  omoibus  et  statuas  (54)  defunditis, 
et  imagines  inscribitis  (55)  et  titulos  inoiditis  in 
(Bternitalem  (56) ;  quantum  de  monumentis  potes- 
tis  scihcet,  prsstatis  et  ipsi  quodammodo  raortuis 
resurreclionem.  Hanc  qui  veram  a  Deo  sperat,  si 
pro  Deo  patiatur,  insanus  est.  8ed  hoc  agite,  boni 
preesides,  meliores  multo  apud  populum,  si  illis 
Ghristianos  iramolaveritis.  Cruciate,  torquete, 
damnate,  atteritenos ;  probatioestenim  innocentiee 


Yarias  lectiones. 

**  Sic  Gelen,  et  Hig.  God,  Fuld.  et  ed.  Hav.  contemptu  mortis  impasaibilem  Qeri.  eto.  Rfien.  eL  Her, 
impassibiiibus  fiagellis.  alii  impassibiiis  flagellis,  etc.  Yoe,  subjeotus  recepimfu  ex  eod,  Fuld.f  mlgo 
Ug.  objectus. 

Commentarias. 


vidi  exempla  in  Notis  Lindenbrogii  ad  Virgilii  Ca-  B 
talecta,  p.  301.  Eimenborstii  ab  Arnob.,  p.  66,  et 
Lydio  de  Re  MiL^  p.  77.  Omnibus  addi  potest  illud 
Gregorii  Nuzianz.  de  Vitx  differ.  n  Esto  autem,non 
jam  imperatori  ul  prius  contubernalis  erit  Grego- 
rius,  utri  suo  nonnibil  gratificans,  atque  interme- 
dio9  epulones  tristis  et  tacitus  accumbens,  sffre- 
que  anhelitum  ducens,  ac  servilem  in  modum 
edens.  »  Hav. 

(51)  Anaxarchum  enim  non  tundis.  Idem  Grego- 
nus  Oygn.  Carm.  de  Animi  iubmissione;  •  Num 
in  roortario  contusionemmanuum  Anaxarchi  veluti 
DOD  praesentis,  et  tamen  jubentis  utrem  suum  ve- 
hementer  tundi,  tanquam  ipse  non  contusus  ma- 
neret,  ne  quis  esset  cerneretur.  »  De  Zenone  Dio- 
genes  Laertius,  cui  hoc  ascribit : 

'flOsXe^,  c5  ZTj^^oav,  xaX^v  {[BsXec»  ^v5pa  xupavvov 

Kxsivac,  ixXi3<rai  $ouXo<7uva;  *EX^av. 
'AXX'  i8i(x-i)?,  St?^  Y^P  ae  Xa6b}V  6  xupavvoc  iv  6'X^(})     C 

K^^^s,  tC  touto  Xk^tai ;  aatfjia  •>[ap,  ou^i  84  at. 

i.  e.  (c  Egregie  voluisti,  o  Zeno,  occiso  tyranno  a 
servitute  liberare  Eieam.  Sed  domitus  est,  te 
oamque  capiens  tyrannus  contulit  in  mortario. 
QQiddico?non  te,  sed  corpus  tuura.  ^  Nonnus 
loco  supra  citatn  de  Epicteto  ;  «  Huic  a  Macedooe 
tyranno  crus  vinculis  adstrictum  est.  Postea  au- 
tem  cum  eom  soivere  tyranous  vellet,  ex  eoque 
quaereret :  Visne^  Epictete,  te  solvam  ?  Quid,  in- 
qnit,  an  sum  astnctus  ?  Quibus  videiicet  verbis  hoo 
si^nificabat,  animam  suam  nequaquam  vioctam 
fuisse.  Itaque  non  corpus  homo  esse  dicitur,  sed 
anima.  »  Hav. 

C^)  Atiica  meretrix.  Bcortum  hoo  lyrsa  cantu 
familiare  Harmodio  et  Aristogitoni,  consilia  eorum 
de  iyrannicidio,  ad  mortem  usque  excruciata  a  ty- 
rannis,  non  prodidit.  Quamobrem  Athenienses 
eam  in  honore  habere  volentes,  ne  tamen  scurtum  ^ 
celobrasse  viderentur,  animal  nominis  ejus  fecere,  ^ 
atque  ul  intelligeretur  causa  honoris,  in  opere  lin- 
guam  addi  ab  artifice  vetuerunt.  Pam. 

(53)  Pro  patria,  pro  agro.  Cum  in  Puld.  utiliter 
nobis  augmentum  illud  suppeditetur  pro  agro^  non 
debuit  illud  rejicere  RigaltiuSy  nam  alios  non  mo- 
ror,qui  ne  dignati  quidem  sunt  inspicere  tam  prm- 
clara.  Sic  enim  singula  singulis  respondent :  Mu- 
tius,  Regulus,  Zeno,  patriie ;  Lacones,  et  forsan 
ipse  Zeno,  imperio  ;  amicitin,meretrix  attica  ;gIo- 
ria  hnroanaB,  Empedocles  et  Anaxarohus.  At  agro^ 


regina  Dido,  quae,  oorio  bovis  immensam  latitudi- 
nem  dimensa^Afrosdeoeperat:  ipsa  enim  erat  Ty- 
ria.Nec  enim  tantum  connubium  larb»  fugit,  sed 
providonter  providit  Garthaginem  sub  illa  speoie 
peti,  ul  egregie  patet  in  Nuptiis  Arsinoes  et  Ptole- 
m»i  apud  Justinum,  lib.  xxi,  cap.  3.  IIav. 

(54)  Statuas.  Quibus  sibi  ad  flBternitatem  patroci- 
nata  eet  antiquitas.  Unde  solers  Pbidiae  inventum 
narrat  Gicero  Tuscul.    Quaest.   i,  34 :  «    8ed    quid 

ftoetas  ?  opiflces  etiam  post  mortem  nobilitari  vo^ 
unt.  Quidenim  Phidias?Sui  similem  speciem  in- 
clusit  in  clypeo  Minerv»,  cum  inscribere  non  lice- 
ret.  »  Insi^is  Eusebii  iocus  est  in  lib.  i,  de  Vita 
Constantint  Magniy  c;  2 :  u  Videlicet  natura  homi- 
num  sortis  fragilis  et  caducas  commenta  solatium, 
ipnaginibus  edendis,  majorum  memoriam  oolere  se 
putavit  honore  permansuro  :  partim  adnmbratinne 
pioturas  cera  deiibutas,  partim  e  materia  sculptum 
et  dolatum  experte  motus,  simulacrum  macnina- 
ta.  »  Oav. 

(55)  Imagines  inseribitis,  Quae  passfm  adbuo  in 
marmoribus,  gemmis  et  saoris  veteris  asvi  reliquiis 
apparent.  Quare  de  Varronis  opere  [mortali,  heu  I 
et  mortalit&tis  leges  experto]  quo  illustrium  Roma- 
norum  imagines  seu  descriptiones  amplexus  fuit, 
ita  augurabatur  Plinius,  Nat.  Hist.  lib.  xxxv,  cap. 
2 :  ic  Inventione  muneris  etiam  diis  invidiosus, 
quando  immortaiita^jsm  non  solum  dedit,  verum 
etiam  in  omnes  terras  misit,  ut  prssenteB  esse 
ubique  et  olaudi  possent.  Bav. 

(56)  Et  tilulos  incidiiis  in  sstemitatem.  Gallido 
itaque  ad  nominis  sui  perennationem  consilio  usub 
est  architectus  ille,  qui  in  Buperbis  ifigyptiorum 
Btructuris  nomen  Buum  et  operis  deoicationem 
duriori  materiaB  insculpsit,  cui  calce  oblitas  et  ab- 
sconditffi  regis  nomen  superscripsit,  facile  praevi- 
dens,  fragiliori  materia  delapsa,  regis  memoriam 
abolendam,  suam  permansuram  fore.  EusebiuB 
ibidem  :  «  Sunt  qui  pilas  et  ci^pos  ioscriptos  sem- 
piternam  commendat?oncra  virtutis  eorum,  quos 
nabent  adnotatos,  conferre  credidernnt.  »  Unde 
Pansam  et  Hirtium  consules  pro  Rep.  caeffos  ita 
celebrat  Gicero,  Philipp.  xiv,  cap.  33 :  •  Erit  igitur 
exstructa  moles  opere  ma^niflco,  incisaBquelitteras 
divin?  virtutistestessempiternae:  nunquamquede 
vobis,  eorum  qui  aut  videnunt  veBtrnra  raonumeD- 
tura,  aut  audient,  gratissimus  sermo  conticescet. 
Ita,  pro  mortali  conditione  vitas,  immortalitatem 
estis  consecuti.  »  Hav. 


eo3 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  I 


nostre  iniquitas  vestra.Ideonos  5S5  httopatiDeas  A 
patitur.Nam  et  proximeyad  lenonem  damnandoGhri- 
Btianam  (57)  potins  quam  ad  leonem,confe88i  estis 
labem  pudicitie  apud  nos  alrociorem  omni  poona 
et  omni  morte  reputari.  Nec  quidquam  tamen  pro- 
ficit  exquisitior  quaque  crudelitasvestra  ;iUecebra 
est  magis  8ect».Plures  efficimur^quoties  metimur 
a  vobis  (58);  semen  est  sanguis  Christianorum  (59) 
Multi  apud  vos  ad  tolerantiam  doloris  et  mortis 
hortantur,  ut  Gicere  in  Tusculanis,  ut  Senecea  in 
Fortuitis^  ut  Oiogenes,  ut  Pyrrhon,  ut  Gallinious. 
Noc  tamen  tantos   inveniunt  verba    discipulos, 


.  ~  SBRIBS  I,  APOLOGBTICA.  604 

quantos  5S6  Ghrtstiani  faotis  decendo.  Illa  ipsa 
obstinatio,  quam  exprobratis,  magistra  est.  Quis 
enim  non  oontemplationeejusooncutiturad  requi- 
rendum,  quin  intus  in  re  sit  ?  Quis  non,  ubi  re- 
quisivit,  accedit,  ubi  acceBait,  pati  exoptaty  ot  to- 
tam  Dei  gratiam  redimat,  ut  omnem  veniam  (60) 
ab  eo  oompensutione  sanguinis  sui  expediat?  Om- 
nia  enim  huic  operi  delicta  donantur.  Inde  eal, 
quod  ibidem  Bcntentiis  vestris  gratias  agimue ;  ut 
est  emulatio  divin»  rel  et  humanst  cum  damna- 
mur  a  vobis,  a  Deo  absolvimur. 


Commentarias. 


(57)  Ad  lenomen  damnando  Christianam,   Vitiose  B  in  quo  ille  velut  Hercules  visitur  hydre  iplyu- 


Fuld.«  Ad  lenonemdamnandamChristianampotius 

Suam  ad  lenonem  putastis,  et  confossi  estis,»  etc. 
larr.  «  Ad  leonem  clamando. »  Erat  vero  et  hfflo 
ex  populi  furentis  acolamationibus,  ut  dooet  Fer- 
rarius  de  Yer,  Acclam.  lib,  vii,  cap.  18.  Maxima 
sane  pudicarum  contumelia,  quammille  mortibus 
redemptam  mallent.  Itacjue  non  immeritotela  ora- 
tionis  BUffi  vibrat,  cum  simile  fere  facinusinhuma- 
num  et  scelestum  exprobret  furentibus  Arianis  Na- 
sianzenus.  Oriat,  ad,  Arian  et  de  se  ipso  :  DapOi- 
vcDv,  inquit,  al^uic  xat  9K(jiv6ty)c  o^^etc  avSpoiiv  (av)81 
au><pp6v(Dv  (pipouoa*  al  8i  xIq  ^[xuv  ifi<T^uve  xai  xa- 
6u6pi9e  (lixP^  '^^^  iOKatoDv ;  xai  doeSuv  S^eat 
-RpoiOT)xt  Oiav  iXteivi?iv  xai  xou  £o$outTixov>  icupoc 
d^{av*  iui  Yo^  Oovdctouc  Xkr^w  xjic  aiaxuvY]^  dh^ex- 
totipouc*  i.e.«0  virginum  pudoratque  verecundia, 

S[U0  ne  modestorum  quidem  vivorum  oonspeotum 
erre  potes,quis  nostrum  teaffeoit  i^ominia,etiam 


ffiXoxi,  cum  qua  decertat,  victor,  cum  inscnptiono 
BBRCuu  DBBBLLATORi.  Diocletianietiam,  socu  ejuB 
in  imperio  et  odio  adversus  Ghristianos ;  nommus 
aurens  singularis  exbibeatur  a  6panhemio  de  U.  et 
Pr,  N.  p.  838.  in  quo  ffiquemendaci  titulo  abolitio 
Christianffl  reii^ionis  celebratur.  Stant  ibi  tria 
Fata,  cum  inscnptione  fatis  victrigibus.  Theo- 
doret,  serm.  0,  o^  L^^..  p.  127:  xal  xopuSavriwv- 
tec  xal  Auttojvtec,  etc,  i.  e.  :  «  Itaque  Gorybaii' 
tium  more  oapita  prn  furorejactantes,  inciti  rabie 
technisque  ac  veteramentis  usi  quamplurimis,  oi- 
scatorum  leges  nondissolverunt  quidemiSedmulto 
validiores  oppu^nando  eas  reddiderunt ;  planeque 
illis  persimiles  inventi  sunt,  qui  Qammam  quidem 
restinguere  oonoupiscunt,  oleum  vero  fatoi  inetii- 
lantes,  ardentiorem  iliam  effioiunt.  Etenim  hi 
quoque,  contra  pietatem  bello  sumpto,  pia)  verita- 
tis  robur  manifestius  declararunt.  Acveluti^oon- 

ad  illas  usque  partes,  quas  spectarl  nefas  est,  et  (j  dam  rubus  ille,quem  vidit  Moses,  ardore  ignis  Don 
impiorum  ocuIismiseraDilespectacuIumproposuit      est   absumptus;  ita  nee  Christianos,  impiorum 


igueque  Sodomitico  vindicandum?  Mitto  enimo«- 
des  hoo  dedecore  tolerabiliores. »  SarisberienBis  in 
PolveraiicOf  lib.  iii,  oap.  13 :  «  A  patribus  tamen 
pridem  definitum  est,  quia  pudicitla  auferri  non 
potest,  nisi  mentis  oorruptio  anteoedat.Quod  enim, 
ut  magnus  asserit  Angustinus,  non  prscedente  li- 
bidine  vioienter  patitur  corpus,  vexatio  potius  di- 
cenda  est,  quam  corruptio.  Ibi  ergo  servari  pudi- 
citia  potest^  ubi  nulla  nisl  volantaria  esse  potest 
oorruptio,  in  mentis  soilicet  integritate,  uni  in 
eeternum  servari  pudicilia  potcst.  «Scilicet,  ut 
Nosler  alia  in  re,  in  libro  de  Monogamia,  oap.  16 : 
•  Utique  enim  illam  magis  excusari  capit,  que  in 
praelio  ceoidit,  quam  qu»  in  oubiculo ;  qus  in 
equuleo  succubuit,  quam  qaae  in  lectulo  ;  quee 
crudelitati  cessit,  quam  qua»  fibidini ;  qu»  gemens 
deviota  est,  quam  quee  subans. »  Hav. 


bellis  petitos,  tela  hostiiia  consumpserunt :  qoin 
potius,sicut  lignatoribus  sylvam  ceedentibus  multo 
plures  puUulant  propagiues  ab  radicibus,  quam 
sint  rami  qui  inciduntur;  ita  tuoc  quoquei  piiB 
compluribus  interfectis,  multo  plures  qootidie  ud 
doctrinam  evangelicam  accedebant ;  cruorque  ille 
caBSorum  corporum  irrigatio  erat  novis  in  Bccleeia 
emergentibus  plantis.  »  Mox  male  Junii  editio  san- 
guinit,  Hav. 

(59)  Semen  est  sanguii  Chrtstianorum,  Non  pos- 
Bunt  Ghristiani  persecutionibus  imminui,  quia  si 
semen  est  eorum  sanguis,  oujusque  plus  effusum 
fuerit,  eo  major  promittitur  fldelium  provcntue, 
sicut  messis  copiosa,  amplioris  segetis  preparatio 
est.  Lac. 

(00)  Vt  omnem  veniam^  Simile  est  illud  D.  Gypr. 

epist.  52.  ad  Antoniam^  ubi  martyres  dicit  stalitn 

(^)  Plures'  efficimur.   quUies  metimur  a  vobis,  n  ad  gloriam  nervenire  fidei,  statim  el  virlutis  acci- 

Fuld.  ms.  etiam  p.  e.  Quid  ergo  mirum,  si  Jnlia-      pere  meroeaem,  statim  a  Domino  coronari.  Atque 


num  illum  Apostatam,  epist.  23,  Gonstantinm  vo- 
oare  sudias  iioXuxi^aXov  ofipav ;  muHonm  eapitum 
hydram  ?  oom  etiam  Heroalii  Maximiani  nummus 
ex  eere  maximeexstetin  gaza  Ghristian»  reginsD, 


adeo  hic  locus  adnotandus  est  oontra  eorum  erro- 
rem,  qui  ooronam  justitin,  adeoque  et  martyrii,ad 
diem  nsque  judioii  differendam  dicere  non  veren- 
tur.  Pam. 


I  ww-  •  « 


60S 


DE  iETATE  APOLOGETICI  MOSHEIMII  DISQUISITIO. 


606 


JOANNIS    LAURENTII    MOSHEIMII 


DE 


iETATE  APOLOGETICI  TERTDLLIANI. 

INITIOQUE   PERSECUTIONIS    SBVERI, 

DISQUISITIO. 


§  I.  Summa  disquisUionum  ejusmodi  ulilitas  docetur.  Occasio  hujus.  —  §  II.  Diversarum  de  hoc  argu" 
mento  opinionum  duplex  classis  constiluitur.  —  SS7  §  III.  Sc,  producuntur  primum,  quipost  a.  CC.  Apologe- 
ticum  scriptum  esse  volunt,  Contra  quos,  §  IV,  §  V,  §  YI.  Multis  ostenditur,  ccepisse  afflictiones  Christianorum 
sub  Severo,  antequam  peculiaria  is  decreta  eam  in  rtm  rogaret.  —  §  VII.  Dodwelli  speciatim  argutise  exa- 
minantur,  —  g  VIII.  Qui  post  mortem  Severi  Apologetieum  prodiisse  dicunty  refelluntur.  Quo  facto.  —  §  IX. 
Ad  Alteram  eorum  classem  acceditur  qui  licet  concedant  ante  a.  CC  eum  esse  consignatum,  de  anno  tamen 
dissident.  —  §  X.  NoHrge  senteniiae  proponendx  initium  fit,  ac  primo  sub  Severo  seriptum  esse  ostenditur. 
Deinde,  —  §  XI.  Post  motus  Albini.  Quo  vero  annus  recte  possil  constitui,  —  §  XII,  XIII.  Hos  motus  a. 
CXCYl  caspisse.  A.  CXCVII  compressos  fuisse  novis  rationibus  docetur,  oppositsque  rationes  evidenter  di- 
luuntur.  Quo  facio,  —  §  XIV.  Pro  a.  CXCYIll  pronuntiatur,  ac  ex  Hlustri  Tertulliani  loco  haec  sententia 
diligenter  confirmatur.  —  §  XV.  Conclusio, 


g.  L  —  Si»  qua  se  otilitate  oommendat  certa  A 
temporam,  quibus  libros  suos  prisci  doctores  lit- 
teria  mandavere,  scientia,  eo  semper  studio  ao 
dlHgentia  a  viris  eruditis  queBsita  fuisset,  non  du- 
bito  quin  multo  paucioribus  hodie  difficultatibus 
historia  sacra  abundaret,  concinniorique  instructa 
esset  ordine.  At  qui  barbariei  sordes  primi  absler- 
serunt,  majores  nostri,  id  potius  agebant,  ut  col- 
lapsas  plane  iitterarum  res  erigerent,  quam  ut 
istis^  quas  putabant,  minutiis  sibi  aiiisque  earum 
conciiiarent  fastidium.  Alia  quidem  iis,  qui  divi- 
nos  illos  restauratores  consecuti  sunt,  mens  fuit, 
quos  Scaligero,  Baronio,  Petavio,  Galvisio,  aliis- 
que  prseuntibus,  magna  in  his  curis  stadia  con- 
fecisse  constat.  Sed,  et  patrum  nostrorum,  no- 
straque  stas  summos  in  hoc  genere  viros  tulit,  n 
Norisium,  Pagium,  Lloydium,  Dodwellum,  Tiile- 
montium,  Nourryum,  multosque,  qui  Patrum  edi- 
dere  scripta.  Benedictinffi  familis  socios.  Quorum 
omnium  de  laudibus  quanquam  ego  nihil  detraho, 
noQ  tamen  multa  ab  eis  relicta  esse  dissimulo, 
muita  eruditius  quam  feiioius  traotata,  multa  quod 
sects  flagrarent  amore,  aut  novcB  ouidam  nimium 
faverent  opinioni,  implicata  potius,  quam  evoluta. 
Nulia  alia  ejus  rei  testimonia  si  exsisterent,  ipsa, 
quibus  motuo  se  oppugnant,  scripta,  ipsi,  quibus 
novas  subinde  rationes  constituunt,  iibri  loque- 
rentur.  In  historia  praecipue  calamitatum  quibus 
vetustissimi  fratrum  nostrorum  defunoti  sunt, 
magno  id  fuisset  emolumento,  si  librum  quos 
pro  illis  imperatoribus  ac  praBsidibus  oblatos  esse  ^ 
accepimus,  csterorumque,  qu«  ferventibus  istis  ^ 


vexationibus  consignata  sunt ,  scriptorum  ntas 
curate  deHnita  fuisset.  Sic  etenim  de  rerum  ge- 
starum  serie,  malorum  illatorum  magnitudine,  con- 
fessorum  numero,  invicto,  quo  sanctissimi  homi- 
nes  vaiuerunt,  animi  robore,  certior  nobis  ao 
plenior  esset  notitia.  Quam  quidem  egregiam  qui- 
buscunque  utilitatem  prffistareposse,  nuUi,  quibus 
maturius  est  Judicium,  ignorare  possunt.  Gerte 
miror ,  cum  vir  alioqui  immortalis ,  Henricus 
Dodwellus,  bono  fortassis  consilio,  totos  marty- 
rum  exercitus  civitate  sacra  ejiceret,  neminem 
illorum,  qui  adversus  eum  prodiere,  in  hao  sese 
palsstra  SSS  exercuisse.  Unde  tamen  illud  peti 
poterat,  quo  ad  audaciam  hancce  infringendam 
nil  certius  aut  utilius  esse  potest.  Patrum  quan- 
diu  verbaoum  aiiorum  pugnant  locis,  semper  fere 
elabendi  facultas  dabitur.  Nullum  si  aliud  perfu- 
gium  adsit,  aut  nota  quadam  testibus  inuritur, 
aut  novum  quoddam  oritices  genus  advocatur, 
quod  desperatis  opibus  auxilium  ferat.  Intervalla 
vero  temporum  si  curate  notentur,  si  rerum  sibi 
succedentium  ordo  diligenter  explicetur,  aut  per- 
friotfld  frontis  infamia  sabennday  aut  vero  error 
ejurandus  est.  Enimvero  defuerunt  huio  oaus» 
eruditi  homines ;  sive  quod  molestiam  his  negotiis 
familiarem  fugerent ;  sive  quod  eximinm  iilius 
commodum  non  perspicue  satis  cernerent,  sive 
denique  quod  non  tam  ciroumstantiarum,  quam 
ipsarum  rerum,  rationem  sibi  habendam  esse  pu- 
tarent.  Fnerunt  quidem,  fateor,  quibus  partem 
hujus  laberis  suscipere  placuit.  Nescio  vero,  qui 
factum  sit,  ut  aut  nimis  indiligenter,  aut  nimia 


607 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOOETIGA. 


eo8 


iafeliciter  sese  expediverint.  Fuerit  festinatio^  A 
fuerit  tiedium,  fuerit  sect»  studium,  aut  nescio 
quid  prseterea;  fuisse  aliquid,  quod,  ut  pessime 
interdum  rationes  subducerent,  effecerity  explo- 
ratum  est.  His  ego  dc  causis,  etsi  illis  longe  in- 
feriorem  me  esse  sentio,  saxum  hocce  volutandi 
consilium  ante  aliquod  tempus  ccBpi,  ac  de  nova 
quadam  afflictionum  Christianarum  Hisloria^  qu« 
cum  aliis  rebus,  tum  prscipue  diligentiori  teropo- 
rum  nolatione  eminerety  cogitavi.  Specimen  haud 
ita  pridem  nostra  de  Aihenagoros  aeiaie  Diiserta-- 
iio  (1)  exhibuit,  qua  me  celeberrimi  Dodwelli 
rationibus  plurimum  inlulisse  damni,  lectio  testa- 
bitur.  Usus  quoque  ea  est  felicitate .  spinosus  lioet 
labor,  ut  non  displioeret  iis  quorum  plurimum  va- 
let  apud  me  auotoritas,  quosve  intelligentes  harum  n 
rerum  existimatores  quidquid  prudentiorum  est 
agnosoit.  Quapropter  uunc  denuo  vires  periclitari, 
ac  num  eadem  dexteritate  tempus  oeleberrimi 
Apologetiei^  quem  ingeniosissimus  Patrum  Tertui- 
lianus  reliquit,  eruerem,  tentare  deorevi.  Bxcitavit 
me,  ut  oitius  quam  constitueram  id  oneris 
mihi  imponerem,  elegantissima  Apologetici  illius 
editio,  quam  curis  viri  longe  Aroditis8imi,mibique 
in  primis  amici,  Sigiberti  Havercampi  debemus. 
Tanto  eam  ultore  cum  prsditam  cernerem,  tam 
raria  elegantique  eruditione  munitam,  tam  ab 
omni  parte  illuatrem  ao  emaoulatam,  id  nnice 
Btatim  optabam,  ut  eodem  habitn  non  hujus  tan- 
tnni,  verum  reliquorum  eliam  Patrum,  potiores 
prodirent  iibri.  Sio  etenim  statuebam,  magna  t«- 
dii  iliiuB  parte,quod  cum  litteris  hisce  conjunotum  C 
est,  boc  paoto  abstersa,  fore  ut  non  amplius  re- 
iict»  fere  ao  orbs  a  cultoribus  antiquitates  sacr» 
reperirentur.  Erat  tamen,  quod  in  tam  exoulto 
operedesiderarem,  de  ntaie  nimirum  ac  rationi- 
buB  ejuB  diBquisitio.  Polliceri  quidem  intelligebam 
eruditissimum  virum,se  in  prsparatione  reliquis 
TertnlHani  Aivartue  genies  libris  premittenda 
(Praf.),  huio  etiam  desiderio  consulturum  esBe. 
Ego  vero,  SSO  tantum  abest  ut  in  his  promissis 
adquiescerem,  ut  vel  iisinstigarer  potius,  quohoo 
onere  eum  levarem.  Sio  enim  continuo  mecum  : 
Brevior  erit  eorum  qu»  comparat,  exspectatio,  si 
iaboriB  in  al{um,quan)vis  exigua,  particula  devol- 
vetur.  PonduB  his  adjeoit  oogitationibus  optimi 
▼iri  adhortatio,  quie,  ut  ea  qu8e  molirer  perfice-  ]) 
rem,  cunctantem  adhuc  impulit.  Quid  multis?  E 
vastigio  posthabitis  aliis  manum  labori  admovi,ac, 
quod  hic  exhibeo,  in  chartam  conjeoi. 

Tuum  jam  eritdiBpioere,dootiBBime  Havercampi. 
num  tanti  sit  opella  nostra,  ut  novam  condendi 
hujuB  generis  disBertationem  molestia  Bupersedere 
queas.  Quod  b\  minus  nostra  tibi  placuerint,  ani- 
mum,  Bcio,  qui  oandor  est  tuuB,  probabiB.  Quis 
vero  iiie?  ut  commodis  iitterarum  inservirem,  hi- 
Btoriam  malorum  in  Ghristianos  Severo  Augusto 


congestorum  explicarem.  Teque,  siid  addi  pateris 
ad  alia  perficienda  expeditiorem  paulo  redderem. 
Si  in  homine  non  nimis  erudito  temerarius,  ho- 
nestus  tamen  est.  Delitteris  ac  Tertulliano  si  mi- 
nuB  bene  merebor,  de  te  tamen  nullo  modo  male 
meritus  videri  possum .  Vulgus  nimirnm  ooDsilia 
ex  eventu,  boni  viri  ex  afPectu  aBstimant. 

§  II.  —  GircumBpicienti  mihi,  ut  fas  erat,  qui  de 
eadem  re  ante  me  eruditi  viri  sensissent,  ab  his 
penitus  relictam,  ab  illis  parum  dextre  oroatam 
inveni.  Generatim   dissensiones  ac  sententiarum 
divortia  etiam  hic  regnare  videbam.  Dici  quid  a 
nonnuiliB  audiebam  :  ita  vero,  ut  rationum  obli- 
viscerentur.  Diligentius  alioB  ad  calculos   Bedisse 
animadvertebam,   quorum  tamen  conatibus  non 
par  fortuna  responderei.  Plurimos  magni  nomiois 
viroB  duces  potius  sequi,  quam  in  his  se  macerare 
numeriB  voluisse,  oernebam.Veihaec  Bcntentiarum 
varietas,   qusnam  cum   veritate  congrueret,  at 
examinarem,  me  commovit.  Bquidem  tantum  lu« 
cis,  quantum  intricati  negotii  natara  *permittit,  ei 
oonciliare  oonabor,  ac  duo   propterea  opiniooum 
primum  genera  constituam.  SaBOulariB  annus  CG 
terroinuB  esto,  qui  utrumque  disjungat.  Alterum 
itaque  eorum  erit,  qui  ante  hunc   annum,   aut  eo 
ipso,  libri  noBlri   nalales   quflBruot.   Alterum  bo- 
rum,  qui  elapso  illo  ducentesimo  anno  eum  coa- 
aignatum  esBe  oensent.Deultimo.quod  quum  loo- 
gius   a  veritate  abest,   tum   facilius  confutatur, 
priori  loco  dicam.  Prius,  ciyus  rationes  majorem 
postulant  industriam,  acex  ipsis  historiie  arcanis 
excutiend»  Bunt,  posteriori  reservabo. 

§  III.  — Princeps  in  iis,  quos  primum  audiendos 
esse  diximus,  Bententiam   dicat  Ouillel.  Caveos, 
maximflB  famas  et  indufitriffi  vir.  Pro  anno  is  pu- 
gnat  GGII.  «  Mihi,  ait  {Historia  litUr.  Scnpt.  Eales. 
T,  I,  p.  42  b,  ed.   Genev.),  verisimilius  videtur 
scriptum  f^iisse  sub    persecntione    sexta,    circa 
ann.  CGII,  quo  Severus  aliquos   chriBtianos  flcri 
Bub  gravi  poBua  vetuit.  •  Adjicit  his  qusBdam  pro- 
bationis  instar,  quas,  si  mihi  bonum  virum  exagi- 
tandi  animus  esset,  repeterem*.  Pars    eo  pertinet 
ut,  vere  imperante  Severo,  pacem   ChriBtianorum 
fuisse  turbatam  appareat :  pars  non   levia  fbisse 
mala  540  illis  injecta  ostendit.  Quab  omnia  quum 
anemineunquamindubium  vocata,tum  ea  sunt, 
ut  qua  ratione  eeram,  quam  defendit,  confirmeat, 
prorsuB  noBciam.  Quocirca  meliuB  omiBBa  fuisset, 
quam   subjungit,    conclnsio :  « Naiii    itaque  alii 
epochflB  hijguB  Bcripti  annum  natalem   majori  ve- 
ritatiB  Bpecie  asBignare  poBBumus.  »  Fundamentum 
ejuB  non  in  omnibuB  qun  prcmiBerat,  sed  in    hoc 
Bolo  positum  est,  non  ante  annnm   GCII  Severum 
deoretis  Buis   GhriBtianorum  fortunis  molestum 
fuiBse.  Quod  quam  lubrioum  ao  infirmum  sit  mox 
patebit.  Scripsit  certe  TertulUanus  cumjam  malis 
undique  fratres  obBessi  esBent.   Yerumtamen  faoo 


(1)  Exstat  in  Bibliotheca  theoL  hist.  philol.t  qun  Brem»  prodiit;  t.  II. 


609 


DE  iETATE  APOLOGETICI  MOSHEIMII  DISQUISITIO. 


610 


Doa  Bufficity  Disi  ethoo  dooeatur,  Don  anteaquaxn  j^  omnia  fiebant,  GhrlBtianoa  vezare  inoipiebat.  • 


edicta  promulgarentur  Augusti,  calamo  eum  ma- 
nu8  admovisse.  Gujus  quidem  si  osiendi  potest 
contrarium,  omnis  h»cce  computatio  nuUius  «ati- 
manda  eat.  Neque  etiam  hoc  vir  doctus  attendit, 
etiamsi  rationes  ejus  multum  valerent,  aetatem  ta- 
men  libri  ad  ann.  CGIil  potiua  differri  debere.Om- 
nia  etenim  cum  ab  aliquo  jam  temporo  csdibuB  ao 
eoppiiciie  Ghristianorum  fervisseat,  Noster  sectie 
8UIB  derensor  ezstitit.  Quare  non  satis  credibile 
est,  8ub  ipsum  calamitatum  ezordium,  eo  ip80,quo 
natn  erant,  anno  defensionem  istam  in  litteras 
relatam  esse.  Ab  hoo  alienus  tamen  non  erat  Hen- 
ricus  Dodweiius.  Licet  enim,  quid  de  (etate  Apolo- 
getioi  8entiat,aperte,quod  sciam,  nusquam  propo- 
naty  ez  iliia  tamen,  qua  de  vezatiooibus  Ghriatia- 


Egregieaane,  quod  tum  legem  nullam  ab  Augusto 
in  Ghristianos  latam  fuisse  agnosclt.  Quod  de  Plau- 
tiano  additf  BaroniidebetBU8picioni(^nna/.£cc(e«. 
t,  II.  ad  ann.  CC  n.  VII,  VIlI,  p.  198,  ed.  Colon, 
4624,  fol,)  quam  ipse ;  deinceps  proOigavit  {Critica 
ad  Ann,  Baronii^  t.  H,  ad  ann,  CXCIX  n.  IV,  p. 
92).  Probatio  vaga  est  ac  generalior.  qus  et  in 
alios  annos  quadrare  poBset,  quibus  Beverum 
etiam  Urbe  abfuisse  novimus.  Fuerit  vero  nimis 
infirma  :  vellem  nihilominus  in  ea  sententia  vir 
doctoB  perstitisset.  Enimvero  oum  Baronium  ca- 
Btigaret,  repudiandam  sibi  eam  esse  duzit,  ao  sta- 
tem  Apologetici  ad  ann.  CGV  retulit,  rGhristiano- 
ram,  audis  Pagium  {ad  ann.  CXC/X,  n  VI,  p.  95), 
persecutio  ante  ann.  GGII  decreta  non  fUit.  Quare 


norum  sub  Severo  diaputat,  quid   mente  voiuerit  ^  oum  Tertullianus  Apoiogetieum  suum,  perBeoationa 


sine  ulla  controversia  coiligitur.  Ante  ann.  GGII 
nimiram  neminem  tranquillitatem  perturbassecoB- 
tuB  aaori  sibi  persuadet,  idque  nonnullis,  qua 
moz  discutiemuB,  argumentis  atabilire  enititur. 
\1hsurt.  Cyprian.  zi,  §41,  p.  788.  ed.  Brem.)  De- 
cebat  sic  eum,  oui  nihil  minuB  quam  marlyrum 
copia  ferenda  videbatur.  Quod  si  ergo,  ut  indu- 
bitatum  esi,  non  antea  quam  incrementa  cepissent 
oalamitales,  prnsides  provinciarum  TertulIianuB 
compeilavit,  certum  qooque  ex  ejus  sententia  est 
post  ann.  GCIl  aut  eo  labente  factum  illud  esse» 
Et  quid  conjecturis  opus?Di8sertiora  adsunt  eruditi 
viri  verba  .  «  Inde  inquit  (Dissert  cit,^  §  42, 
p.  69),  his  ipsia  tomporibus  (de  ann.   GGII  loqui- 


ubique  Jam  a  muito  tempore  flagrante,  ut  ez  ip80« 
met  Apotogetieo  colligitur,  scripserit,  longe  tar* 
dius  prnstantissimun  illud  opuB  promulgatum,  el 
quidem,  ut  cox^icere  licet,  anno  ducentesimo 
quinto,  quo  Antoninus  imperii  CaBsarei  decennalia 
celebraviti  quove  perseeutio  magia  snviit. »  Nemo 
pejoribus  unquam  auspiciis  mentem  mutavit.  Dum 
alium  leviuspeccantem  emendare  cupit,  gravi  seBB 
errato  contaminat.  Equidem  soiOy  BnviisBo  tum 
in  ChriBtianos  nationes  a  veri  Numinis  cultu  alie- 
nas,  cum  Noster  sua  consignaret.  Qualis  vero  hino 
oonclusio?  Ergo  post  emissa  a  Severo  deoreta 
liber  ezaratus  est.  Quasi  vero  tam  rerum  impe- 
rituB  fuerit,  ut  vi  legum  antea  latarum  fratres  no- 


tur)  vel  paulo  etiam  fortasse  reoentius,  nova  illa,  C  stros  snpenumero  ezcruciatoa  fuisse   neBciverit 


quam  appellat  TertuIIianuB,  Christianorum  Dei 
editio,  cum  ejuomodi  inscriptione,  Deus  Ghristia- 
oorum  onochoites,  auribus  asininis  altero  pede 
uDguIato  librum  gestantis  et  togati. »  Legunlur  ea, 
ad  qun  provocat,  in  Apotegitico  (cap.  16,  p.  469. 
ed.  celeb.  Havercampi,  qua  hic  semper  utor), 
cajus  res  hic  agitur.  Quid  clarius  itaque,  cum 
Gaveo  aliisque,  circa  iibri  ntatem  Dodwellum 
eoDBensiBBe?  Latius  hodie  viri  higus  de  paucitate 
martyrum  sententia  serpsit,  ac  plurimorum  mter 
eruditOB  animos  occupavii.  Igitur,  quin  multorum 
meDtibua  hnc  de  ntate  Apologetici  opinio  infiza 
8it,  non  dubium  eet.  Quos  tamen  longius  hio 
recensere,  quum  duces  indicati  sint,  non  neces- 
sarium  esse  arbitror.  Ad  Antonium  Pagium  potius  D  ezoipi  facile  fero,  qui  ad  alias  simul  argutiaa  con- 


Aut,  si  minus  hoc  perspectum  ipsi  fuisset,  hic  ipse 
Apologeticus  tum  temporis  hoo  evenisse,  eum  non 
docere  potuisset.  Sed  de  hac  re  Jam  luculentius 
commentabor. 

§  IV.  _  Vidimus,  iia,  qui  post  ann.  GGII  li- 
brum  in  litteras  esse  volunt,  hoo  prncipue  obfuis- 
se,  quod  usque  ad  ann.  GGII  paoatissimas  fuisse 
res  Ghristianorum  crediderint.  Hno  vero  ez  eo 
nata  esi  persuasio,  quod  hoc  anno,  quem  dizi,  de- 
creta  a  Severo  in  Gbristianos  proposita  fuisse,  mul- 
tis  ez  testimoniis  didicerant.  Non  patait  videlioet 
illis  ratiocinationis  h^Jus  imbecillitas:  Sanzitann 
GGII  in  Ghristianos  Severus  leges  ;  igitur  non  an- 
tea  vexari  poterunt.   Quanquam  Dodwellum  hio 


accedo,  qui,  licet  omnem  fere  ntatem  in  numeris 
contriverit,eidem  tamen  se  addizit  sententin.Gum 
641  Hypaticam  conscriberet  Dissertationem,  nemo 
eo  meliasy  qui  pro  ann.  GXGVlII  dieserte  pronun- 
tiabat.  Accipe  verba  {Diss,  Hypatica^  p.  ii,  cap.  3, 
§  i2,  p.  117,  Gugd.  1682  in-4o)  :  «  TertulIianuB 
Apologeticum  conscripsit  ann.  GXGVIII,  quo  Se- 
veruB  quinquennalia  edidit,  Romaque  diBcessit, 
qaam  ob  caosam  ad  magistratus  Romanos  illum 
direzit.  Nam  licet  nullum  adhuc  ab  eodem  impe- 
ratore  adversus  Christianos  edictum  promulgatum 
foissety  PlautianuB  tamen,  cajus  auctoritate  Romo 


fugit,  eo  quod  nihil  in  hac  ratione  prnsidii  positum 
esse  perspiceret.  Hnc  quum  ita  sint,  nuUaad  hos 
refellendos  certior  via  erit,  quam  si  diu  ante,  quam 
Augusti  ferrentur  leges,  plurima  mala  Christia- 
norum  incubuisse  cervicibus  demonstretur.  Totus 
hicce  locus  a  Theoderico  5  43  Ruinarto,  qui  Dod  wel- 
lum  sibi  castigaodum  sumpsit,  prntermissus  est. 
Graviter  is  ac  permoleste  fert,  affliotionem  totam 
unius  biennii  spatio  huno  complecti.  {Prasf.  ad 
Acta  Martyr,  sincera,  sect,  ii,  §  12,  p.  48,  ed. 
Wetsten.).  Generaliera  vero  tantum,  quibus  eum 
refellat,  adduoit»  quorum  alt^r  simlHa,  si  qunai- 


6A1 


TKRTULLIANI  OPERnM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


612 


vissel»  fortassis  invenissct.  Diligentiorem  inquisi- 
tionem,  temporumque  notationem,  qiiam  negotii 
natura  unice  flagifat,  fustra  exspectaveris.  Ma- 
jorem  Pagius  industriam  adiiihuit,  ut  in  hisce  re- 
bus  plurimum  pos^idebat  scientise.  (CrzYica  in  Ann, 
Baj^onii,  t.  III,  ad  ann.  CCI,  n.  vii,  p.  2,  et  ad 
ann,  CCVII,  n.  iii,  p.  7),  Neque  tamen  hoc  mo- 
mentum  attingere  potuit,  quoniam  in  initio  af- 
flictionis  designando  ab  adversario,  ut  ostendi, 
non  dissidebat.  In  hoc  igitur  tantum  occupatus 
est,  ut  ab  ann.  CGII  ad  mortem  usque  Severi  pa- 
cem  sancto  coetui  non  fuisse  redditam  evincat. 
Quod  illiitaque,  et  complures  alii,  intentatum  di- 
miserunt^  id  ego  mihi  nunc  perflciendum  sumam. 
De  anno  qui  malis  istis  initium  dederit,  prfiecise 
nuno  non  agitur.  Haud  difflculter  is  ex  iis  quas 
de  estate  Apologetici  extra  dubium  collocabimus, 
erui  poterit.  Hic  id  mihi  tantum  propositum  est, 
ut  ante  ann.  CGII,  quo  Severi  in  Ghristianos  de- 
oreta  publicata  esse  ooncedo,  infinitam  aerumna- 
rum  vim  eis  exhibitam  esse  doceam.  Primum 
teneat  in  testibus  eorum  ipse  noster  Teriullia- 
nu8.  Testimonium  ex  ipso  iibro,  cujus  SBtutem 
hic  oonstituiraus,  dicat.  Prodiit,  id  quod  nullus 
negat,  cum  jam  crudelissimis  t«upplicii8  Christiani 
de  medio  tollerentur.  Idem  vero  de  edictis  impe- 
ratoris  nihil  prorsus  tumauditum  fuisse,  nou  uno- 
loco  diserte  indioal.  Gonjecturam  nuc  omitto, 
quam  apernendam  tamen  ease  nego  ;  illud,  quod 
ad  prssidcs  provinciarum  directus  sit,  cos  solos, 
non  imperatorem,  malorum  fuisse  auctores,  argu- 
mento  esse.  Evidentioribus  res  peragetur  testimo- 
niis.  Primum  hoc  esto  (cap.  35,  p.  300) :  «  Neo 
ulli  magis  depostulatores  Christianorum,  quam 
vuiguB.  Plane  ciBterl  ordines  pro  auctoritate  reli- 
giosi  ex  flde,  nibil  hosticum  de  ipso  senatu,  de 
equile,  de  castris,  de  palatiis  ipsis  spirat.  »  Quid 
pro  nobis  evidentius  facere  possit,  equidem  ne- 
8cio.  Palatiaipsa,  quibus  Augustus  cum  filiis  con- 
tinebatur,  de  hoatium  Christianorum  numero  exi- 
mit.  Hoc  qua  fronte  scripsisset,  si  legum  in  ve- 
xandis  Ghristianis  Jam  adfuisset  auctoritas?  Tota, 
quQB  cap.  4,  5,  6.  legitur,  de  legibus  disceptatio 
idem  luoulenter  confirmat.  Christianorum  adver- 
sarii  leges  prstexebant,  qu®,  ut  in  eos  Bieviretur, 
prtBoiperent.  Quasnam  vero  ?  Recens  editas?  Mi- 
nime.  Edicta  crepabant  a  mortuis  jam  rogata  im- 
peratoribus,  que  haud  sibi  violare  licere  dicebant. 

Praeolare  frigidis  hisce  ratiunculis  vir  acutus  oc- 
currit.  Rationibus  ante  omnia  demonstrat  tam 
sancitam  nullam  esse  legem.qu»  non,  si  quid  tni- 
quitatis  contineat,  continuo  delcndasit.  Nec  exem- 
plis  id  carere  postea  docet,  cum  Romani,  vetustis- 
simis  licet  decretis,  quorum  injustitiam  cognove- 
riut,  omnem  detraxerint  auctoritatem,  ac  Severus 
ipse  S4S  legem  Papiam  abrogaverit.  n  Nonne 
et  vos,  inquit  (cap.  p.  15,  49),  quotidie  experi- 
mentis  illuminantibus  tenebrasantiquitatis,  totam 
illam  veterem  et  squalentem  sylvam  legum  novis 


j^  principalium  rescriptorum  etcdictorum  securibus 
ruscatis  et  caeditisf  »  Vide  vero,quibus  delegibus 
sermo  sit.  De  antiquis,  ut  apertum  est,quibu8  no- 
vas  opponit.  Pergit  adlatores  legumadversusGhri- 
stianos  (cap.  5,  p.  56),  quos  omnes  turpitudinis 
scelerumque  infamia  notatos,  Neronisqne  similli- 
mos  fuisse  contendit.  Quam  iate  baec  adseveratio 
paleat,  non  inquiro.  Satis  mihi  est,  quod  ex  ea 
Severum  in  eorum  numero.  qui  in  Ghristianos  de- 
creta  sanxerint,  ab  eo  non  fuisse  habitum,  pateat. 
Ratio  ipsa  hvgus  rei  testis  est.  Ecquis  enin  tam 
amens,  ut  sapientem  virum  sibi  persuadeat  hoc 
argumento  leges  impugnaturum  fuisse,  si  penes 
quem  tum  summa  rerum  erat  eodem  sese  crimine 
astrinxisse  constitisset  ?  Festivum  profecto    de- 

'  fensorem  I  qui  imperatorem,  cujus  animum  emol- 

'^  iire  cupiebat,  iis  adnumeraret,  qui  mortalium  ne- 
quissimi,  nullisque  flagitiis  secundi  fuerant.  Laudat 
e  contrario  aliquoties  Severum  Noster,  ac  consian- 
titiimum  appelpat  primcipum  (cap.  5,  p.  52).  Adeo 
remotus  erat  ab  ea  opinione,  ac  sl  gladium  in 
Aratres  stringi  jussisset.  Scd  se  ipsum  explicet 
Tertulianus.  qui  Romanos  sic  alloquitur  (cap.  5, 
p.  92)  :  ((  Gasterum  de  tot  exinde  principibus  ad 
hodiemum  divinum  humanumquesapientibusedite 
aliquem  debellatorem  Christianorum  ?  »  Quis  Ho- 
diernus  ille  ?  Severus  puto.  Huno  vero  in  debellatori- 
bus  Gbristianorum  numerandum  esse  negat.  Quid 
clarius  ?  ProBtereo  celebrem  ex  eadem  dissertatione 
locum  (cap.  5,  p.  63,  65):«  Quales  ergo  leges 
istse,  quas  adversus  nos  soli  exsequuntur  impii, 

C  quas  nulius  Hadrianus,  nullus  Vespasianus,  nultus 
Verus  impressit.  »  Sunt  codices  qui  Severum  hic 
legunt.  Ego  vero  tibi,  Havercampi  doctissime,  cfts- 
sentior,  virisqae  egregiis,  qui  tecum  meliorum  li- 
brorum  beneficio  Verum  nobis  restitucre.  Quara 
lectionem  etsi  minus  probat  Dodwellus  (Disseri. 
Cyprian.  II.  §  44,  p.  69),  diffiteri  tamen  non  po- 
tuit,  sspius  in  antiquis  monumentis  Severi  et  Veri 
nomina  confundi. 

§  V.  —  HaBc  8unt,  quffi  pro  nostra  sententia ipse 
nobis  Bubministrat  Apologeticus,  quibus  quid  re- 
poni  possit,  non  video.  Alius  jam  suocedat  Ter- 
tuiliani  loous,  ex  alio  ejus  libro,  eo  videlicet  quem 
ad  Mariyres  in  carcere  constitutos  misit,  petitus. 
Eos  intelligi  hic  martyres  debere,  qui  Severo  im- 
D  perante  oorrepti  erant,  extra  dobium  est.  Ad 
hos  vero  corroborandos  ultimi  argumenti  loco 
hffic  ponit  (Libro  ad  Martyres^  o.  4.  p.  468,  Opp.  ) : 
«  Nemo  non  etiam  homnis  causa  pati  potest,  quod 
in  causa  Dei  pati  dubitat.  Ad  hoo  quidem  vel  prae- 
sentianobis  tempora  documenta  sint,  qnantffi  qua- 
lesque  persons  inopinatos  natalibus  et  dignitati- 
bus,  et  corporibus  et  ffitatibus  euis  exitus  referanl, 
hominiscausaraut  abipso,  si  contra  eum  fecerint, 
aut  ab  adversariia  ejus,  si  pro  eo  steterint.  »  Sta- 
tim  hic  monere  possem,  apparere  Batis^  54UI 
quod  imperatorem,  quem  hominem  hic  dioity  ma- 
lorum  martyribuB  iUiB  illatorum   auctorem    Ter- 


613 


DE  MTATt  APOLOGETICI  MOSHElMll  DISQOlSlTlO. 


614 


tallianaB  esse  noluerit.  Alioqui  enim  scripsisset  A.lib- vi,  cap.  14,  p.  212,  213)  viri  docti  bene  ob- 


«  hominis  istioe,  qaivos  excruoiat,  causa.  »  Mitto 
vero  bano  ratiooinationem,  ac  rem  ipsam  ad  quam 
verba  biec  respiciunt  intueor.  Gaedes  multorum 
hominum  dignitate  ao  meritis  iiiustrium  com- 
memorant  £xpera  historia  Severi  sit,  qui  h»c 
alio,  quam  ad  necem  eorum,  quoe  ocoasione  belli 
gallioi  ab  Albino  moti  trucidabat,  trahi  posse  putet. 
Hoc  tempusiliud  erat,  quo  innumeri,  iiquepriBclari 
hominea,  prster  omnem  spem,  quod  Albino  fa- 
visse  putarentur,  ad  mortem  rapiebantur.  Audi 
Spartianum  {VUa  Seueri,  cap.  13,  p.  177,  478  ed. 
Obreohti) :  «  Interfectis  innumeris  Albini  partium 
viris,  inter  quos  multi  principes  civitatis,  multa 


servarunt.  Quo  quidem  turbalento  ac  calamitoso 
tempore  tam  laborioso  operi  eum  vacare  potuisee, 
nulius  facile  dixerit.  Ipse  celeberrimus  Dodwellus, 
qui  sua  saepe  vineta  cedit,  hoo  agnovit,  ac  dia 
ante  ann.  GGIl  Stromata  ista  exarata  fuisse  plnri- 
bus  rationibuB  binis  locis  docuit  (Ow.  ///  tn  /r^- 
fijBtfm,  §  27,  p.  276  s ;  et  DUs,  de  Homan.  Ponlif. 
fmmssva  sttccesiione,  cap.  15,  §  4,  p.  209).  Quod 
itaque  prsecipue  Dobis  optandum  erat,  id  conse- 
cuti  sumuB.  Reum  babemus  coniitcntem.  Quod  si 
non  multum  provecto  Severi  imperio  Glemens 
scripsity  erroris  esse  reos,  qui  aote  ann.  GGII  vexa- 
tionem  ccBpisseGhristianorum  negant,  expioratum 
est.  Gsdes  enim  ac  supplicia  fratrum  scriiienti  ob 


feminaa  illustres  luerunt  (oonne  boo  idem,  quod 

Tertuilianus  dicit),  omnium  bona  publicata  sunt,  ^  ooulos  quotidie  versabantur.  Bnqu»  dioat :    'H(aTv 

«rariumque  auxerunt.  Tum  Hispanorum  et  Sual-      51  4f(peovoi   (jLapttSpcov   in^^oLi  ixijTTjc  ^|iip«c  ,  kv 


lorum  proceree  multi  occisi  sunt.  »  Mox  idem  no- 
bilissimornm  virorumin  ististorbis  vitaprivatorum 
longum  satis  indicem  subjungit  (cap.  13,  p.  178, 
179).  Capitolinus  (yita  CL  Alhini,  c.  12,  p.  217), 
huio  et  Herodianus  {Historiar,  lib.  m,  et  viii,  p. 
147,  ed.  Boscleri),  jungi  potest.  Ecquid  vero  est, 
quod  luoulentius  Tertullianum  explicet  ?  Neque 
hoo  dubium  ex  altera  parte  Albinum,  quod  hio 
subindioatur,  eadem  saavitia  usum  fuisse,  preeser- 
tim  posteaqnam  a  Severo  insidias,  quas  Gapitoii- 
nus  {Fiia  Albini,  cap.  7,  8,  p.  211  f.)  exponit, 
sibi  strui  senserat.  Gui  hoo  expendenti  grave  non 
accidat,  si  quis  nihilominus  non  ante  ann.  GCII 
vezatos  sub  Severo  Ghristianos  fuisse  asseveret. 


6f6aX)AbTc  '^fxwv  OtfopoiS{ievot  ,  izapoivzia^diia^  , 
diva9xtvuAeuo{ji&v(i>v  ,  x^<  xc^aXdc  iicoTSfivofJii  V(i>v 
{Sironudum  lib,  ii,  p.  494)  :  «  Nobis  autem 
suntquotidie  redundantes  martyrum  fontes,  qui 
nostris  spectantur  oculis,  qui  torrentur,  torquen- 
tur  et  eapite  truncantur.  »  Respondeant  hie,  qui- 
bus  Dodwelli  prtBoepta  sequi  gloriosum  ducitur,fto 
ante  omnia  virum  cum  se  ipso  concilient  Fatis, 
quod  pueri  nornnt,  ea  nocte,  qu»  annos  GXGII  et 
GXGIII  sejungebat,  satisfecit  Gommodus.  Scri- 
pserit  Glemens  primum  suum  iibrum  tribus  post 
mortem  ejus  annis,  ann.  GXGV.  Intercesserint 
iterum,  idquod  tamen  haud  verisimile  est,  duo 
prope  anni  inler  primum  et  secundum  Stromatum 


Tumultus  Albini,  ut  mox  docebo,  in   ann.  GXGVI  ^  volomen.  Nihilominus,  jam  ann.  GXGVII  pulchram 


incidit,  clades  in  ann.  GXGVII.  Perinde  est  num 
de  boc  aut  iiio  anno  locus  inteiligatur.  Semper 
enim,  longe  anteqnam  decreta  Severi  proponeren- 
tur,  illustres  Ghristianorum  sub  imperio  ejus  mar- 
tyres  exstitisse,  probabit.  Scorpiacus  Tertuliiani 
alia  quasdam  mihi  suppeditare  posset.  Sed  alium 
nunc  testem  appellari  animus  est,  Gleraentem  Aie- 
xandrinum.  Stromata  hunc  sua,  qun  hodie  adhuc 
legantur,  Severo  regnante  composuisse,  Eusebius 
olim  prodidit  (Hist,  Eccles.  lib.  vi,  cap.  6.  p.  208). 
Priorea  speciatim  libri  paulo  post  imperii  ejus 
initiom,  Gommodo  haud  ita  pridemex8tincto,oon- 
signati  videniur.  Primoenim  iibro,  quotemporum 
instituit  computationem,  ultra  Gommodi  mortem 


AiexandrisB  eorum  cohortem  inveniemus,  qu»  hoo 
inspectante  cruentam  pro  Servatore  mortem  oppe- 
tierint.  Hic  vero  acumen  Baronii  mirari  liceat,  qui 
ob  hiec  Glemeotis  verba  iibroe  ejus  post  decimum 
Severi|^annum  conscriptos  fuisse  asseverat :  n  Gffi- 
terunt,  inquit  {Annal.  tom.  II,  ad  atin.  CXCVI^ 
II.  XXi/,  p.  278,  279),  oum  constet  in  ipsis  Stro* 
matum  libris  de  Ghristianorum  perseoutione  tuno 
vigente  mentionem  fleri,  afQrmare  neoesse  est 
ipsum  post  annum  decimum  Severi  scripsisse.  » 
Indignum  Annalium  scriptore  Judicium  !  Oblivisci- 
tur  vir  iilustrissimus  eorum,  qusB  mox  ipse  de- 
fensurus  erat,  jam  ann.  GXGVIil.  Plautiano  insti- 
gante,  Ghristianis  injurias  fuisse  illatas,  quo   no« 


non  progreditur.  'Ait^  8^  xou  icpo&Tou  dkYtovoc  iit\  D  ™'?®  duplicem  oommittit  errorem.  Recentiores 


Tfiv  XofA^^ou  TtXeuxif^v,  1x1]  Ixox^v  iv8txa'  «  A 
primo  autem  certamine  usque  ad  mortem  Gom- 
modi  anni  centum  undecim.  »  {Stromatum  lib.  i, 
p.402,  ed.  Potteri).  Hio  desinit;  manifesto  in- 
dicio,  non  multo  ante  quam  hoBC  scriberet,  fatis 
oecubuisse  Gommodum.  Mihi  quidemsatisesthoo 
loGo,  indubitaium  esse,  anteann.GGIIbfficedidisse 
Glementem.  Auctis  per  decretaimperatoris  Aloxan- 
drinorum  malis,  exsuiabat  vir  egregius,  ac  in  Pa- 
Imtina  Syriaque  potissimum  versabatur  ;  quod 
post  Hieronyraum  {Catal.  Script.  EccL  cap.  38,  p. 
111,   ed.  Fabricii  54B  rec.)  ex  Eusebio  {Hist.  EccL 


faoit  et  Ghristianorum  miserias,  quam  ipse  pu- 
tabal,  et  Clementis  libros,  quam  rerum  permittit 
conditio. 

g  VI.  —  Nescio  an  his  addi  mereatur,  ita  anti- 
quitus  Jam  fuisse  creditum,  dudum  ante  ann.  GGII 
Christianos  sub  Severo  exagitatos  fuisse  ?  Qui  ma- 
jorumtraditionibusnonomnemdemuntf!dem,hanc 
non  penitus  observationem  spement.  Paulum  igi- 
tur  Orosium,  quinti  sseculiscriptorem,  producam, 
qui,  antequam  Aibinus  res  novas  moliretur,  ann. 
minimnm  CXGVI  gravem  Severum  Ghristianis 
fuisse  tradit  {Historiar.  lib.  vii,  o.  17,  p.  542,  Mo- 


61S 


TKRTOLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERlfiS  I,  APOLOGETICA. 


615 


gunt.  1615,  in  8.)  Verba  hffi0  8unt,quffiFreGulphus 
Lexoviensis  {Chronicorum  tom.  II,  lib.  ii,  c.  24,  p. 
488,  ed.  Qenev.  1597,  in  8),  9»culi  546  noni  hi- 
BtoricuB,  nulla  vocula  mutata,  repetiit :  «  Quinta 
poat  Neronem  persecutione  Cbristianos  excrucia- 
vit:  plurimique  aanctorum  per  diversas  provincias 
martyrio  coronati  sunt.  Hanc  profanam  in  Ghristia- 
no8  et  Bcclesiam  Dei  prnsumptionem  Severi,  coe- 
lestis  ultio  e  vestigio  acta  subsequitur.  Nam  oonti- 
nuo  rapitur,  vei  potius  retrahitur  in  Galliam  Se- 
verus  e  Syria  ad  tertium  civile  bellum.  Unum  jam 
enim  Boms  adversus  Julianum,  aliud  in  Syria 
contra  Pescennium  gesserat :  tertium  Glodius  Al- 
binus  Juliani  in  occidendo  Pertinacem  socius,  qui 
se  in  Gallia  Gaesarem  fecerat,  suscitabat.  » Idcirco 
Numen  voluisse,  ut  quietemimperii  Albinusturba- 
rety  ait,  quod  in  Christianoe  Severus  fuisset  inju- 
rjus.  Equidem  non  is  sum,  qui  Orosium  summa 
fide  soriptorem  esse  putem,  Neque  etiam  omnia, 
quffi  hic  narrat,  mea  facio.  Testem  ejus  tanlum 
esse  cupio,  quod  suo  tempore  opinio,  quam  tueor» 
communiter  recepta  fuerit.  8i  qua  fldes  narratio- 
nibusquas  a  majoribus  traditas  accepimus,  huio 
etiam,  quin  aliqua  esse  debeat,  nulius  dubitabit. 
Abjecissem  protinus  hominem  cujus  manifesta 
nimis  fuisset  supersitio,  si  omnium  omnino  bel- 
lorum,  eliam  cum  Juliano  et  Nigro  gestorum,  oau- 
sam  Bsvitiam  in  Christianos  dixisset.  Jam  noa 
prorsus  despicio,  quoniam  religiosius  int»tituit,  nec 
de  suppliciis  fratrum  semper  somniat,  cum  beJlo 
orbero  terrarum  flagrasse  intelligit. 

g  VII.  —  Qu9  bucusque  disserui,  tanta  praBdita 
esse  arbitror  perspicuitat  ac  evidentia,  ut  in  se 
ipsum  iniquus  futurus  sit,  qui  contrariis  in  poste- 
ram  partibus  do  adjungeret.  Si  res  ita  postularet, 
longe  plura  potuissem  proferre  ;  que,  cum  nullo 
modo  flagitet,  mihi  in  ailiud  tempus  reservo.  Om- 
nia  sio  cadunt,  qus  non  sine  sudore  forsitan  pro 
rationibus  suis  celebris  Dodwellus  excogitavit.  Ter- 
tnllianum  primo  nobis  iile  eripere  conatur.  Intel- 
iexit  enim  Apohgeticum  Severum  eorum  excludere 
numero,  qoi  violentas  Christianis  manus  intulis- 
sent ;  et  siy  quffi  nos  excussimus,  illustria  plane 
looa  netangat  quidem.  Quid  vero  exindeeum  coi- 
ligere  existimas  ?  Vide  et  mirare.  Decreta  impera- 
toris  tum  quidem  jam  rogata,  sed  in  eas  partes, 
abi  Tertullianus  degebat  perlatanon  fuisae(Di$seri. 
Cyprian,  xi,  §  44,  p.  69).  Magnitudinem  videlicet 
miseriarum  dimiouere  omnibus  viribus  oonatur. 
Frigidum  vero  somnium  1  quod  fortassis  ne  iis  qui- 
dem  arridebit,  qui  Aomnni  imperii  statum  igno- 
rant.  At  nun  minus  in  explodenau  eo  frigidus  Rui- 
nartuB  esti  qui,  si  quo  loco,  hic  tum  inter  nives 
Gallicas  versatus  fui<ise  videtur  (Prsl,  ad  Acta 
MarL,  sect.  ii,  §  44,  45,  p.  46  C).  Locis  quibus- 
dam  tumultuarie  coacervatis  longe  lateque  exten- 
sam  fuisse  persecutionem  docet.  Quid  vero  hoc  ad 
Dodweili  argutias  ?  qui  non  hoc  negabat,  sed  non 
tftm  immanes  inomnibus  provinciis  fuisso  ausus 


A  contendit,  eo  quod  lats  ab  imperatore  legee  ad 
omnes  non  pervenissent.  Si  quid  video,  certlus  ab 
hac  detorsione  TertuUianum  vindicavi.  Duo  alia 
deinceps  testimonia  attuli,  que,  si  omnia,  idquod 
fiori  plane  nequit,  547  Apologeiiei  loca  possent 
elidi,  nihilominus  ante  ilium,  quem  deBignat,  an' 
num  Ghrislianos  excruciatos  fuisse  docerent.  Ina- 
nis  est  suspicio,  cui  miiitat  vir  doctus.  Valeat  ta- 
men,  si  qui  veiint.  AliaadhucsupersuntiquiBhuic 
non  patent  artiGcio.  His  immotis  ea  quoque  jace- 
bunt,  quaeidem,  ut  ada.  GCIIomnium  afflictionum 
initium  referat,  in  mediam  adduxit  {ioc.  cit.  §  41,  p. 
68) ;  ad  duo  redeunt  illa  capita.  Otium  ait  et  occa- 
sionem  Christianos  invadendi  gentibus  defliisse. 
Utriusque  faciie  apparet  imbeciiiitas,si  oum  iis  qaa 

n  scripsi  contendantur.  Demus  tamen  viro  erudito 
ioquendi  veniam  :  •  Nec  otium  erat  antea,  inquit, 
sive  ipsi  imperatori,  cive  provinciarum  prefectis, 
nec  ipsis  urbium  plebibus  magistratibusque,  quos 
externa  saltem  ab  hostibus  pax  in  eam  sttviendi  la- 
sciviam  plerumque  convertit.  »  Vix  dubito  quin 
aiia  cogitaverit,  cum  sio  scriberet.  Quod^  quseso, 
vinculum  harum  propositionum  :  Bello  Romaoi 
fuerunt  implioati,  et :  Ghristiani  nihil  malorum  sen- 
sere  ?  Aut  nihil  ego  intelligo,  aut  nullum.  Medios 
inter  maximi  belli  fragores  Valerianus  inflnitas 
Ghristianis  molestias  exhibebat.  Glariora  hiec  erunt 
si  distinctius  ejus  temporis  bella  intueamur.  In 
Orientis  regionibus  et  Gailia  militia  vacabat  iis 
.  annis  imperator.  Puerit  iilic,  quod  tantisper  con- 
cedam,  in  diviniore  cootu  pax :  quod  vero  hinc  pro- 

^  vinciarum  aliarum  praefectis,  quod  plebi  erat  im- 
pedimentum,quominusGhristianosinju8vocarent? 
Quid  notius,  nunquam  m8^*orem  scelerum  impuni- 
tatem  esse,  quam  bellis  omnia  vastantibus  ?  Quid 
vulgarius  denique  gentium  illa  coQsuetudine,  que 
majores  nunquam  niiserias  Ghnsti  creabant  disci- 
cipulis,  quam  cum  orbis  RomanuB  bellis  aliisque 
oalamitatibus  premeretur?Rogati,  quid  oause  esset 
sacriflculi,  omnem  in  GbristianiB  residere  culpsm 
confldenter  clamabant : «  Negliguntur  dii »,  hanc  vo- 
cem  eorum  Arnobius  refert  (lib.  i,  adv.  Gentes,  p. 
16,  ed.  Heraldi),  «  atque  in  templis  Jam  raritas 
summa  est :  jacent  antiqus  derisui  csrioQonis,  et 
sacrorom  quondam  veterrini  ritus  religionum  no- 
varum  superstitionibus  occiderunt.  »  Hinc  iils  la- 

D  cryme  ;  hino  novi  novis  orientibuB  turbis  furores. 
Non  erat  itaque,  cur  hanc  rationem  clarisB.  Dod- 
welli  vir  alioqui  paucis  in  hoc  genere  conferendus, 
Seb.  Tillemontius,  sibi  ut  optimam  repetendam 
esse  ducerot  (Histoire  des  Emper.  tom.  III,  part.  i, 
p.  146.  ed,  BruxeiL).  Que  quidem,  tantum  abest 
ut  aliquid  probet,ut  contrariis  potius  partibus  aii- 
quid  auxilii  afferat.  Sed  exilior  adiiuc  aitera,  oc- 
caaionem  male  GhriBtianis  facicndi  non  abfuisse : 
<c  Nec  occurrebat  Baitem  occasio  aliqua,  quae  impe- 
ratoris  iram  in  Ghristianos  excitaret,  cum  neo  Ni- 
griniani  fuissentilli,  neo  Albiniani,  ut  Tertulliaoos 
ait.  »  Verbis  hic  parco,  eo  quod    incqnaideratius 


617 


DE  iETATE  APOLOGETIGI  MOSHEMII  DISQUISITIO. 


618 


nil  dici  potuiese  putem.Adeone  nunquam  Christia-  A 
norum  rebus  imperatores  infesti  erant,  niei  cum 
aliqui  eorum  iis,  qui  oivilia  movebant  bella,  sese 
addixissent  ?  Ne  pueri  quidem  id  ferrent.  Neque 
vero  de  Severo  hic  potissimum  qusritur,  an  is 
ante  a.  GGII  in  Gbristianos  ssvierit.  Quanquam 
et  huio  et  aliis  ipsum  Ghristianorum  nomen  54S 
occasionis  satis  erat :  «  Ideo  torquemur,  noster  ait 
Tertullianus  {Apoloaetici  o.  2,  p.  35),  oonfitentes  et 
punimur  perseverantes»  et  absolvimur  negantef», 
quia  NOMiNis  praltum  B9T.  » 

§  VIII.  Plara  quam  cogitabam  in  eos  diota  sunt 
qui  ante  ann.  CGII  Apotogeiicum  non  fuisse  natum 
contendunt.  Nec  tamen  nimis,  quod  sic  iucia  ali- 
quid  historis  sacr»  additum  ac  tempus  vexationis 
Christianorum  sub  Severo  curatius  constitutum  sit.  B 
Pergo  jam  ad  eos,  quibus  longius  adhuc  procede- 
re,   ac,  8evero   extincto,   post  ano.   GCX  librum 
prodiisse  defendere  placet.  Facilius  hi  excusantur 
quorum  non  tam  mala  Cbrisfianornm  extenuare, 
quam  ad  Garacallffi  quoque  initia  extendere,  ani- 
nrvuB  est.  Longe  tamen  illis  argumentorum  cedunt 
prsetantia,  quorum  vis  hic  prope  nulla  est.  Fami- 
iiam  vir  summus  ducit  Jos.  Scaliger,  cujns  auoto- 
ritatem  fraudi  nonnullis  fuis8e,equidem  nil  miror, 
Apologeticum,  ait  is  {Notis  ad  Chronicon  Busebii,  in 
Thes.  Tempor,  p.  229,  ed.  Alex.  Mori  ultimsB)  du- 
bito,  an  sub  Severo  scripserit,  cum  dicat  :  Papias 
leges  heri  Severus  constantissimus  principum  ex- 
clusit.  •  Videtur  de  mortuo  loqui.  Ego  vero  tam 
acutus  non  sum,  ut,  quid  hffic  Tertulliani  verba  ^ 
de  mortuo  Severo  exponere  cogat,  videam.  Lau- 
datur  ille.  At  quis  vivos  laudibus  solere  decorari 
neget  ?  Vox  heri  adhibetur.Quamobrem  autem  illa 
de  prsterito  Severi  imperio,quod  cum  die  sic  Ter- 
tuliianus  oontulisset,intelIigi  debet?  Tn  jam  recte, 
Havercampi  docti88ime,eam  de  tempore  non  longe 
elapso  capi  posse  monuisti  {Notis  ad  Apologet,,  p. 
287).  Addo  ego,  capi  ita  debere,  nisi  Patrum  eru- 
ditissimum  ineptiisse  velimus.  Ex  Scaligeri  sen- 
teatia  hso  voluisset  :  Severus,  cum  adhuc  viveret, 
leges  Papiae  abrogavit.  Facete  profecto  1  Edocendi 
fortassis  Romani  erant,  non  apud  inferos  ab  im- 
peratore  hoc  beneficium  esee  prsestitum.Sic  itaque 
heri  hic  nil  aliud,  quam  haud  ita  prt^ftfm.Nibllo  ta- 
mon  minus  vir  celeberrimus^Petrus  Ailixius.Scali- 
geri  hoo  argumentum  comprobavit,  illique  praeci-  D 
pne  opinionem  8uam,minimum  non  ante  ann.GCXI 
Apologeticum  litteris  esse  mandatum,  superstruxit 
(Dissert.  de  Tertalliani  vita  et  scriptis,  cum  aliis ; 
edit.  Paris.  1680,  in-4»).  Quod  quam  impfovide  ta- 
ctam  sit,  evidens  esse  opinor.  Adjunxit  idem  duas 
alias  pro  hac  computatione  rationes,  quas,  etiamsi 
a  celeb.  Dupinio  jam  brevibue  diluts  sunt  {Nov. 
Bibl.  de$  auteurs  eccl4s.  tom.  I,  p.  107,  108,  ed. 
Becund»),uthuic  denuo  expendam,institutum  po- 
stulat.  Primum  post  librum   de  Prxscriptionibus 
Dostrum  esse  compositum,ex  eo  constare  ait,quod 
in  hoc  ad  illum  TertuUianus  digitum  quasi  inten- 

Patboi..  L 


dcrit.  De  setate  libri  de  Prxscriptionibm  hio  com- 
mentandi  locus  non  est.  Adoptabo  interea  Cavei 
{Hlstor.  liiterar,  scripior.  ecales.  p.  43)  aliorum- 
que  sententiam,  circa  ann.GCVII  publioatum  esse. 
Quemadmodum  ciaries.  Allixius  probet,  librum 
hunc  in  Apologetico  commemorari,  tantum  viden- 
dum  est.  Locus,  quem  producit,  hio  est  (cap.47,p. 
519)':  «  Expedite  autem  praBscribimus  adulteris 
nostris  540  illam  esse  regulam  veritatis,  quae  ve- 
niat  a  Christo  transmissa  per  comites  ipeius,  qui- 
bus  aliquando  posteriores  diversi  isti  oommenta- 
tores  probabuntur.  »  Mlrabilem  cernis  viri  docti 
ratiocinationem  :  Usurpavit  praescribendi  vocabu- 
lum  Tertullianus;  ergo  ad  librum  de  prxscriptioni- 
bus  respexit.  Tum  demum  aliqua  ejus  vis  erit,  si, 
antequam  de  prssoriptionibus  commentaretur  no- 
ster.vocem  prcscribendi  Romanis  inauditam  fuisse 
ostenderit.  Pergit  vero,  tangi  a  Tertulliano  solis 
defeotum  Uticffl  ann.  GCX  observatum.  Perii,  si 
vera  dicit.  Nimis  vero  ingeniosum,  qui  ex  iis,  quffi 
spectat,  verbis  hffic  elici  posse  putet.  Audi  illa 
{Apolog.,  0.  20,  p.  390)  :  c  Quod  etiam  officia 
temporum  et  elementorum  munia  exorbitant  : 
quod  et  monstris  et  portentis  naturalium  form  a 
turbatur.  »  Ubi  solis  hio  defectus?  ubi  Utica?  De 
anni  temporibus  fruges  nec  mature  satis,  nec  op- 
time  producentibus  sermonem  esse  reor.  At  con- 
cedamas,  quod  falsum,  de  obfuecato  sole  hio  ali- 
quid  dici  :  quo  pacto  eum,  qui  ann.  GGX  obtigerit 
defeotum  hic  notari  demonstrabitur  ? 

§  IX.  Tandem  aliquando  sic  ad  eos  ventum   est 
qui  aut  ante  ann.  GG,  aut  eo  ipso  anno  Apologeti' 
cum  exaratum  esse  oonfitentury  quosve  veritati 
amiciores  esse  supra  agnovimus.  Non  eumdem  illi 
cursum  tenent,  eed  in  varia  discedunt.  Sunt  qui- 
bus  ann.   CXGVI   placet  (Gave.  IlisL  iitter  Script. 
Eccl.  p.  42).  Quorum  ego  quidem  rationes  ignoro. 
Ann.  GXGVIII  Pagium  quondam  elegisse,  antea 
docui.  Cffisar  Baronius  ann.  CCI,  ut  ipse  quidem 
oomputare  assuevit,  hoc  est,  ffirs  vulgarie^  quam 
in  disquisitionibus  ejusmodi  obtinere  notissimum, 
est.   ann,  GXICX  librum   prodiisse  vult   {Annal. 
eccles.,  t.   II,  ann.   CC,  n.  7,  p.  198,  ad  ann.  CCl 
n.  27,  p.  307,  n.  36,  p.  3i0),  videlicet  cum  Seve- 
rus  in  Parthos,  quod  hoo  anno  faotum   esse   sine 
rationibus  censet,  moveret,  Plautianum  prffitorio 
prffifeotum  Romffi  relictum  pacem   violasse   Chri- 
stianorum  conjicit.Quam  ob  causamTertuIlianum, 
in  urbe,  ut  vult,  tum  presentem,  pericula  ista  hoo 
libro   repellere  voluisse  putat,   Suspicionem  de 
Plautiano  Anton.  Pagius  jam  su8tulit,qui  eum  in 
Asiam  cum  Severo  migrasse  evicit  {Crit.  in  Baron. 
t.  II,  ad  ann.  CXCIX,  n.  4,  p.  92,   93).    Quod,   cum 
Tertullianus  scriberet,  non  nisi  Christianos  Roms 
degentes  excruciatos  fuisse  contendit,  ipse  refellit 
ApotogeticuSy  quem   provinciarum   praesidibus  in- 
scriptum   esse   certum  est.  De  tempore  belli  Par- 
thici  ioferius  diligenter  agetur.  Annus  GC  a  pluri- 
mis  electus  est,  iisque  eruditiesimis  viris.  Est  in 

SO 


619 


TERTULUANI  OPERCM  PAR8  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


610 


illis  Jao.  PamelTUB  {Vita  TertuUiani,  Opp.ejus  prffi- 
fiza),  si  Jo.  Forbesio  a  Corse  {Iiutruci,  Histor, 
TheoL  lib.  VII,  cap.  7,  §  16,  p.  320,  t.  lU  Opp. 
Tbeol.)  qui  se  eum  sequi  afnrmat,  credimus ; 
Baronius  enim  in  sua  eum  castra  pertrahit.  Est 
diligentissimus  TiJIemontius  (Hist,  des  BmpereurSf 
tom.  III,  part.  I,  p.  94)  :  quanquam  is  alio  locc 
(in  sua  Chronologia,  ad  calcem  t.  III  Hist,  p.  122i) 
dubius  est,  annon  melias  ano.  CCI,  ponendus  sit? 
Est  L.  E.  Dupin  (Bihl.  des  Auteurf  eccUs,  tom.  I, 
p.  94)^  aliique  oomplures»  quorum  nomina  bio 
reoensere  parum  arbitror  S50  utile.  Nonnulli  ex 
his  eimpliciter  sententiam  diount,  rationes  omit- 
tunt.  Manet  enim  hso  nostra  id  fati  plerumque 
genus,  ut  contempta  jaoeant  ac  derelicta.  Qui  dili- 
gentissimi  sunt,  ex  eodem  sua  loco  petunt,  quem 
nos  in  subsidium  vocabimus.  Differunt  in  factis, 
de  quibus  qu89ritur,  ad  annos  suos  referendis, 
bello  nimirum  Partfaioo,  ac  Aibini  motibus.  Qua- 
propter  nibil  buio  negotio  perficiendo  magis  con- 
duoet,  quam  si  meam,  et  promam,  et  stabiliam 
sententiam.  Quo  facto,  quis  aliorum  rationibus 
locus  esse  queat,  obscurum  amplius  esse  nequit. 
Ordine  vero  ac  per  gradus  incedere  animus  est ; 
generaliora  prscedent,  ac  corum  causa,  qui  post 
Severum  etatem  libri  collocant,  eo  regnante  con- 
signatum  esse  demonstrabitur.  Specialior  seque- 
tur  disquisitio,  ao  impedimenta  ounota  indubitatis 
argumontis  removebuntur.  Ultimo  loco  de  ipso 
anno  deiiberabitur. 

§  X.  Imperante  Severo  opus   hoo  Tertullianum 

composuisse,  cupi  loci    quidam  jam  supra  a  me 

indicati,  tum   is   quem   nuno  recitabo  declarat. 

«  G«terum,  inquit  (cap.  5,  p.  294),  de  tot  ezinde 

principibus  ad  hodiernum,  divinum  humanumquo 

sapientibus,  edite  aliquem  debellatorem  Ghristia- 

norum.  «  Eum,qui  tum  res  imperii  administrabat, 

in  principibus  divinum  humanumque  sapientibus, 

seu  utriusque  Juris  ac  litierarum  peritis  numerat. 

Ezcipe  Severum ;  et  nullus  erit  imperatorum,  in 

quem  bso  conveniant.  Aut  Commodus,  aut  Gara- 

calla,  quorum  iile  ante,  hic  post  eum  orbi  terra- 

rum  praBfuit,  nominandus  est.   Pertinax  enim  et 

Julianu8,qui  pauois  tantum  diebus  defuncto  Gom- 

modo  fastigium  hoo  tenuerunt,in  hunc  censom  non 

veniunt.  Al  quales,  quceso,  illi  quos  dixi  ?  Nec  di- 

vinum,  nec  humanum  sapientes,  belluinis  verius 

quam  humanis  moribusprsBditi,  flagitiorum,  non 

litterarum  scientissimi.  Multum  e  oontrario  tem- 

poris  in  addiscendis  artibus  Severus  collocaverat : 

«  Philosopbiae  ac  dicendi  studiis  satis  deditum^ 

doctrinas  quoque  nimis  oupidum,  »   Spartianus 

[Vita  Severi,  cap.  i8,  p.  154)  vocat :  ardorem  cyns 

et  industriam    Dio  commendat,  licet  ad  ea,  qus 

mente  oonceperat,  in  usum  deducenda  non  adeo 

aptus  fuerit.  Hunc  nimiruni  verborum,quflB  exscri- 

bam.  sensum  esse  opinor  (lib.   zxvi,  tn  Excerpt. 

Peireso  ab  Henr.  Valesio  cdit.  p.  110,  Paris,  1634, 

in-4*)  :  IlaiSefa^  |xlv   Yo^p   iice6u{xei   (jloiXXov  IJ  iice- 


j^  z6yja^t,  xat  8iat  touto  xctt  TcoXuYvcAfjiiuv  (jlSXXov  ^ 
«oXuX^Y^^  ^^'  Nec  enim  Valesii  mihl  versio  ex 
omni  parte  placet :  «  Disciplinarum  studiosus  po- 
tius  quam  peritus,  f  et  reliqua.  Taiis  princepB 
quin  suo  jure  eruditis  oonnumerari  potoerit,  quis 
dubitet?  8ed  longiori  probatione  haud  opus  est. 
Ipsa  res  extra  omne  collocat  dubinm,  sub  nuUo, 
quam  Severo,  hoo  scriptum  in  iitteras  relatum 
esse. 

§  XI.  Imperatorem  habemus.  Non  omnes  deinde 
imperii  ejus  annos,  sed  eos  tantnm,  qui  ab  ann. 
GXGIII,  quo  illod  suscepit,  ad  ann.  GG  numcran- 
tur,  spectandos  esse  ex  antea  dictis  novimus.  Octo 
igitur  iste  annorum  circulus  nosjamexercebit.Gui 
vero  non  exiguum  statiro  detrahetcr  spatium,  si 
n  post  civile  Albini  551  bellum  io  Gallia  commo- 
tum  scriptum  esse  librum  demonstrabimus.Flet  id 
ope  loci  hujus,  quem  exhibeo.  Nihil  nnquam  in 
principum  oapita  molitos  esse  sects  GhristianaB 
socios  dum  vir  ingeniosus  contcndit,  sic  ioter  alia 
exclamat  (cap.  35,  p.dOOO)  :  «  Unde  Gassii  et  Nigri 
et  Albini  ?  Unde  qui  inter  duas  lauros  obsident 
Cassarem  ?  De  Romanis,  nisi  fallor,  id  est,  de  non 
Ghristianis.  »  PrflBterita  imperii  mala  prsBsidibus 
in  memoriam  hoc  loco  revocat,pericuIaqne,quibu8 
imperatores  feliciter  defuncti  sint,  reoenset.  In  his 
prcBcipue  tumuUum  ab  Albino  excitatum  memorat. 
Ad  certiorem  itaque  scientiam  nil  amplius  requi- 
ritur,  quam  ut,  quo  anno  Albiaiani  hi  conatus 
compressi  sint,  disquiramus. 

p  §  XII.  Enimvero  novi  hic  oirouiius.  Dissident 
ii,quorum  magnam  in  bis  rebua  auotoritatem  esse 
paucissimi  ignorant.  Unious  tamen  annus  tantum 
eos  sejungit.  Placet  his  ann.  GXCVII,  aliis  ann. 
GXGVIII.  Nos,  quibus  aliquid,  quod  ad  causam 
omnem  discutiendam  pertinet,  pretermittere  reli- 
gio  est,  indubilatis  rationibus,  quid  sentire  opor- 
teat,  docebimus.  Quod  eo  quidem  libentius  fiet, 
quoniam  omnis  haBC  disceptatio  de  Apologetid  anno 
ex  hoc  negotio  pendet.PervuIgata-prior  est  opinio, 
quam  plerisque  fastorum  conditores  (Fid.  Onuphr. 
Panvinins,  Fastor,  consul.  p.  241,  Hoidelb.  1588), 
Gffisar  Baronius  {Annalium  tom.  II,  ad  ann.  CXCIXf 
II,  I,  p.  293( ;  Franc.  Mediobarbus  (in  Numism. 
imper.  p.271,  Mediob.  1683) ;  celeberrimus  Tilld- 
montius  {Histoire  des  Emper.   tom.    III,  P^*  '* 

D  p.  72  et  p.  404)  compluresque  aiii  tuentur.  Hi  si 
majori  rationes  suas  industria  munivisBent,  invio- 
latas  sine  dubio  ac  tectas  conservassenL  Munivis- 
sent  vero,  ut  opinor,  si  quemquam  tam  audacem 
fore  putassent,  ut  eas  pervertere  ac  rejicere  cona- 
retur.  Ego  sine  omni  mora  iis  me  addictum  esse 
profiteor.  Gujus  consiiii  rationes,antequam  eorum, 
qui  secus  sentiunt,  apparatum  disjioiam,  exposi- 
turussum.Fundamentisenim  computationts  nostra 
indicatis,  facilius  judioabitur  quod  pretium  alteri 
sit  statuendum.Primo  omnium  hoo  observari  volo, 
non  diuturnum  Albinianum  fuisse  belluro,  sed 
altero  anno  coeptum,  allero  absolutum.  Magnis  ao 


611 


DE  iETATB  APOLOGETIGI  HOSHEMII  DISQUISITIO. 


622 


fesUnatia  itineriboB  in  Galliam  ex  Orlonte  Severua  A 
advolabat.  Aderat  et  statim  hostis  Albinus.  Nec 
mora  ;  congrediunturyac  velitationibus  quibusdam 
de  summa  rei  publicaey  baud  quidem  ita  magnis, 
decertant.  Ancipiti  initio  marte  pugnabatur,  ac  in 
spem  victoriae  Aibinue  jam  erectus  erat.  Sed  pauio 
post  fatalis  ac  decretoria  prope  Lugdunum  pugna 
die  XI  Kai.  Martias,  Severo  victoriam,  Albino  affe- 
rebat  interitum.  Omnes,  quos  habemus,  scriptores 
cuncta  h«c  brevi  tempore  gesta,  nec  ulterius  quam 
in  alterum  annum  protracta  0880,  testantur.  Nec 
quod  excipi  possit  ullo  modo   intelligo.  Jam,  cur 
duo8  hosce  annos  GXGVI  et  CXGVII  essc  velim. 
accipe.  Tria  in  aciem  argumentaeducam :  Pcscen- 
nium  Nigrum,  alterum  Severi  «muhim,  ann.  GXIV 
yictum  vitaque  privatum  esse,  qui  in  dubium  vocet  ^ 
aut  vocare  possit,  nuilus   est.  553  Non  multo 
vero  post  in   Galliam  Severus  sicarios  mittebat, 
qni,  ne  quem  augusts  dlgnitatis   porro  haberet 
Booiam,  Albinum  de  medio  tolierent.  Prstor  Hero- 
dianum  {Historiar.  lib.  iu,  c.  5,  p.   m.  133)^  ipsa 
Severi  ad  Albinum   epistoia,  quam  percussoribus 
ei  reddendam  tradiderat,  apud  Gapitolinum  (ViL 
CL  Albini^  c.  7,  p.  212)    boc  confirmat.  Anno  mi- 
nimum  post  Nigri  exitium  hanc  exaratam  e8se,vei 
levis  ejus  inspectio  dooere  potest.  Eventus  exspe- 
otationi  imperatoris  cum  non  responderet,  insi- 
diaque  oomparats  retegerentur,  Albinus  continoo 
arma  in  Severum  oapiebat.  Is  nuntio  hoc  accepto 
nil  quieti  dandum  esse  putabat ;  sed  collectis  e 
vestigio,  qufi  poterant,  copiis  incredibili  celeritate 
in  Galliam,  qua  animi  erat  vehementia,  propera-  C 
bat,  Aibinumque  adoriebatur.  Ne  Byzantii  quidem 
ezspectare  volebat  expugnationem.  Auto<  8k ,  im- 
quit  de  eo  Herodianus  (Hist.   I.   iii,  c.  6,  p.  139) 
ttJc  ^Sou  eixeto,  |jiT,6«jji{av  divo)^ifiv  ivaicauXTjc  8t8ou; 
|jLi{Tt  lopxatc   \L^xt  xafiixoic  ,  xpuouc    xai    S^Xnouc 
ifio(a>c  xttTa^pp^vcDv.  u  Ipse  iter  faciebat  sine  inter- 
miseione,  neque  festos  dies,  neque  labores  ullos 
mag^opere  curanSy  algoris  atque  sstus  Juxta  pa- 
tiens.  9  Hanc  qoi  festinationem  consideral,  non 
potest,  quin  ann.   CXGVI  initium,   ann.   GXCVlI 
fineoi  Albiniani  belli  factum  esse  constituat.  Insi- 
diatoree  concedam  ann.  GXCV  ablegatos  a  Severo 
esee.  Anno  hoc  pene  finito  eos  in  facinore  depre- 
hensos  esse  adjungam.   Oenique  ann.  CXCVI  jam 
exorso  rei   ejus  oertiorem  Severum  esse  factum  ]) 
dicam.  Intra  haud  ita  multos  dies  morse  impatien- 
tissimus  imperator,   qui  currebat  potius,  quam 
pronciscebatur,  Galliam  post  hunc  nunlium  acce- 
ptum  attingere  potuit.  Aliud  ex  obsidionis  Byzan- 
tin»  tempore  prssidium  parabimus.  Dio  Gassius 
trium  annorum   spatio,  iicl   oXov  Tpiex^  XP^^^^» 
oppngnatam  a  Severo  hanc  urbem  fuisse  scribit 
(Bist.  lib.  Lxxiv,  p.  845,  ed.  Franoof.  1606).  Omnes 
rei  circumstantis,  id  quod  Tillemontio  {Voy,  Not. 
XIV»  sur  S^eret  t.  III,  Hisi.  des  Emper,,  part.  i, 
p.  401,  402)  jam  observatum  esse  video,  non  de 
completo  annorum  trium  oirculo  has  voces  expli- 


candas  essejubent,  sed  ita  tautum,ut  tribusannis 
sibi  succedentibus  continuatam  fuisse  obsidionem 
indicent,  licet  fortassis  primo  exeunte  ccepta,  ter' 
tio  incipiente  perfecta  sit.   Modus  hic  loquendi 
Grscis  admodum   familiaris   est.  Non  disputabo, 
cui  anno  initium  ejus  assignari  debeat,  num  ann. 
CXGIII  aut  ann.  CXGIV  :  sufOcit,   quod  iterum 
Dioni  debemus  {Hist,  lib.    lxxiv,   p.   844),   Nigro 
nondum  exstincto  urbem  copiis    fuisse  cinctam. 
Gecidit  is  ann,  CXCIV.  Sive  igitur,   quod   aliqui 
faciunt,  finis  ann.  GXCIII,    sive  exordium  ann. 
GXGiV  prsferatur,   semper  vicimus.  Nec  tamen 
nego,  meJius  longe  eos  sentire,  qui  ann.  CXGiV 
eligunt,  ac  multis  quidem  de  causis.  Cadit  ergo 
expugnatio  in  ann.  GXCYI.  Nondum  vero  in  po- 
testutem  imperatoris  urbs  redacta  erat  id  tempo- 
rie,  cum  Albino  occurrebat,Uerodiano  teste  {Bistor. 
1.  III,  c.  6,   p.  139).  Quin  in  itinere  Gallico  jam 
constitutus  fuisBe  videtnr,  oum  receptae  urbis  nun» 
tius  ad  eum  perferretur.  54S   Quod  si  ergo  By- 
zantii  recuperati  et  profectionis  adversus  Albinum 
annus  unus  idemque  est,  ille  vero  necessario  ann. 
GXCVI  sit,  sequilur  omnino  ann.  CXCFII  pralium 
Lugdunense  commissum  fuisse.Si  ad  ann.GXGVlII 
progrodiaris,   obsidionem   uoa    Byzantinam    per 
quatuor  durasse  annos  confiteberis,id  quod  falsis* 
simum  esse  ex  Dione  constat.  Maximum  est,  quod 
postremo  loco  afreram»  argumentum.  Magna  apud 
Gruterum   aliosque   inscriptionum,   magna  apud 
Biragium  numorum,  vis  est,  quse  natu  majorem 
Severi  filium,  Antonium  Garacallam  deinde  voca- 
tum,  anno  CXGVIII  Augusti  condecoratum  esse 
tituio  docet.  Qua  quidem  commoti  eruditi  homi- 
nes,  licet  de  die  menseque  disceptent  {Vid.  Ant. 
Pagi  Crit.  in  Baron.  t.  II,  ad.  ann.  CXCVI1I,  n.  7, 
p.  00  ;  Henr.  Norisius,   de   Votis  decennal.   impp. 
p.  91  s  ;  Tillemont.  Histoire  des  Emper.   tom.  III, 
part.  I.  not.  XIX,  sur  Siv^re^  p.  406),  deanni  veri- 
tate  non  dubitant,  ac  Spartianum,  qui  id  anno  CC, 
decimo  tertio  Caracallae  anno,  factum  fuisse  ait 
{Vit.  Severi,  c.  16,  p.  182),  deserendum  esse  mo- 
nent  Quo  hunc  Jure  reprehendant,  quem  ego  qui- 
dem  non  de  titulo  Augusti,  sed  imperaturis,  An- 
tonino  a  militibus  imposito,  intelligi  forte  debere 
conjicio,  non  laboro.  Ipsam  sententiam  et  ample- 
ctor,  et  nullis  expositam  esse  dubiis  agnosco. 
Bgregie  vero  ea  nostre  subvenit  hoc  Joco  computa- 
tioni.  Anno  qui  Lugdunense  praelium  secutus  est, 
honorem  hunc  Caracallas  esse  habitum  ex  histori- 
cis  liquet.  Herodianus  paulo  ante  Parthicam  expe- 
ditionem  RomaB  [Histor.  lib.  iii,  c.  9.    p.     48) ; 
Spartianus,  ut  aiunt,  in  Oriente  illud  contigisse 
docet.  Alias  rationes  prietereo.  Utraque  sententia 
in  anno  CXGVIII  conspirat,  quo  in  Parthos  irape- 
rator  movit.  Qupd  si  igitur,  imminente  jam  Par- 
thioo  bello,  ann.  GXCVIII  Antonius  imperator  sa- 
lutatus  est,  nullo  modo  anno  CXCVIIoccidisse  Al- 
binum,  negari  potest. 

§  XIII.  Equidem  eic  argumenlis  hisce  compara- 


623 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIBS  I,  APOLOaBTICA. 


634 


tnm  6886  arbitrori  ui  communem  de  Albiai  ciade  \  tertium   annum   omnibus  repugnantibus  bellum 


sententiam  certissimam  esse  doceant.  Si  ree  flagi- 
taret,  de  aliis  addendis  essem  soUioitue.Jam  sattus 
esse  puto,  ut,  quid  eos,  quibus  tritam  relinquere 
viam  placuit,  commoverit,  disquiramus.  Levia 
sunt,  neo  tamen  omittenda.  Dion.  Petavius  primas 
teneat.  Initium  is  oppugnati  Dyzantii  ad  ann.GXGV 
refert.  Quam  ob  rem  necessarium  quoque  fuiti 
oum  triennio  obsidio  ista  continuata  sit,  ut  ann* 
GXCVII,  quo  Orientera  reliquerit  Severus,  ann* 
CXGVIII  quo  Albinum  devicerit,  fuisse  dicere^ 
{Doctrinw  tempor.  lib.  xv,  p.  693,  ed.  Paris.  1627). 
Perspicuus  est  error,  modo  observetur,  fontem 
ejus  esse,  quod  male  exordiam  oppugnationis 
Byzantinn  anno  GXCV  tribuerit.  Hac  vero,  ut  id 


istud  protrahat.  Est  et  aliud,  quod  hano  premit 
sententiam.  ]ter  Severi  in  Orientem  ad  expeditio- 
nem  Partbicam,quod  eodem  anno  CXGVIII  factom 
esse  conceditur  a  viro  docto,  cum  quinquennaH- 
bus  istis  redituqae  in  Urbem  conjungitur.  At  hoc 
omnium  scriptorum  adversatur  te8timoniiB,qui  itc 
de  his  rebus  exponunt,  ut  sine  omni  dubio  ad 
alium  annum  reditus  Severi  in  urbem  e  Gallia,  ad 
alinm  migratio  ad  debellaodos  Parthos  referenda 
sit.  Quid  de  rationibus  speciatim  dioam,  quarum 
nulla  se  sustentare  vel  leviter  potest?  Distincte 
qunmlibet    excutiam.    Incertissimum    est,   anno 
GXCVIII  quinquennalia  Severum  exhibuisse.  Ipse 
celeb.  Pagins  hanc   inculcavit  regulam  :  «  Quin- 


faceret,  ratio  eum  impulit,  quod  Nigro  superstite  pquennalia,  Decennalia  et  id  genus  festa,  modo 


tanta»  molis  operi>  qualis  hieo  obsidio,  Severum 
vacare  non  potuisse  oredidit.  Gontrarium  ex 
Dione  vir  eruditus  discere  potuisiet  ut  jam  indi- 
oavi.  Eevooetur  itaque  cum  Dione  Byzantinaa  op- 
pugnationis  initium  ad  verum  suum  ann.  GXGIV. 
et  654  res  ipsa,  nt  in  gratiam  nobisoum  redeat, 
Petavium  ooget  (Conf,  Tiliemont.  Bist.  des  Emper. 
t.  III,  not.  XVI,  tur  S4vhre,  p.  404). 

Henricus  Norisius  eidem  se  patrocinari  opinioni 
innuit  {DiseerL  de  votis  decennal.  impp.  p.  83,  Pa- 
tavii  1686),  at  rationes  non  aperit,  Spartianum  ab 
eo  laudari  video,  quem  nihil  hvgusmodi  dixisse 
8cio.  Quare  me  confestim  ad  Anton.  Pagium  con- 
ferOy  cui  hano  eram  ex  instituto  stabilire  propo- 
situm  fuit.  (Crit.  in  Baron.,  ad  ann.   CXOVlll,  n. 


anno  quinto  ineunte,  modo  exeunte  indiscrimina- 
tim  celebrabantur.  »  {Diss,  Hypatica,  Part.  n,  c.  2, 
§  5,  p.  87.)  Lubrico  eam  fundamento  ab  eo  impo* 
sitam  esse  non  ignoro,  illi  nimirum,  cojus  prin- 
ceps  auctor  est,  sententise,  imperatores  in  solem- 
nitatibus  ejusmodi  consularem  semper  dignitatem 
suscepisse.  Neque  tamen  alioqui  suis  ea  nervia 
destituta  est,  ut  nonnulli  sibi  555  persuadent. 
Exslant  et  eorum,  qui  ineunte  anno  quinto  aut 
decimo,  et  eorum,  qui  exeunte  eo  ludos  hos  exhi- 
buere,  exempla.  In  illis  Gonstantinus  M.  est,  cu- 
ju8  primum  anni  triceeiDii  diem  XXV.  Julii,  cere- 
moniis  tricennalium  illustrem  fuisse  oonstat. 
Applicemus  hsc  Severi  annis,  et  videbimus,  tam 
anno  GXCVII  quam  anno  GXCVIII  eum  spectacula 


5.  p.  89.  Fallitur  enim  Tillemontius,  qui  Pagium  G  ista  plebi  edere  potuisse.  Prsepositus  est  imperio 


secum  facere  ait  (2).  Summa  rationum  ejus,  quas 
mire  disjectas  in  unum  co]ligo,hffic  est :  Quinquen- 
nalia  Severi,  sine  uUa  controversia,  anno  GXGYIII 
Romas  celebrata  sunt,  Herodianus  vero  statim  post 
pugnam  Lugdunensem  ingenti  oum  ceieritate  Ro- 
mam  eum  petiisse,  ao  simul  ac  adventaverit, 
quinquennalia  ista  exhibuisse  narrat.  Quare  si 
paulo  post  interemptum  Albinum,  cujus  cladem 
decima  nona  Februarii  die  contigisse  nullus  infi- 
oiatur,  imperator  Romam  ingressus  est,  si  inter 
reditum  huno  ejus  in  urbem  et  quinquennalia 
nulla  aut  exigua  mora  fuit  interposita,  eumdem 
neois  Albini  et  quinquennalium  annum  essedebere 
indubitatum  est.  Nisi,  quam  facilis  in  his  rebus 


circa  medium  forte  ann.  GXGIII.  Diem  et  mensem 
de  quo  alii  litigant,  Ecire  parum  refert  {VideTxU 
lemont.,  Hist,  desEmper..  t.  III,  not.  VII,  swr  Si- 
vire.  p.  393).  Ego  ipsum  interea  Pagium  sequar, 
qui  Idibus  Maii  id  factum  censet  {Diss.  Hypat 
part.  II,  c.  12,  p.  220).  Quintus  itaque  imperii 
ejus  anno  GXCVII,  mense  Maio  exordiendus  erit. 
Quffi  jam  vero  ratio  afferri  potest,  qua  invicte  de- 
monstretur,  non  anno  CXCVII,  quo  quintus  Severi 
annus  incipit,  sed  anno  GXCVIII,  quo  desioit, 
Quinquennalia  eum  dedisse  F  Utrumque  enim  fieri 
potuisse  certum  est.  Reliquorum  deterior  adhuo 
conditio  est.  Falsum  est  Herodianum  liioere,  im- 
peratorem  statim  post  adventum  in  urbem  plebi 


lapsuB  esset,  scirem,  certe  admirarer,  ab  homine  q  rounera  ista  edidisse,  qusB  quinquennalia  vocat 


tam  erudito  infirmae  ejusroodi  ratiunculas  profi- 
cisci  potuisse.  Mlhi  quidem  in  illis  generatim  id 
displicet,  quod  sic  motibus  Albinianis  tres  annos 
contra  omnem  fidem  tribuil.  Arma  anno  CXCVI 
sumpta  esse  profitetur.  Petavium  alio  loco  repre- 
hendit,qui  ob  eam,quffi  ipsi  cum  Pagio  communis 
erat,  sententiam,  sequentem  annum  praetulei^t 
{Dissert.  Bypatica,  parth.  ii,  c.  12,  p.  221).  Neque 
tamen,  se  hoc  pacto  in  longe  difficiliores,  quam 
Petavium,   tendiculas    inciderei    sentit,   cum  in 


Audiamus  viri  verba  {Bistoriar.  111,  c.  8,  p.  145) : 
'0  8'  o^v  Zi^Tiph^  elc  t6  tou  Aioc  xlfi.evoc  av&X6<<>v, 
Kai  Ta;  Xoiird^  xeXeffa^  UpoupYfoc,  iicaviiX6ev  tlc 
xa  ^vtXeta,  scai  x^  ^^M^  iTpoS6T^/.ev  lici  xai^  vt- 
xai;  M.eY((rca^  vofxs^c,  toTc  ^^  OTpaTturcat^  iiciScuxe 
)fpTf(|i.aTa  nXetffTa  ,  i'XXa  Te  TcoXXa  ^ve^^t&pr^ffev  a 
fxi^  icp^iepov  eT}^ov.  Politianus  itavertit  :  «  Postea 
vero  quam  tcmplum  Jovis  ingressus  est,  omnia- 
que  sacrificia  de  more  peregit,  reversus  in  pala- 
tium  magooque   coogiario   populum    Romaoum, 


(2)  Bistoire  des  Fmpereurs,  t.  III,  pag.  408.   Le  p6re  Pagi,   qui   met  comme  nous  la  d6faite  d'Albin 
en  108. 


VJ» 


5S5 


DE  ifiTATE  APOLOOETIGl  MOSHEMII  DISQUISITIO. 


626 


yictoris  nomine,  proBeoutus,  ao  nummos  militibuB 

largitus  est,  simul  alia  permulta  indulsit,quffi  nun- 

quam    antea    acceperant.    Quinquennalium    hio 

mentionem  qusro,   sed   fruslra.  Pagium  quidem 

dicere  audio : «  Qus  novitates  gratiaque  quinquen- 

nalium  Severi  indicia.  »  Infelicem  vero  divinatio- 

nem  I  Quasi  nou  aliis  temporibus,  quem  quinquen- 

nalibus,  istiusmodi  rebus  donari  popuius  potuerit. 

Et  quid  obfuii  dootissime  Pagi,  quod  voces  illas 

Herodiani  non  videres  cirl  xaT^  vtxai^?  Ob  victo- 

riam  de  Aibino   reportatam,  non  quinqueniialis 

imperii  causa,  de  quibus  ludis  postea  separatim 

Herodianus  dioit,  banc  liberalitatem  Severus  exer- 

cebat.  Non  minus  in  eo  fallitur,  quod  ez  Hero- 

diano   patere    ait,  Augustum  statim  post  Albini 

cladem  Romam  oontendisse.  Dicit  is  quidem,  cum 

Romam  peteret,  icoXX(}>  xdixei  eum   migrasse.  At 

non  iter  illad  csdem  Albiui  confestim  excepisse 

memorat  (/.  c.  pag.  145}.  Potius^  non  antea  eum 

Romam  esse  reversum  narrat,  quam  res  ordinas- 

set  Brltaanis,  composuisset  Galliam  ac  de  magua 

amicorum  Aibini    copia  supplicium  sumpsisset. 

Qaae  tanti  momenti  sunt  negotia,  ut  multum  tem- 

poris  in  perficiendis  illis  consumptum  sine  dubio 

fuerit.  Nibil  igitur  jam  certius  esse  afOrmamus, 

quam  anno  CXGVII  (3)  motus  Albini^  auctore^ejus 

occiso,  sedalos  fuisse. 

S56  §  XIV.  Atque  sic  inoffenso  pede  ad  re- 
liqua  pergi,  annusque  Apologetici  aostri  faoilius 
constitui  potest.  Libere  igitur  anno  CXGVIII,  labo* 
rantibns  fratribus  eo  subvenire  voluisse,  pronun- 
tio.  Locus,  qui  banc  (Irmat  opinionem,  bfo  est  : 
<c  Sed  et  qui  nunc  scelestarum  partium  socii  aut 
plauflores  qHotidiereve]antur,postvindemiam  par- 
ricidarum  racematio  superstes,  quam  recentissi- 
mis  et  ramosissimis  laureis  postes  praestruebant  7 
quam  elatissimis  et  clarissimis  lucernis  vestibula 
enubilabant?  quam  cultissimis  et  superbissimis 
toris  forum  sibi  dividebant?  non  ut  gaudia  publica 
celebrarent,  sed  ut  vota  propria  jam  edicerent  in 
aliena  solemnitate,  et  exemplum  atque  imaglnem 
spei  auffi  inaugurarent,  nomen  principis  in  corde 
mutantes.  Eadem  offloia  deperdunt  et  qui  astrolo- 
gos  et  aruspioes  et  augures  et  magos  de  Gvsarum 
capite  consultant  ( 4polog.  c.  XXXV,  p.  458).  » 
Non  fogit  illustris  hioce  locus  Baronium  :  non 
Lilleoiontium  prsteriit.  Sed  neuter,  quod  absque 
diminutione  tantorum  bominum  dixerim,  eo  recte 
nti  potuit,  eo  qood  in  aliis  rebus  errarent.  Vidit 
aliquid  Baronius  ac  de  strage  reliquiarum  Albini 
enm  interpretandum  esse  bene  monuit  {Annal,  ad 
ann.  CC^  u.  3,  p.  198).  ^tatem  libri  idcirco  recte 

(3)  Neqne  vero  cum  Baronio  bio  facio,  qui  ne- 
8C10  quas  ob  causas,  lioet  a.  GXCVII  Albinum  de- 
bellatum  esse  eoncedat,  tamen  ante  ann.  GXGVIII 
Sevemm  Romam  redisse  negat.  Annal.  t.  II,  ad 
ann.^  200^  n.  I,  p.  296.  Omnia  pugnant  cum  hac 
opinione  ac  post  medium  fortassis  ann.  GXGVII 
imperatorem  nrbi  se  reddidisse  oonflrmant.  Taceo 
apad  Adolpham  Oooonem  in  numismat.,  p.  849, 


A  notare  non  potuit,  quoniam  ann.  CXGVIII,  8eve- 
rom  reducem  factum  fuisse  Romam,  ac  anno 
CXGIX  Partbis  signa  demum  illata  esse  statuit. 
Tiliemontius  vero,  cojus  industriam  stupendam 
alioqui  essc  fateor,  de  Nigri  cum  sectatoribus 
improvide  intellexit,  quos  eum  Partbis  jam  Seve- 
rus  immineret,  Plautiano  suasore,  cum  persccutum 
esse,  Spartianus  {Yit.  Severi,  cap.  15,  p.  181) 
prodit.  Propterea  ann,  GG  aut  COl  Apologetieum 
exaratum  esse  voluit  (4).  Quanquam  ne  id  quidem 
intelligo,  cur  banc  Nigrinianorum  stragem,  quam 
Spartianub  inter  belii  Parthici  initia  collocat,  post 
ipsam  difflcillimam  urbis  Atrfe  obsidionem  acci- 
disse,  vir  eruditus  censeat.  Nos,  diligenter  excusso 
Tertuliiani  looo,  facilem  nogotio  ezitum  inveniQ- 

P  mus.  Parricidse  quinam  sint  in  eo,  apertum  est : 
ii  nempe,  qui  Albino  imperium  alTectanti  aut  ope 
aut  oonsilio  affuerant.  Cicero  jamdudum  aic  sen- 
serat  {Pkilippica  H  c.  13,  p.  446,  t.  II  Opp.  ed. 
Gruteri)  plus  etiam  quam  parricida$  ejusmodi  esse 
homines,  siquidem,  ut  addit,  atrocius  est  patrisB  pa- 
rentem  quam  suum  oecidere.  At  horum  longe  plu- 
rimi  qui  aut  vere  criminis  istius  rei  erant,  aut 
falso  habebantur,  tam  in  Gallia,  quam  Rome  deinde 
supplicio  affecti  erant,  prater  eos  qui  aperte  arma 
tulerant.  Herodianus  et  Spartianus  hic  possunt 
consuli.  Atque  hoo  est,  quod  vindemiam  TertuIIia* 
nus  vocat.  Racematio  qussdam,  ut  quidem  impera- 
tor  putabat,  adhuc  supererat.  667  Suspicaz  sci- 
licet  et  simul  argenti  cupidus  prinoeps,  cum  Jam 
oainia  tranquilitati  restituta  essent,  nihilominus 

C  quosdam  e  latebris  veluti  protrahebat,  quos  insi- 
dias  sibi  fecisse  aiebat,  ac  ad  mortem  ideo  rapi 
jubebat.  Ista  vigente  racematione,  ut  ioquitur,  Ter- 
tullianus  scribebat.  6cire  itaque,  quo  tempore  re- 
liquias  seditiosorum  investigaverit  Severus,  est 
ipsum  Apologetici  annum  scre.  Ipse  vero  illud  in- 
dicat  post  solemnia  quaedam  Rom»  faota  evenisse 
in  quibus  isti  imperatoris  inimici  magnum  falso 
gaudium  pro  se  tulerint.  Quantum  intercesserit 
inlervalium  non  addit.  Patet  tamen,  haud  ita  ma« 
gnum  inlelligi  debere.  Est  et  alius  in  ejus  libro 
locus,  qui,  quod  ad  hoc  momentum,  hinc  quasi 
explicat  (lib.  ad  Scapulam^  c.  1,  p.  552  Opp.)  : 
«  Nunquam,  ait,  Albiniani,  aut  Nigriniani,  vel 
Gassiani  invoniri  potuerunt  Christiani :  sed  iidem 

D  ipsi,  qui  per  genios  eorum  in  pridie  usquejurave- 
rant,  qui  pro  salute  eorum  hostias  et  voverant  et 
fecerant.  »  De  eadem  re  loquitur  vir  ingeniosus, 
de  qua  in  nostris  qus  exponimus.  Vocem  itaque 
pridie^  quse  breve  denotat  tempus,  ad  utrumque 
trahi,  quid  progibet?  Quebnam  vero  erant    h«o 

auventus  hujus  Au^usti  quarto  tribunitiaB  potesta- 
tis  anno  facti,  indicia  quaedam  in  nummis  oocur- 
rere. 

(4)  Eist.  des  Emp,  t.  III,  p.  94,  ad  ann.  260.  Une 
des  occupations  de  S6v6re  dans  rOrient  fut  de 
faire  de  nouvelles  reoherches  des  partisans  de 
Niger,  et  comme  Tertullien  dit  sur  ceta,  de  grapil* 
ler  aprte  la  vendange. 


627 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


628 


gaudia  publica,  ad  qnae  respicit?  Fallor  aut  quin- 
qnennaliaianuit.Romam  quidem  eum  ingredoretur 
Severus  post  interfectum  Albinum,  gaudiis  omnia 
et  plausibus  pereonabaot  {Vid,  Herodianus  Histor. 
lib.  111,  c.  8,  p.  145).  Nec  nobis  id  obesset  si  quis 
eam  bio  Iffititiam  publicam  indicari  dioeret.  Longe 
tamen  probabilius  arbitror  de  quinquennalibus 
sermonem  esse,  cum  alias  ob  causas,  tum  quod 
vota  pro  salute  Augusti  tum  esse  faota  subindicat: 
«  Sed  ut  vota  propria  jam  edicerent  in  aliena  »o- 
lemnitate,  »  et  reliqua.  Ecquid  vero  notius,  ludis 
quinquennalibus  bunc  morem  prsecipue  observa- 
tum  fuisse  ?  Eoquid  his  numornm  inscriptionibus 
celebrius  :  vota  decbnn  suscep.  ?  Tangit  has  caere- 
monias  sine  dubio  Herodianus,  qui  prster  munus 
illud,  quod  Romam  redux  imperator  populo  ezhi- 
buerat,aliam  ejus  hujus  generisliberalitatem  paulo 
ante  PaKhicam  ezpeditionem  commemorat.  Nofxd; 
TS  (xcyaXo^p^vcdc  iire8(8ou,  licexiXece  81  xai  Ikivi- 
xitov  irfta^tXf  toi)<  icavTa^^Oev  (ioux)7]C  te  uTioxpiTa^ 
xal  dvSpeiac  (xa6v)Ta<  fxeTaicefx^^^fxevoc  (I.  iil)  c.  8, 
p.  147).  «  8ed  et  congiaria  dedit  uberrima  et  cer- 
tamen  proposuit,  undique  accitis  ludionibuH  atque 
athletis.  »  Idem  Spartiauus  perhibet  {Vita  Severi 
cap.  H,  p.  150)  cujus  hsec  sunt  ;  i  Profeotus 
deinde  ad  bellum  Parthicum  est,  edito  gladiatorio 
munere  et  congirlo  populo  dato;  »  Vide,  quam 
amice  hi  duo  conspirent :  quam  apte  uterque  prs- 
cessisse  aliquam  magne  munificentiffi  solemnita- 
tem  expeditionem  Parthicam  tradat.  Qus  si  cele- 
berrimas  attendiaset  Tillemontius,  aliter  sine  dubio 
instituissot.  De  Pescenni  Nigri  sectatoribus,  quas 
in  Syria  venabatur  Severus,  sermonem  hic  esse 
censet.  At  eos  inducit  Tertullianus,  qui  Romanis 
interfuerint  spectaculis,  Quales,  qui  in  Syria  de- 
litescebant,  Nigri  sectatores  non  erant.  Quo  anno, 

num  anno  GXGVll  aut  GXGVIIl  festos  hosce  dies 
imperator  indixerit,  parum  curo.  Id  mihi  tantum, 
ut  ostendam,  incumbit,  sanguinem  denuo  Albinia- 
norum,  ut  credebantur,  668  profusum  fuisse, 
cum  in  eo  esset,  nt  Parthos  invaderet.  Nullus  qui- 
dem  si  produoi  testis  posset,  nibilo  minus  ceKa 
mea  esset  computatio^  qui  omnium  instar  Tertul- 
lianum  commendare  possem.  Adest  vero  commode 
Spartianus,  auspiciasque  novi  belli  cffidibus  homi- 
num  iniquinata  fuisse  tradit  {f^ita  Severi  c.  14,  p. 
480)  :  «  Multos  inter  hec  (dum  se  novo  bello  ac- 
cingeret,  dum  ludos  populo  spectandos  preberet, 
de  quibus  aliisque  in  superioribus  dixerat)  causis 
vei  verisvel  simulatis  occidit.  Damnabantur  autem 
plerique  cur  jocati  essent  :  alii  car  tacuissent : 
alii  cur  pleraque  flgurata  dixissent  :  ut  esset  im- 
perator  vere  nominis  sui,  vere  Pertinax  et  Seve- 
rus.  »  Huc  etiam,  quce  paulo  post  sequuntur, 
verba  refero,  quffi,  ut  opinor.  non  ad  solam  Nigri- 
nianorum  in  Oriente  persecutionem  pertinent.  et 
cum  ultimis  Tertulliani  conferenda  sunt:  «Multos 
etiam,  quasi  Chaldffios  aut  vates  de  sua  salute 
consaloissenti    interemit,    prfficipue    BUBpectos 


A  nnumquemque  idoneum  imperio.  »  EraDsacta  res 
est.  Anno  GXGVIII,  omnium  coDsensu,  in  Partbos 
Severus  profectus  est.  Tum  post  quinqaennaiia 
exhibita,  cum  Jam  nil  nisi  prslia  et  Parthorum 
funera  spiraret,  racematio  illa  rebellum,  de  qua 
Tertullianus,  contigit.  Igitur,  quia  eodem  aono 
Apologeticus  sit  exaratus,  dubitari  amplios  nequit. 
Lioet  nunc  quoque  annum  primum  calamitatom 
Ghristianis  imperante  Severo  illatarum  designare. 
Sustinuerant  jam  per  aliquod  tempus  furorem  ho- 
stium,  cum  pro  eis  noster  verba  faoeret.  Gerte 
nusquam  de  vulneribus  nuper  infictis,  sed  invete- 
ratis  jam  malis,  loquitur.  Quod,  si  non  prius, 
minimum  a  prffioedenti  a.  GXGVII  miserias  eorum 
repetendas  esse  ostendit. 

jj  §  XV.  —  Habes  Jam,  quffi  de  ffitate  Apologetici 
TertuIIiani  tecum  communicare  statui.  Equidem, 
utcum  robur,  tum  perspicuitatem  iis  compararem, 
pro  viribus  studui :  utrumque  num  consecutussim, 
aliorum  esto  Judicium.  Aliquid  si  obscuritatis  ad- 
hffiret,  non  tam  meo  id  vitio  factum  esse  cogitabis, 
quam  negotii  ipsius.  Habent  hoc  disquisitiones 
ejusmodi,  ut  semper  aliquid  domesticarum  secum 
vehant  sordium.  8ed  neo  iis,  qui  prima  merent 
stipendia,  scribuntur^  verum  iis  qui  Jam  aliquem 
inter  cives  eruditos  gradum  nacti  utriusque  histo- 
riffi  rerumque  criticarum  non  ignari  sunt.  Quibus 
quidem,  quod  illis  perobscurum  videtur,  nullam 
difficultatem  parere  solet.  Mihi,  si  fata  velint, 
suisque  labor  noster  fautoribus  non  plane  carue- 
rit,  hac  via  pergere  propositum  est.  De  reiiquis 

^  Tertulliani  operibus  nou  eadem  tantum  industria, 
verum  etiam  de  vita  ejus  fatisque  diligentius, 
quam  huo  usque  faetum  video,  peculiarilibro  com. 
menlabor ;  cui  dissertationes  quasdam  in  opera 
ejus  adjiciam. 

Dudum  est,  quod  eruditiores  novam  eorum  edi- 
tionem  exoptant.  Ac  nemo  me  quidem  libentius 
hoc  onus  in  se  devolvisset,  si  ea  mihi  vivendi  sors 
obtigisset,  ut  me  rite  eo  defungi  posae  putarem- 
Quffi  cum  mihi  negata  ait,  ea  tamen»  qua  dixi, 
ratione,  non  tam  de  hac  parte,  quam  de  ipsa  Hi- 
storia  sacra  et  civili  bene  mereri  conatitai.  Moli- 
tus  est  ejusmodl  660  opus  immortalis  memorie 
vir,  Henricus  Dodwelius  (ex  Vita  ejus  a  Fr.  Broc- 
kesby  scripta  vid.  La  Roche,  Bibl.  Angl,  tom  I» 
^  part.  I.  p.  86,  87).  Mors  quonimus  ad  finem  perdu- 
ceret,  probibuit.  Ego  vero  vehementer  dubito,  an 
par  eruditioni  candor  ac  Judicii  maturitas  in  eo 
futura  fuisset.  Habemus  Tertulliani  vitam  a  Petro 
Aliixio  :  at  eam,  quam  si  dixero  minus  eBae  per- 
fectam  ao  elaboratam,  a  veritate  non  aberravero. 
8int  ea,  qu»  in  hac  Dissertatione  ex  ea  oonside- 
ravimus,  speciminis  looo.  Petri  Tbomae  S60  du 
Fosse  vitam  Tertulliani,  quam  sine  nomine  aucto- 
ris  prodiisse  Dupinius  testatur  (Bibl.  des  Auteurs 
eccUs.  tom.  XVIII,  p.  258),  neo  ego,  nec  omnes 
forte,.  qui  extra  Galiiam  versamur,  vidimas*  Palma 
igitur  adhtto  in  medio  poBitaest;  qQamtttmihi 


629 


AD  NATIONES.  —  LIB.  I. 


630 


Tiadicem,  si  vizero,  etudebo.  Non  is  Bam,  qui  me  A  audaoter,  Dodwellum  veritatiB  amore,  csteros  as- 
iis,  quoB  nominavi,  viris  dootrina  longe  inferio-  siduitate  et  diligentia  me  superaturum  esse,  spon* 
rem  esse  nesoiam.  Idem  tamen,  nimis  fortassis     deo. 


0.  SEPT.  FLOR-  TERTULLIANI 


AD  1VATIONE8 


LIBRI  DUO. 


LIBER  PRIMUS. 


1.  Testimoniuin  ignorantifB  ve8trffi,qn89  iniquita-  n 
tom  dum  defendit,  revincil,  in  promptu  eet,  quod 
omne8,qui  vobiecum  retro  ignorabant  et  vobiecum 
oderant,  simul  ois  contigit  scire,  desinunt  odiese 
qui  desinunt  ignorare,  imo  fiunt  et  ipsi  quod  ode- 
rant,  et  incipiunt  odisse  quod  fuerant.  Adeo  quo- 
tidie  adoleecentem  numerum  Ghristianorum  inge- 
mitia.  Obsessam  vociferamini  oivitatem  ;  in  agrts, 
in  caBtellis,  in  insulis  Christianos ;  omnem  sexum, 
omnem  ntatem,omnem  denique  dignitatem  trans- 
gredi  a  vobis  quasi  detrimento  doletis.  Neo  tamen 
hoc  ipao  ad  cestimationem  alicujus  latentis  boni 
animoa  promovetis ;  non  licet  rectius  suspicari, 
non  libet  propius  experiri ;  hic  tantum  curiositas 
humana  torpescit.  Amatis  ignorare,  quod  aiii  gau- 
deant  invenisse  ;  mavultis  nescire,quia jam  odistis, 
quaai  certe  non  odituros  vos  sciatis.  Atquin,  si  C 
nnlium  erlt  odii,  reperietur  optimum  utique  ab 
injustitia  priore  discedere ;  sin  vero  causa  consti- 
terit,  nihil  odio  detrahetur,  quod  adeo  ampiius 
justitis  Bcientia  cumulabitur,  nisi  si  emendaripu- 
det  aut  excusari  piget.Scio  plane,  qua  responsione 
aoletis  redundanti»  nostrao  testimonium  convenire: 
non  utique  eo  bonum  prffijudicari,  quia  plerosque 
eonvertat  et  sibi  rapiat,  inquitis.  Novi  demutatio- 
nem  mentis  et  malae  partes.  Quot  desertores  bona 
vitflB  ?  quot  trausfug89  in  perversum  ?  Multi  bona 
fide,  imo  jam  ploree  pro  extremitatibus  tempo- 
rum.Verum  defioitadaquatio  comparationis  istius. 
Nam  de  malo  ita  constat  apud  omnes,  ut  ne  ipsi 
quidem  rei,  qui  ad  malum  transeunt  et  a  vobis  in 
perversa  divertunty  defendere  malum  pro  bono  D 
audeant.  Turpia  timoriy  pudori   impia  habent; 


denique  gestiunt  latere,  devitant  apparere,  trepi- 
dant  deprehensi,negant  accusati ;  ne  torti  quidem 
facile  aut  semper  confitentur,  certe  damnati  moe- 
rent ;  exprobrant  etenim  quod  erant  in  semetipsos: 
malffi  mentis  ab  innocentia  transitum  vel  fato  im- 
putant  ;  adeo  nolunt  suum  esse,  quia  malum 
negare  non  possunt.  Ghristiani  vero  (1)  quid  tale 
consequuntur?  Meminem  pudet,  neminem  poBni- 
tet,  nisi  tantum  priatinorum.  8i  denotatur,  gloria- 
tur  :  si  trahitur,  non  subsistit.  Si  accusatur,  non 
defendit  ;  interrogatus,  oonfitetur  ;  damnatus, 
gloriatur.Quod  hoo  malum  est^in  quo  mali  natura 
cessat  ? 

2.  In  quo  ipsi  etiam  contra  formam  indioando- 
rum  malorum  judicatis.  Nam  nocentes  quidem 
perductos,  si  admissum  negent,  tormentis  urgetia 
ad  confessionem^Ghristianos  vero  sponte  confeasos 
tormentis  comprimitis  ad  negationem.  Que  tanta 
perversitas,  ut  confessioni  repugnetis,  tormento- 
rum  officia  mutetis,  gratis  reum  evadere,  invitum 
compeilentes  negare  ?  Prsesides  extorquende  veri- 
tatiSydeeolisnobis  mendacium  exquiritis,  ut  dica- 
mu8  nos  non  esse  quod  sumus.  Opinor,  non  vultis 
nos  maIo8es8e,ideoqu6ge&titi8  de  isto  nomine  ex- 
cludere.  8ane  ca;tero8  ad  hoo  tenditia  ^  et  carnifi- 
catis,  ut  negent  esse  quod  esse  dicunlur.  Atquin 
illis  negantibus  non  creditis ;  nobis,  si  negaveri- 
mus,  statim  creditis.  Si  oerti  eetis  nos  nocentissi- 
mo8  esse,  car  etiam  in  hoc  aliter  quam  nocentes 
a  vobis  agimur  ?  Non  dico  quod  neque  acousationi 
neque  recusationi  spatium  commodetis ;  soletis  et 
inaccusatos  et  indefensoB  non  temere  damnare. 
Sed  verbi  gratia  si  de  homicida  confutatur  ',  non 


YarisB  lectioDea. 

*  Le  Pr,  Ug,  tunditis.    '  Rigali,  conjecit :  conBaltatnr. 

Commentarius. 


(i)  ChrUtiani  vero.  Ghristiani  nulla  vi  coacti  gatuB  velultroconfitetur;damnatus,gratia8agit.  » 
Chriatianos  se  dicebant,  eaque  de  re  summopere  Qui  vero  id  ultro  fatebantur,  ideo  damnati  aut  rei 
gioriabantur ;  ai  aocuaatar,  non  defendit ;  interro-     non  erant.  Lb  Pb. 


631 


TfiRTULLIANI  OPGRUM  PARS  J.  —  I^ISHIES  I,  APOLOOETIGA. 


632 


9<tatim  confessoeo  nomen  homloidffidispunctacauaa  A 
e^t  aut  satiata  cognitio.Quanquam  confessisdifncile 
creditis  ;  verum  insuper  consequentia  exigitis, 
quotiens  ca^dem  egerit,  quibus  in  locis,  quibus 
spoliis,  sociis,  receptoribus,  ne  quid  omnino  maii 
hominis  delitescat,aut  desit  aliquid  instruend®  ad 
sententiam  veritati.  Porro  de  nobis,  quos  atrocio  - 
ribuB  ao  pluribus  criminibus  deputatis,  breviora 
ac  leviora  elogia  oonflcitis.  661  Gredo,  non  vultis 
oneratos,  quos  omni  opere  perditos  vultis,  aut 
non  putatis  requirenda  qu«  nostis.  Hoc  ergo  per- 
versius,  si  cogitis  negare,  de  quibus  oertissime 
Boitis,  imo,  quod  magis  odio  vestro  competebat, 
seposita  forma  judicandi,  proprio  studio  non  ad 
negotiationem  certare,  ne  quos  odistis  liberaretis, 
sed  ad  confessionem  singulorum  scelerum,  quo  j^ 
magis  inimicitiffi  satiarentur  ex  aggeratione  poena- 
rum,  dum  recognoscitur,  quot  quisque  jam  con- 
vivia  illa  celebrass6t,quotien8  in  tenebris  incursio- 
nis  incesta.  Quid?quod  eradicandi  generis  diflun- 
denda  erat  requisitiOiporrigenda  qusstio  in  socios 
oonsciosque.  Perducerentur  infantarii  et  coqui  et 
ipsi  canes  pronubi  {2),  emendata  res  esset  (3). 
Btiam  spactaculis  gratia  aggregaretur  ;  quanto 
enim  studio  in  caveam  conveniretur,  depugnaturo 
aliquo^  qui  centum  infantes  devorasset?  Sedenim 
tam  horrenda  tamque  monstruosa  de  nobis  defe- 
runtur.  Utique  erui  debuerunt,  ne  incredibiiia  vi- 
derentur,  et  odium  in  nos  publicum  refrigesceret. 
Nam  et  plerique  fldem  talium  temperant,  horren- 
tes  (4)  naturam  qusrere  pabulum  ferinumy  quam 
concubitus  ab  humano  genere  prfficlusit.  C 


3.  Vos  igitury  alias  diligentiaaiqoi  ao  {^^i^f^cis- 
simi  discussoresscelerum  longe  minorum,cumtali- 
bustam  horrendisetomnem  imp^etatemsupergressiB 
eam   diligentiam  deseratis,  neque  confessioDem 
recipiendo  judicantibus  semper  l8boraQdam,neque 
exquisitionemdigerendodamnatoribus  semper  con- 
sulendam  :  jam  apparet,  omne  in  nos  crimen  noa 
alicujus   sceleris  sed  nominis  dirigi.  Adeo  si  de 
criminum  veritate  conBtaret,ipsa  criminum  nomina 
damnatis  8ccommodarent,ut  ita  pronuntiaretur  in 
nos  :  illum  homicidam,vel  incestum.vel  quodouo- 
que  jactamur,  duci,  sufHgi,  ad  bestias  dari  placet. 
Porro  sententise  vestrffi  M%  nihii  nisi  ChristiaDDs 
confe8sumnotaut;nu]lumcriminisnomenex8tat,ni- 
si  nominis  crimen  est :  hffic  etenim  est  reveraratio 
totius  odii  adversus  nos.  Nomen  in  causa  est  (5), 
quod  quaedam  occulta  vis  per  vestram  ignoranliam 
oppugnat,  ut  nolitis  scire  pro  certo,  quod  vos  pro 
certo  neecire  certi  estis,  et  ideo  nec  creditis  qnfle 
non  probantur,  et,ne  prpbenlur  facile  *,  non  vultis 
inquirere,  ut  nomen  inimicum  sub  prffisumptione 
criminum  puniatur :  adeo  ut  de  nomine  inimico 
recedatur,ideo  negare  oompellimurydehino  negan- 
tes  liberamur  tota  impunitate  prffiteritorum  :  Jam 
non  cruenti,   neque  incesti,   quia    nomen  illud 
amisimus.  Sed  dum  hec  ratio  auo  loco  oatenditur, 
vos  quam  insequimini  ad  ezpugnationem  nominis, 
edite  :  quod  nominis  crimen,  que  offensa,  qua 
culpa?  Prffiscribitur  enim  vobis,  non  posse  crimi- 
na  objicere,   quffi   neque  institutum   dirigit  \% 
neque  probatio  ^  asslgnat,  neque  sententia  enu- 
merat.  Quod  prffisidi  offeratur,  qaod  de  reo  In- 


yarise  lectioneB. 

'  Hav,  carr.  ne  prob.  falss,  etc.     ^  Rig.  prolatio.  —  /n  seqq.  scrib.  respondeatur  vel  negetur  —  reci- 
tetur. 

CommeDtariuB. 


(2)  Perducerenlur  infanlarii  et  coqui,  et  ipsi  canes 
pronubuTnnm  nempecriminum  postulabantur:  im- 
pietatis.  Thyestffiarum  epularum,et  concubitus  in- 
cesti  .  Bio  Athenagoras  Tp(a  £7ii<pT)(it2[ouffiv  -^(jitv 
IYxAi{  (jLaxa*  ii^t6zi]xa,  Buivtsia  SeTiiva,  OtSiTioSeiouc 
(xf^et^.  Aiebant  enim  ethnici  Ghristianos,  ubi  con- 
venissent,  mactare  solitos  iuAiutem  cujus  carne 
manducata  et  epoto  sanguine  fcedus  int^r  se  inire, 
ac  post  convivium  oum  quibusvis  mulieribus  pro- 
misone  oommisceri,  adeoaue  adhibere  canes  ia 
more  erat  ad  candeiabra  alligatos.  qui  ofTa  injecta 
candelabra  everterent,ezstinctisque  luminibus  tunc 
fieridicebant  foedissimarumillarum  commislionum 
scelera.  Lb  Pr.  —  Et  ipsi  canes  pronubi,  In  Apolo- 
getico  lenones  dicuntur,  qui  hic  pronubi,  everso- 
res  luminum.  Ria. 

(3)  Emendata  res  esset.Tum  demum  Justaetle^i- 
tima  inquirendi  ratio  esset,  si  perducerentur  m- 
fantarii,  coqui.  etc.  Idem. 

(4)  Horrentes  naturam  qiuerere  pabutum  ferinum 
quam  conc.  Sic  restituimus  quffi  io  codice  Agobardi 
leeunturabsque  ullo  sensu.Nam  itasunt  depravata: 
«  Honoranles  naturam  quffirere  pabulum  ferinum, 
quam  concubitus  ab  humano  genere  prfficlusil.  » 
At  Tertullianus,  Tam  horrenda  tamque  monstrosa 
de  nobis  deferuntur.ut  pleric|ue  fidem  talium  tem- 
perent,  hoo  est,  fldem  tahbus  non  adhibeant, 
norrentes  naturam  quffirere  pabulum  ferinum; 


nempe  homines  ita  natos,  ut  quffirant  et  appetant 
psbuium  ferinum  ;  naturam  adeo  ferinam,  ut  car- 
nibus  humanis  libenter  vescantur,  qun  natura  est 
ferarum.  Bam  vero  naturam  ferarum,  id  est  feras 
ipsas,  conoubitus  ab  humano  genere  prsclusit. 
Unde  igitur  homines  nati,  ferum  genus  7  iVo^ttram 
quxrere  dixit  Grsco  more^  quod  ita  factum  et  na- 
tum  est  ut  quffirat.  Idbm. 

(5)  Nomen  im  causa  e$t,  Quoniam  penaria  crimi- 
num  laborabant  gentiles,  ut  Ghristianoa  opprime- 
rent,nomen  ipsum  accusabantyqua  de  re  hic  o^ultis 
Tertullianus,  et  antea  in  Apologetico,  Erant  quippo 

j)  lunc  Christiani  6tc6  ^uxo^avxcov  afaTx^fitvot,  inquit 
Athenagoras  in  Apologia  pro  GhristianiB.  In  Jus 
vocabantur  et  condemnabantur  propter  unuro  no- 
men  ;  neque  enim  quaBrebatur  an  mali  quidquam 
perpetrassent  Christiani,  inauit  idetby  dXA*'e(c  t^ 
8vo{xs,  cb;  eU  ^$CxT](ia.  lis  soribebatur  ;  nam  Chri- 
stianoriim  nuilus  in  ullo  eet  facihore  deprebenBUB  : 
ouSelc  ^$tx(idv  XpioTiav6c  iXijXeYXTat.  Nominis  tan- 
tum  ubique  ratio  et  crimen  erat»  od8kv  Sl  Svofis, 
i?p*  ^auTou  xal  8t*  a6T0u,  ou  icovijp^v  oljTe  XP**^^^ 
vo|i(^e(rSat,  et  antea,  o^  y^P  '^^  2vo(idtTa  (iCaooc  i^a» 
iXk^  tb  d$(x7]fxa  8(xt)c  xat  Tt(X(Dp(ac.  Sio  passim 
Athenagoras  sub  initium  Apolog.  Lb  Pr. 

(6)  Neque  institutum  dirigit.  Hoo  est  mandatum, 
Infra,  pag.  51,  institutum  NerQiiianum.  Rio. 


rr 


f^  AJ^  NATIONES.  r-  LIB.  I.  §3^4 

quiri^tor,  quod  re|pon4etur  vel  ni^gatur,  quod  de  A  cum  in  mores,  ritus,   cultus   victusque    vestros 


consilio  recitatur,  id  reum  agnosco.  Itaque  de  no- 
minis  merito,  si  qui  reatus  est  nominum,  si  qua 
accusatio  vocabulorum,  ego  arbitror  nullara  esse 
vocabulo  aut  x^omini  querelam ,  nisi  cum  quid 
aut  barbarum  sonat,  aut  infaustum  sapit, 
vel  Impudicum,  vel  aliter  quam  enuntiantem 
delectet  Heo  yocabulorum  aut  nominum  cri- 
mina,  sicuti  verborum  atque  sermonum  barba- 
rismoB  est  vitium  et  sdlcBcismus  et  insulsior 
Bgura.  Ghristianum  vero  nomen,  quantum  signifl- 
catio  eat,  de  unctione  interpretatur ;  etism  cum 
corropte  a  vobis  Christiani  pronuntiamur(nam  ne 
nominis  guidem  ipsius  liquido  certi  estis),  sio 
qooque  de  suc^yitatje  vel  bonitate  (7)  modulatum 


palam  ac  publice  omnem  eloquii  amaritudinem 
elairent,  cum  legum  cuntemptu^sine  respectu  per- 
sonarum,  ut  quidam  eiiam  in  principes  ipsos 
libertatem  suam  impune  jaculentur.Sed  veritatem 
seculo  operosissimam  philosophi  quidem  affectant, 
possident  autem  Gbristiani;ideoque  qui  possident, 
magis  displicent,  quia  qui  affectat  illudit  (91,  qui 
pcssidety  defendit  :  denique  Bocrates  ex  ea  parte 
damnatus  est,  quia  propius  tcDlaverht  veritalem, 
deos  vestros  destruendo :  quanquam  nondum  tunc 
in  terris  nomen  Christianum^tamen  veritas  semper 
damnabatur.  Itaque  et  sapientem  non  negabitis, 
cui  etiam  Pythius  vester  testimonium  dixerat : 
Virorum^  inquit,  omnium  Socrates  (10}  sepientis- 


est.  Detipotis  igitur  in  hominibus  innoziis  etiam  i^simus.  Vicit  Apoliinem  veritas  ut  ipse  adversus 


nomen  mnoxinm  nostrum,non  mcommodum  56S 
lingu^,  non  auribus  a8perum,non  homini  malum, 
noQ  patriae  infiestum,  sed  et  Grncum  aliis  et  sono- 
rum  et  interpretatione  jucundum.  Et  utique  non 
gladio  aut  cruce  aut  bestiis  punienda  sunt  no- 
mina. 

4.  Sed  dioitis,  sectem  nomine  puniri  sui  aucto- 
ris.  Primo  quidem,sectam  de  auctoris  appellatione 
notari,  utique  probum  usitatumque  jus  est,  dum 
pbilosopbi  quoque  de  auctoribus  cognominentur, 
Pjthagprjci  et  Platonici  (8),  ut  medici  Erasistratei, 
et  grammatici  Aristarchii.  Itaque  si  ob  auctorem 
malom  mala  secta,  tradux  mali  nominis  plectitur. 
At,  quin  temeritate  praesumeretur,  prius  erat  co- 
gnoscere  auctorem,  ut  cognosceretur  secta,  quam 


se  pronuntiaret;  confessus  564  est  enim  se  deum 
non  esse,  sed  eum  Iquoque  sapientissimum  afOr- 
mans,qui  deos  abnuebat;  porro  apud  vos  eo  minua 
sapiens,  quia  deos  abnuens.cum  ideo  sapiens^qula 
deos  abouens.  Quo  more  etiam  nobis  soletis  :  bo- 
nus  vir  Lucius  Titius,  tantum  quod  Christianus ; 
item  aliu8:ego  miror  Gaiura  Scium  gravem  virum 
factum  Ghristianum.Pro  stuUitiaB  caecitate  laudant 
qu8B  sciunt,  viluperant  quae  nesciunt,  et  id  quod 
sciont  eo  quod  nesciunt  vitiant.  Nemini  subvenit : 
ne  ideo  bonus  quis  et  prudens,  quia  Ghristianus  ; 
aut  ideo,  Christianus  quia  prudens  et  bonus ;  cum 
sit  bumanius  occulta  manifestis  adjudicare,  quam 
manifesta  de  occulto  prsojudicare.Aliquos^retro  ante 
hoc  nomen  vagos,  viles,  improbos  norant,  emenda- 


de  Bocta  inspectionem  auctoris  retinere.  At  nunc  C  tos  repente  mirantur,  et  tamen  mitari  quam  asse- 


neceasario  ignorando  s^ctam,  qui  Ignoratis  au- 
ctoremy  aut  non  recensendo  auctorem,  quia  nec 
aectam  recensetis ,  in  solum  nomen  impingitis, 
qaacii  in  illo  detinentes  sectam  et  auctorem  quos 
omnino  non  nostis.  Et  tamen  philosophis  patet 
libertas  transgredieindi  a  vobis  in  sectam  et  aucto- 
rem  et  auum  nomen,nec  quisquam  illis  odium  movet, 


qui  norunt.  Alii  tanta  obstinatione  certant,ut  cum 
suis  utilitatibus  depugnent,  quas  de  commercio 
istius  nominis  capere  possunt.  Scio  maritum 
unum  atque  alium,  anxium  retro  de  uxoris  sua 
moribus,qui  ne  mures  quidem  in  cubiculum  irrepen- 
tes  (ll)sine  gemitu  suspicionis  sustinebat,comperta 
causffi  novflB  sedulitatisetinusitatacaptivitatis(12}y 


•  Le  Prior^  canj.  Alii,  quoe,  eto. 


YarifiB  lectioaes. 
Gommentarios. 


(7)  De  iuavitate  vel  banitate.  De  suavitate,  Chris-     est.  »  Et  Salvianus,  lib.  viii,  de  Gubematione  : 
tianoa  :  de  bonitate,  Christianus.  Rio.  «Gontra  seiBSum  tamen  Apollo  Pythius  locutus  est, 

(8)  Pythagorici  et  Platonici .  Dixerat    antea    in      et  veritas  superior  exstitit  :  dum  enim  Socratem 
i4pb/.<(Nonne  philosophi  de  auctoribus  suis  nuncu-      hominum  sapientissimum  pronuntiavit,  se  deum 

gantur  Piatonici,   Efpicurei,   Pythagorici  ?   »  Bic  ^  esse  negavit.  Socrates  quippe  quod  de  diis  maie 
hristiani  gloriosum  sibi  ducebant  ducis  sui  nomi- tf  8entiret,ab  Al 
ne  indigitari,  unde  Ghrysostomus  de  B.  Luc|ano  :       ' 
Ilotac  ec  iMTp(fioc  ;  Xpt<Jxiav<Jc  »1^.1;  ^ijdf.  TI  exetc 
invzT^^tuuix  ;  Xpiattav4c  tljit.   T(va<  icpoY<5vouc  ;  '0 
Si  ttpic  «TcavTa  SXeysv,   IJxt  Xpt(JTiav<5<  t((Ai.  «  G^jjus 
es  relwonis  ?  Chnstianus  sum.  Quam  artem  profi- 
teri8?Cnriitianus  sum.Qi^os  habes  migores?Is  vero 
ad  omnia  reppnobat,  Ghristianus  sum.  »  Ls  Pr. 

(9)  Quia  qut  affectqt^  ir^cl^dU.  Includit,  in  Apolo- 
gelico,  adulteraL  Hia. 

(10)  Vivorum,  ihquit,  omnium  Socrates,  Vul^are 
est  Apoliinis  oraoulo  Socr^tem  mortaljum  oiqnium 
foisse  sapiQntissimum  :  'Av$pa)v  dicivraiv  2:o>xpiT7)c 
aofuyeaxo^'  unde  Valerius  Max  lib.  in,  c.  4: 
•  bocrates  non  iolum  hominum  consensu,  verum 
etiam  ApoUinis  oracolo  sapientiasimus  judicatus 


Atheniensibus  fuit  in  judicium  voaatus, 
et  QCiorte  damnatus.  »  Attendenda  vero  sunt  que 
Minutius  FeIix:«Quanquam  si  ()hiIosophandi  libido 
est,  Socratem  eapientiffi  principem,  quisqois  ve- 
strum  tantus  est,  si  potuerit,  imitetur.  Ejus  viri, 
quoties  de  coBlestibus  rogabatur,  nota  responsio 
est :  Qux  supra  nos^  nihil  ad  nos.  »  Idem. 

(11)  Ne  mures  quidem  irrepentes.  Gum  haso 
scriberet  Septimius,  habebat  m  mente  illud  Ju- 
venalis  :  «Testicuii  sibi  conscius  unde  fugit  mus.» 
Idbm. 

(12)  Inusitat^e  captivitati^.  Qum  Jam  Ghristiana 
facta,  domo  pedem  vix  effprebat,  rebus  domesticis 
attenta^quasi  ipsa  sibi  captivitatem  iDdixisset,qu89 
antea  vaga  et  effreni  libiaine  hno  illuc  ferebatur. 

lOEM. 


685 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIfiS  I,  APOLOGETiQA. 


636 


omnem  uxori  patientiam(i3)obtuliBse,nega88e  zelo-  A  frustra  dicuntury  et  fallunt  eos,  qui  rem  nomi- 


typum,  maluisse  lups  quam  CbrisliaDad  maritum; 
ipsi  suam  licuit  in  perversum  demulare  naturam, 
muiieri  non  permisit  in  meliua  reformari.  Pater 
filium  de  quo  queri  desierat  exbseredavit.Dominus 
servum,  quem  praeterea  necessarium  eenserat,  in 
ergastulum  dedit.  Simul  quis  inteilexerit  Chri- 
Btianum>mavult  nocentem.  Nam  et  ipsa  per  se 
traducitur  disciplina,  neo  aliunde  prodimur/quam 
de  bono  nostro.  Si  et  mali  de  suo  malo  radiant 
(13*),cur  nos  soli  contra  instituta  natur»  pessimi 
de  bono  denotamur?  Quid  enim  insigne  prsferi- 
mus  nisi  primam  sapientiam,  qua  frivola  humane 
manus  opera  non  adoramus ;  ab8tinentiam,qua  ab 
alieno  temperamus ;  pudicitiam,  quam  nec  566 


ni  addicunt  oum  de  re  status  nominis  compe- 
tat.  Ex  tamen  ejusmoni  neque  oongregant  neque 
participant  nobiscum  ,  facti  per  deliota  deDuo 
vestri ;  quando  ne  illis  quidem  misceamur,  quoB 
vestra  vis  atq[ue  Baevitia  ad  negandum  subegit. 
Utique  enim  facilius  inter  nos  iuTiti  desertores 
discipIinsB,  quam  voluntarii  continerentur.  Gnte- 
rum  sine  causa  ?ocatiB  Gbristianos  quos  ipsi 
negant  Ghristiani,  qui  se  negare  non  norunt(14). 
6.  His  propo8itionibu8  responsionibuBque  no- 
fitris.  quas  veritas  de  suo  suggerit,  quoties  com- 
primitur  et  coarotatur  oonsoientia  vestra,  tacita 
ignorantiffi  suae  testis,  confugitis  ffistaantes  ad 
arulam  quamdam,id  est  iegum  auctoritateai,quod 


oculis  contaminamus  ;  miBericordiam,  qua  super  n  utique  non  plecterent  666  sectam  istam,  nisi  de 
indigentes  flectimur ;  ipsam  ?eritatem  qua  oifen-      meritis  apud  conditores  legum  constitisBet.  Quid 

ergo  probibuit  apud  exseculores  quoque  legum 
proinde  constare,  oum  de  cffiteris  oriminibus,  que 
Bimiliter  legibus  arcentur  ao  puniuntur,  nisi  priue 
requiratur,  poBna  cessat?  verbi  gratia,  homioidam, 
adulterum  lege,  discutitur  tamen  de  ordine  ad- 
mi88i;et  tamen  cognitum  eet  omnibus  genos  facti. 
Gbristianum  puniunt  leges.  8i  quod  est  factum 
Ghristiani,  erui  debet ;  nulla  lex  prohibet  inqui- 
rere.  Atquin    pro   lcgibus   facit  inquisitio.   Quo- 
modo  enim  legem  observabis  cavendo  quod  lege 
prohibetur,  adempta  diligentia  cavendi  per  defe- 
ctum  agnoscendi  quid  obaerves?  Nulla  sibi  lex 
debet  conBcientiam  justiti»  gun,  sed  eis  a  quibui 
oaptat  obsequium.  Gffiterum  Buspecta  lex  est,  si 


dimus ;  ipsam  libertatem  pro  qua  mori  novimus  ? 
Qui  vuit  intelligere  qui  sint  Ghri8tiani,isti8  indici- 
bus  utatur  necesse  est. 

5.  Quod  ergo  dicitis  :  pessimi  et  probrosissimi 
avaritia ,  luxuria ,  improbitate  ;  non  negabimus 
quosdam  ;  sufficit  et  hoc  ad  teatimonium  nominis 
nostri :  si  non  omnes,  si  non  plures.  Necesse  est 
in  corpore,  [et]  quantum  velis  integro  aut  puro, 
ut  nffivus  aliquis  effruticet,aut  verrucula  exsurgat, 
aut  lentigo  sordescat.  Ccelum  ipsum  serenitas  tam 
colata  purgat,  ut  non  alicujus  nubecul»  flocculo 
resignetur.  Modica  macula  in  fronte,in  parte  qua- 
dam  exemplari  visa,  quo  universitas  munda  est : 
migor  boni  portio  modico  malo  ad  testimonium 


sui  utitur.  Gum  tamen  aliquos  de  noslris  malos  C  probari  bo  non  vult.  Merito  igitur  tamdiujusts  in 

ChristianoB  et  reverendae  et  observand©  censen- 
tur,  quandiu  ignoratur  quod  per8equuntur;merito, 
post  agnitionem  iniquissim»  reperts,  oum  suis 
machaeris  et  patibulis  et  leonibus  despuuntur  :  le- 
gis  iujustffi  honor  nullus  est.  Ut  opinor  autero, 
dubitatur  de  iniquitate  legum  quarumdam,  cum 
quotidie  novis  oonsultis  constitutisque  duritias  ne- 
quitiasque  earum  temperetis. 

7.  Unde  ergo,  inquitis,  tantum  de  vobis  fams 
licuit,  oujuB  testimonium  suffeoerit  forsitan  con- 
ditoribus  legum?  Quia  oro,  BponBor  aut  illis  tunc 
aut  exinde  vobis  de  fide  ?  Fama  est.Nonne  heo  est 


probatis,  Jam  hoc  ipso  Ghristianos  non  probatis  ; 
quaerite,  secta  cui  maiiti»  depntalur  ?  Ipsi  in  col- 
loquio,  si  quando  adversus  nos,  cur  ille,  inquitis, 
fraudatur,  si  abstinentes  Cbristiani  ?  cur  immitis, 
fi  misericordes  ?  Adeo  testimonium  redditis,  non 
esBO  taloB  (]!hristiano8,  dum  cur  tales  sint  qui  di- 
ountur  GhriBtiani,  retorquetis.  Multum  distantiae 
inter  orimen  et  nomen,  inter  opinionem  et  verita- 
tem.  Nam  et  nomina  sic  sunt  instituta,  ut  fines 
8U08  habeant  inter  dici  et  esse.  Quot  denique 
phiioBophi  dicuntur,  nec  lamen  legem  philosophie 
adimplent  ?  Omnes  nomen  de  profeasionibus  ge- 
stant;  seducant  nomen  professionis  prsestantia. 


Fama  (15)  malam,  quo  non  aliud  velocius  uUamT 

{Virg,  ASneid,  iv,  174). 


qui  superflcie  vocabuli  infamant  veritatem.  Non 

statim  Bunt,  qui  dicuntur ;  sed  quia  non  sunt.  D  Gur  malumy  8i  vera  semper  sit,   non   mendacio 

YariaB  lectionds. 
*  Rig.  assentiente  Haverc,  emand.  mendacior. 

Gommentarius. 

(13)  Omnem  uxori  patientiam.  Gentilium  consue- 


tudinem  et  pessimos  mores  ac  corruptissimos  tan- 
git,apud  quos  maritus  profuudo  eomno  involutum 
sepultumque  se  veiuti  ebrium  6imulat,et  ut  habet 
Juven.  Sat.  I : 

Doctus  spectare  lacunar, 
Doctns  et  ad  calicem  vigilaati  stertere  naso. 

Hio  in  Ghristianis  nihil  ejusmodi  ait  occurrere. 
LePr. 

(43*)  Mali  de  suo  malo  radiant,  Insignes  fiunt, 
demonstrantur,  denominantur.  Ria. 


(14)  Qui  se  negare  non  norunt,  Erant  enim  pro 
fratribus  suis  mori  invicem  parati  :  atque  hano 
mutufls  charitatis  oonstantiam  ethnici  mirabantar. 
Unde  iila  in  Apologetico  :  «  Vide,  inquiunt,  ut  in- 
vioem  se  diligant,  et  ut  pro  alterutro  mori  sint  pa« 
rati.  »  RiQ. 

(45)  Nonne  est  hsec  fama.  —  Apologetici  capite 
septimo  famam  descnpserat,  ievem,  mendacem, 
injustam  :  hic  eadem  repetit,  quasi  illius  faleita- 
tem  iterum  ar^ueret.  Grederes  Tertallianum  re- 
spioere  ad  Martialem  qui  lib.  vii|  epigr,  5|  de  Do« 


637 


AD  NATiONES.  —  LIB.  I. 


638 


pluritnum  (16)  ?  quiB  ue  tumquidem  cum  vera  de-  A  o^s  divinitatem  (19)  consecutse,  tot  infantie  truci- 


fert,  a  libidine  mandacii  cessat,  ut  non  falsa  veris 
intexat  adjiciens  detrabens,  varietate  confundens. 
Quid,  quod  ea  conditio  illi,  ut  noonisi  cum  men- 
titur  perseveret;  tandiu  enim  vivit,  quamdiu  non 
probat  quidquam  ;  siquidem  approbata  oadit,  et 
quasi  ofBcio  nuntiandi  functa  decedit :  exinde  res 
tenetur,  res  nominatur;  nec  quisquam  dicit, 
verbi  gratia  :  Hoc  Romas  aiunt  factum ;  aut :  Fama 
estf  iHum  provinciam  sortitum  ;  sed :  Ule  provindam 
sortitus  est,  et :  Hoc  factum  est  Romx,  Nemo  famam 
nominat,  nisi  incertus,  quia  nemo  sit  fama,  sed 
conecientia  certus  ;  nemo  famos  credit,  nisi  stultus, 
quia  sapiens  non  credit  incerto.  Fama,  qnantacun- 
que  ambitione  diffusa  est,  ab   uno  aliquando  ore 


datse,  tot  panes  cruentati,  tot  strages  lucernarum, 
tot  errores  nuptiarum,  et  adbuc  Cbristianis  sola 
fama  decernit.  Habet  quidem  grande  fundamen- 
tum  de  vitio  ingenii  bumani,  felicius  in  acerbis 
atrocibusque  mentitur ;  quanto  enim  proni  ad  ma- 
litiam,  tanto  ad  mali  Gdem  opportuni  estis  ;  faci- 
lius  denique  falso  malo,  quam  vero  bono  creditur. 
8i  quem  tamen  apud  vos  prudentia  locum  iniqui- 
tas  reliquisset  ad  ezplorandam  fama  fidero,  uti- 
que  justitiaposcebat  dispicere,  a  quibus  potuisset 
et  fama  in  vulgus,  et  ita  in  totum  orbem  dari.  Ab 
ipttis  enim  Gbrislianis  non  opinor,  cum  vel  ex 
forma  ac  leg;e  omnium  mysteriorum  silentii  fidos 
debeatur;  quanlo  magis  talium,  qu89  prodita  non 


exorta  sit  neccsse  est,  exinde  in  traduces  quodam-  p  evitarent  interim  bumana  animadversionepriesen- 

modo  linguarum  et  aurium  667   serpit  et  modi-      taneum  supplicium?  Si  ergo  non  ipsi  proditores 

cum  origlnum  vitium  rumores  obscurat,  ut  nemo 

recogitet,  ne  primum  illud  os  mendacia  seminave- 

rity  quod  sspe  iit  aut  saemulationis  ingenio,  aut 

sttspioionis  arbitriOy  aut  etiam  nova  mentiendi  vo- 

iuptate.  Sed  pene,  quod  omnia  tempus   revelat, 

testibus  sententiis  et  proverbiis  vestris,   ipsaque 

natura,  qua  ita  ordinata  est,  ut  nibil  lateat,  etiam 

quod  fama  non  prodidii.  Yidete,  qualem  prodi- 

ciam  (i7)  adversos  nos  subornaslis,  quia  quod 

semel  detulit  tantoque  tempore  ad  fldem  corrobo- 

ravity  nsque  adbuc  probare  non   potuit.    Principe 

Augusto  (18)  nomen   boc  ortum   est,  Tiberio  di- 

scipiina  ejus  illuxit,  sub  Nerone  damnatio  inva- 

luity  at  jam  binc  de  persona  persecutoris  pondere- 


sui,  sequitur  ut  extranei.  Oro  vos,  extraneis  unde 
notilia,  cum  etiam  Justa  et  668  licita  mysteria 
omnem  arbitrii  extraneum  caveant  ?  nisi  inciita 
minus  spernunt.  Atquin  extraneis  tam  bonorare 
quam  conflngere  competit.  .  .  *  .  domesticorum 
curiositas  furata  est  perrimulas  etcavernas.  Quid, 
cum  domestici  eos  vobis  prodant?  Omnes  a  nullis 
magis  prodimur,  quanto  magis,  si  atrocitae  tanta 
sit,  quffi  justitia  indignationis  omnem  familiarita- 
tis  fidem  rumpit,  non  potuerit  continere,  quod 
borruit,  mens,  quod  expavit,  oculus?Hoc  quoqne 
mirum,  si  et  ille,  qui  tanto  impatientia  jure  pro- 
siluit,  deferre  et  non  probare  gestit,  et  ille,  qui 
audiit,  non  et  ^  videre  curavit ;  siquidem  par  fru- 


tis  :  si  pius  ille    princeps,  impii   Christiani,  si  C  ctus  est  et  delatoriS|   si   quod  detulit  probet,   et 


Jnstus»  si  castus,  injusti  et  incesti  Gbristiani,  si 
non  hostiB  publicus,  nos  publici  bostes ;  quales 
simus  damnator  ipse  demonstravit,  utique  smula 
sibi  puniens.  Et  tamen  permansit  erasis  omnibus 
boc  Bolum  institutum  Neronianum,  justum  deni- 
que  nt  dissimile  sui  auctoris.  Igitur  stati  nostrs 
nondum  anni  250.   Tot  iniqui   interea,    tot  oru- 


auditoris,  si  quod  audit  etiam  sibi  credat.  Tunc» 
inquitis,  primo  delatum  et  exhibitum  est,  auditum 
et  inspectum  cst,  atque  exinde  famas  commenda- 
tum.  Hoo  quidem  superscendit  omnem  admiratio- 
nem,  si  semel  deprebensum  est  quod  semper  ad- 
mittitur,  nisi  desivimus  jam  taliafactitare.  Atquin 
et  idem  vocamur,  et  in  iisdem  deputamur,   et  de 


Yarise  lectiones. 
^  Rtgalt.  non  et  probare  —  et  non  videre. 

Commentarius. 

mitianireditu  sio  ait :  cem  adversus  nos  profertis,  qun   quod  aliquando 

Certot  abest  auctor,  ted  vox  hoc  nanUat  omnis.  jactavit,  Untoque  spacio  in  opinionem  corrobora- 


Crcdo  libi,  verum  dicere,  fama,  soles. 

Ut  nimirum  iliam  falsitatis  cum  fama  depreben- 

dat 

nibus 

od    Si^ovTat    x«xA'ejJp«c,4XU'Ta   xtpAjxqi   itpocr:      t^unt  Paurus.^LE!'?^ 

oacvovTcc  t'V(u   xaBiaffiv  a&Too^  ;  fama  quippe  doo- 

po<rcofioc  seu,  ut  babet  Nicetas  Gboniates,  in  An- 

dronicio    dOopoyXiinToc    Sio   Thebaidos   iii,  faeta 

tnfecta  loaui  posse  dioitur,  et  apud  Glaud.   contrA 

Butrop.  lio.  II : 


vit,  usque  adhuc  probare  non  valuit.  Rio. 
(i8)  Prineipe  AugustOf  etc.  Dum  rernm   potieba- 

Dominus, 

perpessus  est ; 

^avissima  exor- 

*  sanoti   Po- 


Jam  vaga  ]jallentem  densis  terroribus  anlam. 
Pama  qaatit. 

(16)  Non  mendacio  vlurimum.  Sic  habet  exem- 
plar  Agobardi.  Emenaabimus  reddita  litterula  quas 
excidit:  «  Non  mendacior  plurimun.  »  Rio. 

(17)  QuaUm  jnrodiciam.  Prodioiam  bio  vocat 
qaam  in  Apologetico,  iodicem.  flanc»  inquit,  indi- 


(19)  Igitur  aetali  nostras  nondum  anni  250.  A 
nato  Cbristo  ad  Sevejum  sub  quo  vixit  Tertullia- 
nus,  nondum  anni  250  effluxerant.  Nam  Eboraci 
in  Britannia  msgoris  fllii  Garacalls  insidiis  periit 
circa  an.  Gb.  211,  regnaviique  ociodecim  fere  an- 
nis,  unde  patet  nondum  effluxisse  annos  50  statis 
Cbristianorum.  Idem. 

(20)  Tot  cruces  divinitatem,  etc.  Tiberii  immani- 
tas  bio  reprehenditur ;  cujus  ea  fuit  ssBvitia  et 
sanguinis  fundendi  sitis,  utaConstantino  Manasse 
in  Annal.  dicetur  lutum  sanguine  permistum,  itr^- 
X6;  GAfAaTt  ict<pup(jivo<  Idmn. 


630 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOQETICA. 


640 


die  redundamus;  quo  '  plures,  hoc  pluribus  odio-  j^  Berand»  nationesy  ecce  proponimuB  vobis  disci- 


si :  magis  incresoit  odium,  increscente  materia ; 
proficiente  multitudine  reorum,  quid  itanon  proti- 
cit  multitudo  nuotiatorum?  Quod  sciam,  et  oon- 
versatio  notior  factaest;  scitis  etdiesconventuum 
nostrarura  ;  itaque  et  obsidemur  et  opprimimur, 
et  in  ipsis  arcanis  congregationibus  delinemur. 
Quis  unquam  tamen  semeso  puero  supervenit(21)? 
quis  in  cruentato  pane  vestigia  dentium  deprehen- 
dit?  quis  tenebris  repentino  lumine  irruptis  im- 
munda  aliqua,  ne  dixerim  incesta,  indicia  recogno- 
vit  ?  Si  premio  iropetramuB,  ne  taies  in  pubiioum 
extrabamur,  quare  etopprimimur?  Possumus  et 
omnino  non  extrahi ;  quis  enim  proditionem  cri- 
minis  alicujus  sinecrimineipso  autvBnditau  redi- 
mit?  Scd  quid  eztraneis  speculatoribus  et  indici- 


piinaa  nostra  sponsionem.  Vitam  iBtemam  Bect&to- 
ribus  et  conservatoribus  suis  spondet,  e  contrario 
proranis  et  aBmulis  supplioium  ffiternum  aeterno 
igni  comminatur ;  ad  utramque  causam  mortuo- 
rum  resurreotio  predicatur.  ViderimuB  de  fidB 
istorum,  dum  suo  ioco  digeruntur ;  interim  cre- 
dite,  quemadmodum  nos.  Volo  enim  scire,  8i  per 
talia  Bcelera  adire  parati  estis,  quemadmodem  nos  ? 
Veni,  si  quis  es,  demerge  ferrum  in  infantem ;  vel 
si  alterius  officium  est,  tum  modo  specta  morien- 
tem  animam,  antequam  vixit,  oerte  excipe  rudem 
Banguinem  in  quo  panem  tuum  saties,  veBcere  ii- 
benter ;  interea  discumbens  dinumera  loca,  obi 
mater  aut  soror  torum  presserit ;  nota  diligenler, 
ut  cum  timebr®  irruerint,  tentantes  Bcilioet  dili- 


buB  detraotcm,  qui  talia  objiciatis,   qu»   non  ab      gentiam  singulorum,  non  erres  cxtraneam  mour- 

sans :  piaculum  feceriB,  nisi  incestum.  Haeo  cum 
expunxeris,  vives  in  aevum.  Cupio  respondeaB,  bi 
tanti  facias  aBternitatem  ?  imo  idcirco  neo  crediB, 
etjam  8i  oredideris,  nego  te  velle,  et  jam  si  vellea, 
nego  te  posee.  Gur  autem  alii  possint,  si  vob  non 
potestis  ?  cur  non  possitis,  si  alii  possunt?  impnni- 
tatem,  BBtemitatem  quanto  oonstare  vultis  ?  An  h« 
nobis  omni  modo  redimend»  videntur?  an  aliior- 
dines  dentium  Christianorum,  etalii  specus  510 
faucium,  et  alii  ad  incesti  libidinem  nervi  ?  Non 
opinor ;  satis  enim  est  nobis  sola  veritate  a  vestra 
positione  discerni.  Tertium  genus  dicimur,  cyno- 
penn©  *•  eliqui,  vel  soiapodes  (22),  vel  aliqui  de 
subterranea  antipodes  (23). 

tratur,  ignaris  et  dapes  et  nuptiie   subjiciuntur.  C      8.  Si  qua  istio,  apud  vos  saltem  ratiocBt,  edatis 


ipsis  nobis  cum  maxima  vocifev*atione  publicen- 
tnr,  aut  statim  audita,  si  priu»  demonstrantur, 
aut  postea  reperta,  si  interim  celentor?  Sine  du- 
bio  enim  initiatum  voleotibus  mos  est  prius 
660  ad  magistrum  sacrorum  vel  patrem  adire. 
Tum  ille  dicet :  Infans  tibi  qui  adhuo  vagit  *  ne- 
cessariuB,  qui  immoletur  ,et  panis  aliquanlum,  qui 
in  sanguine  infringatur,  praaterea  candelabra,  qua 
canes  annexi  deturbent,  et  offulfle  quae  eosdem 
canes  *^ :  sed  et  mater  aut  soror  tibi  necessaria 
est.  Quid,  sinullas  erunt?  opinor,  legitimus  Ghri- 
stianus  esse  non  poteris?  Hsc,  oro  vos,  denun- 
tiata  ab  aliis  sustinent  prodi?  Diversum  opus  non 
est  soire  illos  ^^ ;  prius  fallacia   negotium   perpe- 


Nibil  enim  unquam  retro  de  Christianis  mysteriis 
audierunt.  Tamen  postea  cognoscant  necesse  est 
vel  aliis  quos  inducunt  praministranda.  Caterum 
quam  vanum  est  profanos  soire  quod  nesoiat  sa- 
cerdos  ?  Tacent  igitur,  et  accepto  ferunt,  et  nihil 
tragoBdiaa  Thyestffi  vei  (Edipodis  erumpunt,  et 
non  protrahunt  ad  populumy  fide  in  ministros  et 
magistris  et  de  ipsispotioresmorsusjamdoctis.... 
rapiunt.  Si  nihil  tale  probetur,  grande  nescio  quid 
lestimari  oportet,  cujus  compenaatio  tantarum 
atrocitatum  tolerantia  constat.  Miaere  atque  mi- 


velim  primumet  secundum  genus,  utita  de  tertio 
constet.  Psammetlchus  quidem  pulavit  tibi  se  in- 
genioexploratus,  si  de  primageneris :  diceitur  enim 
infantes  recenii  e  partu  seorsum  a  oommercio 
hominum  alendos  tradidisse  nutrici,  quam  el 
ipsam  proptera  elinguaverat,  ut  in  totum  exBuIea 
vocis  humanee  non  auditu  formarentloquelam.sed 
suo  promentes  eam  primam  nationem  designarent, 
cujus  sonum  natura  dictasset.  Prima  vox  BekkoB  * 
renuntiaU  est  (24) ;  interpretatio  ejus  Pani«  apud 
Phrygas  nomen  es t ;  Phryges  primi  genus  exindeha- 


Lb  Pr. 


Variae  lectiones. 
'  Rig.  qaod. '  Codd,  Mas.  vagetur.  ^^  ApoL  8,  «  offuls,  qu8B  illos  ad  eversionemluminum  extdndant. » 
Quod  voc.  extendant  hic  aul  resliuendum  uut  subintelUgendum  esse  censet  Haverc.   <<    Rt^.  DiverBam 
opuB.  Non  est  soire  illos,  eto,  "  Rig.  Cynopenns  ;  sed  ef.  Apol.  8,  *•  Codd.  msi.  Paotos.  Cf.  Herod,  2, 2. 

Commentarius. 
(21)  Semeso  nuero  supervenit.  Variis  argumentis  D  GaHonim    Merourium,    aut  Afrorum   Saturnnmi 
impietatem  illam  qu»  Christianis   impinigebatur      hominum  victima  placari  apud,  seculum  licoit. 
arcet,  faoitque  sua  eloquentia  ut  crimen  illud   in- 
fantioidii  non  haereat  in  Ghristianis.   Notissimum 
esse  debet  calumniara  illam  desumptam  fuisse  ex 
infamibus  sacris  Saturni,  qus  in  Africa  fieri  con- 
sueverunt^  in  quibus  mactabantur  infantes.   Pru- 
dentiuB,  lib.  ii,  adv.  Symmachum : 

CfiBdibuB  infantum  fument  Satamia  f  acra, 
FlebilibuBque  truceB  reBoaent  vagitibuB  arfla. 

Nihilmagis  obvium  apud  Laotantium,Minutium 
et  cadteros.  Ipse  Tertullianus  contra  Gnostioos 
haec  habet ;  «   gedenim  Scytharam  Dianam,  aut 


(22)   Cynopennm   aliqui,    vet  Seiapodes  f  Legit 
^ameiias,    quem   sequitur  Lacerda,  Cynopkane, 


PameiiuB 
sici^ue   seasus 


est :  sumusne  oanino  vulto   aat 


canma  impudentia  uthomioidium  tam  facilespee- 
temus  seu  infantioidium  ?  Vowerenius  Cycfopes  le- 
git :  at  Deaid.  Heraldus  habet  Cynopennx-  Fdkii. 

(23)  De  subterranea  Antipodes,  Lib.  dM  Anima, 
Pag.  334,  dixit :  «  Animaiia  subterraneum  viven- 
tia.  »  Ria. 

(24)  Prima  vox  Beccos  ronuntiata  est.  Deorava- 
tum  est  quod  in  oodioe  Agobardi  legitur.  Paetos. 


-  *  -    •  • 


641 


AD  NATIONES.  —  LIB.  I. 


642 


bentor.  8ed  hoo  unum  erit  de  vanltatibus   vestra-  A 
ram  fabularum  non  otiosenobis  retractandum,  quo 
fidem  vestram  vanitatibus    quam  veritatibus   ** 
deditam  demonstrare  gestimu?.  An  omnino  oredi- 
bile  sit,  tali  membro  desecto,  vastato  ipsius  animea 
organo  et  utique  radicitus  ceso,  caetratis  faucibus, 
qa»   etiam   extrinsecuB  periculoBO    vulnerantur, 
exinde  tabe  in  preecordia  refluente,  postre  mo  ali- 
qaamdiu  cessantibus  alimentis,  vitam  nutrioi  per- 
darasse  ?  Age  nuno,  perseveraverit  Philomel»  me. 
dicamentis...  quam  et  ipsam  prudentiores,   non 
liDgusa  08Bde,  sed  pudoris  rubore  mutam  interpre- 
tantar.  Siergo  vixit,  potuit  effutire  aliquid  obtusum 
et  ezariioulatum  sonum  tinnitumque,  sine  modu- 
ktu  labellorum,  expanso  ore,  lingua  stupente,  de 
Bolis  faucibuB  cogi  lioet ;  id  fors  tuno  infantes  quia  g 
nnicum,  facilius  commentati,   paulo   modulatiut, 
atpotelinguatuii,  in  ventum  alioujus  interpretatio. 
nis  impegerint.  (25)  Sint  nunc  primi  Phryges,  non 
tamen  iertii  Ghristiani ;  quantfle  eoim  aliffi  gentium 
seriea  posl  Phrygas  ?  Verum  recogitare;   ne  quoB 
tertinm  genus  dicitis,  prinoipem  locum  obtineant, 
siquidem  non  uUa  gens  non  Christiaoa ;    itaque 
qascanque  gens  prima,   nihiiominus  Gbristiana. 
Ridioula  dementia,   novissimos  dicitis  et  tertioB 
DominatiB.  Sed  de  superstitione  tertium  genus  de- 
putamar,  non  de  ratione,  ut  sint  Romani,  Judni, 
dehinc  Ghristiani.    l]bi    autem  Grseci  ?  vel   si  in 
Romanorum  superstitionibus  censentur,  quando- 
quidem  571  etiam  deos  Grieciffi  Roma  sollicita- 
vit  (26),  ubi  saltem  iEgyptii,  et  ipsi,  qued  sciam, 
privat»  curiosffiquo  religionis  ?  Porro,  si  tam  mon-  ^ 
strnosi,  qui  terii  loci,  quales  habendi,  qui  primo 
et  secando  antecedunt? 

0.  Sed  quid  ego  mirer  vana  vestra,  cum  ex  for- 
ma  naturali  conoorporata  et  concreta  intercessit 
malitia  et  stultilia  sub  eodem  manoipe  erroris  (27)  ? 
Sane,  quia  non  miror»  enumerem  necesse  est,  et 
vosrecognoecendo  miremini,  in  quantam  stultitiam 
incidatie,  qui  omnis  oladis  publioae  vel  injuriffinos 


caueas  esse  vultis.  81  Tiberis   redundaverit,   si 
Nilus   non  redundavit,  si  coelum  stetit,  si  terra 
movit...  tiva  vastavit,  si  fames  afHixit,  statim  om- 
nium  vox :  Ghristi....  tum.  Quasi  modicum  habe- 
ant  aut  aliud  metuere  I  Quid  igitur?  Opinor,   ut 
contemptores  deorum  vestrorum  lifflo  jacala  eorum 
provocamuB.  Ut  supra  edidimus,  ffitatis   nostrffi 
nondum  (28)  anni  trecenti,  quant»  oiades  ante  id 
spatium  supra  universum  orbem  ad  singulas  ur- 
bes  etprovincias  oeoiderunt?  quanta  bella  externa 
et  intestina  ?  quotpestes,  faroea,ignes,  biatusmo- 
tusque  terrarum  seouium  digessit  ?  Ubi  tuno  Ghri- 
Btiani,  cum  res  Romanatot  historias  laborum  suo- 
rum   subministravit?   ubi  tuno   Gbristiani,   oum 
Hierenappe  (29)  et   Delpbos   et  Rhodos  ^'  (30;  et 
Greta  insulffi  muitis  cum  millibus  hominum   pes- 
sumierunt :  vel   quam   Piato  memorat  msgorem 
Asiam  aut  Africam  Atlantico  mari   mersam ;   cum 
Vulsinios  de  oobIo,  Tarpeios  de  suo  monte  Iperfudit 
ignis,  oum  terrffi  motu  mare  Gorinthium   ereptum 
est,  cum  totum  orbem  cataciysmus  abolevit?  Ubi 
tunc,  non  dicam  contemptores  deorum  Gbristiani, 
Bed  ipsi  dii  vestri,  quos  oladeilla  posteriores  loca, 
oppida  approbant,  in  quibus  nati,  morati,  sepuUi 
sunt,  etiam  qun  condiderunt  ?  non  alias  enim super- 
fuissent  adhodiernum,  nisi  posthuma  oiadis  iliius. 
Sed  relegere  et  |revolvere  non   curatis  testimonia 
temporum   aliter  vobis  renuntiata,  imprimis  ne 
deoaveetrosinjustissimospronuntietis,  qui  propter 
contemptores  etiam  cultores  buos   ledunt ;  tuno 
enim  vosmetipsos.errare  probatis,  si  deos  traditis, 
qui  vos  a  nieritis   profanorum   non   discernunt. 
Quod  si,  ut  unus  atque  alius....  mus   ait,   idciroo 
vobis  quoque  irasountur*  quoniam  de  57%  nostra 
eradicatione  negiigitis,  abaolutum  est  de  infirmi- 
tate  et  mediocritate  eorum ;  nam  non  irasoerentur 
vobisin  animadversioneoessantibus,  siipsieisequi 
possent  ;quanquam  et  alias  contitemini  istud,  si 
quando  illos  supplicio   nostro  videmini   uloisol. 
Abaliud  a  ma]ore  detenditur  (31). 


YariaB  lectiones. 
'^  Scrib,  van.  potius  quam  rev.  ^*  Scrib.  Hiera,  Anaphe  (vel  Napea)  et  Delos,  eto,  Cf.  Apol  40. 

,      Commentarius 

Nam  apud  Herodotum  et  alioSy  qui  hanchlstoriam  D  tanam  intelligit,  magnarium  illum  fraudis  et  ma- 
Septimio  tradidere.scribitur  Bixxoc.Apud  Galenum      lili»  negotialorem.  Rio. 


quoque  lib.  n,  De  diff.  'AXX'  el  xal  Blxxo?  io^Xsic 
tov  opxov  xaXsTv,  &Tiup  o?  <t>puY8c  o^$ev  ^(iiv 
liafioM.i  RlG. 

(25)  Inventum  alieuius  interpretationis  impegerint. 
Hoc  est,  Temerario  linguffi  in  contrarium  ventum 
sive  aeremappulsusonum  aiioujus  interpretationis 
ediderint.  Idem. 

(26)  DeosGrdbict£  Roma  sollicitavit.  In  omnibus 
Graecoe  imitati  sunt  Homani,  usque  ad  errures  et 
vitia  :  si  quffi  in  Grffioia  natd  aut  exculta  fuit  su- 
perstitio,  statim  Romam  convoiavit,  ubi  magno 
bominum  plausu  excipiebatur.  Sollicitabantetiam, 
hoc  est  Dumina  illa  et  vanitates  Barbarorum  advo- 
cabant :  sic  Cvbellemater  deorum  ultro  Pessiounto 
Romam  advoiavit.  Lb  Pr. 

(27)  Sub  eodemmancipe  erraris.  Malum  sive  Sa- 


(28)  jEtatis  nostras  nondum,  eto.  Mox  dixerat, 
nandum  anni  250.  Hic  vere  nondum  anni  trecenti. 
In  eo  tamen  tam  brevi  spatio,  tot  olades  existite- 
runt,tanta  strages  editaChristianorum  in  omnibuB 
orbi»  partibus,  ut  incredible  omnino  id  habeatur 
paruro  attente  considerantibus.  Le  Pr. 

(28)  Hierennape,  Pro  Hierenape,  ut  supra,  Cyno- 
penne  pro  Cynopene.  Rig. 

(30)  Et  Delphos  et  Modos.  Apologetici  cap.  iliud 
tractavit ;  vide  quffi  babetetquffi  annotata  sunt. 
Nescio  an  corrigendura  essct,  ffiwa,  eti4nap^pro 
Ilierenappe,  et  Delos  i^ro  D^/p/tos.  Ammianusquippe 
lib.  XVII ;  •  Ut  in  Asia  Delos  emersit,  et  Hiera,  et 
Anaphe,  et  Rhodus,  »  Le  Pr. 

(31)  Abaliud  a  majore  defenditur.  Sio  omnino 
legitur  in  vetustiss.  oodice.  Dixit  autem  Abaliud. 


643 


TERTULLIANI  OPERnM  PARS  1.  —  SERIB8  I,  APOLOGETICA. 


614 


10.  Pudeatigiturdeosab  homino  defendi.  Effun-  A  «rgo  tunc  primo  contempsiatis,  non  veriti  scilicet 


dite  Jamomniavenena,  omnia  calumniae  tela  infli- 
gitebuio  nomini,  non  cessabo  ultra  repellere  ;  at 
postmodum  obtundentur  expositionetotius  nostraB 
disciplinae  ;  nunc  vero  eadem  ipea  de  nostro  oorpore 
vulsa  in  vos  retorquebo,  cadem  vulnera  criminum 
in  vobie  defosea  monstrabo,  quo  macbseris  vestris 
admentationibusque  cadatis  '*.  Jamprimo,  quod  in 
nos  generali  accusationedirigitis,  divortium  ab  in- 
BtitutiBmajorum,  considerate  etiam  atque  etiam,  ne 
vobiscum  communicemus  crimen  istud.Ecoe  enim 
per  omnia  vitffi  ao  disciplinae  corruptam,  imo  dela- 
tam  in  vobis  antiquitatem  recognosco,  De  legibue 
quidem  jam  supra  dictum  est,  quod  cas  novis  de 
die  consultis  constitutisque  obruistis.  De  reiiqua 
vero  conversationis  human»  dispositione  palam 
subjacet,  quanto  a  majoribus  mutaverittis,  cultu, 
habitu,  apparatu,  ipsoque  victu,  ipsoque  sermone- 
Nam  pristinum  ut  rancidum  relegatis,  exclusa  ubi-- 
que  antiquitas  in  negotiis,  in  officiis  ;  totam  aucto- 
ritatem  majorum  vestra  auctoritas  dejeoit.  Sane, 
quod  vobis  magis  probro  est,  laudatis  scmper  ve- 
tustates,  et  nibilminus   recusatis.   Qua  perversi- 

tate  tant majorum  apud  vos  permanere  pro- 

bari  debuerunt,  cum  ea  quse  probatis  recusetis  ? 
Sed  et  ipsum  quod  videmini  a  migoribus  traditum 
fidelissime  custodire  ct  defendere,  vel  quo  maxime 
reos  non  transgressionis  postulatis,  de  quo  totum 
odium  Christiani  nomiuis  animatur,  deorum  dico 
oulturam,  perinde  a  vobis  destrui  ac  despici  osten- 
dam,  nisi  quod  non  perinde  ;  nos  enim  contemp- 


B 


ita  instituere,  ut  omnes  coli  non  possent.  Atenim 
ilii  sapientiseimi  ac  prudentissimimajoresquonim 
institutis  renuntiarenon  nostis,  maxime  in  persooa 
deorum  vestrorum,  ipsi  quoque  impii  depreben- 
duntur.  Mentior,  si  nunquam  censuerant,  ne  qui 
imperator  fanum,  quod  in  prcBlio  voviaset,  prius 
dedicasset  quam  senatus  probasset,  ut  contigit  M. 
ifmilio,  qui  voverat  Alburno  deo.  Utique  enim  im- 
piissimum,  imocontumeliosissimum  admissumest, 
in  arbitrio  et  libidine  sententis  humanoelocareho- 
norem  divinitatit,  ut  deus  uon   sit,   nisi  cui  esia 
permiserit  senatua  Ssepe  censores  inconsulto  po- 
pulo  adsolaverunt ;  certeLiberum  patrem  (32)  oom 
sacroBuo  consules  senatusauctoritateurbenonso 
lumraodo,  verum  tola  Italfa  eliminaverunt.  Cete- 
rum  Serapem  et   Tsidem   (33)  et  Harpocratem  et 
Anubem  prohibitoBCapitolio  Varro  commemorat, 
eorumque  statuas  a  senatu  dejeotas,   nonnisi  per 
vim  popularium  restructas.  Sedtamenet  Gabinias 
consul  Kalendis  Januariis,  cum  vix  hoetiaB  proba- 
ret,  prae  popularium  cmlu,  quia   nihil  de  Serape 
et  Iside  constituisset,  potiorem  habuit  senatus  cen- 
Buram  quam  impetum  vulgi,  et  aras  iuBtitui  pro- 
hibuit.  Habetis  igitur  in   majoribus   vestris,   etsi 
non  noroen,  attamen  sectam  Christianam,  quasdeos 
negligit.  Horum,  si  vos  saltem  integrum  honoribus 
vestrisreieBBelss»  religionis  ^Bedinvenioconspiras 
se  a  vobis  tam  Buperstitionis  quam  impietatiB  profe- 
ctum.Quantoenim  irreligioaiores  deprehendimini? 
Privatos  enim  deos,  quos  Lares  et  Penates  dome- 


tores  deorum  haberi  nulla  ratio   est,   quia  nemo  C  etica    consecratione    perhibetia,     domeBtica    li- 


oontemnit  quod  sciatomnimo  non  esse.  Quod  om- 
ninoest,  id  oontemni  potest,  quod  nihil  est,  nibii 
patitur.  Igitur  quibus  est,  ab  eis  patiatur  necesse 
esse.  Quo  magis  pneramini,  credentes  esseet  con- 
temnentes,  colentes  et  despuentes,  honorantes  et 
lacessentes  Licet  etiam  hinc  recognoscere  imprimis 
cum  alii  alios  deos  colitis,  eos  quos  noo  colitis, 
67S  utique  contemnitis;  praBlatio  alterius  sine 
alteriuscontumeliaesse  non  potest,  nec  ulla  electio 
non  reprobatione  '^  componitur.  Qui  de  pluribus 
fiUBoipit  aliquem,  eum  quem  non  suscipit  despexit, 


centia  (34)  inculcatis.  venditando,  pignerando 
pro  necessitate  ao  voluntate.  Kssent  quidem  tolera- 
biliora  ejusmodi  contumacias  sacrilegia,  nisi  quod 
eojam  contumelioBiora,  quod  modioa,  Sed  aliqoo 
Bolatio  privatorum  et  domesticorum  deomm  que- 
relffi  juvantur,  quod  publicos  turpius  oontumelio- 
suisque  tractetis.  Jam  primum,quo8  in  hastarium 
regesszBtis,  674  publicHnis  subd.  •  .  tia  ",  omni 
quinquennio  inter  vectigalia  vastra  prescriptos  ad- 
dicitis.  Sic  Serapeum,  sicGapitolium  petitur,  addi- 
citur,  conducitur'*...  sub  eadem  vocepra9ConiB,ea- 
demexactionequffistoris.Sedenim  agri  tributoonnsti 


Sed  tot  ao  tanti  ab  omnibus  coli  non  possunt.  Jam 

Yarise  lectioneB. 
^^  Rig.  adment.  i.  e.  jaculis.  ^''  Ex  Apol.  13,   in  corriq.  sine   reprobatione.    ^'  Haverc.  ex  ApoU    15 
emend.  Bubditatis  ^'  Hav.  ex  Apol.  13,  emend.  conduoiturdivinitas  sub  eadem  vooe,  eto. 

Gommentairus. 
eadem  forma   qua  Grffici  l(aXXov.  Abaliud,  quod  D  strorum  retulistiB  deorum  ?  >  Dixerat  etiam  Luoa- 
refertur  ad  allud.  a  quo  est  aliud  ;  ut  Deus,  filiud      nus  : 


ab  homine.  Homo,  aliud,  a  Deo.  Rio. 

(32)  Certe  Liberum  patrem.  Ablata  fuisse  ollm  et 
abrogata  sacra  Bacchi  fere  omnes  testantur  Bcrip- 
tores.  S.  Augu8tinus,Iib.  VI,  de  Cti;.,Livius,  I.xxxiv 
et  alii.  Looum  hio  addam  Giceronis  ex  lib.  i,  de 
lepibus :  «  Quid  ergo.  inquit,aget  Jacohus,  Eumoi- 
pidffique  nostri,  et  augsuta  illa  mysteria,  siquidem 
Bacra  nocturna  tollimus  ?  »  Le  Pr. 

(33)  Costerum  Serapem  et  hidem.  Idem  fere  ob- 
jicit  lib,  11,  Arnobius  ;  Qoid  ?  vob  i^gyptiaca  nu- 
mina,  quibus  Scrapis  atque  Isis  est  nomen,  non 
post  Pisonem  et  Gabinium  coss.  in  numerum  ve- 


No8  in  templa  tnam  Romana  accepimafl  Isim, 
Semideoeque  cane«,  et  Bistra  jubentia  lactaB« 

QuibuB  ex  locis  hujus  looi  expeditio  colligi  potest 
Idbm, 

(34)  Domestica  licentia^  etc.  Qaod  vanitatem 
maxime  arguit  in  flctiB  illis  diis,  solebant  vetersB 
vendere,  Bubhastare,  et  mutare  deos  soos,  eicutdi- 
xit  Apolog.  13,  mutantes  aliquando  Saturnom  io 
cacai)ulum.  Minervam  in  trullamy  pro  a£fectu  aut 
necessitate.  Idem, 


645 


AD  NATI0NB8.  —  LTB.  I. 


646 


viiioreSfhominumoapitaBtipendio  censa  ignobiliora 
nam  hea  sunt  captivitatis  notffietpceniB  ^,  Dei  vero, 
qui  magis  tributariiy  magis  sanoti ;  imo  qui  magis 
sancti,  magis  tributarii.  Majestas  constituitur  in 
quiB8tum,negotiatioreligione  pro8cribitur,l(35)  san- 
ctitas  locationem  mendicat:  exigitis  mercedem  pro 
solo  templi»  pro  aditu  saori,  pro  stipitibus»  pro 
ostiis;  venditis  totam  divinitatem,  non  licet  eam 
gratis  coli:  plusdenique  pubiioanis  reficitur,  quam 
Bacerdolibus.  Non  suffecerat  veotigaiium  deorum 
contamelia,  de  contempta  scilicet  eastimanda,  neo 
contenti  estis  diishonorem  non  habuis8e,nisietiam 
qaemcumquehabetis.depretietis  aliqua  indignitate. 
Quid  enim  omnino  ad  honorandos  eos  facitis,quod 
etiam  non  mortuis  vestris  ex  squo  praBbeatis  ? 
Ezstruitis  diis  templa,  seque  mortuis  templa  ;  exs- 
trultis  aras  diis,  oque  mortuis  aras,  eisdem  ti- 
tutia  Bupersoribitis  litteras  'Seasdem  statuis  indu- 
citis  formas,  ut  cuique  ars  aut  negotium  aut  letas 
fuit :  senexde  Saturno,imberbi8  de  Apolline,  virgo 
de  Diana  flguratur,  et  miles  in  Marte,  et  Vulcano 
faber  ferri  conseoratur.  Nibil  itaque  mirum,  si 
hostias  easdem  mortuis,  quas  et  dits  cieditis,  eos* 
demque  odores  orematis.  Quis  istam  contumeliam 
eicuBet,  quffi  ut  aut  mortuos ''  cum  diis  deputet  ? 
Regibus  quldem  etiam  saoerdotia  adscripta  sunt, 
sacrique  apparatu8,ut  tensffietcurrusetsoiisternia 
et  leotisternia  (36)  .  .  .  tie  et  ludi.  '^  Plane,  quo- 
niam  iillB  coelum  patet,  hoc  quoque  non  sine  oon- 
tumelia  deorum  :primoquidem  quod  non  deouerit 
aIio8eisannumerari,quibus  datum  sitpost  mortem 
deos  fieri,  secundum,  quod  tamlibere  atque  ma- 
nifeste  coram  populo  pejeraret  eontemplator  Pro- 
culuB  in  coelum  recepti,  nisi  oontemneret  quos 
dejeraret,  quara  ipse,  quain  ii,  qui  ei  pejerare  per- 
mittant ;  oonsentinnt  enim  ipsi  nihil  esse  quod  de- 
jerant,  imoinsuper  et  prsmio  afficiunt,  quia  pu- 


A  blice  contempserit  perjurii  vindices,  quanquam 
perjurii  apud  vosunusquisque  '^puru8  575  e6t(57). 
Jmo  jam  per  deoBdejerandipericulumevanait(38), 
potiore  habita  religione  per  Caesarem  dejerandi, 
quodet  ipsum  ad  ofTuscationem  pertinet  deorum 
vestrorum  ;  facilius  enim  per  Gesarem  pejerantes 
punirentur^  quam  per  ullum  Jovem  ''.  8ed  con- 
temptus  honestior  est,  habensquaradam  superbise 
gloriam :  venit  enim  aliquando  etiam  de  fiducia 
vel  conscientiffi  securitate  vel  naturali  sublimitate 
animi.  Oerisus  vero  quanta  lascivior,  tanto  de- 
notatior  ad  contumelis  morsum.'Recogao8cite  igi- 
tur,  quam  derisores  inveniamini  numinum  vestro- 
rum,  non  dico  quales  sitis  in  sucrificando,  quod 
enecta  et  tabida  queque  mactatis;de  opimisautem 

P  et  integris  supervacua**  esui  capitula  et  ungulas 
et  plumarumsetarumque  praevulsa,et  siquid  domi 
quoquo  habituri  non  fuissetis.  Oraitto  quae  vulgae 
aut  sacrilegae  guls  videbuntur  majorum  prope  re- 
iigionem  convenire ;  atquin  doctissimi  gravissimi, 
quatenus  gravitasatqueprudentia  dedoctrina  pro- 
ficere  credunt,  et  irreverentissimi  erga  deos  ve- 
stros  semper  cxistunt,  nec  eis  cessit  litteratura, 
quani  ut  autturpia  aut  vana  autfalsa  de  diisinfe- 
rat.  Ab  ipso  exordiar  Homero  (39)  veetro,  ejus 
unda  omnis  et  omne  fflquor  (40),  cui  quantum  ho- 
norem  additis,  tantum  diis  vestris  derogastis,  ma- 
gnificando  qui  de  eis  lusit.  Adhuc  meminimus  Ho- 
meri ;  ille,  opinor,  est,  qui  divinam  majestatem 
humana  conditione  tractavit,casibuset  passionibus 
humanis  deos  imbuens,  qui  de  illis  favore  diversis 

^  gladiatoria  quodammodoparta  comroisit:  Venerem 
sauciat  8agittahumana,Martem  tredecimmensibus 
in  vinculis  detinet  fortasse  periturum,  eadem  Jo- 
vem  pene  perpessum  a  ocelitum  plebe  traducit,  aut 
lacrymas  ejus  super  Sarpedonem  (44)  excutit,  aut 
luxuriantem  cum  Junone  foedissime  inducit,  com- 


Yariee  lectiones. 

^  God,  ms.  captivitate  not»  pana.  At^a/^ captivitatis  not» :  sed  voc  psnae^  non  est  delendum.  Cf.  Apul. 
13.  •*  Ha  Bigall.  Semler  (vel  Schutz) :  aras  eisdemtit.  superscriplis  litt.  **  Haverc.  ad  Apol.  21,  emend. 
atut  mortuos.  ••  fit^.  et  feri»  etiudi.  >♦  Corf.  wj.  quanquam  perjurii  apud  vos,  quod  un.  p.  est.  Hav. 
ad  ApoL  25,  tanquam  pericuria  apud  vos,  quod  un.  p.  est.  "flay.  carr.  per  parvulum  Jovem.  "  Ri- 
9aU.  supervacui :  ef.  Apol.  14. 

Gommentarius. 


(35)  Negotidtio  religione  proscribitur.   Aut,  Ne- 
gotiatione  religio.  Rio. 

(36)  Ot  ietux  et  currus  et  solistemia  et  leetister-  u 
nia.  Legendum  et  supplendum  :  «  Ut  tensse  etcur- 
rus  eoUsternia  et  lectisfernia  et  feris  et  tudi.  »  A 
8olio  sternendo  solisternium  dici  innuit  Festus. 
Sobum  etSoliardixere  veteres.  Etin  Glossis  Phi- 
loxeni  legimus.  BoliHr,8{<p<pa{.  In  aiiis,  ZtXXdtorcpto- 
9tc^  Selliaternium.  Idbm. 

(37)  Quanquam  perjuriiapud  vos  unusquisque  pu- 
rus  es/.  Nam  quis  haDeri  perjurii  reus  debeat,  ubi 
falsje  divinitatia  religio  nulla  ?  In  cod.  Agobardi 
legitur:  «  Quanquam  perjurii  apud  vos  quodunus- 
Quisque  purus  est.  »  Unde  aliquis  conjiciat  legen- 
aom  :  w  Quanquam  perjurii  apud  vos  quotusquis- 
que  purosest?  »  Auffustinus  lib.  iii  de  Civ.  Dei. 
Gorruptissimis  morious,  ad  hoo  mos  Jurandi  ser- 
vabatur  antiquu8,non  ut  a  sceleribus  metu  reiigionis 


probiberentur,  sed  ut  perjuria  quoque   Bceleribus 
Cfleteris  adderentur.  Idem. 

(58)  Per  deos  dejerandi  periculum  evanuit.  Tole- 
raoilius  erat  apud  gentiles,  si  quis  in  suorum  deo- 
rumnon  Jam  eorem  numen  Jurasset.quam  si  prin- 
oipis  nomen  aut  fortunam  non  jurasset ;  unde  Chri- 
stiani  aliquando  sollicitabantur  ut  non  deos,  non 
Jovem  lapidem,  sed  Cffisaris  fortunam  Jurarent, 
quod  etiam  ex  Eusebio  probavimus  in   Apolog.  Le 

Pr. 

(39)  Ab  ipso  exordiar  Homero.  Nihil  illustrius 
haoerese  credebant  antiqui  gentiles  Homero  buo, 
qui  tamen  absurda  piurima,  ut  et  vana  et  falea  de 
diia  Bcribit.  Idem. 

(40)  Ejus  unda  omnis  et  omne  xquor.  A  quo  ceu 
fonte  perenni  vatum   Pieriis  ora  rigantur  aquie. 

Rio.  .  „ 

(41)  Super  Saperdanem.  Hac  habentur  apud  Ho- 


647 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOQETIGA.  648 

ji[  aJutamiai,  redimitis  si  qua  deliDquitiB,etpro8tre- 
mo  licet  vobis  in  eos  quos  voluistis ;  nos  vero 
in  totum  aversamur. 


mendalolibidinig  desiderio  pcr  commemorationem 
amicarum.  Exinde  quis  non  poetarum  ez  auctori- 
iate  principis  676  sui  in  deos  inBolens,  aut  vera 
prodendo  aut  falsa  fingendo  ?  Et  tragici  quidem 
autcomici  peperceruntf  utnon  srumnas  ac  pcenas 
dei  pr6efarentur?Taceo  de  philosopbis,  quos  su- 
perbia  sevoritatis  ct  duritia  disciplinae  ab  omni  ti- 
more  securos,  nonnullus  etiam  afflatus  veritatis 
adversus  deos  erigit :  denique  et  Socrates  in  contu- 
meliam  eorum  quercum  et  canem  et  hircum  ^  ju- 
rat  (42).  Nam  et  si  idcirco  damnatus  est,  cum 
poBnituerit  Athenienses  damnationis,  discriminato- 
res  quoque  impenderit,  restituitur  testimonium 
Socrati,  et  possum  retorquere,  probatum  esse  in 
iilo,  quod  nunc  reprobatur  in  nobis.  Sed  et  Dioge- 
nes  nescio  quidin  Herculem  luait,  et  Homani  stili 
Diogenes,  Vatru  trecentos  Joves,  seu  Jupiteres  di- 
cendum  est,  sine  capitibus  inducit.GffiteralascivisB 
ingenia  etiam  voluptates  vestras  per  dedecus  deo- 
rum  administrant.Dispicitcapudvos  Lentulorum  et 
Hostiorum  sacrilegas  venustates,  utrum  mimos  an 
deos  vestros  in  strophis  et  jocis  rideatis  ;  sed  et 
bistrionicas  litteras  magna  cum  voluptate  susoipitis 
qu®  omnem  foBditatem  designant  deorum.  Ck)nstu- 
prantur  coram  vobis  majestatesin  corpore  impuro. 
Famosum  et  diminutum  caputimagocujuslibet  dei 
vestit.  Luget  Sol  fllium  fulmine  extinctum  istanti- 
bus  vobie.  Cybcla  pastorem  suspirat  fastidiosum 
non  erubescentibus  vobis,  et  sustinetis  Jovis  elogia 
modulari.  Plane  religiosiores  eslis  in  giadiatorum 
cavea,ubi  super  sanguinem  humanum,super  inqui- 
namentapGBnarum,proinde  saltant  dii  vestri,  ar* 
gumentaet  bistorias  nocentibus  erogandis,  aut  in 
ipsis  dii  nocentes  puniuntur.  Vidimus  sffipe  ca- 
stratum  Anin  deum  a  Pessinunte,etqui  vivus  cre- 
mabatur  Uerculem  induerat.  Hisimus  et  meridiani 
ludi  dediis  lu8um,quo  Dis  Pater,Jovi8  frater,gla- 
diatorum  exsequias  cum  malleo  deducit,  quoMer- 
curius,  in  calvitio  pennatuIuF  (43),  in  caduceo 
ignitulus  (44),  corpora  exanimata677  Jam  mor- 
temve  simulantio  e  cauterio  probat.  Singula  ista 
quffiqiie  adhuo  investigare  quis  possit  ?  Si  hono- 
rem  inquietant  divinitAtis,  si  mdjestatis  fastigium 
adsolant,  de  oontemptu  utique  oonsentur,  tam 
eorum  qui  ejusmodi  factitant,  quam  eorurr.  qui 
ita  suscipiunt.  Quare  nescio,  ne  plusde  vobis  di^ 
vestriquamdenobisquerantur exaliaparte 


11.  Nec  tantum  in  hoo  nomine  rei  desert«  com- 
munis  rdigionis,  sed  superducts  monstruoste  bu- 
perstitionis.  Nam,  ut  quidam,  somniaBtis  capat 
asininum  -sse  deum  uostrum.  Hanc  GomeliuB  Ta- 
citas  suspicionem  fecit.  Is  enim  |in  quarta  biBto- 
riarum  suarum,  ubi  de  bello  Judaico  digerit,  ab 
origine  gentis  exorsus  et  tamde  ipsa  origine  quam 
de  nomine  religionis  ut  voluit  argumentatus,  Ju- 
d«08  refert  in  expeditione  vastis  in  IocIb  aqun 
inopia  laborantes,  onagris,  qui  de  pastu  aquam 
petituri  8B8timabantur,indioibu8  fontis ''  ubob  eva- 
sisse ;  ita  ob  eani  gratiam  consimilis  bestie  super- 

B  ficiem  a  Judffiis  coli,  inde  opinor  presomptum, 
nos  quoque  ut  Judaics  reiigionis  propinquoB  eidem 
simulaoro  initiari.  Atenim  idem  GorneliuB  Taoi- 
tuB,  sane  iile  mendaciorum  loquaciBsimuB,  oblitus 
anirmationis  Buae  in  posterioribus  refert,Pomp6ium 
magnum  Judffiis  debeilatis  captisque  Hierosolymis 
templum  adisse  et  perscrutatum  nihil  simulacri 
reperisse.Ubi  ergo  is  deus  fuerit  ?  utiqae  nuaquam 
magis  quam  in  templo  tam  memorabili,  presertim 
omnibuB  prater  sacerdotibus  ciauso,  quo  non  ve- 
rerenturextraneuro.  Sed  qnid  ego  defendam,  pro- 
fessus  interim  confessionem  temponilem  omnium 
in  vobis  ex  pari  transferendorum  ?  Grodatur  deuB 
noster  asinina  aliqua  persona ;  oerte  negabitis  vob 
eadem  babere  nobisoum.  Sane  vos  totos  asinoB  oo- 

Q  iitis  etcum  sua  Epona,  etomnia Jumenta  et  pecora 
et  bestia8,qua8  perinde  cum  suia  prssepibus  oon- 
seoratiB.  Et  hoo  forsitan  crimini  datis,  quod  inter 
cultores  omnium  tantnm  asinarii  sumua.  Sed  et 
qui  nos  cruois  antislites  affirmat,  consecranenB 
erit  noster. 

12.  Crucis  qualitas,  signum  est  de  ligno;  etiam 
de  materia  oolitis  penes  vos  eum  eCQgie ;  quanquam 
Bicut  vestrum  humana  figura  est»  ita  et  nostrum 
propria.  Viderint  nuno  liniamenta,  dum  una  eit 
qualitas  ;  viderit  forma,dum  ipsum  sit  Dei  corpus. 
Quod  si  de  578  hoo  difTerentia  interoedit,  quanto 
distinguitur  a  crucis  stipite  Paiia8  Attica  et  Ceres 
Pharia,  que  sine  forma  rudi  palo  et  solo  staticulo 
ligni  informisreprffisentatur^Pars  orucis,  et  qui- 

D  dem  majuB,e8t  (45)  omne  robur,quod  de  recta  sta- 


YarisB  lectiones. 
*^  RigaU,  heram,  sed  hircum  scribendum  esse  docei  ApoL  14. 

Commentarius. 


merum  lliados  H,  v.  453,  ubi  Sarpedonem  intuitus 
Jupiter,  Junonem  alioquitur,8ummumque  quem  ex 
ejus  morte  futura  hauriebat  dolorem,  indicat: 

*Quot  lYb)v,  6'Te  uoii  Zapirij^ova  «(XTaexov  Sv8p(i)v, 
MoTp'  UTTO  II^TpoxXoio  McvotxidlSao  ^sfi^vai. 

Quod  ut  aliainnnita  deo  non  solum  aut  heroe, 
indignum  sed  viro  forti  indigna  sunt.  Lb.  Pr. 

(42)  Quercum  et  canem  ei  leram  jural.  Alii  ha- 
heni  ftircumf  sic  legimus  [nApolog, «  Solebat  etlam 


Jurare  anserem  et  platanum,  »  dfAvtSetv  xov  xuva  xst 
t6v  x^va  xai  itxaTavov.  Thcophilus  llb.  in,  ad  An- 
tolycuip  Idbm. 

(43)  /n  calviiio  pennaiulus.  Galero    pennato. 

(44)  In  caduco  ignitulus,  Serpentes  implexi  virgv 
linguas  ignitulas  viorabant.  Rio. 

(45)  Pars  crucis,  et  quidem  Ptajus  «rf,  eto.  Cmces 
noois  reliquuntur,  nobis  figuntur,  at  ex  eo 
maximus  in  nos  bonos  redundat.  Apnd  vetereB 
quippe  Ghristianos  crux  setnper  rebus  in  omniboi 


649 


AD  NATIONBS.  —  LIB.  I. 


650 


tione  deflgitiir.  8ed  nobis  tota  orux  imputatur  oum  A 
antemna  scilHcet  sua  oum  illo  sedilis  excessu  (46) 
Uoc  qnidem  vos  incusabilioreB»  qui  mutilum  et 
truncum  dioastis  lignum  quod  aiii  plenumet  stru- 
ctum  consecraverunt.  Enimvero  de  reliquo  integra 
est  religio  vobis  integraa  crucis,  siout  ostendam. 
Ignoratis  autem  etiam  originem  istam  deis  vestris 
de  istopatibulo  provenisse.  Nam  omne  simuJacrum 
seu  ligno  seu  iapide  desoulpitur,  seu  »re  defundi- 
tur»  seu  quaounque  alia  iocupletiore  materia  pro- 
duoitnr,  plasticse  manus  pracsdant  necesse  est  t 
plaataautem  lignum  orucis  in  primo  statuit,  quo- 
niam  ipsi  quoque  corpori  nostro  tacita  et  secreta 
liooa  crucis  situs  est.  Quod  caput  emicat,  quod 
spina  dirigitur,  quod  humerorum  obliquatio...  Si 
Btatueris  hominem  manibus  expansis,  imagiuem  ^ 
cruois  feceris.  Uuic  igitur  exordio,  et  velut  statu- 
mini  argiila  desuper  intexta  paulatiro  membra 
complet,  et  corpus  struit,  et  habitum,  quem  pia- 
cuii  argili®,  intus  oruci  ingerit  ;  inde  circino  et 
plnmbis  moduiis  prsparatio  simulacri  in  marmor, 
io  lutum,  vel  ns,  vel  quodounque  placuit  deum 
fieri,  transmigratur.  A  cruce  argiila,  ab  argilla 
deus  :  quodammodo  transit  crux  indeum  per  ar- 
gillam.  Cruoem  igitur  consecratis  a  qua  incipitur 
consecratus.  Exempli  gratia  diotum  erit,  nempe 
de  oliw  nucleo  et  nuce  persici  et  grano  piperis  sub 
terra  temperato  arbor  exsurgit  in  ramos,  in  co- 
mam,  in  speciem  sui  generis.  Kam  si  transferas, 
vel  de  bracbiis  ejus  in  aiiam  subolem  utaris,  cui 
deputabitur  quod  de  traduce  provenit  ?  non  illi 
grano  aut  nuci  aut  nucleo?  Nam  cum  tertiusgra-  C 
dus  seoundo  ascribitur,  seque  primo  secundus, 
sio  tertiud  redigitur  ad  primum  transmissus  per 
secundum.  Nec  diutius  super  isto  argumentandum 
est,  quando  naturali  priBBcriptione  omne  omnino 
genuscensum  ad  originem  refert,  quantoque  ge- 


nuB  oenBotur,  tanto  origo  convenitur  in  genere.  Si 
igitur  in  genere  deorum  crucum  originem  colitis, 
bio  eritnuoJeus  et  granum  primordiale.  ex  quibus 
apud  vos  Bimulaororum  silvse  propagantur.  Ad 
manifesta  jam  '* :  Victorias  ut  numina,  et  quidem 
augustiora  quanto  Istiora,  veneramini.  Gon.... 
one^^quid  melius  extollant  670  cruces  erumtinte- 
stina  quodammodo  tropsorum.  Itaquein  Victoriis 
et  oruces  colit  castrensis  religio,  signa  adorat,  si- 
gna  dejerat,  signa  ipsi  Jovi  praefert.  Sed  ille  ima- 
gioum  suggestus  et  totiusauri  cultus  moniiiaoru- 
cum  sunt.  Sic  etiam  in  cantabris  atque  vexillis, 
qu®  non  minore  Banctitate  militia  custodit,  sipbara 
illa  vestes  crucum  sunt.  Erubescitie,  opinor,  in- 
cultas  et  nudas  erues  colere. 

13.  Alii  plane  humanius  solem  Ghristianum  deum 
sestimant,  quod  innotuerit  ad  orientis  partem  fa- 
cere  nos  precationem  (47)  vel  die  solis  Istitiam 
curare.  Quid  vos  minus  faoitis  ?  Non  plerique  afie- 
ctatione  adorandi  aliquando  etiam  coelestia  ad  sb- 
lis  initium  labra  vibratis  ?  Vos  certe  estis,  qui 
etiam  in  laterculum  septem  dierum  solem  recepi- 
stis,  et  ex  diebus  ipsum  prslegistis,  quo  die  lava- 
crum  subtrahatis,  autin  vesperam  differatis,  aut 
otium  et  prandium  curetis.  Quod  quidem  faoitis 
exorbitantes  et  ipsi  a  vestris  ad  alienas  religiones. 
Judfl&i  enim  festi^  Sabbata  et  coena  pura,  et  judaici 
ritus  lucernarum  et  jejunia  cum  azymis  et  oratio- 
nes  liltorales,  qu89  utique  aliena  sunt  a  diis  ve- 
stris.  Quare,  ut  ab  excessu  revertar,  qui  solem  et 
diem  ejus  nobis  exprobratis,  agnoscite  vicinitatem 
non  longe  a  Saturno  et  sabbatiB  vestris  sumus. 

14.  NovajamdeDeonostrofema  suggessity  Adeo 
nuper  quidam  perditissimus  in  ista  civitate,  etiam 
BUSB  religionis  desertor,  solo  detrimento  cutis  Ju- 
dflBus,  utique  magis  post  bestiarum  morsus,  ad 
quas  se  looando  (48)  quotidie  toto  Jam  corpore  de- 


Yarise  lectiones. 
^  Rigali.  At  man  ;  Veritu  Hav,  ad  man.  ^  Hav.  contignatione. 


Commentarius. 


adhibebatur,  signumque  illius  ante  res  omnes  im- 
primeJtmtur,  Ipse  Tertui,  de  Corona  MiL  CyriJluB 
catech.  iv  :  HoieT  81  xoOxo  t6  oT|]iftTov,  iaQlcov  xai 
ctvfov  ,  xa6i{]ievoc  ,  xotxa^($pievoc  ,  i^aviTxiuevoc  , 
XaXcov)    Tcepntaxwv,    dica^aicXtj^   iv    ttsvxI  itpaYP'*'^^* 

«  Facillud  Bignum,  comedens  et  bibens,  sedens. 
recubans,  ereotUB,  loquens,  ambulans,  uno  verbo 
in  omni  occasione.i  Basilius  Mag.  l.  de  S.  Spir. 
c.  21,  illud  reponit  inter  traditiones  apostolicas 
non  scriptas.  Lb  Pr. 

j46)  Cum  illo  sedilis  excessu.  Sedile  crucis  palus 
fuit  brevior,  medio  stipiti  impactus.  Excessum 
vero  Bsdilis  dicit,  quia  paius  iste  in  quo  sedebant 
cruciarii,  eminei)at  in  medio  stipite  ad  uBum  se- 
dilia  :  'Ev  Tcj)  iiiat^  icY^Y^ufievov  ^uXov  cbc  x&pa^, 
xoil  alyto  itcY^v,  if*  cp  iico^ouvxai  o\  oxaupoufxe- 
vot,  inqnit  Justinus,  Dialogo  advers.  Tryphonem 
Judaeum.  Ireneus  Jib.  ii,  cap.  42.  IpBe  nabitus 
crucie  fines  ct  summitates  babet  quinque,  duosin 
iongitudine,  et  unura  in  medio  ubi  requiescit,  qui 
clavifl  aCngitur.  Palus  iste  medianus  lio.  adv.  Ju- 

PAfiOL.  L 


daeos  dioitur,   Unicornis  in   medio  stipata.    Big. 

(47)  Ad  orieniis  partem  facere  nos  precationem. 
Verissimum  certissimumque  est  ChristianoB  orien- 
tem  versus  preces  suas  nuncupare  solitos  ;  illius 
autem  consuetudinis  haec  erat  ratio.  Ghristus  Do- 
minus  in  cruce  constitutus  ad  occasnm  respiciebat 

Q  inde  Ghristiani  tanquam  defixis  in  Christum  oculis 
versus  orientem  se  obvertebant.  S.  Hieronyraus, 
ad  cap.  viprophetsB  Amos  :  «  In  mysteriis  pri- 
num  renuntiamus  ei,  qui  in  occidente  est  nos 
bisque  moritur  cum  peccatis,  et  sic  versi  ad  orien- 
tem  pactura  inimus  cum  Sole  justitiae,  et  ei  nos 
BcrvituroB  esse  promittimus.  »  Profani  et  gentiles, 
qui  veritatis  omnino  erant  expertes,  obvertebantur 
quoque  ad  orientem,  sed  orientem,  solem  deum 
suum  falso  credentes.  Le  Pa. 

(48)  Utique  maais  post  hestuirum  morsus^  ad  quas 
$e  locando.  Ipso  libro  ad  Martyras  :  «  Quot  otiosoB 
afPectatio  armorum  ad  gladium  locat  ?  Certe  ad 
feras  ipsas  afTectationedescendunt,  etde  morsibus 
et  de  oicatrioibuB  formosiores  sibi  videntur.»  Rio. 

2i 


051 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


652 


cntit»  cnm  incedit,  picturam  in  nos  proposnit  sub 
ista  proscriptione  :  ONOKOITHZ  «*.  Is  era  auri  • 
bu8  canteriornm,  et  intoga,  cum  libro»  altero  pede 
ungulato.  Et  credidit  vulgus  Judaeo.  Quod  enira 
aliud  genus  seminarinm  est  infamisB  noBtr»  ?  Ita- 
qne  in  tola  oivitate  6voxo(xt)<  prmdicatur.  8ed  et 
hoc  tamque  externum  et  anctoritate  temporis  de- 
stitutumet  qualitate  auctori8infirmum,libenterex- 
cipiam  etudio  retorquendi.  Videamus  igitur  an 
hio  quoque  nobiscum  depreheTidamini.  Neque 
enim  interest  qua  forma,  dum  deformia  eimulacra 
curemus  ?  Suntpenes  vos  canino  6S0  capite  et 
leonino  et  de  bove  etde  ariete  ethirco  cornuti  dii, 
caprign»  vel  anguini  et  alites  planta,  fronte 
et  tergo  (49).  Quid  itaque  nostrum  unioum  deno- 
tatis  ? 

15.  Plures  OnocoBts  penes  vos  deprohenduntur. 
Si  in  deis  ffiqualitate]  concurrimus,  sequitur,  ut 
Bacrificii  vel  sacri  quoque  inter  nos  diversitas  nuHa 
Bit,ut  exalia  speciecomparaUoniBsatis  satis  Gat.  Nos 
infanticidio  litamus  sive  initiamus  ?  Vos,  si  de  me- 
moria  abierunt,  quaecffidehominis,  qusque  infan- 
Uoidiis  transegisse,  recognosoetis  suo  ordine  ;  nunc 
enim  diiTerimus  pleraque,  ne  eadem  videamurubi- 
que  retractare.  Interim,  ut  dixi,  ex  alia  parte  non 
deest  adffiquatio.  Nana  etsi  nos  aliter  CSO),  tamen 
non  aliter  vos  (51)  quoque  infanUoide  qui  infan- 
tes  editos  enecanies  legibus  quidem  probibemini, 
sed  nullffi  magis  leges  tam  impune,  tam  seoure  sub 

omnium  oonscientiae  uniu?  a? tabellis  eludun- 

tur.  Sed  neo  eo  distant,  si  vos  non  ritu  sacri, 
neque  deo  necalis.  Atquin  in  hoc  asperius,  quod 
frigore  et  fame  aut   bestiis.,.,...  tis,   aut  longiore 

in  aquis  raorte  demergitis.  At  et  si  quo dissi- 

milius   penes  vos  fit,  eo  addioite,  quo  vestra  pi- 

gnora  ei s,et  supplebitur.  Imo  superacer- 

vabitur  in  (vobis   quidquid raUone  defecerit. 

Sed  de  ea  impietatis  hostia  dicimur....,  dum  ita 
quoque  in  vobis  reoognoscitur,  ubi  opportunius 
positum  est,  non  multo  secernimur  a  vestra  vora- 
citate,  si  illa  impudica  est,  nostra  vero  crudelis, 
conjungimnr  si  forte  natura,  qua  semper  ssvitia 
oum  impudicitia  concordat. 

16.  Quanquam  quid  minus,  imo  quid  non  am- 
pliuB  facitis  ?  parum  scilicet  humanis  vi^eribus 
inbiatis,  quia  vivos  et  puberes  devoratis  ?  parum 
humanum  sanguinem  lambitis,  quoniam  futurum 


A  Banguinem  elicitis  ?  parnm  infante  vesciminf ,  qaia 
infantem  totum  precoqunm  perhanritis  ?  Ventum 
est  ad  horam  lucernarum  et  caninnm  ministerium 
et  ingenia  tenebrarum.  Quo  in  loco  metuo  ne  ce- 
dam.  Quid  enim  tale  in  vobis  detinebo  ?  Vemm 
Jam  laudate  consilium  incesti  verecundi,  quod 
adulteram  noctem  commenti  sumus,  ne  ant  lu- 
cem,  aut  veram  noctem  contaminaremuB.  581 
quod  etiam  luminibus  terrenis  parcendum  exi- 
stimaviraus,  quod  nostram  quoque  consoien- 
tiam  ludimus :  quodcumque  enim  facimns,  bi 
volumusy  suspicamnr.  Celerum  inoesta  vestra  pro 
sua  libertato  et  luce  omni  et  nocte  omni  et 
tota  cceli  conscientia  fruuntur,  quodque  felicius 
proveniat,  cum  palam  misceatis  incesta  toto   con- 

n  scio  cobIo,  soli  ipsi  ignoratis ;  nos  vero  etiam  io 
tenebris  scelera  nostra  recognoscere  possumus. 
Plane  Perse,  Gtesias  edit,  tam  scientes  quam  non 
borrentes  cum  matribus  libere  flunt.  Sed  et  Ma- 
cedones,  id  quod  probaverunt,  palam  est  factitare, 
siquidem  cum  primus  scenam  eorum  OEdipus 
intravit  trucidatus  oculos,  risu  ao  derisu  excepe- 
runt ;  ^tragcsdus  consternatus  retracta  pensona  : 
Nunquid,  ait,  domini,  displioui  vobiB  ?  responde- 
runt  Macedones:  Imo  tu  qaidem  pulchre.  Aut 
scriptor  vanissimus  si  finxit,  aut  GEdipus  deoien- 
tissimus  si  ita  feoit:  atque  exinde  alter  al  alteram. 
iJXauve  dicebat  tU  x^  KV)t:ipa  **,  Sed  una  vel,  alia 
gens  quantula  maoula  tolius  orbis  ?  Nos  enim  oni- 
neminfecimu8solem,omnempoIluimu8  Oceanum  ? 
Date  igitur  aliquam  nationem  vacantem  ab    eie, 

^  que  omne  hominum  genus  ad  incestum  trahunt. 
Si  qua  gens  concubitu  ipso  et  etatis  ao  sexus  ne- 
cessitate,  ne  dixerim  libidine  et  luxuria,  caret,  ea 
erit  qu8B  carebit  incesto  ;  si  qua  ab  humana  con- 
ditione  privata  quadam  natura  remota  est,  ut  ne- 
que  ignorantie  neque  errori  neque  casni  opposita 
sit,  ea  erit  que  sola  GhrisUanis  respondere  con- 
stantius  possit.  Respicite  igitur  luxuriam  inter 
errores  et  ventos  fluctuantem,  si  desunt  populiy 
quos  ad  boc  sceleris  incursent  lata  vada  et  aspera 
errorie.  Imprimiscum  infanteB  veatros  aliene  mi- 
sericordiffi  exponitis  aut  in  adoptionem  melioribue 
parentibus,  oblivisoimini.  quanta  materia  incesti» 
subminietratur,  quanta  occasio  oasibus  aperitur 
Plane  SM  ex  aliqua  disciplina  severiores   aut 

D  oerto  roBpeotu  ejusmodi  eventuum  a  libidine  tem- 


YariaB  lectiones. 

•<  Seribmidum  c$se  6voxokT2<  ex  ApoL  16.  apparei ;  Rig,  et  hoc  in  L  et  in  Apologet.  sc.   Onoehoctes. 
w  Cf.  Apolog.  9. 

Gommentarius. 


(49)  Alites  planta,  fronte  et  tergo  In  exemplari 
legitur  :  Alites  plana  fronte  et  tergo,  mendose  :  le- 

gendum  :  Planta^  fronte  et  tergo,  Mercurium  enim 
esignat.  Ria. 

(50)  Nam  elsi  nos  aliter.  Nos  infanticidffi,  cum 
infantes  ad  sacrifloia  nostra  ca^dere  dicimur  :  vos 
infanticidffi,  qui  infantes  recens  editos  pro  arbitrio 
vestro  necaUs :  Nos  pro  nostra,  utdicitis,  reiigione. 
Vos  pro  arbitrio  vestro.  Vos  quidem  infantes,  aii- 


ter  ao  nos  cedere  dicimur,  ceditis  ;  verumtatem 
ceditis.  Eo  igitur  quod  cediUs^eque  estifl  infanti- 
cidffi.  Idem. 

(51)  Tamen  nm  aliier  vos.  Infantioidii  crimen  et 
cetera  flagiUa  in  gendiles  retorquet,  qui  Ghristia- 
nos  earum  rerum  postulabant  quarum  erant  cona- 
cii,  et  quas  soli  gnostioi  perpetrasse  dicebantur, 
Le  Pr. 


-?f   :  r 


653 


AD  NATIONES.  —  UB.  I. 


654 


poratis  qaoonmqao  Igqg  domi  ant  peregre,  at  non  A  ^oroitan  et  signa  qaaBdam  retexnerit.  Igitar  Dei 


dispersio  seminum  et  saltus  ubique  luxuriae    ne- 
Bcientibus  filios  edat,  quos  autipsi  postmodum  pa- 

rentes,  aut  alii incursent,   quando  etiam 

«tatum  moderatio  libidine  exclusa  sit.  Quotcum- 
que  adulteria,  quotoumque  stupra,  quotcumque 
pubiioataB  libidinis  •  .  .  .  .  sive  stativo  vel  ambu- 
latorio  titulo,  tot  sanguinis  mixtiones,  tot  com- 
pagines  generis,  tot  inde  traduces  ad  incestum  ; 
unde  adeo  mimis  et  comccdis  argumentorum  vene 
flauntj  unde  ista  quoque  talis  ante  tragosdia  eru- 
pit.  Fasciaoo  prflBfecto  (53),  urbi,  judicata  puni- 
tione  reatus  (53),  fortuita  negligeDtia  comitata 
ttltra  januam  progressus  iter,  preetereuntibus  tra- 
ctus  domo  excidit.  Grsculus  vel  a  limite  Grsculo 
more  (54)  captaverat  intrans  '\  inde  mutatus  ABi^B 


\~-i — r 7 j*   -r 

flBtates  Romam  in  venalicio  refertur.  Emit  impru-  "  saoramentis. 


voluntate,  ut  tanta  ssculo  macula  exprobraretur, 
Spiritus  Dei  (55)  de  die  concutit :  tempora  cum 
ffitate  respondent,  aliquid  et  oculi  de  lineamentis 
recordantur,  proprietates  nonnuilaB  in*corpore 
recensentur.  Dominos,  imo  jam  parentes  tantum 
prolat»  inquisitionis  diligentia  impellit.  Investiga- 
tur  venaliciarius  (56),  infeliciter  invenitor.  Reve- 
lato  scelere,  parentes  sibi  laqueo  medentur.  Bona 
fllio  male  superstiti  prsBfectus  ascribit,  non  ad 
baereditatem,  sed  ad  stipendium  stupri  et  incesti. 
Satis  erat  unum  istud  exemplum  publiceB  erubes<* 
ceatiae  5ft8  ejusmodi  scelerum  delitescentium  in 
vobis.  Nihil  semel  evenit  in  rebus  humanis,  semel 
plane  erui  potest.  De  sacramentis  nostr»  reiigionis 
opinor  intentatis,  et  sunt  paria  vestris  etiam  non 


dens  pater  et  utitur  Greco.  Dehinc,  ut  vestra, 
adolescentem  dominus  in  agrum  et  vincula  legat. 
Illic  jam  dudum  prsBdagogus  et  nutrix  pcBoas  da- 
bant.  ReprflBsentatur  eis  tota  causa,  referunt  invi- 
cem  exitus  suos  :  iili,  quod  alumnus  in  pueritia 
periisaet ;  ille,  se  quoque  a  pueritia  periisse, 
csterum  eodem  eventu  RomsB  natumhonesta  domo. 


17.  De  obstinationibus  vero  vel  prflBsumptioni- 
bus,  si  qua  proponitis,  ne  isUe  quidem  ad  commu- 
nionem  comparationis  absistunt  (57).  Prima  obsti- 
natio  est,  qufia  secunda  ab  eis  religio  constituitur 
GsesarianaB  majestatis,  quod  irreligiosi  dioamur  in 
Ceesares,  neque  imagines  eorum  repropitiando , 
neque  genios  dejerando  hostes  populi  nuncupa- 

Yarise  lectiones. 

^  Corruptum  hunc  locum  Ua  emendavit  Rigali.  ut  pro  vulg.  senatus  scriberet  reatus  et  v.  intrans  di" 
leret. 

Gommentarias. 


[b2)  Fusciano  prxfecto,  Scio  Fusciano  senatorii 
ordinis  viro,  ':ondiscipulo  M.  Antonini  philosophi 
imp.  Hujus  meminit  Juiius  Capitolinus  in  M.  An- 
tonino  et  in  Pertinace:  prsBfectum  Urbi,  et  homi- 
nem  sincerum  fuisse  refert.  Iterumcoosulem  fuisse 
tradit  Lampridius  in  Gommodo.  Fusciani  NumidisB 
legati  mentio  fit  I.  vi  eto  ieg,  prsest.  quaB  est  Try-  G 
phoni  respondentis  secnndum  oonstitutionem  divi 
Pii  ad  Tnscium  Fuscianum  Rio. 

(53)  Judicata  punitione  reatus.  Hic  vero  nonni- 
hil  indulsimus  cocgecturis.  In  exemplari  legitur, 
«  Judicata  punitione  senatus.  »  Qnod  apcrte  men- 
doBum  est.  Nam  quid  illnd  tandem  signiflcabat  ? 
•  Tragsdia  judioata  punitione  senatus.  Quare 
atitem  meminitPusciam  nrsfecti  Urbi,  si  judicata 
fuerit  punitione  senatusf  Imo,  nihil  hic  punitum, 
neque  a  senatu,  neque  a  prasfecto  Urbi.  Itaque 
hooprimum  statuo,  precedentia  sic  esse  distin- 
guenda :  «  Unde  adeomimis  etcomoBdis  ar^men- 
torum  ven»  fluunt.  Unde  ista  quoque,  talis  ante 
tragOBdia,  erupit.  »  Ista  scillicet  vena  comici  argu- 
Daenti,  qus  talis  ante  tragGsdiafuit.  Deindenarrare 
incipit  tragGBdiam,  casum  plane  miserandum.  Fu- 
sciano  prsfecto  Urbi  judicata  punitione  reatus, 
facioorosi  nimirum  alicujus,  populo  ad  speotacu- 
lum  concurrente,  fortuita  negligentia  comitum  D 
ultra  januam  progressus  iter,  praetereuntibus  tra- 
ctus,  domo  excidit.  Hoc  de  puro  sex  aut  circiter 
annos  nato  intelligendum  esse  vel  ex  eo  flt  veri- 
simile,  quod  is  meminerit  se  in  pueritia  periisse, 
dehinc  mutatum  etate,  relatum  Romam^  et  jam 
adolescentem  in  vincula  legatum.  Sic  i^itur  pro- 
ccdat  historia :  Fortuita  negligentia  comitum  ultra 
januam  progressus  iter,  prstereuntibus  tractus, 
domoexoidit.  Sequiturin  eodem  manuscripto  co- 
dice.  «  GraBCuIus  vel  a  limine  Grsculo  more  cap- 
taverat  intrans.  »  uthffic  postrema  dictio,  intram^ 
interpretatio  videatur  ejus  quod  preBcesserat,  a 
limine.  Quod  si  probavimus,  eadem  opera  proba- 


bitur,  nulla  rotioiie  defendi  posse  qnaB  uncis  ideo 
comprehendi  voiuimus,  at  detrahantur.  Quare,  sio 
pergat  historia :  GraBculus  Grsculo  more  capta-i 
verat.   Inde  mutatus  AsiaB  eBtate,   etc.    Denique 
iCtatem  Asia)  dixerit,  in  Asia  transactam. 

(54)  GraecuU)  more,  Uunc  morem  explicat  Julia- 
nus  CaBsar  libello  quodam  acephalo  editionis  Peta- 
vianaB  pag.  157  :  "QTirep  ol  toe  icai${a  xou  icXaxouv- 
To;  iJaTraxwvxec»  ;^<J>  xai  8lc  >tal  zpU  'tpotiaOai  itt(- 
OouTiv  AxoXouOeTv  lauToTc  •  eT9'  6'Tav  (iTcotrtiJaaxjt 
ir6^6u>  Tu>v  olxioiv ,  i^6aAXovTt<  t\^  vauv  dtirl- 
SovTo.  BiG. 

(^)  Spiriius  de  die  concutit.  In  exemplari  legi- 
tur :  c  Spiritus  Dei  die  concutit.  »  NuIIo  sensu. 
Vocabulum  Dei  proxime  antecedit,  neque  debet 
hic  reperiri ;  visum  scribere,  «  Spiritus  de  die 
concutit.  »  Idem. 

(56)  Investigatur  venalidarius.  Hio  adverten- 
dum  venaliciarium  non  esse  mercatorem,  sed 
mangonem ;  mangones  enim  proprie  non  dicuntur 
mercatores,  quia  venalia  mancipia  non  sunt  in 
merce  discernunturoue  merces  a  venalibus,  et 
mercatus  a  venalicisl.  1  Cod.  de  Nund,  et  mercat. 
Mancipiavenalia  non  referuntur  ad  res  mobiles 
proprie ;  nam,  licet  res  vendatur  non  tamen  tradi- 
tur,  quflB  exceptio  apud  jurisconsultos  solemnis. 
Mercis  autem  appellacio  ad  res  tantum  mobiles 
pertinet  ut  habetur  (I.  69  D.  is  Verb.  signif.) 
LE  Pr. 

(57)  Ne  imidem  ad  communionem  comparationis 
absistunt,  Emendatio  in  promptu  videatur.  A  com- 
munione  comparationis  absistunt :  Verum  ita 
scripsisse  Tertullianum  existimo,  adcommunionem. 
Etenim  amat  h^juscemodi  compositiones,  adstu^ 
dendum,  adsacrificium^  adlmderentur,  Hio  igitur 
ait,  ne  ista  quidem  que  objicitis,  absistunt  ad- 
communionem  comparationis,  hoc  est,  non  impe- 
diunt  quominus  sistat  se  adcommunio  compara« 
tionis.  RiG. 


655 


TERTULLIANI  OPERUM  PAHS  T.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


656 


mur.  Ila  vero  sit,  oum  cx  vobis  natioaibus  quotidie  A 
Caasares,  et  Parthici,  et  Medici,  et  Germanioi. 
Hoo  loco  Homaoa  gens  viderit,  in  quibus  indo- 
mitffi  et  ertraneaQ  naliones.  Vos  tamen  de  nostris 
adversus  nostros  conspiratis.  Agnosoimus  sane 
Romanam  in  GaBsares  fidem.  Nulla  unquam  conju- 
ratio  erupit,  nullus  in  senatu  vei  in  palatiis 
ipsis  (58)  saoguis  '>  Cssaris  notam  fixit ;  nulla  in 
provinciis  alTectata  majestas.  Adhuc  Syris  cada- 
verum  odoribus  spirant ;  adhuc  GallisB  Rhodano 
Buo  non  iavant.  Sed  omitto  vesaniaB  crimina»  quia 
nec  ista  Romanum  iiomen  admittunt.  Yanitatis 
Baorilegia  conveniam,  et  ipsius  vernaculsa  gentis 
irreverentiam  recognoscam,  et  festivos  libeJIos, 
quos  Btatues  sciunt  (59),  et  ilia  obliqua  nonnun- 
quam  diota  a  concilio  atque  maledicta,  qusQ  oirci  |^ 
Bonant.  8i  non  armis,  saltem  lingua  semper  re- 
belles  estis.  Sed  aliud,  opinor,  est,  non  jurare 
per  genium  Gssaris.  Dubitatur  enim  de  perjuris 
jure,  cum  ne  per  deos  quidem  vestros  ex  fide  de- 
jeretis.  8ed  non  dicimus  deum  imperatorem  :  super 
hoo  enim,  quod  vulgo  aiunt,  sannam  facimus  (60). 
18.  Imo  qui  deum  Cssarem  dicitis,  et  deridetis, 
dicendo  quod  non  est,  et  male  dicitis,  quia  non 
vult  esse  quod  dicitis ;  mavult  enim  vivere,  quam 
deuB  fieri.  Reliquum  obBtinationis  in  illo  capitulo 
coIIocatiB,  5ft4  quod  neque  giadios  nequecruces, 
neque  bestias  vestras,  non  ignem,  non  tormenta, 
ob  duritatem  ao  contemptum  mortis,  animo  recu- 
Bemus.  At  enim  haec  omnia  apud  priores  majores, 
que  vestros  non  contemni  mode,  sed  etiam  magna 
laude  pensari  ao  virtute  didicorunt.  Giadius  quot  C 
et  quantoB  viros  voluntarios  1  piget  prosequi.  Gru- 
ois  vero  novitatem  numeroeaB  abstrusaB  Regulos 
vester  libenter  dedioavit.  Regina  ifigypti  bestiis 
Buis  usa  est.  Ignes  post  Garthaginensem  feminam 
Asdrubale  marito  in  ertremis  patriffi  constantio- 
rem  docuerat  invadere  ipsa  Dido.  Sed  et  tormenta 
mulier  Attioa  fatigavit  tyranno  negans,  postremo, 
ne  deceret  corpuB  et  Berus,  linguam  suam  pastam 


exspuit,  totum  eradicatsB  confessionis  miniBteriom, 
Sed  vestris  ista  ad  gloriam,  nostris  ad  duritiam 
deputatis.  Destruite  nunc  gloriam  megorum,  quo 
nos  quoque  destruatis  Gontenti  estote  detrahere 
etiam  laudi  parentum  ad  prassens,  ne  nobis  locum 
detis.  De  his  forsitam  et  temporum  qualitas  robus- 
tioris  antiquitatis  exegerit  ingeniaduriora,  atnuno 
tranquillitas  pacis  et  ingenia  mitiora  et  mentes 
hominum  etiam  in  extraneos  (61)...  Ergo,  inquitis, 
veteribus  vos  comparate,  nobis  necesse  est  in 
vobis  odio  prosequi  quod  a  nobis  non  probatur, 
quia  nec  invenitur  in  nobis.  Respondete  igitur  ad 
singulas  species.  Non  eadem  voce  exempla  de- 
posco.  Si  contemptu  scilicet  mortis  gladius  de 
majoribus  fabulas  fecit,  utique  non  vits  amore 
gladio  vos  ad  lanistas  auctoratis,  sed  mortis  nomen 
militiae  datis  (62).  8i  leminae  alicui  de  bestiiB  fa- 
mosa  mors  est,  medio  quotidie  pacis  sponte  libera 
ad  bestias  itis.  Si  crucem,  configendi  corporiB 
machinam,  nullus  adhuc  ex  vobisReguluspepigit ; 
attamen  jam  ignis  contemptus  evasit  (63),  ex  quo 
se  quidam  proxime  vestiendum  incendiali  tunica 
ad  certum  usquequaque  locum  auctoravit,  8i  fla- 
gris  mulier  insuUavit,  boc  quoque  proxime  inter 
venatorios  (64)  5 95  ordine  tranBcurso  remensuB 
est,  ut  taceam  de  Laoonica  gloria  (65). 

10.  Hucusque,  opinor,  horrenda  obstinationum 
Christianarum  :  qu8B  si  vobiscum  communicamus, 
superest  deridenda  personarum  conferamus ;  quan- 
quam  de  persuasionibus  omnis  obstinatio  nostra 
prsstruitur :  mortuorum  enim  praBumimus  resur- 
rectionem.  Spes  resurrectionis  fastidium  est  mor^ 
tis.  Ridete  igitur  quantumlibetstupidissimasmen- 
tes  qu88  moriuntur.  ut  vivant  ;  sed  quo  faoilius 
rideatis  et  resolutius  decaohinnetis,  arrepta  Bpon- 
gia  vel  interim  lingua  delete  litteras  interim  ve- 
stras,  qufia  similiter  asseverant  animas  in  corpora 
redituras.  Attamen  quanto  acceptabiiior  nostra 
presumptio  est,  qus  in  eadem  corpora  redituras 
defendit?  vobis  autem  quanto  vanius  traditum  est 


"  Ila  Bav, ;  cod,  tni,  BanguiniB, 


Varise  lectioneB. 


CommentariuB. 


(58)  Yel  in  palatiis  ipsis,  Romanorum  crudelita- 
tem  in  suos  imperatores  arguit,  qui  in  regia,  in 
palatiis,  in  ipso  senatu  Principes  confodiebant : 
cum  tamen  nulla  neque  seditio  a  christianis  con- 
citaretur,  neque  novis  unquam  rebus  studere  visi 
fuerint.  Ls  Pr. 

(59)  Quos  siatuse  scttmt,  Adflxis  aut  appensis 
ad  statuas  tabellis.  Rio, 

(60)  Quod  vulgo  aiunt^  sannam  facimus,  Sanna 
derisionis  species  est  quaB  fiebat  ore  distorto  vui- 
tuque,  aut  certa  di^torum  manuumve  conforma- 
tione,  aut  dactu  labiorum  sine  ullo  verbo.  Sanna 
GraBce  fjiijxwv  Adhibitas  fuisse  illas  Sannas  et  oris 
difltorsiones  ad  terrefaoiendos  plorantes  pueros 
patetex  Arnobio  lib.  v:  Usque  adeone  mortales 
saecuii  iliius  ac  temporis  corde  fuerant  vacui,  ra- 
tionisquesensusque  nullius,  ut  ab  aotionib.  impro- 
bis  tanquam  parvuli,  pusiones,  personarum  mon- 
truosissima  torvitate  sannis  etiam  constringeren- 


tur,  et  maniis  ?  »  Unde  sanniones   dicti  homines. 

vultu  magisquamfacetiisautdicetiisridiculi.  Genus 
rv  etiam  sannse  quoddam  erat,  quod  ciconia  diceba- 
^  tur,  cum  nempe  ciconifls  collum  manibus  fingeba- 

tur.  De   sannis   et  derisiooibus  apud   plerosque 

multa  legas,  apud  Persium,  Sat.  i  et  v,  K^  Pr. 

(61)  Ettam  in  eztraneos,  Ipse  \n  Apologetico  Gbri- 
stianus  et  extra  fldelis  vocatur.  Rio. 

(62)  Sed  mortis  nomen  militix  datis.  Nempe  ar- 
roidoctores  et  67cXo8i$a9xttXou(;  appellatis  lanistas, 
ducto  do  laniena  vocabulo.  Idem. 

(63)  Evasit,  Exarsit,  perque  omnia  membra  eva- 
sit  concremata.  Idem. 

(64)  Inter  venatorios,  Libro  ad  Martyras,  Inter 
venatorum  laureas.  Idem. 

(65)  Ut  iaceam  de  Laconica  gloria,  Sic  apud  Pe- 
tronium,  Eumolpus  :  «  Et  ego  quidem  tres  plagas 
Spartana  nobilitate  concoxi.  »  Lb  Pb. 


WJ^ 


657 


AD  NATIONES.  —  LIB.  II. 


658 


hominis  Bpiritum  in  oane  vel  mulo  aut  pavone  A 
rediturum  ?  Item  Judioium  annuntiamus  a  Deo 
pro  cujusque  meritis  post  interitum  destinatum.Id 
▼os  Minoi  etRbadamantboa8cribiti8,justiore  inte- 
rim  Aristide  recusato.  Eo  judicio  iniquos  eterno 
igni»  pios  et  insotes  amceno  in  loco  dicimus  per- 
petaitatem  transacturos.  Apud  vos  .  .  .  quoque 
Pyriphlegetbontis  etElysiinon  aliaconditio  dispo- 
nitur.  Neo  mythici  ao  poetici  soli  talia  canunt,  sed 
et  pbilosopbi  (66)  de  animorum  reciprooatione  et 
judioii  distributione  oonfirmant.  Quoniam  igitur 
uaque,  iniqoissimffi  nationes,  non  agnosoitis,  imo 
insuper  exsecramini  vestros,  si  nibil  inter  vos  diver- 
sitas  habet,  si  unum  et  eidem  sumus  ;  quia  non 
odistis  qnod  estis  :  date  dextras  potius,  compingite 
osoala,  miscete  complexus,  cruenti  cum  cruentis,  » 
inoesti  cum  incestis,  oonjurati  cum  conjuratis, 
obstinati  et  vani  cum  equalibus.  Pariter  deorum 
numina  586  laBsimus,  pariter  indignationem  eo- 
ram  provocamus.  Uabetis  et  vos  tertium  genus 
(67),  elsi  non  de  tertio  ritu,  attamen  de  terlio  sexu. 
Illud  aptius  de  viro  et  femina,  viris  et  feminis 
janctam.  Aut  numquid  ipso  vos  coilegio  offen- 
dimus?  Solet  squalitas  smulationis  materiam 
subministrare.Sicfigulus  figulo,faber  fabro  invidet. 
Imo  jam  de  flne  simulata  confessio  redigit  con- 
Boientiam  ad  veritatem  et  ad  constantiam  verita- 


tis,  (nam  omnia  ista  in  nobis  solis  erant,  et  a  nobis 
solis  revincuntur,  quibus  illata  sunt ;)  agnitione 
scilicet  diversffi  partis,  unde  scientia  instructa  et 
consilium  inspirat  et  Judicium  gubernat.  Vestra 
denique  sententia  est,  ne  causam  quis  judicet  (68)^ 
nisi  duobus  auditis.  Quod  in  nobis  ilolis  negligitis, 
naturae  vitio  satisfacitis,  ut  qus  in  nobis  non  refa- 
tetis,  in  aliis  ....  tis,  aut  quorum  reatum  in 
vobis  memineritis,  ea  in  alios  jaotetis  ....  opere 
occupatiores  eritis,  in  extraneos  casti,  in  vosmeti- 
psos  incestiy  exsertiores  foris,  subjecti  domi.  Hso 
est  iniquitas,  ut  gnari  ab  ignaris,  absoluti  a  reis 
judioemur.  Auferte  stipulam  de  oculo  vestro, 
aut  trabem  de  oculo  vestro,  ut  stipulam  de 
alieno  extrahatis  **.  Emendate  vosmetipsos  prius, 
ut  Ghristianos  puniatis  ;  nisi  quod  emendaveritis, 
non  punietisy  imo  eritis  Ghristiani,  imo  si  fue- 
ritis  Ghristiani,  eritis  emendati.  Disoite  quod  in 
nobis  aocusetis,  et  non  accusabitis.  Recognosoite 
quid  in  vobis  non  accusetis,  et  accusabitis.  Patet 
etiam  hinc  vobis,  quantum  aperire  potuerimus  (e 
paucis  istis  libellulis),  erroris  inspectio  et  veritatis 
recognitio.  Damnate  veritatem»  sed  inspectam  si 
potestis,  et  probate  errorem.  Sed  repertum  si  puta- 
tis.  Quodsi  prffiscribitur  vobis  errorem  amare  et 
odisse  veritatem ;  cur  quod  amatis  et  odistis,  non 
noveritis  ? 


Yariffi  lectiones. 
^  Haverc,  ad  Apolag,  39  emend.  Auferte  trabem  de  oculo  vestro,  ut  stipulam  de  alieno  extrahatis. 

« 

GommentariuB. 

(66)  Sed  ei  phihsopM.  Non  soium  poetffi  quibus  Q  babendum  a  viris,  sed  vix  a  feminis  nobilibus. 
omnia  comminiscendi   potestas   data  est,  vana      Ria. 


illa  somnia  et  vacui  cerebri  deliramenta  mvexe- 
rant;  sed  etiam  philosophi,  iique  majorum  gen- 
tium  ut  Plato,  qui  metempsychosin  tuitus  est. 
Lk  Pb. 

(67)  Habetis  etvos  terUumgenus,  AlexanderSeve- 
TVLS,  narrante  Lampridio,  tertium  genus  hominum 
eanncbos  esse  dicebat,  nec  videndum,  nec  in  usu 


(68)  Ne  cauiam  quis  judicet.  Justitiffi  leges  pos- 
tulant,  ut  causffi  uat  disceptatio,  antequam  Judi- 
oium  feratur,  nnde  apud  Senecam»  Meaea^  act.  11, 
so.  iiy  sio  Greontem  ailoquitur : 

Qui  statuit  aliquid,  parte  iaaudita  altera. 
iEquum  licet  statuerit,  haud  ffiquus  foit.  Lb  Pe. 


LIBER  SEGUNDUS. 


1.  Nuno  de  deis  vestris,  miserande  nationes, 
congredi  vobisoum  defensio  nostra  desiderat,  pro* 
▼ooans  ipsam  oonscientiam  vestram  ad  oensendum 
an  vere  dei,  ut  vultls,  an  falso,  ut  soire  non  vultis. 
Hac  enim  materia  est  erroris  humani  per  artifioem 
ejuSy  ne  ignorantia  erroris  (66)  ....  .  .  quo  magis 

rei  sitis.  Patent  oculi,  nec  vident ;  hiantaures,  nec 
audtunt ;  cor  stupet  saliens,  nescit  animus  quod 
agnosoit.  Denique,  si  tantam  perversitatem  una 


D  prosoriptione  discuti  iiceret,  in  expedito  esset  nun- 
tiatio,oum  omnes  587  istos  deos  ab  hominibus  in- 
stitutos,  non ....  hino  exoidere  fidem  vere  divinita- 
tis>  quo  nihil  utique  aiiquando  ccsptam  divinum 
videri  jure  possit.  Sed  enim  multa  sunt,  quibus 
teneritas  conscientiffi  obduratur  in  callositatem 
voluntarii  erroris.  Ingenii  manu  veritas  obside- 
tur  (70) ;  at  ipsade  sua  virtute  secura  est.  Quidni? 
quoscumque  (71)  vult,  de  ipsis  adversariis  socios 


Commentarias. 


(69)  Ignarantia  erroris  «  .  .  snpplendum^  tollatur, 
atf^  aliquid  simile.  Rio. 

(70)  In^enti  manu  veritas  obsidetur.  Quoniam 
expagnan  non  poterant  Ghristiani  nisi  mendaoio 
obruerentar;  veritatem  nationes  quantum  in  se 
erat  promebant,  verbisque  et  oalumniis  infinitis 


oausffi  susBlicet  deploratffi  patrooinabantur.  Veritas 
nullo  fere  testimonio  indigetj  nullo  veriorum  stre- 

pita. 


qus 


(74 )  Quoscunque 
e.  Rio. 


.  In  exemplari  legitur,  Quaeinm" 


659 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


660 


proteotoresque  sibimet  a8sumit,et  omDem  illam  ex> 
pugnatorum  multitudinem  (72)  prosternit.Adversus 
hffic  igitur  nobis  negotium  est,  adversus  institu- 
tiones  migorum,  auctoritatesreceptorum  (73),leges 
dominantiumiargumentationesprudentium ;  adver- 
sua  vetnstatem ,  consuetudinem ,  necedsitatem  : 
adversus  exempla,  prodigia,  miraoulaj  qusB  omnia 
adulterinam  istam  divinitatem  corroboraverunt. 
Quare  secundum  vestros  commentarios,  quos  ex 
omni  theologiaa  genere  cepistis,  gradum  conferenSy 
quoniam  major  in  hujusmodi  penes  vos  auctoritas 
litterarum,  quam  rerum  est,  elegi  ad  compendium 
Varronis  opera  (74)^  qui  rerum  divinarum  ex  om- 
nibus  retro  digestis  oommentatus,  idoneum  se 
nobis  scopum  expDsuit.  Hunc  si  interrogem,  qui 
insinuatores  deorum  ?aut  philosophos  designat  aut 
populos  aut  poetas.  Tripiici  enim  genere  deorum 
oensum  distinxit :  unum  esse  physicum,quod  philo- 
sophi  retractant ;  aliud  mythicum,quod  inter  poelas 
volutetur ;  tertium  gentile,  quod  populi  sibi  quique 
adoptaverunt.  Igitur  cum  philosophi  physicum 
conjecturis  concinnarint,  poetas  myticum  de  fabu- 
lis  traxerint,  populi  gentile  ultro  prssumpserint, 
ubinam  veritas  collocanda  ?  in  conjecturis  ?  sed 
incerta  conceptio  est ;  in  fabulis  ?  sed  fceda  relatio 
est ;  in  adoptionibus  ?  sed  passiva  et  municipalis 
adoptatio  est.  Denique  apud  philosophos  inoerta, 
quia  varia ;  apud  poetas  omnia  indigna,  quia  tur- 
pia  ;  apud  populos  passiva  omnia,  quia  voluntaria. 
Porro  divinitas,  si  veram  retractes,  ea  defiDitione 
esty  ut  istud  neque  argumentationibus  incertis  col- 
ligatur,  neque  fabulis  indignis  oontaminetur,neque 
adoptionibus  passivis  Judicetur ;  haberi  enim  de- 
bet,  sicut  est,  588  certa,  integra,  communis^quia 
soiiicet  omnium.  Gsterum  quem  Deum  credam  ? 
quem  suspicio  aBstimavit,  quem  historia  jactavit, 
quemoivitas  voluit?  Dignius  muito  neminem  cre- 
dam,  quam  dubitandum  aut  pudendum  aut  ado- 
ptivum.   ^ 

2.  Sed  physicorum  auctoritas  philosophorum  ut 
manoipium   sapientise    patrocinatur.  Sane  mera 


A  sapientia  philosophorum  (75),  c^jus  infirmitalem 
prima  haBCContestaturvariotasopinionniL,  veniens 
de  ignorantia  veritatis.  Quis  autem  sapiens  expers 
veritatis,  qui  ipsiua  sapientite  ac  veritatis  patrem 

et  dominum  deum  igDoret? divina  alias 

enuntiatio  Salomonis  {Prov,  ix,  10  ;  Ps,  xi,  iO) : 
Initium,  inquit,  sapientis  metus  in  Deum.  Porro 
timoris  origo  notitia  est  (76) ;  quis  enim  timebit 
quod  ignorat?  Ita  qui  Deum  timuerit,  omnium 
notitiam  et  veritatem  a8secutu8,plenam  atque  per- 
fectam  sapientiam  obtinebit.  Hoo  autem  phiioso- 
phi83  non  liquido  successit.  Licet  enim  per  curio- 
sitalem  omnimodae  litteraturm  inspiciende,  diviniB 
quoque  Scripturis  ut  antiquioribus  possint  videri 
incursasse,   et    inde  nonnulla  dempsissOy  cum 

j.  tamen  (77) ut...  probant  sese  aut  omnia 

despexisse  aut  non  omnibus Nam  et  alias 

veritatis  simpiicitas  persorupulositatem  .  .  .  .  ve*^ 
flde  nutat,  et  ita  accedente  libidine  glori»  ad  pro- 
prii  ingenil  opera  mutasse,  per  quod  in  inoertum 
abiit  etiam  quod  invenerant,et  facta  est  argumen- 
tatioDum  inundatio  de  stillicidio  uno  atque  alio 
veritatis ;  invento  enim  solummodo  eo ,  non  ut 
inveneraDt,  exposueruat,  ut  de  qualitate"  ejus  et 
de  Datura  et  Jam  de  sede  disceptent :  platonici  qui- 
dem  curantem  rerum  et  arbitrum  et  Judicem  ;  Epi- 
curei  otiosumet  inexercitum,  et,  utita  dixerimyae- 
minem ;  positum  vero  extra  mundum,  Stoioi ;  intra 
mundum,  Platonici.  Quem  non  penitus  admiaerant, 
neque  nosse  potucrunt,  neque  timerOy  neo  inde 
sapere,  exorbitantes  soiltcet  ab  initio  sapientia,  id 

C  eat,  metu  in  Deum.  Exstant  testimonia  tam  igao- 
rain  quam  dubitata  inter  philosophos  Divinitaiia. 
Diogenes  consultus  quidincoelisagatur:  Nunquam, 
inquit,  asoendi.  589  Item,  an  dei  essent  ?  Nesoio, 
inquit,  nisi  ut  sint  expedire.  Thales  Milesius, 
CroBso  sciscitanti,  quid  de  dei  arbitraretur,  poat 
aliquot  deliberandi  oommeatus,  nihil  renuntiavit. 
Soorates  ipse  deos  istos  quasi  oertus  negabat.  Idem 
iEsoulapio  gallinaoeum  secari  quasi  certusjababat. 
Et  ideo  cum  tam  inoerta  et  inoonstans  deflniendi  de 


Variee  lectiones. 
*^  Hav.  ad  Apol,  47  pJerumque.    ^  Rigalt,  invenerunt  —  qualitatis ;  cfApolog.  47. 


Commentarias. 


pitu»  diicXouc  6  (xuOoc  ttJc  diXi^Oe(a<  S(pu,  qui  versus  D 
Euripidis  ea  PhoBniss.  citatur  a  Juliano  imp.  orat. 
7,  subiicitque  idem  Julianua  (TxiacYpa^iac  Y*P 
(pT)9i  Tov  <£eu$f)  xal  ^  fiSixov  SelaBai,  quflB  verba 
ex  eodem  loco  Buripjdis  adducuntur.  Sic  apud 
Stohsum  iEschylus.  Theodor.  lib.  i  Therap,  Bafll. 
CflBsar.  orat.  14,  et  Simeon  Gancellar.  orat  1.  Lr  Pr. 

(72)  Expugnatorum  muUiiudinem.  In  libro  Ago- 
bardi  legitur:  expugnatorem  muUiludinem,  Quod 
defendi  posse  jam  monuimus  ad  illud  Apologetici^ 
cap.  25  :  Grxciam  debeliatorem,  Sic  hic  tam  facilis 
fuit  lapsus,  ut  in  apice  nullius  momenti  veterem 
manum  sequi  velle  superf.titione  non  careat.  Rig. 

(75)  Auctoniaies  receptorum,  QuaB  jam  pridem 
recepta,  consensus  publici  auctoritatem  obten- 
duQt.  InSM. 


(74)  Varronis  opera,  Ne  tergiversari  videatar, 
atque  ut  gentiles  quavis  sponsione  premat,  illorum 
testimonia»  auctoresque  apud  eosdem  probatissi- 
mos  excutit.  Varronem  scilioet  Romanorum  om- 
nium  doctissimum.  Lb  Pr. 

(75)  Mera  sapientia  philosophorum ,  Qu»  nihil 
Ghristianum,  nihil  divinum  sapit.  Rio. 

(76)  Porro  timoris  origo,  notitia  est,  Ex  illi  8aio« 
monis  loco  verissime  argumentatur,  ut  numea 
adstruat:  Apud  gentiles  vulgatum  erat:  Pritnus 
in  orbe  Deos  fecit  timar  ,  .  .  Nuliusque  tuno  ferme 
erat  qui  non  ita  sentiret  ac  loqueretur.  Lv  Pr. 

(77)  Cum  tamen Lacuna  illa  sic  expienda 

videtur :  «  Gum  tamen  credunt,  probant  seae  aot 
omnia  despexisse,  aut  non  omnibus  oredidisBo.  » 

lOBM. 


661 


AD  NATIONES.  —  LIB.  II. 


662 


Deo  phlloaophia  deprehenditur,  quem  potuit A  neque  finem  sui  patitur :  quomodo  quidam  aasignant 


re  ejuSy  quem  non  liquido  tenebat  determinare  ? 
De  mundo  ....   dicimus,  Hunc   enim   phyaicum 

theologis  genus  cogont :  q ta  deos  tradi- 

deruat,  ut  Dionysius  stoicus  trifariam  deos  divi- 
dftt,  uaam,  vult  speciem,  quoB  in  promptu  sit,  ut, 

Bolem,  lunam aliam.  que  non  compareatut 

Neptunum,  reliqoam,  qus  de  hominibus  ad  divi- 
nitatem  transisse  dicitur,  ut  Herculero,  Amphia- 
reum.  iEque  Arcesilaus  trinam  formam  divinitatis 
dacit,  Olympios,  Astra,  Titaneos ;  de  Goelo  et  Ter- 
ra,  ex  his,  Saturno  et  Ope,  Neptunum,  Jovem  et 
Orcum  et  csteram  sucoessionem.  Xenocrates  Aca- 
demicus  bifariam  facit  Olympios  et  Titanios,  qui 
de  Cffiio  et  Terra.  ^gyptiorum  plerique  quatuor 
deos  oredunt,  Soiem  et  Lunam,  Goelum  acTerram. 
Gam  reliquo  igni  superno  deoH  ortos   Demoorilus 


elementis,  quae  deos  volunt,  generationem,  cum 
stoici  negent  quicquam  Deo  nasci?  Item,  quomodo 
volunty  quos  de  elementis  natos  ferunt,deo8  haberi, 
cum  Deum  negent  nasci  ?  Itaque  quod  mundi  erit, 
hoc  elementis  ascribetur,  ccelo  dico  et  terrs  et 
sidenbus  et  igni,  qus  deos  et  deorum  parentesadver- 
8U8  negatam  generationem  Dei  et  nativitatem  fru- 
stra  credi  proposuit  Yarro.  Et  qui  Varro  indicaverat 
animalia  esse  codium  et  astra.  Quod  si  ita  est,  etiam 
mortalia  sint  ncesse  est,  secundum  animalis  for- 
mam ;  nam  etsi  immortalem  constat  animam,  ipsi 
hoo  soli  lioebit,  non  etiam  illi  cui  adnectitur,  id  est 
corpori.  Nemo  autem  negabit  mortale  corpus  esse 
cum  et  contingamus  eaet  contingamur  abeis,  certa 
oorpora  ex  illis  deoiderevideamus.  Ergosianimalia 
deposita  ratione  animre,  qua  corporum  conditio. 


saspioatnr,  cujusinstar  vult  esse  naturam   Zeno.  n  mortalia,  non  utique,  diielemenla.  Ettamen  unde 

tT       t  ■    ■»•»  •  «•*  »        't  i  ^'  •  !•       irm/w    ^T«  •        •j  !._  _1 x_    O   /> y  _  _  _ 


Unde  et  Yarro  ignem  mandi  animum  facit,  ut  pe- 
rinde  in  mundo  ignis  omnia  gubernet,  sicut  ani- 
mus  in  Dobis.  Atqui  vaniasime.  Nam  cum  est. 
inquit,  in  nobis,  ipsi  aumus ;  cum  exivit  emori- 
mur.  Ergo  et  ignis  cum  de  mundo  per  fulgura  pro- 
ficiBcitur,  mundus  emoritur. 

3.  Bis  ila  expeditis(78),  videmus  physicum  istud 
ftd  hoc  Bubornatum,  ut  deos  elementa  contendat, 
cum  his  etiam  ali08  deos  nalos  alleget :  Dei  enim 
nonaisi  de  deis  nascerentar.  Quosquoniam  in  my- 
thico  apud  poetas  plenius  suo  loco  examinabimus, 
tameoquod  deipsis  interim  retraotandum  est;  quod 
ad  prssentem  speciem  facit,  simul  et  de  prssenti 

specie  ad  ipsos an  ostensuri  sumus,  deos 

nallo  modo  videri  posse  qui  de  elementis  nati 
dicuntur,  ut  jam  hino  prflejudicatum  sit,  deosele- 
menta  non  esse,  cum  qui  de  elementis  nati  dicun- 
tur,  Dei  non  8unt :  «que  demonstrando,  orta  deos 
nonesse,ad  illam  agnatorum  speciem  prsstruemus 
rectenon  esse  defendi,  quorum  parentes,  id  est 
elementa  dei  non  sunt.  Scitum,  deum  e  deo  nasci, 
qaemadmodum  de  non  deo  non  deum,  [gitur  quod 
elementa  contineat  mundusiste,  utsummalitertra- 
clem  de  universitate,  partibus  ejus  prflsministrans ; 
nam  quaa  conditio  eiJus,  eadem  utique  erit  et  ele*- 
mentorum  et  membrorum»  aut  ab  aliquo  institutus 
si  necesse  est,  qua  Platonis  humanitas,  aut  a  nuUo 
qaa  Bpicori  dnritia.  Et  si  instietus  est,  habendo 
initinm,  habebit  et  flnem,  ita  quod  aliquando  non 
foitanteinitium;  et  quandoque  nonerit  post  finem  : 
Don  capit  utique  videri  deus  carens  substantia  590 
divinitati8,id  est  aBternitate,  quss  ine  initio  et  fine 


animalia(70)  Varroni  videntur  elementa  ?  Quonima 
moventur.  Ao  ne  ex  diverao  proponatur,  multa  alia 
moveri,  ut  rotas,  ut  plaustra,  ut  machinaa  c»teras 
ultro  prsyenitdioens,  eo  animalia  credita,  quod 
per  semetipsa  moverentur,  nulloextrinsecus  appa- 
rente  motatore  eorum  aut  minatore,  sicut  apparet 
quirotam  compeIIit,etplaustravoIvit,et  machinam 
temperat.  Igitur  nisi  animalia,  nonmobilia  perse. 
Porro  allegans,  quid  non  appareat,  ostendit  quid 
quaesisse  debuerat,  id  |est,  artificem  et  arbitrum 
motus;  nequeenim  statim  non  est,  quod,  quianon 
videmus,  non  oredimus  esse.  Imoeo  altius  investi- 
gandum  est,  quod  non  videatur,  ut  quod  videatur 
quale  sit  scire  possimus.  Alioquin  ai  tantum  ea, 
qua  comparent,  dei  esse  creduntur,  quia  compa- 
rent,  quomodo  deos  etiam  eos  reoipitis  qui  non 
comparent  ?  Si  autem  videntur  esse  qui  non  sunt, 
cur  non  sint  et  qui  non  videnlurt  Motatorem  dioo 
ccelestium  rerum.  Sintergo  et  animalia,  quia  mobi- 
lia  per  se,  etiam  mobilia  per  se,  quia  non  per 
alium  ;  tamen  illa  non  statim  Dei,  quia  animaliat 
ita  nec  ideo,  quia  per  se  mobilia ;  aut  quid  vetat 
universaanimalia,  ut  mobilia  per  se,  deos  habe- 
ri  ?  . .  .  .  lia  sane  vanitate  iGgyptiis  licet. 

4.  Aiuntquidam  proptereadeosfuisseappellatos, 
quod  6iciv  et  aefKoOai,  procurrere  ao  motari  inter- 
pretatio  est.  Sane  vocabulum  istud  non  estalic^Jus 
majestatis ;  a  oursu  enim  et  motu,  non  ab  divini- 
tatis  denominatione  formatum  est.  Sed  cum  etiam 
ille  unus  Deus  quem  colimuSy  ^th^  oognominetur. 
nec  tamen  aut  motus  ullus  aut  cursus  ejus  appa- 
reat,  qui  neo  visibilis  cuiquam  sil,  palam  est,  ut 


oensetar.  8i  vero  institutus  omnino  non  estac  pro-  D  vocabulum  istud sumptumpropriumque, 

pterea  deas  habendus^  quodut  Deus  neque  initium     quia  se  nativum,  ftOl  divinitatis  inventum  . . 


•  • 


Commentarius* 


(78)  Bii  ita  expeditis,  Post  turbam  illam  philo- 
Bophorum,  qui  de  Deo  aut  pessime  8enserunt,aut, 
deo8  ommino  sustulerunt,  validissimis  rationibus 
pagnat  ex  ipsa  re  de  quaerat  quaestio,  de  ortu  sci- 
licet  deorum,  de  immortalitatei  oreatione,  eto. 
LiPr. 


(79)  £t  tamen  unds  animalia,  Yarronem  huo  at- 
tingit  qui  elementa  animalia  docuerat,  eo  quod 
moverentur.  In  quo  illum  arguit  imperiti»  ;  de- 
buerat  enim  motorem  investipre,  atque  ad  pri- 
mum    illud    principium  rationis  vi    ascendere. 

lOBM. 


663 


TERTULLIANI  OPEHUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


664 


iaterpretationis  ejuB  astutia,  verisimilius  est  non  a  A  i^otuverumt.  Oro   vos,  quid  sapit  conjectararuin 


cursu  et  motu  Otouc  dictos,  sed  de  appellatione 
veri  Dei  mutualum,  uti  quos  aBque  deos  excudis- 
setis,  Beouc  cognominaretis.  Denique  quam  ita  sit, 
probatiosuppetit,cum  etiam  universosdeosvestros, 
in  quibuB  nullius  cursus  aut  motus  ofOcium  deno- 
tatur,  Oeo^<  communiter  appelletis.  Itaque  si  ssque 
Oeo^;  »que  immobiles,  disceditur  vocabuli  inter- 
pretationne  pariter  et  divinitatis  opinione,  que  a 
cursu  et  modulata  rescinditur.  Quod  si  nomem 
istud  proprium  divinitatis  et  simplex,  nec  inter- 
pretatorium  in  illo  deo  reprehensum,  in  cfletera, 
qu»  deos  vultis,  docete  etiam  qualitatis  inter  illos 
esse  consortium,  ut  jure  oon»stat  collegium  nomi- 
nis  communione  substantiaB.  Porro  6E0D  ille  jam 


libido  ?  Quid  probat  tanta  prasumptione  aa&e- 
verationis  otium  aiTectataB  morositatatas  eloquii 
59%  artificio  adornatum  ?  Merito  ergo  Mileaius 
Thales(82)  dum  totum  coBlum  examinatet  ambulat 

oculis,   in   puteum   cecidit muttum  ir- 

risus  i€gyptio  illi  :  Interra,  inquit,  nihil  perapi- 
ciebas,  ccBlum  tibi  specuiandumexistimas?  Itaque 
casus  ejus  per  flguram  , . . .  .  s  notat,  scillicet  eos 

qui  stupidamexerceantcuriositatem nature, 

quam   priuB  in   artilicem  ejus  et  prssidem,  in 

vacuum n  dum  habituios. 

5.  Quin  ergo  ad  humaniorem  aiiquanto  (85).... 
imuropinionem,  qu83  de  communi  omnium  seuau 
et  simplici  cog  ....**  doducta  videatur  ?  Nam  et 


boo  solo  quod  non  sit  in  promptu,vacat  a  compa-  n  Varro  meminit  ejus,  creditam  prsterea  dicens  eie- 


ratione  eorum  quao  m  promptu  sunt  et  visui  et 
sensui :  sed  sensui  satis,  quod  {est  testimonii  ad 
diversitatem  ooculti  et  manifesti  renuntiatio  :  si 
elementa  palam  proposita  omnibus,  si  contra  deus 
nemini,  quomodo  poteris,  ex  ea  parte  quam  non 
vidisti,  qus  vides  congredi  ?  Gum  ergo  non  babes 
oonjungere  sensu  . . .  .ratione,  quid  vooabulo  con- 
jungis,  ut  coi\jungas  etiam  potestate  ?  Ecce  enim  Zeno 
quoque  (89)  materiam  mundialem  a  Deo  separat, 
vei  eum  per  iliam,  tanquam  mel  per  favos  trans- 
isse  dicit.  Itaque  materia  et  Deus  duo  vocabuia, 
dun  res.  Pro  discrimine  vocabuiorum  etiam  res 
separantur,  etiam  materias  conditio  vocabulum 
sequitur.  Quod  si  materia  non  est,  quia  sic  et  appel- 
latio  prsBScribit,  quomodo  quae  sunt  in  materia,  id 


mentorum  divinitatem,  quod  nihil  omnino  siae 
BufTragio  illorum  gigni,  aii,  provehi  possit  ad  vitaB 
humansB  et  terraB  sationem,  quando  ne  ipsa  qui- 
dem  corpora  aut  animas  suffioere  iicuisset  aJDe 
elementorum  temperamento,  quo  habitaiio  ista 
mundi  circulorum  conditionibus  fcederata  proe- 
tatur,  nisi  quodhominum  incolatui  denegavit  enor- 
mitas  frigoris  aut  caioris.  Itaque  deos  oredi :  solem, 

qui  diei  de  suo  cumulet,  fruges  caloribus.  p 

et  annum  stationibus  servet ;  lunam,  solatium  no- 
otium,  patrocinium  mensium  gubemaculis;  item 
sidera,  signaoulaqusdam  temporumad  mutatiooem 
notandorum :  ipsum  deoique  co9lum,sub  quo  omnia; 
terram,  super  quam  omnia,  et  quidquid  iiiorum 
interse  adcommoda  humana  conspirat.  Nectantum 


est  elementa  dei  habehuntur^  cum    membra  a^  beneficiis  fidem  divinitatis  elementis  convenire,  aed 


oorpore  alig  .  .  , .  esse  non  possint  ?  Sed  quid  ego 

cumargumentationibus  physiologicia?  S asoen- 

dere  debuit  de  statu  mundi,  non  incerta  descen 
.......  lo  platonica  forma  quadratum  eum  an- 

gulatumque  com do  circino   rotunda  ita 

collegit,  quod  sine  capite  solem  credi  laborat.  Sed 
Epicurus,  qui  dixerat,  qusa  super  nos,  nihil 
ad  nos,  cum  et  ipse  coBlum  inspicere  desiderat, 
solis  orbem  pedalem  (81)  deprehendit.  Adhuo 
scillioet  frugalitas  et  in  ccslis  agebatur.  Denique 
ut  ambitio  profecit,  etiam  sol  aciem  suam  exten- 
dit,    ita  illum  orbem  majorem  peripatetiol  de- 

Yariae  lectiones 
**  U  Prior  tupplivit:  oonvertimur  -—  cognatione. 

Commentarios 


etiamdediversis^  quatanquamdeira  et  offensa  eo- 
rum  incidere  soleant,  ut  fulmina,  utgrandinca,  ot  a^ 
dores,  ut  auraepestilentes,  item  diiuvia,itemhiato8 
motu8queterrarum.Etjureoredideo8,quorumnatu- 
rahonoranda  sit  in  secundis,  metuendasit  in  adver- 
Bi6,dominasciIicetJuvandi  etnocendi.  Porro,  aiita 

sentiuntur  in converaatione,  non  perinde 

rebus  ipsis,  quibus  juvantur  siveleeduntnrautgra- 
tias  referunt  aut  quereias  intendunt,  sed  his,  aub 
quorum  ducatuetpotestate  operatio  rernmdecnrrit. 
Nam  in  voluptatibus  veBtriB  non  tibiae  aot  cithar» 
ooronam   ad  praemium  a^jndioatiBy  sed    artifici 


(80)  Ecce  efiim  Zeno  auoque.  Zenonem  intelligit. 
Gitteium,  egregium  illum  philosophum,  qui  ab 
Atbeniensibus  aurea  corona  donatus  est,   et  se- 

.  pulcro  magniflco  ab  iisdem  decoratus  ut  refert 
Diogenes  Laretius,  idque  publico  decreto  sancitum 
deoretumque  columnis  duabus  a  scriba  publico 
inscriptum.  Le  Pr. 

(81)  Solis  orbem  pedalem,  Inter  problemata  a 
discipulis  Zenonis  propoaita  et  soiuta  (illud  re- 
censetur  el  6  ^Xio?  ttjXixoutoc  i<ixiv  t^Xxo;  9a(- 
veTai  ;  an  tantns  sit  sol,  quantus  apparet  ?  Idem  de 
luna  proponebant  mulla  enim  a  praBceptore  hau- 
serant  io  pbysicis  aliisque  partibus  a  communi 
opinione  aliena.  Idxm. 

(82)  Merito  ergo   Milesius    Tkales.    Physicorum 


])  prinoeps  dicitur  Apolog.  oap  46,  quoniam  de  re- 
bos  physicis  ac  coelo  primus  disputasse  fertur. 
Quod  autem  ab  iEgyptio  irrisus  fuerit  traditur  boc 
in  loco,  cum  tamen  a  vetula  quadam  reprehenaom 
fuisse  dicat  Laertius  his  verbis :  £u  y^P>  ^  ^^: 
Ta  iv  iTOfflv  otj  $uvifAevo(  ISeTv  xa  ini  xou  o&pavou 
ofti  Yva)9C96ai.  :  Tu  quippe,  o  Thales,  cum  ad 
pedes  respicere  vix  possis,  coelum  putas  te  posee 
cognoBcere,  «  Antiquis  autera  excelluisBe  in  astro- 
nomia  Thaletem  certum  est,  probatque  epigramma 
iconi  ipsius  insculptum.  Idem. 

(83)  Qidn  ergo  oA  humaniorem  tUiquanto  con»** 
Orationis  series  postulat  ut  sit,  convertimnr,  aot 
aliquid  simiie,  et  sequens  lacuna  sio  videtur  sup- 
plenda  :  simplioi  cognitione.  Idbm. 


•  -I" 


665 


AD  NATIONES.  —  LIB.  II. 


666 


qui  tibiam  ei  ciiharam  Buavitatis  temperet  vi. 
JEque  cum  quis  valetudine  male  est,  nOD  lanis  neo 
antidotis  aut  malagmatis  ipsis  gratiam  meministis, 
sed  medicis,  quorum  opera  atque  prudentia  reme- 
dia  proveniuntJtem  in  adversis  qui  ferro  sauciaotur, 
non  gladiam  ipsum  aui  598  lanceam  aocusantysed 
hoaiem  vel  latronem.  Et  quos  .  .  .  ^  tegulas  aut 
imbrices  arguunt,  sed  veiusiatem  ;  Bicut  et  naufragi 
non  peiris  ei  fluctibus  imputant,  sed  proceile. 
Meriio.  Gerium  enim  esi,  quodcunque  esi,  si  ascri- 
bendam,  non  per  quod  fii,  sed  a  quo  fit,  quia 
is  est  oaput  facii»  qui  ei  at  fiat,  ei  per  quid  fiai, 
inatiiaii.  Ei  suni  in  omnibus  rebus  tres  tituli  isti : 
quod  est,  per  quod  esi,  et  a  quo  est ;  quia  prius 
esiy  qui  quid  velii  fieri,  ei  quod  possit,  inveniri. 
Ei  iia  recte  in  oateriB  agitis,  auctorem  conside- 
ranies.  Ai  in  physiciB  oonira  naiuram  regula  vestra, 
qua  in  c«iens  sapientiam  judicatiSi  auferendo 
Bttmmum  gradum  auctoris  et  quae  Ount,  non  aquo 
fieri  .  •  .  ita  credere  contingit  elementorum  pote- 
Btatea  ei  ar  .  .  .  esse,  qu«  sunt  servitutes  et  ofGcia. 
Non  in  ista  investigatione  ali  .  .  .  us  artiOcis  intus 
et  dominiy  serviiuliB  autem  non  iendimus  elemen- 
torom  ....  operis  eorum  quas  facis  potestatis. 
Sed  dei  non  serviuni ;  ea  igitur,  qu»  serviant, 
dei  non  soni.  Aui  dooeant  vulgo  fieri.  ul  de  licentia 
paasiyiiatis  libertas  approbetur,de  libertatedomina- 
tio,  dedominationedivinitas  intelligatur.Nam  si  om- 
niahso  Boper  nos  certi8CurricaliB,iegitimis  decursi- 
bua,  propriis  spatiiB,  squis  vicibus  sub  legis  instar 
constitata  volvendis  temporibuset  ezercendis  tem- 
poram  ducaiibua  occarrere  meminerunty  ez  ipsa 
obBenratione  conditionum  suarum  et  fide  operum 

et  instantia et  cura  demutationum, 

memoria  reciprocatorum,  aliquam  dominationem, 
sibi  prneBse  persuadeant  vobis,  cui  apparere  vi- 
deatur  universa  negotiatio  mundialis  perveniens  ad 

humani  generis  utilitatem  et onem  ^^  ? 

Non  enim  potoBi  dicere,  ea  sibi  agere  ista  ac  sibi 
curare  neo  quicquam  bominum  causa  disponere, 
com  propterea  defendas  olementis  divinitatemy 
quod  ab  aiiis  aut  juvari  te  aui  Iflsdi  seniias;  nam 
si  sibi  praBstant,  nihil  eis  debes. 
0.  Age  jam,  conceditisne  divinitatem  non  modo 


A  aon  serviliter  currere,  sed  imprimis  integre  siare, 
neque  minui  neque  intercipi  neque  corrumpi  de- 
bere.  GaBterum  abiit  omnis  felicitas  ejus,  si  quid 
patitur  unquam.  £cce  aulem  et  astra  intorcidunt» 
et  iutercidisse  se  attestantur.  ConGtetur  et  iuna 
(84),  quanlum  594  amiserit,  cum  resumii.  Jam 
miyora  ejus  detrimenta  soletis  in  aqus  speculo 
oonsiderare»  utnihil  amplius  uUam...  credam  quod 
magi  norunt.  Ipse  etiam  sol  sffipe  defectione  ten- 
tatus  est.  Fingite  quaslibet  rationes  coelesiium 
casuum»  non  voiet  deus  aut  minor  fieri,  aut  esse 
desinere.  Viderint  igitur  bumanaB  doctrine  patro- 
oinia,  quAB  coQJectanti  artiflcio  sapientiam  men- 
tiuntur  et  veritatem.  Nam  alias  natura  sic  est,  ui 
qui  melius  dizerit,  hic  verius  dixisse  videatur,  non 

|)  qui  veriusy  is  melius. 

7.  Cseterum  cui  res  eraminabiiur,  verisimilius 
utique  dicet  elementa  ista  ab  aliquo  regi,  quam 
uUro...  igitur  non  deos,  quae  sub  aliquo.  At  si  in 
isto  erratur,  melius  est  simplioiter,  quam,  ut  phy« 
sioi,  diligenter.  Sed  enim  si  ad  mythic...  ies  ^', 
melius  jam  in  physico  mortaiitas  errat,  eis  divi- 
nitatem  asoribendo,  qum  super  hominem  putat 
situ  ei  vi  et  magnitudine  et  divinitate  sentiri ; 
quod  enim  super  hominem,  credas  Deo  proximum. 
Gadierum  ut  ad  mythicum  iranseamus,  quod  poeiis 
deputatur,  nescio  an  tantum...  mediocritati  nostr», 
an  tanti  de  documentis  divinitatis  conf...  ut  Mop- 
BUB  Africanus  et  BcBotus  Ampbiaraus  (85).  Deli- 
banda  enim  nuno  est  species  ista,  cujus  suo  loco 
ratio  reddetur.  Interim  hos  certe  homines  fuisse 

C  vel  eo  palam  est,  quod  non  constanter  deos  ilios, 
sed  heroas  appeiiatis.  Quid  ergo  contendimus?  8i 
addicenda  moriuis  divinitas  erat.  non  utique  ta- 
libus  ?  Ecce  vos  cum  eadem  licentia  praesumptionis 
sepulcris  regum  vestrorum  coBlum  infamatiB,nonne 
probatos  quosque  justitia,  virtute,  pietate  et  omni 
bono  ejusmodi  consecrationis  solatio  honesiatis 
contenti  pro  talibus  etiam  irrideri  pejerantes.  At 
e  contrario  impios,  turpes  etiam  pristinis  humanffi 
glorioB  prsmiis  aufertis,  deoreta  eorum  et  iiiulos 
lancinatis,  imagines  detrahitis,  monetam  repercu- 
iiiis  (86).  Ille  autem  conspector  omnium,  compro- 
bator,  imo  largitor  bonorum,  tant«  indulgenti» 


Varise  lectioneB. 

^  BigaU,  iuppL  Et  quos  iecia  opprimunt.  non  tegaias,  etc.    ^^  Gothofredus  utilitatem  seu  accessionem  ? 
Havere.  ad  ApoL  43 ;  uiil  et  Iffisionem  ?    ^'  Le  PriorsuppL  ad  mythioas  artes. 

Gommentarias. 


(84)  Can/itetur  ei  luna,  Defectus  solis  et  lun» 
labores  hic  atiingit ;  luna  nemde  incrementa  sua 
babet  a  novilunio  Beu  neomenia  ad  pleniluniumy 
et  detrimenta  a  pleniiunio  ad  novilunium. 
LePr. 

(85)  Et  Bxotus  Amphiaraus.  Alcmasonis  pater 
fuit  AmphiarauBy  cujus  jussu  Eriphilem  matrem 
interemit,  oonceptoque  ex  illo  scelere  immani  fu- 
rore  errabnadus  aiqne  amens  vagabatur ;  cum  vero 
ad  anam  ex  Eohinadibus  insulis  pervenisset,  ex 
oraooli  reponsione  furore  liberatasest.  Unde  S.  Ba- 
bIUub  BcrioenB  ad  fi.  Qregorium  Nazianx. :  liAntn^ 


D  y^Q  ouSl  'AXxfAa(a)v  'Exivd^ac  e&pu>v.  Hxi  tyjc  icXdivYX 
t)vtffx^To.  lllos  autem  heroas  ao  deos  fabularum 
audacia  defendi  testatur  Gregorius  Nazianz  orat, 
20  in  funere  B.  Basiiii.  Idbm. 

^86)  Monetam  repercutiiis,  Gonflatam  scilicet,  al- 
terius  principis  lypo  percuiitis.  Nam  reprobi  num- 
miy  quia  pretii  nuliius,  et  commerciis  inutiles,  ad 
eos  deferebantur  quibus  erat  auri,  argenti,  ffiris 
flandi  ei  feriundi  cura  et  potestas.  Tales  fuisse 
Glaudianos  Dio  tradit,  lib.  ix :  Sedde  conflatis  fusas 
Messalinse  jussu  Menestri  statuas  indignatus,  Is  fuit 
biBtrio»  quem  illa  deperibat.  TaJes  quoque  fuisse 


667 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


668 


Bus  ordinalionem  vulgo  prostitaet  et  plus  dili-  A 
gentia  atque  juBtitie  hominibus  licebit  [in  distri- 
buendiB  divinilatibus  sapere?  Mundiores  erunt 
regumet  principuni  eomites  quam  summi  Dei? 
Atquin  borretis  et  aversamini,  vagos,  exBules..,. 
debiles,  sordide  natos,  595  inhoneste  institutos ; 
contra  incestos,  adulteros,  raptores,  parricidaB 
etiam  legibus  exserendis.  Ridendum  an  irascen- 
dum  sit,  tales  deos  credi,  quales  horoines  esse  non 
debeant?Sod  enim  in  isto  mytbico  genere,  quod 
poet»  ferunt,  quam  incerti  agitis  circa  conscientiaEi 
pudorem  et  pudoris  defensionem  I  Nam  quotiens 
mise....  turpia,  vel  atrooia  deorum  exprobramus ; 

altegationem  poeti  e  ut   fabulosa  defenditis  ! 

quotiens  ultro  siletur  de  ejusmodi  poetica,   non 
modo  non  horretis,  sed  insuper  honoratis,  utque  p 
in  neoessariia  artibus  habetis.  Denique   per  hano 
initiatricem   litterature  ingenuitatis   studia  pro- 
ducitis.  Griminatores    deorum   poetas   eliminari 
Platoconsuitjpsum  Bomerum  sane  cdronatum  oi- 
vitate  peilendum.  At  cum  excipiatis  illos  et  reti- 
neatis,  our   non   credatis   taiia  retexentibus  de 
dcis  vestris  ?  Igitur  si  creditis  poetis,   cur  laudem 
mendacihus  fertiSy  neo  cavetis  ne  offendatis  eos, 
quorum  detrectatores  honoratis?  Sane    fldes   a 
poetis  non  exigenda.  Nonne  qui  dicitis   deos  post 
mortem  faotos,  hominesconfilemini  ante  mortem? 
Quid  ergo  noxi,  si,  qui  homines  fuerint,  humanis 
aut  oaBibus  aut  criminibus  aut  labulis  polluuntur  ? 
Non  creditis  poetiB»  cum  de  relationibus  eorum 
etiam  Baora  qusnam  dispoBueritis  ?  Cur  rapitur 
aaoerdos  CaareriB,  si  non  tale  Gsres  passa  est?  Gur  C 
Saturno  aiieni  liberi  immolantur,si  ille  suis  peper* 
oit  ?  CurldeamaBculuB  amputatur,Bi  nulluB  illi  fa- 
Btidiosiora  adoleBcens  libidinis  frustratae  dolore  ca- 
stratuB  est?  Gur  Herouleum  polluctum  (87)  mulieres 
Lanuvin»  non  gustant^si  non  mulierum  causap..? 
Mentiuntur  sane  poete  ?  sed  non  ideo  quod  talia 
gesBerint.  .  .  homines  quas  defuerint  nec  quod 
divinas   aBcripserint  fo...  divinitatis,  oum    inte- 
rim  vobis  oredibiiius  visum  est  deos  fuisse,   sed 
non  taieBy  quam  taies,  sed  non  deos. 


8.  Superest  gentile  illud  genus  inter  popaloB 
deorum,  quos  libidine  sumptos,   non  pro  notitia 
veritatia,  docet  privata  notitia.  Deum  ergo  exiati- 
mo  ubique  notum,  ubique  prasBentemy  ubique  do- 
minantem^  iomnibas  colendum,   omnibuB  deme- 
rendum.  At  enim  cum  illi  quoque,  quos  totus 
orbiB  ootfdmuniter  oolit,  excidant  596  probationi 
vers  divinitatis,  quanto  magis  isti,   quoB  ne  ipsi 
quidem  municipes  sui  norunt?  Nam  qnm  idonea 
auotoritas  pr»cucurrit  ejusmodi  theologio,  quam 
etiam  fama  destituit  ?  Quanti  sunt,  qui  norint  visu 
vel  auditu  Atargatin  8yrorum,  GodleBtem  Afrornm, 
Varsutiuam  Maurorum,  Ol>odan  et  DuBaren  Ara- 
bum,  Belenum  Norioum,  vel,  quos  Varro  poDii, 
Casiniensium  Delventinum,  Namiensium   Visidia- 
num,  Atheniensium  Numentinum,  ^sculaooram 
Ancbariam,  et  quam  praevenerim  **,  YolBiaienBiom 
Nortiam,  quorum  ne  nominum  quidem  dignitaBha- 
manis  cognominibuB  distat^Satis  rideo  eiiam  ddoa 
decuriones  oajusque  munioipii,  quibas  hondr  in- 
tra  muros  suos  determinatur.  H«o  libertas  adop- 
tandorum  deorum  quousque  profeoerit,  iEgytio- 
rum  BuperstitioneB  dooent,  qui  etiam  bestiaB  pri- 
vatas  colunt,  p...  crocodiios  et  angaem  suum.  Pa- 
rum  est  si  etiam  hominem  oonsecrarant,   lllum 
dico,  quem  non  JamiBgyptusaut  Oreoia,  veram 
totus  orbiB...  Afri  jurant ;  dec^jus  statu  qaid  con- 
jici  potest  apud  noBtras  litteras  ut  verisimile  vi- 
detur  positum  est.  Nam  Sorapis  iste  quidam  olim 
JoBeph  (88)..,  fuit  de  genere  sanotorum,  Janior 
inter  coteros  fratres,  sed  exoeisior. ...  ab  iiadem 
fratribuB  per  livorem  venum  in  ^gyptam  dataa, 
BflBviebat  in  familia  regis  iSgyptiorum  (80)  Pharao, 
a  regina  minus  pudica  desideratuB,  sed  quia   non 
obsequebatur,  e  contrario  ab  eadem  delaiue,   a 
rege  in  oarcerem  datur.  Illic  somnia  quibuadam 
non  perperam    interpretatus,  vim  spirituB     sai 
ostendit.  Interea  rex  quoque  somnia    tarribilia 
qusdam  ilii,  detractiB  quoB  oonvooaverat,   voluit 
exponere.  Joseph  expedimenta  de  caroere  edoouit, 
Bomnium  regi  aperit :   iilos  boves  septem  opimiB- 
simoB,  defluentes,  totidem  annorum  ubertatem  ei- 


^  liigaU.  Praeverim. 


YarisB  leettonea. 


GommentariaB. 


Neronianosarguunt  hso  Arriani  Bpictetica;  T{v« 
iyitt  T&v  x^pKaT^pa  touto  t6  TCTpdiffaapov,  Nipoivoc- 
"P(<Jjov  6{t«)v  iWxifx<5v  loTi,  aaicp^v,  Rio. 

(o7)  Herculeum  poUuctum.  Polluctum  Berculis 
erat  Bsculentorum  decima  pars,  au6B  Hercuii  da- 
batur.  Apud  Plautum.  Herculi  poliucere  decimam 
partem.Putabant  nimiram  id  tebres  ac  fortuna- 
tOB  homines  reddere.  Apud  eumdem  Piautum,  ob- 
Bonare  poiluoibiliter,  id  est  splendide  et  opipare  ; 
sic  coena  pollucibilis.  Lb  Pr. 

(88)  Scrapis  uie  quidam  olim  Joseph.  Ruffinus 
Hist.  il,  ubi  de  statua  Serapidis.  Qaidam  in  ho- 
norem  nostri  Joseph  formatum  pernibent  simula- 
orum,  ob  divisionem  frumenti,  quo  famis  tempore 
Bubvenit  iEgiptiis.  Ex  eo  igitur,  ^uod  apud  Ghri- 
stianoB  Serapis  flgura  fuitJosephiet  JosephuB  fi- 
gura  Ghristi,  in  errorem  indaotuB  faiBBO  videtar 
AdrianttB  Aog.  in  epiBtola  q[uadam,  ubi  de  ifigypto 


ad  Servianum  Gos.  Bcripsit :  «  Illi  qui  Serapin  co- 
Tv  lunt,  Ghristiani  sunt :  et  devoti  sunt  Serapi,  qui  bo 
^  Ghristi  epiacopos  dicunt. »  Idem    Joseph,    qaia 
Saraa  pronepos,  Julio  Firmico  Serapis.  Rio. 

—  ivdm  Serapis  iste.  Monuimus  alibi  iBim  et  8a- 
rapim  idoIafuiSBO  ^gyptiis  veneranda ;  hio  tanium 
addo  detestationem  }£gyptiac89  impietatis  qaea  ha- 
betur  apud  Greg.  Naz.  orat,  24,  h»o  omnta  oom- 
pieoti  lucaienter,  eamque  more  Beati  iilioe  patris 
conscriptam.  Le  Pr. 

(89)  /n  familia  regis  Mgyptiarum.  Imo  in  fa- 
milia  Patipharifl  ennuchi  Pharaonis,  nisi  dicamoB 
ipsum  ennuchum  in  familia  regis  fuisBe.  Bed  in 
hac  detncepB  historia  Joaephi  aberrat  Tertallianaa 
iterum  ac  tertio  b1>  iis  oue  tradidit  MoseB  Qenes, 
XL.  et  libro  advenus  JudeeoSf  eap.  5,  hietoriam 
AbeliB  et  Gaini  tractavit  indiligentinB.  Idim. 


669 


AD  NATIONES.  — LIB.  11. 


670 


gnificare ;  posteriorei  SBque  septem  ineptos,   sob 

sequentium  septem  annorum  inopiam.  Prffidieare 

itaque  aaspe  de  recondendis  prnBidiie   in   futuram 

famera  de  copia  priore,  credidit  rex ,  exitus  rerum 

et  prudentem  et  sanctum  semper  necessarium  pro- 

bavit.   Itaque  Pbarao  univers»  JEgypto   et   fru- 

mentanda  et  ezinde  ourande  eum  praBfecit.  Huno 

Serapidem  ex  Buggeatu  (90).  597  quo  caput  ejus 

ornatam,  vocaverunt,  cuJub  Buggeatus  modialis  fi* 

gura  frumentationis  memoriam  obsignat,  et  curam 

frugum  Buper  caput  ejus  fuisse,  IpsiB  Bpicis,  qui- 

bu8  per  ambitum  notatur,   apparet.   Propterea  et 

canem^quem  apud  inferos  deputant,  sub  dextera 

eju8  dioaverunt,  quod  sub  manu  ejus  oompressu- 

tor  ^^^gyptiorum  (91),  etPariam  ad]ungunt,quam 

filiam  regia  Pharao  derivatio  nominis  esse  demon- 

Btrat ;  nam  et  tuno  Pharao,  inter  cntera  honorum 

et  remunerationnm,   flliam   quoque  in   matrimo- 

niam  ei  dederat.  Sed  quia  et  feras  et  homines  oo- 

lere  suaceperant,  utramque  faciem  in  unum  Anu- 

bin  contulerunt,  in  quo  natura  conditionisque  suas 

potias  argumenta  videri  posset  consecrasse  gens  ri- 

xosa,  Bais  regibus  recontrans  (92),  in  extraneis  de- 

Jecta,  Bane  et  gula  et  spurcitia etiam  servi  ipsa. 

9.  Hao  secundum  tripertitam  dispositionem... 
divinitatlB  aut  notlora  aut  insigniora  digessimus, 
ut  poBsit  Jam  videri  satis  responsum  de  physico  ge- 


Al  neroy  de  poetico,  de  gentibus.  £t  quoniam  omnis 
suaperstitio  ^,  non  jam  phiiosophorum  neo  poeta- 
rum  nec  populorum,  a  quibus  tradita  est,  sed 
dominantium  Romanorum,  quibus  oocupata  est, 
auctoritatem  sibi  exslroxil,  alia  jam  nobis  ineunda 
est  humani  erroris  latitudo^  imo  silva  cedenday 
que  undique  oonceptis  superstitionum  semiaibus 
vitii  pueritiam  **  obumbravit.  Sed  et  Romanorum 
deos  Varro  bifariam  disposuit  incertos  et  electos. 
Tantam  vanitatem  1  Quid  enim  erat  illis  oum  in- 
oertis,  si  certos  habeant  ?  nisi  &9ti  si  Atticos  stu- 
pores  recipere  volnerunt.  Nam  et  Athenis  ara  est 
inscripta  :  Ignotis  deis.  Colit  ergo  quis  quod  igno- 
rat?  Tum  si  certos  habebant,  contenti  esse  de« 
buerunt,  neo  electos  desiderare.  In  quo  etiam  irre- 

|.  ligiosi  deprehenduntur.  Si  enim  dei  ut  buibi 
seiiguntur  (93),  qui  non  seiiguntur,  reprobi  prc- 
nuntiantur.  Nos  vero  bifariam  Romanorum  deos 
recognosoimus,  communoB  et  proprios,  id  est,  quos 
oum  omnibus  habent,  et  quos  ipsi  Bunt  oommenti. 
Et  numquid  hi  sunt  pubiioiet  adventitii  dioti  ?  Hoo 
enim  ers  dooent,  adventiticrum  ad  fanum  Garns, 
publicorum  in  paiatio.  Quare  cum  communes  dei, 
quam  physicoqaam  in  mythico,  comprehendantur, 
actom  est  Jam  de  istis  speciebus.  De  propriis  di* 
oere...  et.  De  Romanis  stupeamus,  tertium  illud 
genus  hostiliumdeorum...  co  quod  nulla  gens  aiia 


VarisB  lectioneB. 

**  Mirum  hoc  v.  Le  prior  mutavit  in  compressatus.  **  Rigali,  substitutio.  ^.  Cod.  mi,  vitiis  pueritatem] 
RigaU.  vitii  poeritatem. 

Gommentarios. 


(90)  Eunc  Serapidem  ex  suggestu,  Cumulum  et 
acervom  intelii^ere  videtur,  ouem  Graeci  9i«>p6v 
dieont,  framenti  scilioet  cumulum,  modii  figura 
designatum.  RufQnus  :  u  C^juscaput  modius  su- 
perpositus  indicet  vitam  mortaiibus  frugum  largi- 
tate  praberi.  •  Julius  Firmicus:*«  Modius,  quo 
eBorientibns  et  ementibus  Irumenta  diviserat,  ca- 
piti  superpositaseBt.  Ls  Pn. 

(91)  Quod  $ub  manu  ejus  compressatus  /Egyptto- 
ruot.  In  ms.  iegitur :  «  Quod  sub  manu  ejus  com- 
preseatur  iGgyptiorom.  n  In  promptu  fuit  emen* 
datio  Comjnreisatus.  Nihil  enim  deesse  mihi  videtur : 
aot  si  quid  derasum  fuerit  in  extrema  linea  post 
dictionem  EjuSy  nihil  aliud  fuerit  quam  Eue,  aut 
qoid  ejusmodi.  Compressatum  dicit  Tertullianas, 

Ero  vexatione  qaas  oppressara  erat  ^Bgyptum,  ut 
abet  Latina  versio  Genes.  cap.  41.  Sic  in  Scorp. 
cap.  3 :  tt  Manus  erat  saper  illoB  in  maia,  et  com- 
preaeati  suat  valde.  »  Idem. 

(92)  Regibus  suis  recontrans,  Reoontrans  dicit, 
qood  flstati  sns  proximi  loriptores  dixere,  eontra- 
rians,  Quod  autem  hio  de  Judsis  Beptimius,  id 
ooinino  Lampridius  de  Gallioanis  mentibus  in 
Alexandro  Severo  :  «  Oallicanaa  mentes,  ut  se 
babent,  duras  ao  retrogradsB,  et  sspe  imperatori- 
boe  graves.  »  Rio. 

(95)  Si  enim  Dei  ut  kilbi  seliguniur,  Hoo  Tertul- 
liani  dictum  ab  Augustino  rep^ehenditur  Jn  prin- 
ciplo  libri  vii  de  Civit.  Dei,  ut  facetius,  quam  ve- 
riua.  Video  enim,  inquit,  etiam  ex  seleotis  eligi 
aliqooB  ad  aliquid  migus  atqaepre8tantias;qaam- 
obrem  non  ex  boo  quod  dii  ex  multis  quidam 
seleott  sunt,  vituperandi  sunt,  sed  animadverten- 
dam  potins  qainam  isti  sint  et  ad  quam  rem  se- 
lecU  videantur.  Qa»  reprehenBio,  si  diligenti&B 


(j  examinetur,  subtilior  fortasse  Judicabitur.  Nam 
quod  animadvertendum  prsoipit,  quinam  isti  dii 
sint,  et  ad  quam  rem  selecti»  leoit  hoo  sane  lucu- 
ienter  Septiroius,  et  Avologetico  illo  nobilli,  et  bisoe 
auidem  ad  Naliones  libris.  Sed  hio  merito  ridet 
Varonianam  deorum  seiectionem,  cum  dici  Deus 
non  debeat,  ncque  esse  possit,  nisi  qui  sit  solus 
omnipotens,  «ternuB,  immensus,  indefessus.  Huic 
vero  comitem  si  dederis  aut  vicarium,  plane  rem 
feceris  superiluam  atque  inutilem,  verum  et  divi- 
nitati  prorsos  indecoram.  Hoc  primum  argumento 
Septimius  noster  deorum  turbam  profligat ;  mox 
et  Varronem  ex  turha  seligentcm  praBcipuos,  irre- 
ligiosum  esse  dicit ;  hoc  enim  non  sine  reiiquornm 
injuria  feoisse,  quos  esse  quidem  deos  censaerit, 
verum  dignitate  inferiores,  aut  potestate.  Hos  igi- 
tur  non  tantum  inoCTiciosi,  verum  ut  \msa  divini- 
tatis  querela  agere :  adversus  hominem  de  diis 
Judioare  ausum,  quasi  Deus  non  sit,  nisi  cui  homo 

n  propitius  fuerit ;  quod  sane  eet  deos  habere  tan- 
quam  fuogos...  pratensibus  optima  fungis  naturas 
est,  aiiis  maie  creditur,  ait  Horatius.  Quid  autem 
aliud  velle  cum  electis  Buis  Varronem,  nisi  electis 
illis  optimam  esse  numinis  naturam  ;  aliis  male 
oredi  ?  Quod  vero  attinet  ad  exempla  qu8B  repre- 
hensioni  suaa  oonfirmand»  afifert  AugustinuSp 
videndum  an  cooveniant  divinitati,  sifO  Deo,  oui 
proprium  est  unioum  esse  solum.  Itaque  ex  mili- 
tibuB  quidem  eliguntur  qui  fiant  conturiones  ;  ex 
fidelibus,  qui  fiant  prapositi :  ex  lapidibus,  qui 
fiant  angulares,  necpropterea  tamen  reliqui  di- 
cuntur  reprobari,  quia  nempe  horum  omnium 
disciplina  est,  ut  ordme  ac  potestate  distinguantur. 
At  Deam  esBC,  non  recipit  To  (jmkXXov  xai  to  ^{ttov. 
Idim. 


671 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


672 


tantum  sibi  superstitionis  invenerIt...dua8Bpecie8 
dirigimus,  alios  de  hominibus  assumptos,  alios 
inde  conceptos.  Igitur  quoniam  idem  iliis  color 
suppetit  consecrationis  mortuorum,  tanquam  ob 
merita  vitie,  eamdem  et  nos  responsionem  oppo- 
namus  necesee  est,  neminem  ex  his  quoque  tanti 
fuisse,  Patrem  diligentem  iEnean  orediderunt, 
militem  nunquam  gloriosum,  lapide  debilitatum  ; 
quod  telum  quantum  vulgare,  atque  oaninum, 
tanto  ignobiie  vulnus  !  Sed  et  proditor  patris 
iBneas  (94)  invenitur  ;  tam  yfineas,  quam  Antenor. 
Ac  si  hoc  verum  nolunt,  ^neas  certe  patria  fla- 
grantedereliquit  socios  femine  PunicaB  Bubjicien- 
dus  (95),  qua*  maritum  UaBdrubalem  Mnem  timi- 
ditate  supplicantem  hosti  non  599  comitata. 
raptis  secum  filiis,  formam  et  patrem  sibi  habere 
non  in  fugam  sapit,  sed  in  ignes  ardentis  Gartha- 
ginis  ut  in  amplexus  patriflB  pereuntis  incubuit, 
PiuB  i£neas  ob  unicum  puerum  et  deorepitum 
Benem,  Priamo  ^et  Astyanacte  destitutiB.  Aiquin 
Romanis  magis  detestandus,  qui  pro  salute  prin- 
cipum  et  domus  eorum  adversus  liberos  et  con- 
juges  et  omne  pignns  suum  dejerant.  Gonsecrat 
filium  Veneris,  et  hoc  Vulcanus  sciens  patitur  et 
Juno  concedit.  Si  veredi  parentum  (96)  in  ooelo 
sedent,  cur  non  potius  Argivi  juvenes  dei  habiti, 
quod  matrem,  ne  in  sacris  piaculum  committeret, 
plus  quam  humano  morejugalesprovexerunt^cur 
non  magis  dea,  que  magis  pia,  illa  filia  patris  in 
carcere  fame  defecti  uberibns  Buis  educatrix? 
Quid  aliud  iEnes  gloriosum,  nisi  qnod  prelio  Lau- 
rentino  nusquam  comparuit^RursusforBitan  Bolito 
more  quasi  desertor  e  praelio  fugerit.  Romnius 
aaque  post  mortem  deus,  si  quia  urbem  condidit 
deus,  usque  in  feminas^  urbium  auotores.  Sane 
Romulus  et  fratrem  interfecit  et  alienas  virgines 
dolo  rapuit.  Ideo  Qairinus  est,  quia  tuno  parenti- 
buB  quiritatum  est  per  illum.  Quid  SterculuB  (97) 
meruit  ad  divinitatem?  Si  agros  stercoribus  ju- 
vando  diligens  fuit,  plus  fimi  Augias  conferebat.  Si 
FannuB  Pioi  filius  in  juBagitabatur  (98)mente  ictuB, 


A  curari  eum  magie  quamoonBeorari  decebat.8iPanQi 
flHa  pudicitia  prflecellebat,  ut  ne  conversaretur  qui- 
dem  inter  viro8,aut  barbaria  aut  consoientia  defor- 
mitatis  aut  ruboreinsanispaterne,  quantedignior 
bona  dea  Penelopa,  quss  inter  utilisBimoB  amatores 
diversala,  obsesBam  castitatem  tenere  protexit? 
Est  et  sanctuB,  propter  hospitalitatem  a  rege  Plotio 
fanum  conseoutuB :  potuit  et  Ulixes  dehumanissimo 
Alcinoo  unum  amplius  deum  vobis  conlaiisBe. 

10.  Ad  foediora  festino.  Non  puduit  aaotores 
vestroB  de  Larentina  *^  (99)  palam  faoere.  Scortum 
haec  meritorium  fuit,  sive  dum  Romuii  nutrix,  et 
ideo  lupa,  quia  soortum  ;  sive  dum  Heroulis amica 
est,  et  jam  mortui  Herculis,  id  esty  Jam  dei.  Nam 
ferunt,  ediluum  ejus  Bolum  forte  in  ede  calculis 

n  ludentem  ut  sibi  collusorem,  quem  non  habebat, 
repriesentaret,  una  manu  Heroulis  nomine,  aliaex 
8ua  persona  lusum  inisse,  si  ipse  viciBset,  coenn- 
lam  et  scortulum  ex  Btipitibus  Heroulis  sumeret; 
si  vero  Hereales,  id  est  manus  altera,  eadem  Her- 
ouli  exhiberet.  Vicit  manus  HerouIiB  (quoqae  po- 
tuit  duodecim  litulis  ejus  adBcribt).  600  JEdiiHTU 
coenam  Herculi  dependit,  Bcortam  LarentiDam 
conducit;  coenat  ignis,  qui  Sol,  et  ipsius  HercuUs 

co nia  ara  consampsit.  Larentina  in  sde 

Bola  dormit de  lenonio  ludo  Jaotitat  se  Bom- 

niis  Herculi  funotam,  et  potuit,  dum  animo  oon- 
templatur,  somnio  pati.  Eam  de  «de  progredien- 
tem  mane  primo  quidem  adoleBcens,  tertius  qood 

aiunt  Hercules,  concapisoity  ad   se s 

id  dictnm  sibi  ab  Hercule,   utique ceantor. 

^  Non  enim  impune  iicui dem  quoque  Boribit; 

mox  illa  prop per  Heroulem  fuerat  inse- 

cuta,  agrum divinitatem   et  filiabus  sais, 

quHS  ut  ipsas  h dium  a  Larentiniana  Ro- 

manorum  numina  digni sola  de  tot  axori- 

bus   Hercuii   cara,  sola  enim    dives or 

Gerere  quaa    mortuo     placuit.   Tot  exemplis  et 

vo quis  non  deuB   afQrmari   potuit  ?  Quifl 

denique  Antinoo  controversiam  divinitatis  agitavit, 
quod  decorior  Ganymedes  (1)  aut  charior  buo  ama- 


*f  RigaU.  Laurentia ;  cf.  Apol.  13» 


Yariee  lectioneB. 


CommentariaB. 


(94)  Sed  et  j^roditor  patrix  Mneoi,  ^Eneas  ille 
qui  pius  Vir^iio,  hio  proditor  dicitur,  statimque 
ratio  subjicitur,  quia  ardentem  patriam  deseruit, 
et  Didonem  Sichsi  regis  viduam.  Gastera  gus  in 
seqnentibus  habentur,  multis  tractata  sunt  in  Apo* 
log.  cap.  25  et  50.  Le  Pb. 

(95)  Feminss  Punicas  subjiciendm.  Infra  feminam 
Punicam  censendus.  Rio. 

(96)  Si  veredi  parentum,  In  A^ob.  lib.  legitur, 
si  bisepte  parentum,  Forte  an  Bcripserit  Septimius, 
viceportst  parentum,  Hoc  est,  qui  parentes  a  quibus 
portati  Bunt,  vicissim  portant  Bonio  graves  ;  quod 
feoisse  dicitur  iGneas.  Idem. 

(97)  Sterculus.  Vetus  soriptura,  Stercolus,  Idem. 

(98)  In  jus  agilabatur,  Gontra  Jus  fasgue.   Idem. 

(99)  Non  puauU  auctores  vestros  de  Laureniina. 
Eadem  hao  erat  propudiosa  mulier  oum  Flora  iUa 


D  a  qua  florialia  diota  sunt.  Variant  hio  Critici :  le- 
guntalii  Laurentinaf  seu  Laurentina;  alii  vero  La- 
rentia;  alii  etiam  distinguunt  inter  Floram  et 
Larentiam,  Minutii  Felicis  testimonio  fuiti,  qui  ait : 
<c  Sane  et  Aoca  Larentia  et  Flora  meretrioea  pro- 
pudiossy  inter  morbos  Romanorum  et  deos  com- 
putandae.  Idbm. 

(1)  Quod  decorior  Ganymedes,  Id  inter  veteram 
diliramenta  oommune  est  do  buo  Jove,  unde  Ovid. 
iib.  X  Metamorpk, : 

Rez  aaperam  Phrygii  quoniam  Ganymedis  amore. 
Arail,  et  inventum  est  aliquid,  quod  Japiter  esse, 
Qaam  quod  erat,  mullet. 

Qu»  hio  ut  et  alia  multa  non  abs  re  ol^*icit  aeriptor 
noBtert  Idbm. 


673  AD  NATIONES.  —  LIB.  II.  674 

tori  **?  Apnd  vos  inortaiB  coBlam,   viam  ab  iafe-  A  positum  demonatrandiyillosomaeshomiaesfoiBSd; 

ris  ad  astra  subigitur.  Pass.  .  .  .  ita  asceaduat.  non  quidemut  cogaoscatis^aamquasioblitaagitis, 

Ne    multam  putetis    vos  prsestare  regibus    ve-  compeadio  ab   ipsa  despicieadi  ratioue  summam 

Btris.  origiaem  generis  illorum  retractaado.  Origo  eaim 

Noa  coateati  eos  deos  asseverare,  qui  visi  retro,  totius  posteritatis.Eaorigo  deorum  Testrorum  Sa- 

auditi  coatrectatique  suat,  quorum  effigies  desori-  turao,  ut  opioor,  sigaalur.  Neque    eaim  si   Varro 

ptffi,  negotia  digesta,  memoris  propagata,  umbras  aatiquissimos  deos  Jovem,  Juaouem  et  Miaervam 

aeacio  quas  iacorporales,  iaaaimales,   et  aomiua  refert,  aobis  excidisse  debot,  omaem  patrem  filiis 

de  rebus  efflagitaai  deosque  saaciuat,  divideates  aatiquiorem,  tam  Saturaum  Jove,   quam  Ccelum 

omnem  statum  homiais  siagulis  potestalibus  ab  Saturno  ;  deCoBlo  eaim  et  Terra  Saturaus.  El  ta* 

ipao  quidem  uteri  coaoeptu,  ut  si  deus  Coasevius  men  GgbH  et  Terr»   origiaem  omitto.   Eraot  inde 

quidam^qoi  coasatioaibus  cououbitalibus  pr(esit,et  oaelibes  diu  et  orbi,  aatequam  mariti  et  pareates. 

Fiavioaa,  quaBiafaatemia  utero hiao  Vitu*  Loago  scilicet  asvo  crescendum  illis  fuit  ad  taatam 

mnaSy  et  Seatiau8,per  quemviviscat  iafaas  etsea-  proceritatem.  Deaique  simul    coepit  et  G<b1o  vox 

tiat...  :  dehiao  Diespiter^qui  puerum  perducat  ad  iosolesoere  et  ubera  terrae  lapillisccre,  faciuat  ou- 

partum.  Cum  prio et  Gaadelifera^ quoniam  ..  ptias  iater  se.  Gredo,  aut  GcBlum  desceadit  ad 

et   caadels  lumina  pariebant,  et  qus us  Bpon8am,autTerraascenditad  sponsum?  Goacepit 

dicta.  Perverse  oatos.  .  .  .  .  Ito  ProsaB  carmeatis  tamen  Terra  de  GgbIo  et  peperit  illa  Athos,  Athos 

esse  provin et  abeffatu  Farmus,  et  aliis  a  Saturnum  mira  ratione.   Utri   arentum   similis? 

lo.  ,  .  .  .neai  ad  oavendum  sumministrat 8ed  et  peperit,  certeante  Saturnum  neminem  pro- 

rix  etAlbana,  etunaRucinia.  Mirum non  creaverunt,  nisi   unam  pastea  Opem,   exinde  de 

esae  provisos.  Exinde  et  primi  oibi   sum subole  cessatumest.  Nam  saturuus  quidem  GoBlum 

Potina  et  Eiuda,  et  statuendi  infantis  sta.  ....  castravit  dormientem.LegimusCslumgenere  mas- 

dOy  Abeona,  et  Domiducam,  et  habent  Bdeam.    .  .  culino  :  caBterum  quomode  pater,nisi  masculinus  ? 

.  .  .0  et  malam.ltem  voluntatis.  Volumnum,  Vo-  Sed  et  unde  castrandumPfalxilli:  hocs.  .  .1.  .  . 

letam Paventinam,    Pavoris,  Spei,  Venil-  Nondum  enim  Vulcanus  artifex  ferri.    Terra  vero 

liam;  voluptatis,   Volupiam ntis,   Prssti-  orbaladi8tulit,etsiadhucjuvenili8Btate,aliinubere« 

tiam ;  eaque  ab  aotu,  Peragenorem  :  a   consiiiis  Sed  nec  babebat  GoBlum.  ....  tamen  nisi  illam 

Gonaam;  juventam^   novorum    togatorum:    601  Mare  amplectitur,  sed  olet  salsuginem  .  .  .  aquis 

▼irorom  jam,  fortuna  barbata nuptialibus  assueta.  Ita  Saturnus  unicas  masculus  CqbH  atque 

disseram.  Afferenda  est  ab  afferendis  dotibus  ordi-  Terr».  Sed  ipse  pubescens  sorori   sute  jungitur. 

nata  .  .  .  .  dor.  et  Mutunus  et    Tutunus   (2),  et  C  Nondum  teges,  quae  609  incesta  prohiberent,  neo 

dea  Pertooda,  et  Sobigus,  et  Prema par*  qus  parricidium  plectereot.  Itaque  filios  virili  se- 

oite,  dei  impudeotes,   loctaatibus  spoasis  aemo  xu  devorabat ;  melius  ipse,  quam  lupi,  si  expooe- 

intervenit...  qoorum  votum  est  foris  gaudentes  ret ;  timebat  scilicet,  nequis  iliorum   de   paterna 

erobescont  ^*.  faice  didicieset.  Nato  mox  et  abalienato  Jove,  sa- 

12.  Et  qoonam  osqoe  deos.  .  .   qiiia  disseren-  xum  infantis  ementiti  deglutivit.  Hoo  ingenio  dio 

dumyqoales  deos  reoeperitiB,qoaatom  vobiseros...  securus,  taodem  filio,  quem   aoadum  digesserat, 

Rideam  vanitatem,  an  exprobrem   cfficitatem,   est  in  tenebris  adultooppressusregnoqueprivatus  est. 

admodum  incertum  .  .  Nam  qoot  deos,   et   quos  Huno  vobis  patriarcham  deorum,  Ccelum  et  Terra, 

ntique  produoam?  majores,  an  et  minores  (3)  ?  ve-  poetis  obstetricantibus  prooreaverunt.Sed  eleganter 

tereSy  an  et  novitios  ?  mares,  an  et  feminas  ?  csbII-  quidam  sibi  videntur  physiologioe  per  allegoricam 

bea, an  etle.  .  •  .  .?  artifioes,  an  et  inertes?  ro-  argomentationem  de  Satoroo  interpretari,  tempos 

sticos,  an  et  orbanos  ?cives,  an  etperegrinos  ?  Tot  esse,  et  ideo  CcBlom  et  Terram  parente8,ot  et  ipsos 

enim  familis^totnationesseneosbonaflde  quaerunt,  origini  nullos,  et  ideo  falcatum,  quia  tempore  om- 

ut  diepioi  et  distingui  desoribique  non  possint,  et  nia  dirimantur,  et  ideo  voratorem   suorum,   quod 

qaanto  diffusa  res  est,  tanto  substringenda  nobis  n  omniaex  se  editain  se  ipsum  consumat.  Nominis 

erit.  Et  ideo,quia  inista  specie  unum  tuemurpro-  quoque  testimonium  compellant :  Gronium  dictom 

VarisB  lectiones. 

^Qothofredus  Im  lacunas  sic  explevit  :  amatori  foerit?  — sobigitis.  Passim  alii  ita  SiBcendnni, Haverc, 
ad  ApoL  13  :  amatori?  Patet  apod  vos —  subigitis.  Passim  ite  catamiti  ascecduot.  ^^  Haverc.  euppL 
Humano  podori  parcite—  intervenit,  ipsi  quorum,  etc. 

Commeotarius. 

(2)  Muiunus  et  TuianuSf  Gonflcta  de  Meo  et  Tuo  valentibus  ;  eodem  et  Samothraoas  existimant.  » 
inter  Venereos  amplexus  vocabula.  Ric.  A  Samothracibus  derivatam  olim  religionem  prn- 

(3)  Majores  an  et  minores?  M^jores  et  minoros  ter  profanos  extstimat  Na^ianzenus  Theologus  con- 
deos  foisee  nemo  ambigit.  Deos  item  magnos  duo-  tra  Julianum  imp.  atque  ^pr^Lx.vjei^  tiapdt  Oprp 
decim  fuisse  perepicuum  :  bic  nescio  an  iidem  xa>v  deduci  ;fortead  id  conducet  quod  babet  Var- 
Eint  aofi  de  quibus  lib.  deSpeetaculis  oap.8  : «  Ante  ro  de  L.  L.  lib.jv.  Lb.  Pr. 

has  tres  ar®  trinis  diispatenti  Magnis,  potentibus 


675 


TBRTULLTANI  OPERUM  PARS  1.  —  8BRIB8  I,  APOLOGBTICA. 


m 


grace,  nt  Chronon ;  nqne  Latinl  vooabnli  a  satio-  A  vnlgo  generis  incertoe  teira  fillos  jactitamQs  (5). 


nibns  rationem ut,qui  eom  procreatorem 

GonJectantur,per  cum  seminalia  ccsli  in  terram  de- 
ferri.Opem  adjungunt,  quod  opem  vivendi  semtna 
conrerant,et  quod  opere  semina  evadant  Quffi  oro, 
hujus  translationem. . .  .  ponas.  Aut  SaturnuB  fuit, 
aut  tempus.  QuomodoSaturnus. . .  quomodo  tem- 
pus  ?  Utromqueenim  non  potesyoorporale  in  eo.  .  . 
mare.  Quid  autem  prohibuit  tempus  coli  in  sua 
qualitate?  .  .  .  hominis,  aut  fabulam  homin]S,aut 
famulam  hominis  in  sua  8pecie,non  in  tempo  .  .  . 
Quid  sibi  vult  iotellectio  ista,  nisi  foadas  materias 
mentitis  argumentationibus  colorare?  Saturnum 
neque  ideo  qui.  .  d.  .  tempus,  aut  dum  eum  tem- 
pus  faois,  Jam  nec  hominem  vis  fuisse.  Pla  .  .  .8 


Nihil  allego  de  statu  antiquitatis,  qua  .  .  .  ra- 
des^tano  agebantnret  oouliet  mente8bominum,ut 
cujuslibet  novl  viri  aspectu  quasi  divino  commove- 
rentur,  nednm  et  regis,  et  quidem  primi.  Adhuc  de 
Saturno  immorabor,  quod  et  caeteris  compendium 
prsstruam  satiataprimordiorum  dispntatione ;  nec 
prstermittam,  potiora  testimonia  divinarum  Lit- 
terarum,  quibus  fides  pro  antiquitate  superior  de- 
betur.  Ante  enim  Sibylla,  quam  omnis  litteratura, 
exstitit.  Ilia  scilicet  Sibylla  (6),veri  vera  vates  (7) 
et  cujns  vooabula  dsmoniorum  vatibus  induistis. 
Ea  senarioversu  in  huno  sensum  de  Saturni  pro- 
sapia  et  rebus  ejns  exponit :  decima,  inquit,  geni- 
tura  bominum,  ex  quo  oataolysmum  prioribus  ac- 


omnino  Saturnus  in  terris  humanffi  qualitatls  apud  ^  cidit,regnavitSaturnus  etTitan  et  Jamfetus,  Terra 


veteres  memorias  recensetur.  Pulest  incorporaliter 
fingi  quodvis,  quod  non  fuerit  omnino ;  vacat  fin- 
gendi  locus,  ubi  vcritas  est.  Cum  autem  Saturnum 
constat  vixisse,  frustra  demutatis  ;  non  conoeditur 
vobis,  quem  non  negabitis  fuisse  faominem,  qui 
neque  deus  neque  tempus  defendi  potest.  Exstat 
apud  litteras  vestras  usquequaque  Saturni  census, 
legimus  apud  Cassium  Severum,  apud  Cornelios 
Nepotem  et  Tacitum,  apud  GrscoB  qnoque  Diodo- 
rum,  quive  alii  antiquitatem  canos  coIIegerunt.Neo 

fideliora  vestigia quam  in  ipsa  Italia  si- 

gnata  sunt.  Nam  post  plurimas  terras  et  Attioa 
hospitia  Italie,  vel,  ut  tuno  vocabatur,  OEnotriffi, 
oonsedit,  exceptus  ab  Jano  aive Jane^  ut  Salii  '^  vo- 
oant.  Mons,quem  ooIuerat,Saturnius  dictus;  nrbs, 


et  Goeli  fortlssimi  filii.  Si  qua  ergo,  vel  vestris. « .  • 
oribus  litteris  vostris  superioribus,  sed  idcirco  ma- 
gis  proximis  .  .  .  in  illius  aetatis  fides  adjacet. 

13.  Satisde  Saturno  et  prosapia  ejus  .  .  .  um 
est,  bomines  fuisse.  Tenemus  compendium,  in  cas- 
teros  originis  prsscriptionem,ne  per  singulos  eva- 
gemur.  Qualitas  posteritatis  a  principibus  generii 
ostenditury  mortalia  de  mortalibns,  terrena  deter- 
renis,  graduBadgraduB  comparantnr,  nuptia,  oon* 
ceptus  natales  ooneorrerunt  patris  sedeB,  regna 
monumenta  I  .  .  •  qui  natos  non  possunt  negare, 
mortuoB  credant,  qui  mortnos  oonfitentar,  deos 
non  putent.  Sed  enim  manifestiB  vis  Bna  assistit ; 
qnos  aprimordionon  .  .  .  divinitatem,a(firmando 
illoB  post  moriem  deos  factos,  ut  Varro  et  qoi  cum 


quam  depalaverat,  Saturnia  usquenuno  est;  tota  C  eo  Bomniavernnt.  Hio  igitur  conBiBto  .  .  .  aile  .  . . 


denique  Italia  (4)  de  Saturno  vocabatur :  608  tali 
teste  terram,  qus  nunc  dominatur  orbi  etiamsi  de 
origine  Saturni  dubitatur,  de  actu  tamen  constat 
hominem  illum  fuisse.  Ita  si  homo  Saturnus,  pro- 
oul  dubio  de  [  homine  ]  imo  quia  homo,  non  utique 
de  ccelo  atque  terra.  Sed  cujus  parentes  ignoti,qui- 
busdam  facife  fuit  iilum  eorum  filium  dtci,  quo- 
rum  possunt  omneB  videri  *^  Quis  enim  non  coe- 
lum  ac  terrampatrem  ac  matrem  venerationis  gra- 
tia  appellet  ?  An  de  consuetudine  bumana,  qua 
ignoti  quique  ex  inopinato  apparentes  de  coelo  ad- 
venisse  dicuntur.Proinde .  .  .  sempereg.  .  .  .  re- 
pentino,  ubique  in  inolevit  coelitem  dioi.  Nam  et 


in  hoo  nomenet  numen,8it  in  ordinem  senatorium 
....  vestra  .  .  .  oedatis  Jam  neoesse  est,  ali* 
quem  summum  dominatorem  .  .  .  allegendi  po- 
testatem,  et  quasi  Cffisarem,  neque  quisquam  diis 
prffistare  potest,  qui  non  ipse^ominetur.  Cffitemm 
si  potuerunt  deos  sese  iacere  post  mortem,  a  .  . . 
604  deterioria  conditionie  ab  ioitio  essa  volue- 
runt:  autsi  nemo  est,  qui  deos  fecerity  quomodu 
facti  dioenturfqui  nos  nisi  ab  alio  fieri  potuiBBent? 
Ita  nulius  datur  vobis  renuendi  locuBp  eese  man- 
cipem  quemdam  divinitatia.  PerspioiamuB  itaque 
causas  allegandffi  mortalitatis  in  ccBlum.  Harum 
duplicem   rationem   credo  proferetiB  :  aut  enim 


YarisB  lectiones. 

**  RigalL  ed.  uiBiBWivoc&nifCf.  ApoL  \0.  ut  Salii  volont  ^^  Ita  h,  L  restiL  ex  Aanohg.  10.  *' 
Raverc.  ex  ApoL  10  emcnd.  Proinde  Saturno  semper  egeno  et  repentine  ubique.  etq.  *'  ijeg,  qoa  ita 
rudes  —  hominum,  ut  {alii :  et)  etc. 

Gommentarius. 


(4)  Tola  denique  lialia.  Itaiiam  dictam  fuisse  Sa- 
turniam  ex  Ennio  patet : 

.    •    .     .    Satumius  illi, 
Nomen  erat,  de  quo  late  Saturnia  terra. 

EtOvidioIib.  Fas^: 

Inde  diu  genti  mansit  Satumia  nomen. 

Urbemautem  dictam  fuisse  Saturniam  Virgilius 
testatur  JEneid.  VIII  a  Saturno  conditam.  <c  Hano 
Saturnus  oondidit  urbem.  »  Le  Pr. 


[5)  Terrse  filio  jacliiamtu.  Quorum  soilicet  aut 
origo  ignota  est  aut  incerta,  ii  Terree  et  Filii  et  yi]- 
xu>6Tc*  dicuntur.  Idbm. 

(6)  llla  scilicet  5%/^a.  Veram  et  veridicam  fnisse 
illam  Sibyllam  aitpost  muitoB  JuveQalis  et  oum  eo 
infiniti. 

Credit  me  vobis  folium  recitare  sibyl]».  Idbm. 

(7|  Weri  vera  vates.  Arrianus.  Bpict.  III.  de 
Apoiiine.  "Qoxt  fAdvxi<  ilvat  xal  'fn^xi^  t^<  diXi)- 
Oc(a<.  BlG. 


■    "*■ 


mm^^m 


677                                                 AD  NATIONBS.  —  LIB.  II.  678 

• 

illa qnis  idem  pnBsfBDS  ftieit,  ut  habeat  A  Heroule ma  responsionis,  an  dignns  o(b1o  et 

▼elamminlculavelmnnimentaveletiamornamenta  divinitate,  sic  enim  prova....  meritis  addicunt 

fastigii  Bui ;  aut  meritorum    neceBsitas  .  .  .  e   di-  divinitatem  ?  Si  ob  virtutem,  quod  feras  conetan. . . 

gnia  quibusque.  Aliud  quid  Buspicari   non  datur.  rit»  quid  tam  memorabiie  ?  nonne  ludo   puuiti, 

Nemo  .  .  .  giendo alicui,  aut  non   sua    aut  illins  vel  etiam   ad...   arenarin  vilitatis    plurimas    in 

causa  facit.  8ed  neque  ....  petere  numini  inest  unum,  et  quidem  studiosiores. . . .  ciunt.  8i  ob 

tanta  et  potestas,  ut  scilicet.  . .   faciat,   si   tanta  peragratumorbem,quantisad  locupletibusdulcis... 

humanitas,  irrogetur,quiegeatoperav6ladjamento  tas,  aut  philosophis  famulatoria  mendicitas  idem 

quoramdam  et  quidem  mortuorom,  quo   mirum  prsstitit?  Non  meminerunt,  Asolepiadem  Gynicum 

magiSyCum  alios  sibiimmortales  institaere  potuis-  unica  vaccula,  cujus  et  dorso  vehebatur,   et  si 

set.  Neo  diutius  de  .  .  .  tus  conquiret,  qui  humana  quando  ubere  alebatur,  orbem  totum  ocuiis  sub- 

divinls  comparavit.  Sa  .  . .  rior  opinio est,  discuti  egisse  ?  Si.....    etiam   ad   inferosadiit,  qnishoo 

dcbet,  si   deus  reminis  .  .  .  .  buta    si   pristinis      nesciat,viam  ad  inferos  omni. ...  as  plurimas 

viris recogitandum.   Quod    exinde    nemo      s  ille  Pompeius qui  nec  hostias  al n 

dig si  capere  jam  locus  non  potest.   Tantis  unum  agnulum  Byrss  Gartha. . . .  re.  Quo  magis 

videiioet a  meruerit  antiquitas.   Ergo    an  ^  Scipio^quam  Herculis,  ob....  ti  deputatur  ?  Adjioite 

meruerit,  re meroisse,  proponat  ipsius  me-      potius  tituli  Hercuia rum,uxorum,et  foetasOm- 

rita.  81  quid  in  cunabulis ....   litatis,   valent  ad  fales,  et  ob  decori  pueri  amissio. . .  desertam  mi- 

sufft*agium  divinitatis;  incestorum  .  .  *.  ,  Opem  et  litiam  Argonautarum.   Adjicite  ad   gloriam  post 

Saturnum  fratres  recepistis.  Furtivus  infans...  turpi...  am,etiamfuriaseju8;auctoratesagittas,qu« 

ter  diKnus  et  tecto  et  ubere  humano,  meritoque  filios  et  uxorem...  erunl  ;  qni  tuno  dignius  rogo 

inore  ....  tam  mala  manebant.  Adultus  denique      sese  irrogasset  prs  dolore  parli Qui  uxoris 

qualemcunque  genitorem  ....  licissimum, regem  ob  lascifiam  venenis  oircumventus  magis  metu.. 

aurei  scilicet  secuH,  sub   quo  laboris  inopis  . .  .  honesta    morte  moreretur.  Huno  vos  de  pyra  in 

ao  pax  quiescebat,  sub  quo  nulli  isubigcbant  arva  coslum  suble...  a  faoilitate,  qua  et  alinm  ignis  et 

coloni, .  . .  .  tellus  nullo  poscente  ferebat.   8ed  divini  confectum, quipauca  e...  ingenia  commen- 

oderat  patrem  incestum  ejus  .  .  .  castratorem  . .  .  tus,  dicebatur  mortuos  ad  vitam  recurasse...filius, 

Ecce  autem  et  ipse  cumsorore  miscetur  ut  huic  tam  homb,  quam  Jovis  nepos,  Saturni  pronepos.. 

primum  dictum   putem  :  tou  icaxp^c  th   icat$(ov.  spurius  nt  incerto  patre,  ut  Argivus  Socrates  detu- 

Tam  pius  pater,  quam  pius  fllius  .  .  .  .  m  tunc  le-      lit repertum,turpius  Jove  educatum,oanino 

gibuB  ageretur.  in  duos  culeos  dividi  Jovem   de-  scilicetubere....nemo  negarepotest;  fulminehan- 
cnit .  .  • .  dobitaret,  libidine  ab  incesto   corrobo- C  stus  est.  Malus  Jupiter...    sus  est*^  impius  in 

rata,  in  leviora,  id  est,  .  . .  et  stupra  diifuodere?      nepotem,  invidus  in  artificem.  8ed  enim  pin 

de  quo  poetica  sic  lusitavit.  Quomodo  . .  .  do  fugi-  .  •  .um  ejusnon  occultavit,cupiditatem  et  avaritiam 

tivo  palam  factumsolemusetoperamejuspercon...  lucri...  atam,  qua  quidem  iile  vivos  ad  mortem, 

abuaui  nnndinare'^  ?  modo  in  pretia  iuxuri»  eum      ncn  mortu prsvaricatione  venalis  medicina 

figurando . .  .  bovem  aut  pretium  bovis   pensave-  agebat.   Dicitur  etiam  mater    ejus  eodem    casu 

rit,  et  imbrem  pergulis .  . .  aditum  pecunia  rupe-  obisse  ;  mcrito...  sam  m...  bestiam  ediderat  iisdem 

rit  ?  modo  in  simililudines  actuum  ip  .  .  .  im,  qui  quasi  scalis   ad  coQlum   erupisse.  Et  tamen  Athe- 

rapuity  cycnum,  qui  cantaverat.  Adeo  non    fabu-  nienaes   scient  ejusmodi   deis    sacrificare.    Nam 

IsistaBuntde  fa...  sit  an  non  lasciv...    na  homi-  iEseulapio  et  matri  inter  mortuos  parentant,  quasi 

num,  quos...  emissa  jam  pridem  a  fide  per  iner...      non  et  ipsi  Thesicasuum  adorent :  Mer deum, 

non  estnobis  extensius  agendum.  8i  enim  et  re...  qui  nisi  conservatricem  suam  in  littore  606  pe- 

pibua  et  proaeminatoribus  605  suis  morata  plebs  regrino  deliquit,  eadem   oblivione,  imo  amentia, 

eadem   q  .  .  .  natura,  alibi  auctoritas  exigebat  si-  ques  patri  oausa  mortis  fuit. 

militudinem  morum quanto  deterior,  qui  non  15.  Longum  foret  recensere  etiam   de  illis  quos 

melior?  privato  enim  titulo    Jovem    optimum.  j)insidera  sepelistis,  et  audaciterdei...  tratis.  Sic 

tis,  et  est  Virgitii  eequus  Jupiter  optimus.  opinor  digni  de  ccelo  Gastores    et    Perseus    et 

Proinde  incesti,  in  suos,  impudici  in   extraneos,  Erigona,  quemadmodum  et  Jovis  •  expletus.  Sed 

impii,injusti,cui  nuliam  insignem  infamiamfabula  quid  mirandum  ?  etiam  canes  et  scorpios  cancros 

reliqoit.  •  .  deusfierinon  fuit  dignus.  in  ccalum    transtuiistis.    Differo  de   bis  quos  in 

14.  8ed  quoniam  alios  seorsum  volunt  in  divini-  oracuiis. . .  et  testimonium  hic  divini,  qui  et  tristi- 

tatem  ab  hominibus  receptos,  et  distingui  inter      tise  deos  arbitros  esse  vultis dius,qui  animam 

nativos  et  factos  secundumDionysiumStoicum^de  corpore  viduet,quem  intra  muros  cludi  non  per- 

ista    quoque  specie  adjiciam.    De   ipso  quidem  mittendo  damnastis.    Item  Gaeoulus,   qui    oculos 

Variae  lectiones. 


^  Bav.  ad  Apolog,  c.  2.  Quomodo,  quando  de  fugitivo  palam  faotum,  solemus  et  operam  ejus  percon^ 
tando  abusui  nundinare  ?  ^  RigalL  emend.  Malus  Jupiter,  sifulmen  ipsius  est. 


TERTDLLlANf  OPERUM  PARS  I.  —  8BR1ES  I,  APOLOGETICA. 


679 

Bensu  ezant. . . .  Orbana,  qum  io  orbltatem  semina  A 
ex8tioguat,  ct  ipsius  Mortis. . .  .Ut  caetera  transvo- 

lem,  etiam  looorum  urbis,  vel    loca,  deos  ar 

patrem,  et  diva  Arquis  et  Lana  et  montium  Septe- 
montium  (8). . .  ilU  faciunt,  qui in  iiedem locis aras 
vel  aedes  babent,  prsterea....  in  alieno  loco  aut 
mercedibuB  habitant.  Taceo  Ascensum. . .  et  Levi- 
colam  ^  a  clivis  ;  taceo  deos  Forcuium  a  foribus, 
et  Gardeam  a  cardinibus,  et  liminum  Limentinum, 
sive  qui  alii  inter  vicinos  ap. . .  num  Janitorum 
adorantur.  Quid  enim  magnum  ?  cum  et  babeant 
in  lupanaribus,  in  culinis,  et  in  imo  oarcero  ;  in 
i...itaque  propr...aliisqueRomanorum  deis,quibus 
potiusvilffi  ofGciadistribuuntur,  taliter,  utcseteris 
deis  opus  non  sit.  Imo  cum  privatim  apud  Roma- 
nos  deputentur,  quos  supra  signavimus,  nec  facile  p 
foris  cogniti,  quomodo  ea  oronia  illos  preeesse 
voluerunt  in  omni  genere  bumano,  et  in  omni 
gente  proveniunt;  ubi  predes  eorum,  non  modo 
bonore,  sed  ipsa  quoque  notitia  carent.  8ed  enim 
quidam  fructus  et  necessaria  victui  demonstra- 
verunt  ? 

16.  Quffiso  vos,  cum  dicitis  invenisse  illos,  non 
conGteraini  prius  fuisse  que  invenirentur.  Cur 
ergo  non  auctorem  potius  bonoratis,  cujus  haec 
dona  8unt,sed  auclorem  transfertis  in  repertores?... 
quam  invenisset,  utique  auctori  gratias  egit,  utique 
ilJom  deum  sensit ; . . .  mlnisterium  institutoris  ;  a 
quo  etipse  institutus  est  qni  invenit. . .  sum  quod 
invenirentur.  Ficum  viridem  Romas  nemo  nove- 

rat um  Gato  senatoi  intulit ;  ut  quo  Jam  pro- 

vincia  bostilis  esset;  cuisub...  semper  instabat  C 
exprimeret.  Cerasum  Cn.  Pompeius  de  Ponto  >^. . . 
Itaiiee  provulgavit.  Potueruot  mihi  novorum  apud 
Romanos  pomorum. . . .  ruisse  prsconium  divini- 
tatis.  Tam  vanum  hoc,  quam  etiam...  commenta 
deos  haberi ;  quibus  si  comparentur  nostrte  «ta- 
tis. .  .0  dignius  posteris,  quam  prioribus  consecra- 
tio  eompetisset.. ..  on  in  omnibus  Jam  artiGciis 
antiquitas  exolevit,  usu  quolidiano  instruente  no- 
vitatem  ;  atque  adeo  quos  ob  artes  sanctifi...  in  ip- 
sis  artibus  etprovocatis  in  ssmulis  insuperatos. 

607  17.  Oenique...  toribus  suisnon  nogatisom- 
nibuB  his  quos  deos  antiquitas  voluit,posteritas  c... 
superBtitioDum...I.,pr8BSumptio,cui...  bemus;pro- 
pterea  soilicet  Romanos  totius  orbi8domi...se,quod 
officiis  religionum  meruerint  domina...  eis  preeva-  [) 
leant.  Nimirum  8terculus...  hoc  imperium...  seu 
Romanorum  distin...  tem  extraneo  potius. . .  tores 
•  et  destitutores  in. .  .ti,6epultiqu6 sunt.Ita  nempe... 
oblitus  antrum  illud  Idsum. . .  .dissimum  oderem. 
Nonneomni  Gapitolio. . .  .ut  illa  potius  terra  regna- 


m 


ret....  posthabita  Samo dileota,  et  ntiqoe^ea- 
darum  ignibus  adoleri.. . 

Hic  illius  arma, 
Hic  curras  fuit,  hoc  regnam  dea  gentibuB  ewe, 
8i  qaa  faU  einant,  jam  tanc  tenditqae  fovetqoe  (9). 

Misera  adversus  fata  non  valuit.  Nec  tamen  tao- 
tum  honoris  Romani  satis  decreverint,  ot  dedenti- 
bus  Garthaginem  sibi,  quantum  Larentioao,  Si  dei 
isti  conferendi  in  pote...  uit  enim  JupiterCreta 
et  Saturnus  ItaliaB  et  Isis  iGgypto. . .  regoaveruQt, 
quibus  etiamuperati  plerique  traduntur.Itaque... 
mines  facit,  et  dedititius  Admeti  cives  romanoB 
imper...  lem  cultorem  suum  CroBsum  ambiguis 
Bortibus  fallendo...  timebat  deum  verum  constan- 
ter  praenuntiare  regno  cxc...  potestate  regnandi 

quoque  velut  in  urbes  soas  tueri potuissent. 

Si  Romanis  prasstitisse  valuerunt.  cur  Athenas  a 
Xerxe  Minerya  non  defendit?  vel  cur  Dellos  de 
maou  Pyrrhi  ApoUo  oon  eruit  ?  Servarint  urbem 
Romam,  qui  sua  perdideruntl  Si  hoc  religiositas 
Romana  meruit ;  atqui,  non  post  summum  impe- 
rium  anctis  jam  rebus  superatitio  608  qussita 
est  ?  etsi  a  Numa  saora  introducta  sunt,  nondum 
tamen  aut  simulacris,  aut  templis  res  vestra»  di- 
vina  frustrabant.  Frugi  religio  et  paupertina  ni- 
superstitio,  altaria  temeraria,  vasa  sordida,  et 
dor...  ex  illis,  et  deus  ipse  nusquam...  religiosi, 

quam  majores,  quia  reiigiosi.  Alquin  quomodo 

roligionem,et  deorum  prof undissimam  curam  impe 
rium  Romanis...videripo83it,  quodlaesispotiusdeiB 
auctum  est?Nisi  fallorenim  omne  regnumvelim- 
perium  bellis  qusritur  et  bellis  ampliator.Porro... 
ib.  et  dei  urbis.  Nam  eadem  strages  et  mQBoium  et 
templorum,  pares  csdes  et  civium  et  sacerdotum, 
eadem  rapios  profnnorum  et  sacrorum.  Tot  sa- 
orilegia  Romanorum,  quot  trophna  ;  tot  de  deia 
quot  de  gentibus  triumphi.  Manent  et  Bimulacra 

captiva,  et  utique  senti os  non  amant.  Sed 

quia  nihil  sentiunt,  impune  laeduntur Isdun- 

tur,fru8tra  adorantur.Itaque  quorum  fastigium..... 
adultum  esty  non  possunt  videri  religionis  meritia, 
excrevisse...  nie  sive  ledendo  creverunt.  Regnnm 
universaa  nationes  temporibus  habuerunt,  ut  Ab- 
syrii,  ut  Medi,  ut  Persfle,  ut  iEgyptii....  aut  peneB 
quosdam,  ettamen  qui  ami8erunt,non  ainereligio- 

nibus  et  cultu,et  do  propiliorum  deorum  mora 

cessit  universa  penedominatio.  Sorstemporum  ita 
volulat...  Quaerite  quis  temporum  vices  ordinavit. 
Idem  regna  dispensat,  et  nuno  penes  Romanos 
eam  summam,  tanquam  pecuniam  de  multis  no- 
mioibus  exactam  in  unam  arcam  congregavit.Quid 
de  ea  slatucrit,  sciunt  proximi  ei. 


^         YariaB  lectioDes. 
*•  Rigall.  emend.  Clivicolam.  •'  Leg.  de  Ponto  primus  Italisa,  etc.,cf.  Apol.  11, 2. 

Gommentarius. 


(8)  Et  montium  Septemonlitm.  Lib.  do  Idololatria 
cap.  10.  idem  babet.  Etiam  strense  captandx,  et 
Septemonlium,  et  brumxt  etc.  Gelebritas  autem  erat 
quffidam,ut  noB  alibi  annotavimus,  Romanis  usitata 


dicta  a  septem  montlbus,  qu»  in  mensem  Decem- 
brem  iuoidebat,  atque  in  nonorem  urbis  oondiU» 
hoc  die  streno  captari  solebant.  Lb  Pr. 
(9)  Virg.  jEneid.,  I,  20  et  seqq. 


681 


DE  TBSTIMONIO  ANIMiE. 


681 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

DE  TESTIMONIO  ANIM^ 

LIBER 

ADVEHSUS    GENTES"'. 


AnGUiiENruu.  —  Posl  uberrimam  scriplorum  segelem^  qui  religionis  Chrisiianse  causam  egerantf  in  are^ 
nam  descenderat  Teriullianus,  ut  palei  ex  Apologetieo  et  libris  duobus  contra  Nationes ;  cum  tamen  causam 
ittam  nikii  juvisse  videreiur;  hunc  de  Testimonio  animie  tibelium  exorsus  est^  ut  novo  pugnandi  genere  Chri* 
stiani  nominis  hostes  adoriretury  conceptamque  perversc  ex  eorumdem  animis  opinionem  evelleret,  et 
rem  Christianam  in  tulo  coilocaret,  tlujusce  operis  veiuti  fundamenta  jecerat  Apologetici  cap.  17,  ve- 
rum  hic  ea  tatim  prosequitur^  quac  obiter  tantum  persirinxerat :  Deumqu9  prxsertim  unum  hic,  ct  animae 
staium  post  mortem  demonstrat. 


Gap.  I.  Magna  ouriositate  (2]  et  mdjore  longe  me-  A  traditionem  et  sententiarum  argumenta*  (5),   per 


moria  609  opus  e8tad(3)  studendum  Ssiquie  velit 
ex  litteritf  receptiesimisquibusque^philosophorum 
veJ  poetarum  vel  quorumlibet  doctrina  sapientiae  * 
saicularis  magistrorum  testimonia  excerpere  Chri- 
stiansB  veritatis;  ut  aBmuli  persecutoresque  ejusde 
8U0  proprio  iDStrumento,et  erroris  in  se,et  iniqui- 
tatis  in  nos  rei  revincantur.  Nonnulli  quidem  ^  (4), 
quibas  de  pristina  litteratura  et  curiositatis  labor 
et  memoriee  tenor  perseveravit,  ad  eum  modum  > 
opuscala  penes  nos  condiderunt,  commemorantes 
etcontestificantes  in  suggillationem  etoriginem  et 


qu8B  recognosci  possit  ^,  nihil  nos  aut  novom  aut 
portentosum  suscepisse,  de  quo  non  etiam  commu- 
nes  et  publica)  littereB  ad  suffragium  nobis  patro- 
cinentur,  si  quid  auterroris  ejecimus,  aut  ssquita- 
tis  admisimus.Sed  ne  suis  quidem  magistris,  alias 
probatissimis  atque  lectissimis,  fidem  inclinavit 
humana  de  incredulitate  duritia,  sicubi  in  argu- 
menta  Ghristianffi  dofensionis  impingunt ;  tuno  vani 
poetee,  cum  deos  humanis  passionibus  et  fabulis 
designant ':  tunc  phiiosophi  duri,  cum  veritatis 
fores  pulsant  (6).  Hactenus  sapiens  et  prudens  ha- 


Yari»  lectiones. 

*  Adstudendum  Ri^ait.  '  Ex  litteris  receptissimi  cujusque  Jun.  et  P.  Ciacon. ,'  Doctrin»  ac  sapien- 
tiae  Rigalt.  ^  Rei  evmcantur  :  Ac  nounulii  quidem  /un.  >  Ad  gentes  Rigait,  ^  In  sugiliationem  et 
originum  et  traditionum,  et  senteDtiarum,  argumenta  Jun.  et  Latin,  ia  singula  rationem  et  o.  Rigaii.  ^He- 
cogQOSci  Le  Prior.  *  Absignanl  Jun. 

Gommentarius. 


(1]  Tractatus  de  Testimonio  anias  cum  Apologe-  B  et  aiia  quspiam  alTert  de  Aristffia  scriptore  anti- 
ticoet  libris  adversus  Genies  conjunctus  est.  Iq  hoo      quissimo.  Lac. 
enim  religionis  argumentum,  quod  io  Apologelico, 


cap.  17,  protulerat,  animam  scilicnt  naturaliter 
agnoscere,  et  quasi  invitam,  unum  dunlaxatDeum 
esse,  et  alteram  vitam  ista  prffiterita,  extenditla- 
tiusque  proaequitur.  Hoc  autem  ex  sensu  natura 
ipsi  insito  demonstral,el  ita  penitus  ei  insculpto.ut 
nulia  re  deleri  queat  ;adeo  ut  ipsi  imprudentiexci- 
dat  :  ulcum  incogitanter  Jactatur,  Dtus  veiit^Quod 
Deo  piacitum  erit^  Adsit  miki  Deus,  etc,  quie  sup- 
poaunt  animani  Dei  nocitia  imbutam  esse,  ut 
morlistimor  natura  insitus,  nomen  immortalitati 
comnoendandi  desiderium^misericordia  in  deruDC- 
tos,  supponunt  aliam  ab  ista  vitam  rsse.  Gum  au- 
tem  hi  eensus  aniin»,  et  siDgulishominibusnatura 
aint  insiti,  a  Deo  eos  munerc  necesse  est.  Ed  quod 
ia  eo  brevi  tractatu  lepide  admodum  Terlulianus 
amplificat.  Lump. 

(2)  Magna  curiositate  Vox  usitata  in  svo  medio :  q 
VopiscnsinAureliano :  Frivoiahaec  fortassiscuipiamj 
et  nimis  ievia  esse  videantur^  sed  curiosiias  nihil 
recusat,  Gasaubonus  inquit  in  notis  ad  Vopics. 
periergiam  (qu»  vox  idem  est  cum  ouriositate) 
factam  pediBsequam  phiiologi»  ab  Mart.  Gapelia, 

PateoIi.  I. 


quissii 

(3)  Opus  est  adstudendum,  Opus  quod  adstu- 
deri  debeat  magna  curiositate,  et  m^jore  memo- 
ria.  RiG. 

(4)  Nonnulli  quid/tm.  Alludit  ad  cos,  qui  ante  se 
adversus  gentes  scripserunt,  Grscos  prffisertim 
(nam  secundus  ab  ApollonioLatinorumscriptorum 
a  D.  Hieron.  in  catalogo  recensetur),  Quadratum 
dico,  Aristidem,  Justinum  philosophum,  Anaxago- 
ram,  Melitonem,  Theophilum  Antiochenum,  Apolli- 
nariuni,Talianum,Irenffium,  Ciementem  Alexandr. 
ct  Miltiadem  :  quorum  quffidam  ad  verbum  pene 
suo  Apologetico  insnarsit,  ad  quem  tacito  nomine 
etiam  hic  videtur  alludere.  Pam. 

(5)  Et  sententiarum  argumenia  Legendum  vide- 
tur,  et  argumenia  senteniiarum,  et  postea  disjun- 
gendffi  voces  quse  recognosci,  scribendumque  re 
cognosci,  disjunctim.  Le  Pr. 

(6)  Veritatis  fores  puisani,  Hanc  locutionem  vidi 
etiam  in  epistola  illa  magni  illius  Gfementis  paps 
ad  Jacobum  fratrem  Domini,  ubi  loqueos  de  iis 
qui  uondum  sunt  Gbristiani,  ait  illos  esseforis. 
Lac 


22 


683 


TBRTULLIANi  OPEftUM  PADS  I.  —  8B1UES  I,  APOLOGETIGA. 


6M 


bebituri  qui  prope  GbriBtiaouin  pronuntiarity  cum  A 
fli  quid  prudontiae  aut  sapienti»   aflectaverit,   seu 
ceremonias  despuens,  eeu  sfficulum  revincens,  pro 
CbriBtianodenotetur(7).  Jam  igilur  nihil  nobiserit 
cum  lilteris  el  doctrina  perverse  felicitatis,  cui  in 
falso  potius  creditur  *,  quam  in  vero.   Yiderint  si 
qui  de  unico  et  soloDeo  pronuntiaverunt.lmo  nibil 
omnino  relatum  fit,    quod    agnoscat   Ghristianus, 
610  ne  exprobrare  possit.  Nam  et  quod   reiatum 
est  ^^f  neque  omnes   sciunt  ;  neque   qui   sciunt, 
constareconHdunt.  Tanto  ^^  abest  ut  nostris  litteris 
annuant  bomine8,ad  quas  nemo  venit  nigi  jam  Chri- 
stianus.Novum  testimonium  advoco,imo  omnilitte- 
ratura  notius,omni  doctrina  agitatiu8|Omnieditione 
vulgatius,toto  bomine  majus,  id  esttotumquodest 
bominis.  Consiste  in  medio,  tinima  (8),  seu  divina  p 
etflsterna  res  es  secundum  plures  pbilosopbos,  eo 
magis  non  mentiens  **,   seu  minime  divina,  quo- 
niam  quidem  mortalis,   ut  Epicuro  soli  videtur, 
eo  magis  (9)  mentiri  non  debebis  '%  seu  de  cgbIo 
ezoiperiB,8eu  de  terra  conciperis,seu  numeris,  seu 
atomis  coDcinnaris,  seu  oum  corpore  inceperis  *^, 
seu  post  corpus  induceris,  unde  unde  ^'  et  quoquo 
modo  bominem  facis  animal  rationale,  sensus  et 
Bcientio  capacissimum.   Sed  non  eam  te  advoco, 
quflB  Bobolis  formata^  bibliotbecis  exercitata,  aca- 
demiifl  ^*  et  porticibus  Attici  partam  "  sapientiam 
ruotas  '^.  Te  simplicem  et  rudem  et  impolitam  et 
idiotioam  compello,  qualem  ^*  babent  qui  te  solam 
habent,   illam   ipsam   de  compito,   de  trivio,  de 
teztrino  totam.Imperitia  tua  mihi  opus  est,  quo- 
niara   aliquantulfl9  peritiaB  tuaB    nemo  credit.  Ea  G 
ezpostulo,  quflB  tecum   in  bominem  ^  infers,  quflB 
aut  ez  temetipsa,  aut  e^  quocunque  auctore  tuo 
Bentire  didicisti.  Non  cs,  quod  sciam,  Gbristiana  ; 
Qen  enim,   non   nasci  solet  *^    Gbristiana  (10). 
Tamen  nuno  a  te  testimonium  flagitant  Gbristiani, 


ab  eztranea  adversus  tuos,  ut  val  611  tibi  eru- 
bescant,  quod  nos  ob  ea  oderint  et  irrideant,  qoa 
te  nunc  consciam  detineant. 

Gap.  1L  Non  placemus,  Dominum  praedicaDtes 
hoc  nomine  uuico  unicum,  a  quo  omnia,  ct  sub 
quod  universa.  Dic  testimonium  si  ita  scis.  Nam  te 
quoque  palam  et  tota  libertate,  qoa  *'  noD  licet 
nobis,  domi  ac  foris  audimus  ita  pronuntiare. 
Quod  Deus  dederit,  et,  Si  Dcus  voluerit,  ea  voce 
et  aliquem  esse  significas,  et  omnem  illi  confiteriB 
potestatem,  ad  cujus  spectas  voluntatem,  simul  et 
CflBteros  negas  deos  esse,  dum  sui^  vocabulis  nun- 
oupas,  Saturnum,  Jovem,  Martem,  Minervam. 
Nam  *'  solom  Deum  conilrmas,quem  tantumDeum 
nominas,  ut  et  oum  illos  interdum  deos  appclias, 
de  alieno  et  quasi  pro  mutuo  osa  videaris.  De  ua- 
tura  quoque  Dei  quem  '^  praedicamus^nec  te  latet: 
Deus  bonus  est  ",  Deus  benefacit,  tua  voz  est. 
Plane  ea  dicis,  sed  homo  malus  scilicet  '^  contra- 
ria  propositione  oblique  et  flguraliter  ezprobrans, 
ideo  malum  bominem,  quia  a  Deo  bono  absoesse- 
rit.  Etiam  quod  peues  Deum  bonitatis  et  benjgai- 
tatis  omnis  benedictio  inter  nos  summum  sitdisci- 
plinflB  et  conversationis  sacramentum,  Benedicat  te 
Deus,  tam  facile  pronuntisLS,  quam  ^  GhristiaQO 
neoesse  est.  At  cum  '*  in  maledictum  ^  convertis 
benedictionem  Dei,  perinde  dicto  omnem  super 
nos  potestatem  ejus  consistere  secundum  nos  con- 
flteris.  Sunt,  qui  etsi  Deum  non  ''  negent,  dispeo- 
torem  plane  et  arbitrum  et  judicem  non  putent : 
in  quo  utique  nos  mazime  rejiciunt,  quid  ad  istam 
disciplinam  metu  prfledioati  Judicii  transvolamus  ; 
sic  Deum  bonorantes  ^,  dum  curis  observationis, 
et  molestiis  animadversionis  absolvunt,CDi  neiram 
quidem  Bt%  (13)  fltscribunt.  Nam  si  Deus  (in- 
quiunt)  irascitur,  corruptibilis  et  paBsionalis  est 


VarisB  lectiones. 

*  Gum  in  falso  ^us  oreditur  V$t.  Cod.  Bigalt,  ^^  Relatum  sit  Jun.  Rigait.  **  Tantum  Jun.  ^*  Mentieris 
Latin.  et  Ciaconius.  ^*  Debens  Wouw.  Rigatt.  '^  Inciperis  Jun.  incipis  Big.  ^'  Inde  Big,  '*  Academicis 
Paris.  *'  Pasta  Rig.  «  Eructas  Wouw.  *»  Te  add.  Bia.  »  Tecum  bomini  Rig.  «>  Soles  Wouw.  Big.  " 
Quia  Rig.  »'  Nam  abest  Big.  •♦  Quam  Rig.  »  Bonusm^.  "  Plane  adrlicis  :  eed  bomo  malus  ;  scilicet  Rig. 
>^  Ghristiane,  alii.  ^  Quum  in  maledictum  convertis  benedictionem  Dei  Jun,  Rig.  in  abest  Lat.  Venela; 
Rhen.  Pam.  et  Sem.  legg.  cura  id  maledictum  convertis  in  benedictionem  Dei  **  Negant  Big.  ^  Inhono- 
rantes  Jun. 

Commentarius. 


(7)  Denotetur.  Hoc  verbum  bic  et  B8Bpe  alias  in 
malam  partem  sumitur.  Hieronymus  de  suspecto 
contubernio  :  t  Yos  cunctorum  digiti  denotabunt,» 
id  est  infamabunt.  Lac. 

(8)  Consiste  in  medio^  anima.  ProsopopoBia  ad 
animam,  a  qua  testimonium  adversus  gentes  de- 
posoit,  in  qua  persistit,  usque  ad  linem  oap.  4. 
Varias  autem,  de  quibus  bic  paucis,  Epicuri  alio- 
rumque  pbilosopborum  de  anima  opiniones  latis- 
81  me  recenset  infra  lib.  de  anima.  noo  unum  id 
dioam,  nondura  cum  bflec  scriberet,  fuisseAuoto- 
rem  in  errore  de  aniraa  traduce  aut  corporea.PAM. 

(9)  Eo  magis  mentiri  non  dehens.  In  ezemplari- 
bus  legitur,  yVon  debebis,  Animam  compellat:  Si 
divina,  inquit,  et  fleterna  res  es,  eo  magis  non 
mentiris,  cum  sit  turpe  et  indignum  Deo  men- 
daoium.  Si  minimedivina  res  es,.eo  maKismentiri 
non  debes,  ut  testimonium  dicas  in  gratiam  Dei, 


D  ad  quem  minime  pertines.  Rio. 

(10)  Non  nasci  soles  Chrisiiam.  AQimm  Boilicet 
per  (idem  regeneratur,  sicuti  corpora  a  parentibus 
generantur,  ut  habet  Catech.  1,  GjfriUuB  Hierosol. 
Tertuilianus  ipse  dizit  in  Apolog.  c.  18  :  Ftufit, 
nonnascuniur  Christiani,  quflB  verba  exBoripsitB. 
Hieronymus,  habenturque  epist.  ad  Lvtam.  Mitto 
hic  quosdam  ie^ere  soUt^  non,  soles  Lb  Pa. 

(ii)  Non  placemus,  Deum.  Rigaiiius  Otftmt  iegit 
cum  Pamelio,  oum  tamen  Lacerda  Dominum  ba- 
beat,  suamque  lectionem  ez  codioibus  probet,  et 
locis  bene  multis  quibus  utitur.  Lb  Pk. 

(12)  At  cum  in  tnaledicium.  Pamelius  babet  per- 
peram  :  «  At  cum  id  maledicium  convertis  in  be- 
nedictionem  Dei,  »  perperara,  inquani  ;  nam  nuo- 
quam  prfficessit  maiedictum,  ut  Dotat  Latinus, 
cujus  est  lectio[quam  sequor.  Lac. 

(13)  Qui  ne  iram  quidem.  FortasBiB  hoc  ad  erro- 


685 


DB  TE8TIM0N10  ANIMiB. 


686 


Porro  quod  patitur,  quodque  corrumpitur,  etiam  A,     Cap.  III.  Enimvero  cur**  daBmonia  afflrmamus 


interitom  potest  capere,  quem  Dens  non  oapit.  At 
iidem  alibi  animam  divinam  et  a  Deo  conlatam 
confitenteti,  oadent  in  testimonium  ipsiua  anims, 
retorquendum  advereus  opinionem  superiorem.  8i 
enim  anima  aut  divina  aut  a  Deo  data  est,  sine 
dubio  datorem  auum  novit.  Et  si  novit,  utique  et 
timet,  ut  tantum  postremo  auctorem  (14).  Au  non 
timet,  qnem  magis  propitium  volit,  quam  iratnm  ? 
Unde  igitur  naturalis  timor  animae  in  Deum,  si 
Deus  non  *'  novit  irasci  ?  Quomodo  timetur,  qni 
nescit  offendi  ?  Quid  timetur,  nisi  ira  (15)  ?  unde 
ira,  nisi  ex  animadversione  ?  Unde  animadvsrsio, 
nisi  de  Dei"  judicio?Undejudicium,ni8idepote8- 
tate?GuJus  potestas  summa,nisi  Dei  ioliu8?Hinc 


esse?  sanequasi  non  et  probemusy  qui  ea  soli  de 
corporibns  exigimus  (18).  Aliqui  Ghrysippi  adsen- 
tator  618  (19)  illuditea  ^,  et  esse,  et  abomina* 
tionem  sustinere,  exsecrationes  tuao  respondent. 
DflBmonium  vooas,  horoinem  aut  immunditia,  aut 
malitia,  aut  insolentia,  aut  queeoumque  macula, 
quam  nos  dflemoniis  deputamus,  aut  ^^  ad  necessi- 
tatem  odii  ^*  opportunam.  Satanam  denique  in 
omni  ^  aversatione  et  aspernations  et  detestatione 
pronuntias  (20),  quem  nos  dicimus  malitise  ange- 
lum,  totius  erroris  artiHcem,  totius  seouli  inter- 
polatorem,  per  quem  homo  a  primordio  oircum- 
ventus,  ut  prsBceptum  Dei  excederet,  et  propterea 
in   mortem  datus,  exinde  totum  genus   de  suo 


crgo  tibi,  anima,  de  conscientia  suppetil  domi   ac  p  semine  infeotum,  suae  etiam  damnationis  traduoem 


fecit.  Bentie  igitur  perditorem  tuum.  El  licet  soli 
illum  noverint  Ghristiani,  vel  qusBCunque  ^"^  apud 
Dominum  seota,  et  tu  tamen  eum  nos  ti,  dum 
odisti. 

Gap.  IV.  Jam  nunc  quod  ad  necessariorem  senten* 
liam  tuam  spectet,  quantum  **  et  ad  ipsum  statum 
tuum  tendit,  affirmamus,  te  manere  post  vitse  dis- 
punctionem,  et  expectare  diem  Judioii,  proque 
meritis  (24)  aut  cruciatuidestinari,  aut  refrigerioi 
utroque  sempitemo.  Quibus  sustinendis  necessario 
tibi  substantiam  pristinam,  ejusdemqne  hominis 
materiam,  et  memoriamreversuram,quod  et  nihil 
mali  aoboni  sentire  possis,  sine  carnis  passionalis 

Variffi  lectiones. 

*«  Vuil  Rigalt.  '*  Dei  abest  Rigalt,  »  Adeo  Jun.  Rigalt.  *^  Et  dee  abest  Rigalt.  »  Lino  tecta  Jun. 
^  MreexhumiBRigalt,  >^  Minervam  Partj.  **  Galcias /'am.  '*  Furnis  Paris.  farris  RigtUt,  ^  Mi- 
nervse  furvis  galeam  formis  calceans  Jun.  ^'Tetestem  ef(icit/iiti.  ^'  Gum  Rigali,  ^  Ea  abest  RigaU, 
^  Et  Wouwer.  ^>  Importunum  RigaU.  odiis  opportunum  Jun,  ^  Vezatione  Paris,  ^^  VaI  nnmikntxnn^ 
eapit  IMin.  sapit  Ciaconius.*^  In  quantum  Jun, 

Gommentarios. 


foris,  nulloirridentevel  probibenteprsdicare,Dms 
videt  omnia^  et  Deo  commendo,  et  Deus  reddet,  et 
Deus  inter  nof  judicabit.  Unde  hoc  tibi  non  Ghris- 
tian»  ?  Atque  ^  id  plerumque  et  vitta  Gereris  re- 
dimita  (16),  et  pallioSaturni  coccinata  et  dese  '^lsi- 
dis  linteata  **  (17)  ?  In  ipsis  denique  templis  Deum 
judicem  imploras,  sub  Aculapio  stans,  Junonem 
in  aere  exorans  ••,  Minervae*'  CQlceans*"  furvis  ga- 
leam  ^  formis  ^,  et  neminem  de  prssentibus  diis 
contestaris  :  in  tuoforo  aliunde  Judicem  appellas, 
in  tuistemplisalium  deum  pateris.  0  testimonium 
veritatis,  qus  apud  ipsa  dsmonia  testem  ^^  efQcit 
Ghristianorum? 


Vel  quecunque 


rem  Tertuliiani  vergit,  quo  Deum  corporeum   ali- 
cubi  facit,  et  proinde  passionibus  obnoxium,  nisi  C 
iram  Dei  improprie  accipiamus,  sicuti   alii  Patres 
pro  vindicta  Dei.  Pam. 

(14)  Ut  tanlum  postremo  auctorem.  A  quo  scili- 
celtot  beneficiis  adaucta  et  cumulata  est. 

(ib)  Quid  timetur  nisi  iraf  Iram,  inquam,  ait 
timendam,  quae  ejus  estnaturs,  ut  naturam  in- 
vftrtat.  Idco  enim  illam  Nicetas  David  in  Vita  Igna- 
iii  cpiscop.  Constantinop.napi^^jai^  vocat,  quasitron- 
tra  naiuram,  et  sxTtaatv,  que  naturam  depravat. 
Lac. 

(16)  Vitta  Cereris  redimtta.  Frustra  adducunt 
coronam  Gereris  epiceam,  cum  Tertullianus  vitta- 
tam  dicat.  Moris  enim  fuitvittas  capiti  apponere, 
auclore  Plinio,  lib.  xviii,  e.  5.  Lac. 

(17)  B/  Isidis  linteata  Pallio  soilicet :  ut  Satumi 
coccineum  fuerit  Isidis   linleum.  Etonim   fuit  et 

f^alliora  mulicbre.  In  exemplari  legitur ;  «  Et  deae 
sidis  linteata.  n  Adjectum  deae  vocnbulum  puta- 
vimos  ab  iis,  quinomen  Istdis  quasi  mious  notum  D 
declaratione  aliquaindigere  crediderunt.  Nam  cur 
Isis  dea  potiusdicaturqoamGeres,  Juno,Minerva? 
qutthicBuis  simpliciter  nominibus  appellantur. 
RiG.  —  Isidis  linteata.  Que  dea  liomanis  Geres 
dicitur^  ea  Isiscst  apud  ^yptios.  Ls  Pa. 

(18)  Qui  ea  soli  de  corporibus  exigimus.  Sio  lib. 
dc  Animaf  pag.  304 : «  Chrigtiana  potestas  vim 
istam  permoiossimam  sola  traduoit.t  Et  tamen 


boc  etiam  Judeeos  prcestitisse  adfirmat  IrenaeuSy 
lib.  XI,  cap.  5,  etiam  postquam  in  eorum  olea  ex 
oleastro  insiti  sumus.  Rio. 

|19)  Aliqui  Chrysippi  asseniator.  Est  plane  Ter- 
tutlianicum,a/f9mpro  a/t^ut^.Videtur  autem  Gbry- 
sippusphilosophus  (de  quo  latius  infra  lib.  d$ 
Anima)  demonia  illusisse,  libro  quantum  apparet 
de  Divinalione,  quem  citat  Lactantius,  lib.  i.  Pim. 

(20)  Saianam  denique  in  omni  aversatione  pro^ 
nuntias.  ErgoSatanaevocabuIum  usurpatum  Grecis 
aut  Latinis  nondum  Ghrfstianis?  etenim  alloqui- 
tur  aniroam  non  Ghristianam.  Minime  vero :  sed 
Malum  dixere  nota  interjectione  apud  Comicos 
aversantium  aliquidiautaspernantiumao  detestan» 
tium.  Terentius,  Eunucho:  «  Qui,  malum,  alii?  » 
Plautus,  Epidico : «  QuK,  malum.  haec  impudentia 
est?  »  At  Ghristianis  Malus  absoiute  ponitur  pro 
Satana.  Et  hoc  loeo  vicissim  Tertullianus  Satanam 
posuit  pro  Malo.  Rio. 

{2i)  Proquemeritis,  etc.  Auctor  libri  de  Fide, 
pag.45 : «  Habituri  unusquisque  nostrum  specialem 
resurrectionem,  pro  nierito  fidei  ac  vito,  sive  ad 
refri^erium  sive  ad  ustionem.  »  Vide  quae  ad  illud 
Septimii :  Modico  quoque  delicto  mora  ressurec- 
tionis  expenso,  pag.  538.  Rio.  —  Locns  pro  ope- 
rum  meritis,  quales  alibi  complures.  En  vero  rur- 
sus  vocem  obsoletam,  passionalis  pro  passioni  ob* 
noada.  Pam. 


687 


TERTDLLTANI  OPERDM  PARS  !•  —  SEHIES  I,  APOLOGETICA. 


688 


faculUte,  et  nulla  ratio  eit  Judicii  sine  ipsius  cihi-  j^  mortemy  st  nuUa  sonsus  perseverantia,  ei  denique 


bitione,  qui  meruit  Judicii  passionem.  Ea  opinio 
Ghriatiana  etsi  honestior  multo  Pythagorica,  quas 
tp.  non  in  bestias  transfcrt ;  etsi  plenior  Plato- 
nica,  quae  tibi  etiam  dotem  corporjs  rcddit :  etsi 
Epicurea  gr»tior  **,  614qu(B  te  ab  interitu  de- 
fendit :  tamen  propter  **  suum  nomen  soli  vani- 
tati  etstupori,  ctut  dicilur,  praesumptioni  depu- 
tatur  {22}.  Sed  non  crubeecimuB,  si  tecum  erit 
nostra  prassumptio.  Primo  enim  cum  alicujus  de- 
functi  recordaris,  misellum  vooas  eum :  non  utique 
quod  de  bono  vif ee  ereptum  'S  scd  ut  poBns  ot 
Judicio  jam  ascriptum.  Ctttcrum  alias  securos  vo- 
cas  defunctos.  ProOteris  ot  vitn  incommodum,  ct 
mortis  beneflcinm.  Vocas  porro  80Curos,si  quando 
extra  portam  (23)  cum  obsoniis  et ''   matteis  (24) 


niliil  es  ipsaubicorpusreliquistircurmentiris  fnte 
quasi  aliquid  ultra  pati  possis?  Imo  cur  in  totum 
times  mortem,  sinihil  est  **  tibi  timendum  post 
mortem,  quia  nec  oxperiundum  post  mortem(27)? 
Nam  ctei  dicere*''  potes,  ideo  61&  mortem  ti- 
meri,  non  ut  "  aliquid  minantem,  sed  ut  com- 
modum  vitae  amputantem :  atquin  cum  et  incom- 
modaloQge  plura  vltae  pariter**  excedas,  et  lucra- 
tione^®  gravioris  partis  metum  diluis,  nec  jam 
timenda  est  amissio  bonornm,  qu»  altero  bono« 
id  est  incommodorum  pace,  pensatur.  Non  est  ti- 
mcndum  (28),  quod  nos  liberat  ab  omni  timende- 
Si  times  vita  decedero,  quia  optimam  nosti ;  ceKe 
mortem  timere  non  debes,  quam  malam  nescis. 
At  cum  times,  scismalam.  Non  scires  autem  ma- 


tibi  potius  parentans  ad  busta  recedis  (25),  aut  a  ^  lam  quia  nec  timere8,8i  non  scires   aliquid    esse 


bustis  dilutior  redis.  Atcgo  sobriam  tuam  sen- 
tentiam  exigo ;  misellos  vocas  mortuos,  cum  de 
tuo  loqueris,  cum  ab  eis  longe  es.  Nam  in  convi- 
vio  *"  eorum  quasi  prssentibus  et  conrecumben- 
tibus  sortem  suam  exprobrare  non  possis,  debes 
adulari  propter  quos  **  leetius  vivis.  Misellum  ergo 
vocas,  qui  nibil  sentit  ?  quid  quod  ut  sentienti 
malediois,  cujus''  memoriam  cum  alicujus  olTensffi 
morsufacis.  Terram  gravem  imprecaris  (26),  et 
cineri  penes  ipferos  tormentum.  iCque  ex  bona 
parte,  cui  gratiam  dcbes,  ossibus  et  cineribusejuB 
refrigerium   comprecaris,  et  ut  bene  requiescat 


post  mortem,  quod  eam  malam  faciat,  ut  timeas. 
Omittamus  nuncnaturalem  formam  timendi  mor- 
tem.Nemo  timeat.  quod  evaderenon  potest.  Ez  al- 
tera  parte  congredior,  laetioris  spei  post  mortem. 
Namomnibus  ferc  ingenitaest  famepost  mortem 
cupido.  Longum  cst  retexere  (20)  Gurtios  (30)  et 
Regulos,  vel  Gra;cos  viros,  quorum  inoumera  *^ 
elogia  sunt  contempts  mortis  propter  posthamam 
famam.  Quis  non  bodie  memoriaepost  mortem  frc- 
quentands  ita  studct,  ut  vel  litteraturffi  operibus, 
vel  simplicilaude  morum,velip8orumsepulcrorum 
ambitione,  nomen  suum  servet  (31)  ?  Unde  ani* 


apud  inferos  cupis.  Si  nibil  passionis  est  tibi  post 

Vari&e  lectiones. 

*^  Gravior.  lUg,  '^  Suum  abest  Lalin,  Rigalt,  solum  Laltn,  RigalL  >'  Non  uti  de  bono  vits  deceptam 
Lat.  Quod  abest  Jun,  uti  de  bono  Rig,  *'  Bt  raattyis  Jun,  **  Eorum  abest  Rig.  quum  addit  Lat, 
^^  Lautius  Ciacon,  *'  8i  add,  Jun,  '*  Malim-  si  nihil  es?  tibi  timendum  p.  mortem  ?  '^  Dici  potest  Rig. 
>*  Dltra  quid  Rig.    '*  Kxoedant  Veneta.    ^  £a  lucratione  Jun.    <^  EUogia  Jun. 

Commentarius. 

(22)  Prsesumptumi  deputatur,  Resurrectio  hoc  Q 
nomine  ennuntiabatur  a  gentilibus.Ghristiani  enim 
gloriosi  boc  titulo,  prsBsumptuosi  vocabantur.  Ita 
Apuleius»  lib.  ix,  uhristianam  feminam  lancina- 
bat:  «  Tum  spretis  atque  caloatis  divinis  numini- 
bus,  in  vicem  cert»  religionis,  mentita  sacrilega 
prflB8umptione  Dei,quem  prsdicaret  unicum,  »  etc. 
Lac. 

(23]Bxtra  portam,  Gantum  erat  et  prohibitum 
olim  Homo  atque  legibus  12  tabularum,  ne  quis 
intra  urbem  sepeliretur  aut  ureretur.  Unde  Juve- 
nal.  Salyr.  i : 


Experiar  quid  concedatur  in  illos 
Quorum  Fiaminia  tegitur  cinis  atque  Lalina.     Le  Pr. 

(24)  Cum  obsontis  et  matteis,  Ccrtum  est  hio 
matteas  esse  convivia  illa  feralia,  qus  in  sepulcris 
fieri  consueverant ;  legendum  porrovideturnia//i/is 
Nam  apud  Athen»um  MaxTUY)  icsv  icoXuxeX^  [) 
£8s9(Ji3,  id  est,  «  Mattya  opiparum  quodiibet  est 
ferouium.  »  Le  Pa. 

(25)  Ad  busta  recedis,  Recedere  eos  dicit,  qui 
extraurbem  ad  busta  parcntatum  ibant.  Hio. 

(26)  Terram  gravem  imprecaris.  Plinius,  lib.  xi, 
ubi  de  Terra:  «  Cujus  numen  ultimum  jam  nullis 
imprecemur  irati  grave;  tanquam  nesciamus  hanc 
esse  solam  qu»  nunquam  irasoatur  homini. »  Jam 
nullis,  id  cst  mortuis.  Cicero^   Tusculanarum  i : 


«  De  mortuis  loquor,  qui  nulli  sunt.  »  Rio.  — 
Proverbialis  hsc  est  formuia  :  Stt  tibi  terra  gravis^ 
ut  et  altera  sub  hujus  capitis  finem  :  Abiit  jam  et 
reverti  debet^  quss  etiamnum  vuigo  quoque  Teu- 
tonico  in  ore  est.  Pam. 

(27)  Qnia  nec  experitmdum  post  mortem  f  Semper 
hseo  particula  significat  partcm,  autlocum,  ut  qua 
parte,  quo  loco.  Ergo :  cur  times  mortem,  si  nioil 
timendum  post  mortem,  eo  loco  aut  parte,  qua 
nihil  experiundum  post  mortem?  f^c. 

(8)  Non  est  timendum^  eto.  S.  ChrvBOstooius 
ad  pop.  hom.  21,  nihil  ex  morte  timendum  docet 
quoniam  ad  meliorem  vitam  et  optabiliorena,  xat 
itATi]<  diicY)XXaYHt.ivY)v  divuifJiaXfac  tendimuB.  Sicque 
Beneca  etiam  ;  epist.  102 :  «  Proinde  intrepidua 
horam  iilam  decretoriam  prospioe  ;  non  est  animo 
suprema,  sed  corpori.  »  I^e  Pr- 

(29)  Longum  esr  retexere,  Notior  est  Gurtiorum 
et  Reguli  qui  pro  patria  mortemoppetierunt,hi8to- 
ria,  quam  et  pluribus  sit  opus.  Posthumam  famam 
postea  metaphorice  dizit,  eam  que  post  mortem 
perdurat.  Pam. 

(30)  Curtios.  Hio  est  ille  qui  se  diis  Manil)U8  di- 
cavit  pro  salute  patriae :  cum  enim  ingenti  biatu 
desediSBCt  terra  m  medio  foro,  responsumijoe  ac- 
cepissent  Romani  non  coituram  labem,  niei  ali- 
quis  ex  nobilibus  eo  se  dejeoisset,  Gurtius  vitam 
impendit  patris.  Lag. 

(31)  Nomen    suam    servet.  Yirgilios    lib.     vu 


689 


DE  TESTIMONIO  ANIHiE. 


mo 


nia  ^^  hodie  afTectare  aliqnid,  quod  velit  postmor- 
tem,  et  tantopcre  pr.Tparare,  quod  *'  slt  usura 
post  obitum,  si  nihil  do  postero  sciret?  Scd  for- 
sitan  de  sensu  post  excessum  tui  certiores,  quam 
de  resurreclione  quandoque,  oujus  nos  prssum- 
ptores  denotamur.  Atquin  hoo  quoque  ab  anima 
praedicatur..  Nam  si  de  aliquojam  pridem  deruncto 
tanquam  *^  vivo  quis  requirat,  pras  manu  occurrit 
dicere  :  Abiit  Jam  (32)  et  reverti  debet. 

Cap.  V.  HsBC  testimonia  animas  quanto  vera, 
tanto  simplicia ;  quanto  simplicia,  tanto  vulgaria ; 
qaanto  vulgaria^  tanto  communia ;  quanto  com- 
munia,  tanto  naturalia ;  quanto  naturalia,  tanto 
divina.  Non  ^  619  putem  cuiquam  frivolum  et 
frigidum  viderl  posse,  si  recogitet  naturs  maje- 
statem,  ex  qua  censetur  auctoritas  animas.  Quan« 
tumdederismagistrsytantumadjudicabisdiscrpulae. 
Magi<»tra  natura,  anima  discipula.  Quidquid  aut 
illa  edocuit,  aut  ista  perdidicit,  a  Deo  tradilum 
esty  magistro  scilicet  ipsius  magistraB.  Quid  anima 
possit  de  principali  institutore  pra9sumere,in  te  est 
estimare  de  ea  quie  ^  in  te  est.  Senti  illam,  quas 
ut  sentias  efQcit  1  recogita  in  prssagiis  vatem,  in 
omnibud  augurem,  in  eventibus  prospicem.Mirum 
si  a  Deo  data  homini,  novit  divinare.  Tam  mirum 
si  eum  a  quo  data  est,  novit.  Etiam  circumventa 
ab  adversarioy  meminit  sui  auctoriSy  et  bonitatis, 
et  deereti  ejuS|  et  exitus  sui  et  ^  adversarii  ipsius. 
Sic  mirum,  si  a  Deo  data,  eadem  canit,  qu(B  Dous 
8ui  dedit  nosse.  Sed  qui  ejusmodi  '^  eruptiones 
animffi  non  putavit  doctrinam  esse  uaturas  et  ^ 
congenits  et  ingenile  conscientiaa  tacita  com- 
missa"^®,  dicet  potius  diventiiatis  invulgus  opiuio- 
nibus,  poblicatarnm  ^^  litterarum  usum,  jam  et 
quasi  vitium  corroboralum  taliter  sermocinandi. 
Gerte  prior  anima,  quam  littera  (33) ;  et  prior 
sermOy  quam  liber  ;  et  prior  sensus,  quam  stylus ; 
et  prior  homo  ipse,  quam  philosophus  et  poeta. 
Numquid  ergo  credendum  est,  ante  iitteraturam  et 
divulgationem  ejus  mutos  absque  hujusmodi  pro- 
nontiationibusbomines  vixisse  7  Nemo  Deum  etbo- 


A.  nitatem  ejus,  nemo  mortem»  neroo  inferos  loque- 
batur  :  mendicabat  sermo»  opinor,  imo  nec  ullus 
esse  poterat,  cessantibus  etiam  tunc,  sine  qui- 
bus  etiam  hodie  jam  beatior,  et  locupletior, 
et  prudeutior  esse  non  potest,  si  ea  qnos  tam  fa- 
cilia,  tam  assidua,  tam  proxima  'hodie  sunt,  in 
ipsis  quodamroodo  labiis  parta,  retro  non  fuerunt 
antequam  litteras  in  saeculo  germinassent,  ante* 
quam  Mercurius  (opinor)  natus  fuisset.  Et  unde 
ordo  ipsis  iitteris  contingit,  nosse  '^'  617  et  in 
usum  Iuque)a3  disseminarey  qua  ulla  onquam 
mens  conooperat,  aut  lingua  protulerat,  aut  auris 
exceperat?  Atenim  cum  divinaa  Scriptura,  qu89 
penes  nos  vel  Judaeos  sunt,  in  quorom  ''*  oleastro 
insiti  sumus,  multo  ssculiiribus  iitteris  non  mo- 

l>  dica  tantum  aetate  aliqua  antecedant,  ut  ioco  suo 
edocuimus  ad  fidem  earum  demonstrandam  ;  etsi 
bacc  eloquia  de  littcris  usurpavit  anima,  utique  de 
noslris  credendum  erit,  non  de  vestris  :  quia  po- 
tiora  sunt  ad  inslrucndam  animam  priora,  quam 
postera,  quao  et  ipsa  a  prioribus  instrui  sustine* 
bant(34);  cum,  etsi  de  veslris  instructam  conce- 
damus,  ad  originem  tamen  principaiem  traditio 
pertineat,  nostrumqueomnino  sit,  quodcumquede 
nostris  sumpsisse  et  tradidiise  contigit  vobis.Quod 
cum  ita  sit,  non  multum  referl,  an  a  Deo  lormata 
sit  animaB  conscientia,  an  Utteris  Dei.  Quid  igitur 
vis,homo,  de  humanis  sententiis  iitterarum  tuarum 
exisse  haeo  in  usus  communis  cailositatem  (35)  ? 
Cap.  VI.  Crede  itaque  tuis,  et  do  commentariis  no- 
stris  tantomagis  crede  divinis^sedde  animaipsius 

C  arbitrio  perinde  crede  naturae.  Elige  quam  ex  his 
fidelius  ^*  sororem  observes  veritatis  (36).  Si  de 
tuis  litteris  dubitas,  neque  Deus,  neqoe  natora 
mentitur  :  ut  et  naturao  et  Deo  credas,  crede  ani- 
mffi ;  ita  fiet,  ot  et  tibi  credas.  llla  certe  e^t,  quam 
tanti  facis,  quantum  ^*  illa  te  faoit :  cnjus  es  lo- 
tus  :  quffs  tibi  omnia  est;  sine  qua  neo  vivere 
potes  nec  mori ;  propter  quam  Deum  negligis  (37). 
Cum  enim  times  fieri  Christianus,  618  eam  con- 
veni :  cur  alium  colens,  Deum  nominat?  cur,  eum 


VarieB  lectiones. 

"  Anima  Ria.  «  Quae  a/.  «  De  add.  Rig.  wPuto  Rig.  "  Est  in  le  Rig.  "  Et  abest  Paris* 
•*  Eruptionia  Wouwer.  ••  Et  abest  Rig.  *»•  Tacite  cummissam  Wouwer.  "  Publicatum  Jwi^  "ContigitJ 
Unde  nosse /ttn.  ''*  In  quorum  olea  ez  oleastra  insiti  sumus  Lait.  Rigalt.  ^*Fidelibus  Rig.  ''^  Qoant* 
Jun. 

Commentarios. 


jEneidos  de    Cajeta  iEnea    notrice  paria  ferme  D 
Imbet : 

£t  nonc  servat  bonos  sed^m  tuus,  oua2|ao  nomen 
Hesperia  in  magaa,  si  qua  est  ea  gIoria,signat,Le  Pr. 

(32)  Abiit  jam.  Veteres  mortuus  est  dicebant , 
vixit^  abiityabiit  ad  plures.  Apud  Festum  etiam  abi- 
tio  pro  morle  sumitur.  Le  Pr. 

{33)  Certe  priar  anima  quam  littera.  Looub  iste, 
qoandoqoidem  paolo  post  hano  animas  loqoelam 
traditionem  noncopat,  optime  potest  adaptari  ad 
traditionom  eccieaiast.  aootoritatem,  qoippe  quas 
libria  omnibos  et  UylOf  id  eat  litteratora  omni 
priorea  sont.  Pam* 


—  Prior  anima  quam  littera.  Idem  argomentom 
conlicit  magnus  Antonius  teste  Alhanasio  in  ejua 
Vita,  contra  phiiosophos  quosdam.  Lag. 

(34)  Imtruit  sustinebanl.  Uoo  est,  exspectabant. 
Rio. 

(35)  In  usus  consummis  callosiiatem.  Consuetu- 
dinem  significat,  qu»  longo  usu  veluti  cailum  ob- 
duxit. 

(36)  Sororem  observes  veritatis.  Id  est,   quaB  pro« 

Eius  ad  veritatem  accedat,  xfjc  &X7)0s{ac  d8tXfi{v. 
E  PR. 

(37)  Propter  quam  Deum  negligis.  Qui  scilicet 
times  fleri  Chrietianus,  ne  nobiscum  pro  nomine 
Christi  animam,  hoc  est  vitam,  ponas.  Itio. 


691 


TERTULLIANI  OPERDlll  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOOBTIGA. 


69i 


maledicendoB  Bpiritas  denotat,  dflemoDia  pronuc- 
tiat  ?  Gur  ad  coBlum  conteatatur  (38),  et  ad  terram 
detestatur  ?  Gar  alibi  aervit,  alibi  vindioem  conve- 
nit  (39)  ?  Gur  de  mortuis  judicat?  Gur  verba  habet 
GhristianoromyquoB  ne  ^^  auditos  visosque  valt  ?  Cur 
aut  nobis  dedk  ea  verba,  aut  accepit  a  nobis  ? 
Gur  aut  docuit,  aat  didicit  ?  Buspestam  habe  "^*  con- 
venientiam  pnedioationis  in  tanta  disoonvenientis 
conversationis.  Vanus  es,  si  huio  linguao  soli  aut 
Grac»,  qu«  propinquaB  inter  se  habentur  (40), 
repatabis  ejasmodi,  ut  neges  nature  universita- 
tem.  Non  Latinis  neo  Argivis  solis  anima  de  coelo 
cadit.  Omnium  gentium  onus  homo  nomen  est  ^% 
una  anima,  varia  voz,  unus  spiritus,  varius  sonus, 
propria  ooiqoe  genti  loqoela,  sed  lequela  materia 

Variee  lectiones. 

"^  Neo  Rig,  ''*  Habes  Jun,  Rig,  ^*  Unus  homo,  varium  nomen  est  Jun.  Bigalt.  Omnium  gentium  va- 
riom  nomen  est  Wauw.  ^  Nec  Wouwer,  Rig.  "  Et  add.  Rig.  **  Nihil  habens  dicere,  sed  audiens  dioe- 
re,  Deom  prsdicabas,  Jun. 

Gommentarias. 


\  communis.  Deus  ubiqae  (41),  et  bonitas  Dei  obi- 
que :  demonium  ubique,  et  maledictio  demonii 
ubiqoe,  judicii  divini  invocatio  ubique.  mors  obi- 
qae,  et  oonscientia  mortis  ubique  et  testimonium 
ubique.  Omnis  animasuo  jure  proclamat,que  no- 
bis  ne  ^  motire  conceditar.  Merito  igitur  omniB 
anima  rea  et  testis  est,  in  tantum  et  rea  errorie, 
in  quantum  *^  testis  veritatis  ;  et  stabit  ante  ao- 
las  (42)  Dei  die  Jodioii,  nihil  habens  dicere.  Deom 
prsdicabas  **,  et  non  requirebas  ;  demonia  abo- 
minabaris,  et  ilia  adorabas ;  Judiciom  Dei  appel- 
labas,  neo  esse  credebas ;  inferna  supplicia  pre- 
sumebas,  et  non  precavebas  ;  Ghristianom  nomen 
sapiebas,  et  Ghristianum  persequobaris. 


(38)  Cur  ad  coslum  coniestatur.  Notat  Macrobius,  R 
lib.  XII,  oap.  9,  et  Servius,  lib.  ui  jEneid,  vete- 
res  pro  qualitate  numinum,  interdum  ima, 
interaum  summa  respezisse.  Est  contestan 
testem  palam  ciere.  Gicero  in  Verrem  :  «  Deos 
hominesque  contestatus.  »  Idem  Gic.  appellat 
contestatum  {de  Divinat,) :  •  Quem  enim  non  roo- 
veat  oiarissimis  monumentis  contestata  consignata- 
que  auctoritas  ?  »  Est  autem  detestor  ezsecror,  et 
abominor.  Lag. 

(39)  Cur  alibit  seroit,  alibi  vindicem  convenit  f  Xl- 
ludit  ad  id  quod  supra,  cap.  2,  dixit :  «  In  ipsis 
deniqne  templis  Deum  Judicem  imploras.  »  pre- 
terquam  qood  hio  non  solum  ut  judicem,  sed  et 
ut  vindioem  invooari  ab  ipsis  Deum  innuit,  id  est 


ut  redemptorem  et  assertorem,  quemadmodum  ad 
leges  42  tab.  hunc  locum  citans  latius  interpreta- 
tur  Reynardus  noster,  cap.  8  et  9.  Pam. 

(40)  QHx  propinqux  inter  $e  habentur.  Veteres 
enim  Grscas  litteras  easdem  penefuisse^que  nano 
Latins  sunt,  indicio  esse  scribit  Plinios,  Pam. 

(41)  Deus  ubique,  etc.  Ubique  presens  est  et 
omnia  replet,  6  icovxa^^ou  icgipa>v  xal  icdhrca  itXi^poiv 
inquit  8.  Ghrysostomus  orat.  2  adversus  Judseos. 
Le  Pr. 

(42)  Et  stabit  ante  auias  Dei.  Rbenanus,  et  stabi-' 
lis.  Nihil  mutandum.K  Illud, «  anle  aulas  Dei,»  est 
«  ante  palatia  Dei  »,  nisi  fortasse  sermo  ad  ovea 
pertineat,  et  legendom  sit,  «  ante  caolas  Dei ;  » 
nihil  tamen  mutandum.  Lag. 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

AD  MARTYRES 

LIBBR  (i). 

Argumbntdm.  -—  Quinta  persecutione  jamjam  imminente  sub  Severo  opuseutum  istud  scripsU  Septimius^ 
in  quo  martyres  adhortatur  ad  constgntiam  in  fide,  et  alacritatem  in  subeundo  carceris  squallore^  judi" 
cwnque  deeretis.  Eos  vero  potissimum  ad  pacem  invitat,  quam  qui  non  habebant  in  Ecdesia^  a  mariyribus 
petebant. 


•19  CAPUT  PRIMUH.  G  gnati,que  vobis  et  domina  mater.Ecolesia  de  ube- 

Inter  carnis  alimenta,  benedioti  martyres  (2)  desi-      ribus  suis,  et  singuli  f^atres  de  opibos  ^  suts  pro« 

Varise  Itctiones. 

^  Operibos  Rhen.  Francq.  Paris. 

Gommentarios. 


(1)  Liber  seu  potius  sermo  ad  Confessores, 
qoos  Martyras  ex  prisco  loquendi  more  vocat, 
circa  annum  197.  Judice  Cl.  Noesselto,  exaratus 
est,  eo  fere  tempore  abs  Tertulliano  adhuc  ex  asse 
cathoiico,  (]uo  Severus  in  eos  inquisiverat,  qui 
partes  Nigri  et  Albini  secoti  foerant,  quemadmo- 

dum  heo 


(2)  Benedicli  martyres.  Id  est  laudandi.  Hoc  epi- 
theto  martyres  ornat  Tertullianus,  ut  paulo  post, 
imprimis  ergo  benedicti^  et  infra  ad  Mariyres.  Qood 
Eleutherio  pontifici  Rom.  et  martyri  iam  defoncto 
superius  etiam  attribuit.  Gyprianud  fortisaimoa  ot 
beatissimofl  subinde  vocare  solet;  qaodam  loeo 
fortissimofl  et  fidelissimos.  Rhin. 


693 


AD  MARTTRB8. 


ed4 


priia  in  carcerem  subminiatrant,  capite  aliquid  et  ^  {Ephes.  iv,   3],   qui  vobiscum   introiit  carcerem. 


anobis  quod  facial  adspiritum  quoque  educandum. 
B%0  Garnem  enira  eaginari,  et  Bpirituro  csurire 
non  prodest.  Imo,  si  quod  inlirmum  est  curatur ; 
asque,  quod  inflrmius  *  est,  negligi  non  debet.  Neo 
tantua  ego  sum,  ut  vos  alloquar  ;  verumtamen  et 
gladiKtores  perretissimos  non  tantum  magistri  et 
prapositi  sui,  sed  etiam  idiot»  et  supervaoui '  qni 
que  adbortanlur  de  longinquo,  ut  saspe  de  ipso 
populo  dictata  suggesta  profuerint.  In  primisergo, 
benedicti,   nolite    contristare   Spiritum    sanctum 


Si  enim  non  vobiscum  nunc  introisset,  nec  vos 
illic  hodie  fuissetis.  Bt  ideo  date  operam,  ut  illic 
vobisoum  perscTeret  :  ita  vos  inde  perducat  ad 
Dominum.  Domus  quidem  diaboli  est  et  carcer,  in 
qua  familiam  suam  continet.  Sed  vos  ideo  in  car- 
cerem  pervenistis,  691  ut  iilum  etiam  in  domp 
8ua  conculcetis.  Jam  enim  foris  congressi  concul- 
caveratis.  Non  ergo  dicat :  In  meo  sunt,  tentabo 
illos  vilibus  soidiis  ^  (3),  affectionibus  ',  aut  inter 
se  dissensionibus.  Fugiat  conspectum  vestrum,  et 


VariaB  lectiones 

'  Aug.  Neander  Emend.  flrmius.    '  Miif  supervacue.    ^  Odiis  Fran.,  inediis  Rhen.,  pro  vilibuB  /im« 
matmU  utilibus  ;  scidiis  repoiuit  RigaU.    '  Defectionibus  Rhen. 

CommentaiiQs. 


dum  hflBc  ipsiuB  Tertulliani  verba  innunt  fTertul- 
lian.  lib.  oa  Martyr.  c.  6)  :  «  Ad  hoc  quiaem  vel 
presentia  vobis  tempora  documenta  sint,  quaot» 
qualesque  persons  mopinutos  natalibus  et  digni- 
tatibus,  et  oorporibus,  et  aetatibus  suis  exitus  re- 
ferunt,  honinis  causa  :  aut  ab  ipso  si  contra  eum 
fecerint,  aut  ab  adversariis  ejus,  si  pro  eo  stete- 
rint.  »  Acris  is  liber  est  ad  martyres  adhortatio, 
qua  eos  ChristianflB  religionis  causa  in  vinculis  de- 
tentoe  ad  ooostantiam  in  tide,  alaoritatem  in  per- 
ferendo  carceris  squallore  et  impendentibus  sibi 
supplioiisvebementer  muvet  et  animat,  eos  vero 
potissimom  ad  pacem  invitat,  quam  qui  non  habe- 
babant  ab  Bcclesia.  a  martyribus  ezpetebant. 

Ab  initio  iaudat  pietatem  fidelium,  qui  marty- 
ribus  in  curoere  constitutis  alimenta  corporaiia 
ministrabant ;  dein  ipsos  martyres  hortutur,  ne 
SpirUum  sanetum  eontnstari  vellent,  sed  eum  ita 
cuBtodiant,  ut  pacem  et  concordiam  invicem  ser- 
vent,  «  quam  quidem  in  Bcclesia  non  habentes,  a 
martyribus  in  carcere  exorare  consueverunt.  » 
Et  «  ideo  eam  eliam  propterea  in  vobis  habere  et 
fovere  et  custodire  debetis  :  ut  si  forte  et  aliis 
prsstare  possitis  (Id.  ibid.  cap.  i).  »  Ex  Tertal- 
liani  verbis  viri  docti  colligun^  eumdem  in  com- 
manion  Eociesiffi  cathoIiciB  prffisentem  traotatum 
ezarasse.  Factus  enim  Montanista  hiec  omnia  iu- 
dibrio  babuit,  ut  patet  ex  lihro  de  Pudicitia,  can. 
22.  et  lib.  de  Jejunio,  cap.  12.  Ut  vero  Tertul- 
lianus  martyribua  ad  perferendoB  carceris  squai- 
iores  mnimoB  addat,  proponit  illis  ipsum  magis 
mundam  caroerem  esse,  et  illico  utihtates  ex  eo- 
ram  in  carceribns  detentione  profluentes  enume- 
rat,  ita  diBserens  :  «  Segregatiestis  abipso  mun- 

do,  qaanto  magis  a  Beculo  rebusque  ejus  ? 

Non  vides  alienos  deos,  non  ima^nious  eorum 
inourriB,  non  solemnes  nationum  dies  ipsa  com- 
mistione  partioipas,  non  nidoribus  spurcis  verbe- 
raris,  non  clamoribuB  speotacuiorum,  atrocitate 
vel  furore,  vel  impudicitia  oelebrantium  caederis  : 
non  in  ioca  libidinam  pablicarum  oouii  tui  impin- 
gant :  vaoas  a  Boandalis,  a  tentationibus,  a  recor- 
aationibas  malis,  Jam  et  a  persecutione.  Hoc  pre- 

stat  carcer  Ghristiano,  quod  eremus  prophetis 

auferamus  carceris  nomen,  secessum  vocemus  : 
etsi  corpuB  includitur,  etsi  caro  detinetur,  omnia 
Bpiritui  patent.  Vagare  spiritu,  spatiare  spiritu, 
et  non  stadiaopaca,  autporticus  iongas  proponens 
tibit  sed  illam  viam,  que  ad  Deum  ducit.  Quotiens 
eam  spiritu  deambulaveris,  totiens  in  carcere  non 
eris.  Nihil  crus  sentit  in  nervo,  cum  animus  in 
ccbIo  est  (Id.,  ibid.^  cap.  2).  »  Postea  martyres  ad 
patientiam  et  constantiam  adhuc  excitare  conatui*, 
petita  ratione  ab  obligatione  in  baptismo  oontracta 
militandi  pro  servitio  Dei  :  «  8it  nuno,  inquit,  car- 
cer  etjnm  Christiania  moleatns  :  vocati  sumus  ad 


D  militiam  Dei  vivi  jam  tuno,  cum  in  sacramenti 
verba  respondimus  :  nem  miles  ad  bcilum  cum 
deliciis  venit,  nec  de  cubiculo  ad  aciem  procedit... 
etiam  in  pace,  labore  et  incommodis  bellum  pati 

jrm  ediscunt Sudore  omnia  constant,  ne  oor- 

pora  atqne  animi  cxpave8Cant,de  umbra  ad  solem, 
de  sole  ad  ccBlum.  >  (Id.  t6u/.,  cap.  3).  Tandem, 
ne  tormentornm  acerbitate  vinci  se  sinant  confes- 
Bores,  exeropla  virorum  et  mulierum  gentilium, 
qui  ex  solius  van»  gloris  motivo  tormenta  et 
mortem  fortiter  sustinerent,  adducit  (Id.,  Ibid.^ 
cap.  4  et  5).  Nihii  sane  hoc  brevi  sermone  vehe- 
mentias,  aut  movendis  animis  aptius,  Judice  per- 
docto  viro  Dupinio  (Biblioth.  des  auteuri,  tom,  !}• 
Uoc  in  argumento  TertuUianum  postea  imitatus 
est  beatus  GyprianuB  in  suo  de  Exhortatione  et 
laude  Martyrii  libro,  et  in  suis  ad  martyres  et 
confessores  Bpistolis.  Gffiterum  ad  martyrfts  in  ali- 

Suo  oppido  ditionis  Garthaginensis,  aut  etiam  in 
^  arthagine  ipsa  captivos  perscripsisBe  hunc  sermo- 
^  nem  Seplimium,cen8ent  fere  omneseruditi  propter 
h<ec  illius  verba  :  «  Judicia  denique  non  procon- 
sulis,  sed  Dei  sustinet  (Tertull.  in  tractat.  ad 
Martyr.  cap.  2).  Nam  de  proconsule  Africe  piu- 
rima  flt  roentio  in  Notitia  imperii.  Lump. 

(3)  In  meo  sunt,  tentabo  itlos  vilibus  odiis,  Hano 
e;jse  Vaticanorum  scripturam  Pamelius  testatur. 
Scd  martyrum  inter  ipsos  odia  et  ouidem  vilia 
fuisse  nemo  Ghristiinus  consenBcrit.  Tum,  ai  odia 
fuisBO  inter  martyras  Tertullianus  tradidit,  pro- 
fecto  futilem  et  frivoiam  affectionum  ac  diBsensio- 
num  exprobrationem  adjecit.  Nam  qu»  odia  sine 
affectionibus  ac  dissensione  .^  imo  frigidissima 
fuerit  Satane  teohna  :  •  MartyrcB  qui  Bunt  in 
carceres  compulsi  in  meo  sunt,  tentabo  igitur  eoB 
vilibus  odiis.  »  Quem  non  quotidie  hujusmodi  odiis 
tentat  ?  etiam  non  in  suo  ?  etiam  extra  carcerem  ? 
Itaque  non  video  qua  ralione  defendi  queat  Vati- 
rv  canorum  scriptura.  In  editionibus  ante  Pamelium 
^  vulgatis  legebatur  :  «  Tentabo  illoa  vilibus  inediis, 
defectionibuB,  aut  inter  se  dissensionibus.  »  Sed 
nec  sensus  inde  boni  colligitur  quidquam.  Etenim 
quis  sanuB  unouam  dixerit,  viles  inediasf  aut  cur 
inedias  hic  ullas  suspicabimur,  inter  carnis  ali- 
menta  quffi  his  ipsis  martyribuB  domina  mater 
Ecclesia  de  uberibus  suis  in  carcerem  submini- 
Btrabit  ?  sic  enim  disertissime  traditur  istias  acri- 
tionis  principio  :  quo  saUs  etiam  refellitur  inter- 
pretatio  Rhenani,  vocabulum,  deledionibus^  ad 
rerum  penuriam  iransferentis.  Quare  neo  illa 
ante  Pamelium  editiones  difQcuUatem  solvunt. 
Digitum  ad  veri  fontem  intendit  qui8(]uis  codicem 
Divionensem  exaravit.  lllic  enim  legitur  :  «  Ten- 
tabo  illos  vilibuscidiis  defectionibus,  aut  interse 
diBaenHionibuB.  »  Difljunf^amuB  qaa  prave  cohas- 
rent,  et  genuinam  Auctons  scripturam  habemua  : 


605  TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA.  696 

ima  8ua  deiitescat  oontractus  et  torpens,  tanquam  A  Ju^ex  exspectatur,  sed  vos  estis  de  judicibus  ^* 


coluber  exoantatus  aut  efrunaigatus.  Nec  illl  tam 
beno  ait  in  suo  regno,  ut  vos  oommittat,  sed  inve- 
niat  munitos,  et  concordia  armatos  :  qoia  pax 
vestra  bellum  est  ilH.  Quam  pacem  quidam  (4)  in 
Ecclesia  non  habentee,  a  martyribus  in  carcere 
exorare  consueverunt.  Et  ideo  eam  etiam  propter- 
ea  in  vobis  habere  et  fovere  et  cuatodire  debetis, 
ttt  si  forte  et  aliis  prastare  possitis. 

CAPUT  IL 

GflBtara  SBque  animi  impedimenta  imque  ad  limen 
xarceris  deduxerint  vos,  qoousque  et  parentea 
vestri.  Exinde  segregati  estis  ab  ipso  mundo, 
quanto  magis  a  saeculo  rebusque  ejus  ?  Nec  hoo 


ipsis  Judicaturi  {Sap.  iii).  Gonstristetur  illic,  qui 
fructum  ssculi  suspirat.  GhristianuB  etiam  extra 
carcerem  sasculo  renuotiavit,  in  carcere  aQtem 
etiam  carceri.  69S  Nihil  interest,  ubi  sitis  ia 
saeculo,  qui  extra  ssoulum  eatis,  et  sl  aliqua  ami- 
sistis  ^^  vitfi  gaudia,negotiatio  est  aliquid  amittere, 
ut  majora  lucreris.  Nihil  adhuo  dico  de  praemio, 
ad  quod  Deus  martyres  invitat.  Ipsam  interim 
conversationem  saBcuIi  et  carceris  comparemuB,  si 
non  plus  in  carcere  spiritus  aoquirit  quam  caro 
amiltft,  imo  et  qusB  justa  sunt  caro  non  amittitper 
curam  Ecclesis,  agapen  fratmm  :  et  insuper  qua 
semper  uUlia  fldei,  epiritus  adipioitur.  Non  vides 
alienos  deos,  non  imaginibus  eorum  incurris,  oon 


TOB   constemet,    B%%    quod    segregati    estis  a  n  solemnes  nationum  dies  ipsa  commistione  parti- 
mundo  K  Si  enim  recogitemus  ipsum  magis  mun-      cipas,  non  nidoribus  spurois  verberaris,  non  cla- 

moribus  spectaculorum,  atrocitate,  vel  furoro,  vel 


dum  carcerem  esse,  exisse  vos  e  carcere,  quam 
in  carcerem  introisse,  intelligemus.  Majores  tene- 
bras  habet  mundus,  qus  hominum  prfficordia 
excfficant.  Graviores  catenas  ^  induit  '  mundus, 
qu»  ipsas  animas  hominum  constringunt.  Pejores 
immunditias  exspirat  mundus,  libines  bominum. 
PJures  postremo  mundus  reos  continet,  scilicet 
universum  hominum  genus.  Judicia  denique  non 
proconBulis,  sed  Dei  sustinet  (5).  Quo  vos,  bene- 
dicti,  de  carcere  in  custodiarum  si  forte  Iransla- 
to9  existimotis.  Habet  tenebras,  sed  lumon  estis 
ipsi  * :  habet  vincula,  sed  vos  soluti  Deo  estis. 


impudicitia  celebrantium  caederis  :  non  in  loca 
libidinum  publicarum  oculi  tui  impiogunt :  vacas 
a  scandalis,  a  tentationibus,  a  recordationibus 
malis  jam  et  a  persecutiono.  Iloc  prsstut  carcer 
Ghristiano,  quod  eremus  prophetis  {Marc,  i).  Ipse 
Dominus  in  secessu  frequentius  agebat,  ut  liberias 
oraret,  ut  ssecuio  cederet  [Lw.  iv).  Gloriam  deoi* 
que  suam  discipulis  in  solitudine  demonstravit 
{Uaith.  xvii ;  Marc.  ix ;  Luc,  ii  ;  I  Pdr.  i).  Aufe- 
ramus  oarceris  nomen,  seoessura  vocemus.  Etai 
oorpus  includitur,  etsi  caro  dotinetur,  omnia  spi- 


Triste  illio  exspirat,  sed  vos  odor  estis  suavitatis.  G  rilui  patenl.  Vagarc  spiritu,  spatiarc  spiritu,  et 

Variae  leciiones. 

*  A  mundo  abesl  Higalt.    "^  Carcas  Rigalt.    "  Imbuit  SemL    *  Lumen  vos  ipai  RigalL      ^^  Rhen,  Add- 
de  judicibus.    ^*  Amisisti  Jun, 

Commentarius.  i 


«  Tentabo  illos  vilibus  scidiis.  i  Audierat  Tertul- 
lianus  esse  quasdam  inter  martyras  non  odia,  scd 
defectionum  ao  dissensionum  semina,  quibusdam 
forte  sio  disputautibus,  Scriptururum  uuctoritato 
non  prohiberi,  quominus  vincula  sua  mortemque 
ipeam  annumerata  concussoribus  pecunia  depre- 
carentur.  Itaque  hortatur,  id  polissimum  videant 
ne  coneiliaSatanas  adversus  ipsos  coquatvolvondo 
secum  ista  :  Homines  ego  tentavi  quondam,  cum 
in  meo  non  erant :  nempe  cum  crant  in  paradiso; 
tcnlavi  autem  praBstantissimo  divinfls  cujusdam 
arboris  fructu  :  istos  hodie,  qui  in  meo  sunt, 
nompe  in  carcere,  tenlabo  quoque,  sed  vilibus 
EcidiiB.  Quasi  diceret :  Oiim  tentando  bomini,cum 
csset  in  paradiso,  adhibenda  fuit  magni  apparatus 
tentatio,  appetentia  scilicet  fructus  qui  dc  homi- 
nibus  faceret  deos  :  nunc  vero  \n  meo  positos, 
quippe  in  carcere,  ac  tenebrarum  regno,  tentabo 
nugis  et  quisquiliis,  puta  momentauca)  cujusdam 
vexationis  formidine,  aut  producenda)  in  aliquot 
annos  vitw  io  dics  mortalis  desidcrlo  :  denique 
committam  ipsos  et  exagitabo  dissensionibus.Iisc 
sunt  parabilia  et  obviam  atque  ad  iiianum  Satans 
tela  ;  auasi  do  vilibus  Bcopis  et  scidiis  arborum 
cremialibus.  Scidic  sive  scidia,  unde  et  discidia, 
Bunt  9)^($axec,  xXd^ifxaxa  ^\SXb)v,  vilia  caesarum 
arborum  eegmina.  Vitruvius  lib.  ii,  cap.  1  :  Inter* 
valla  scidiis  ei  luto  obstruunL  Rio. 

^4)  Quam  paccm  quidam^  etc.  De  pace  seu  recon- 
ciliatione  cum  caeteris  GhriBtianis  ao  Doo  primum 


D 


haec  intellipenda.  Mos  quippe  iaoleverat,  ut  qai 
pra)  lyrannidc  in  carceribus  detinebantur  libelios 
petcntibuB  darent  fidelibuB  in  posnitentia  consti- 
tutis,  quorum  ope  pacem  Dei  olinebant  et  cuffl 
cffiteris  fratribus  communicabant.  Ad  indulgentia* 
rum  vero  auctoritatem  plorimum  ista  condttcanl 
quarum  forsan  nimiam  facilitatem  arguebat  olim 
Gyprianus,  atque  superiori  saeculo  synodusTriden- 
tina  qu8B  adversus  baeresin  ex  abusua  indulgentia* 
rum  prffitextu  pullulantem  coacla,h«reBi  et  abusui 
occurrit :  haeresi  quidem,  oum  definit  ab  Ecclesia 
pendere,  concedere  indulgentias  (nam  B.  Paulos 
Alcxandro  et  Hymenaeo  oiim  conceseit) :  abusui 
vero,  cum  «  in  his  ooncedendiB  moderationemi 
juxta  veterem  et  probatam  in  Eccleeia  consoeladi- 
nem,  adhiberi  cupit,  •  elc,  sess.  25,  Deo.  de  In* 
dulg.  Uude  nos  ad  antiquos  canones  rejicit  cooci- 
liorum  veluti  ad  Ancyranum  multis  in  can.  Neo- 
coisariense,  Carthag.,  Agathense,  eto.  Lb  Pb. 

(5)  Judicia  denique  non  proconsulis,  sed  Dei  sus- 
tineL  Sustinet,  exspectat.  Rio.  —  Nobie  licaat 
dubitare  de  interpretatione  viroram  eruditorom, 
qui  in  hac  palestra  nomen  aliquod  eibi  qussive- 
runt :  putant  nimirum  ferme  omnes  in  aliquo  op- 
pido  ditionis  Garthag.  aut  etiam  in  Garthagine 
ipaa  captivoh  fuisse.propter  hanc  vocem  procensults 
nam,inquiunt,deprocon8uIeAfric©pluriroafitnien- 

tio  in  Notiiia  tmpf  ru.Verom  pro  Gesarum  cupiditate 
mutatoa  fliiBse  magiBtrataB  nuUuB  ignorat.  U  PR« 


697 


AD  HARTTRES. 


608 


noa  stadia  opaoa(6)  aat  portioas  loagas  ^*  praepo- 
nens  tibi,  sed  iilam  viam,  quaB  ad  Deum  ducit. 
Quoties  eam  spiritu  dcambulaveris,  toties  in  car- 
cere  non  eris.  Nihil  erus  sentit  ia  nervo  (7)  cum 
animus  *'  in  coelo  est.  Totum  hominem  animus 
oircumrert,  et  quo  velit  transfert  {Matth.  vi) :  Ubi 
attUm  erit  cor  tuum^  ilUc  eril  et  tiiesaurus  tuus.  Ibl 
ergo  sit  cor  nostrum,  ubi  volamue  habere  thesaa- 
rum. 

CAPUT  III. 

Sit  **  nunc,  benedicti,  carcer  etiam  Christianis 
694  molestus  ?  Vocati  sumus  ad  militiam  Dei 
vivi  jam  tunc,  cum  in  sacramenti  verba  rospondi- 
mus^*.  Nemo  milesad  bellum  cum  deliciis  venit; 
nec  de  cubiculo  ad  aciem  procedit,  sed  de  papilio- 
nibus  (8)  expeditis  et  substrictis,  ubi  omnis  du* 
ritia  et  imbonitas  et  insuavitas  constitit.  Etiam  in 
pace,  labore  et  ^*  incommodis  beilura  pati  jam 
ediscunt,  in  armis  deambulando,  campum  decur- 
rendo,fossam  moliendo,testudinem  "  densando  (9). 
Sudore  omnia  constant,  ne  corpora  atque  animi 
expavescant:  de  umbra  ad  solem,de  sole  ad  cce- 
lum  ^',  de  tunica  ad  loricam,  de  silentio  ad  clamo- 
rem,  dequiete  ad  tumultum.  Proinde  vos,  bene- 
dicti,quodcunqueboc  durumest,  adexercitationem 
virtotum  animi  et  corporis  deputate.  Bonum 
agonem  ^'  subituri  estis  ia  quo  agoaothetes  Deus 
vivus  est ;  xy8tarches,(10)  Spiritus  sanctus  ;corona 
eternitatis,  bravium  angelic»  substantise,  politia 
in  ccBlis,  gloria  in  seeula  Sfficulorum.  Itaque  Kpi- 
states  vester  Ghristu8(il)  Jesus,  qui  vos  Spiritu 
nuxit,  ad  hoc  scamma  produxit,  voluit  vos  ante 
diem  agonis  ad  durioremtractationem  a  liberiore 
conditione  seponere^  ut  vires  corroborarentur  in 


j^  vobis.  Nempe  enim  et  athictae  segregantur  ad 
strictiorem  disciplinam,  ut  robori  eedificando  va- 
cent :  continentur  a  luxuria,  a  cibis  loQtioribus, 
a  potu  jucundiore.  Conguntur,  cruciantur,  fatl- 
gantur :  quanto  plus  in  exercitationibus  labora- 
verint,  tanto  plus  de  victoria  sperant.  £t  illi,  in- 
quit  ApoBtoius  (I  Cor.  xx),  ut  coronam  corruptibi- 
lem  consequantnr,  nos  sternam  consecuturi.  Gar- 
cerem  nobis  pro  palsstra  interpretemur,  ud  ad 
stadium  tribuaalis  bene  exercitati  incommodis 
omnibus  producamur  :  quia  virlus  duritia  ex- 
struitur,  moUitia  vero  destruitur. 


B 


CAPUT  IV. 

Scimus  ex  Dominico  prscepto,quod  caro  iniirma 
695  sit,  spiritus  promptus.  Non  ergo  nobis  blan- 
diamur,  quia  Dominus  consensit  carnem  infirroam 
esse.  Propterea  enim  prsdixit  spiritum  prom- 
ptum  *^,  ut  ostenderet,  quid  cui  debeat  esse  sub- 
jectum,  scilicet,  ut  caro  serviat  spiritui,  infirmior 
fortiori,  ut  ab  eo  etiam  ipsam*^  fortitudinem  as- 
Bumat.  Golloquatur  spiritus  cum  carne  de  com- 
munisalute,  nec  jam  deincommodis  carceris,  sed 
ipso  agone  et  prxlio  cogitans.  Timebit  forsitan 
carogladium  gravem,  et  crucem  excelsam,  (et  ra- 
biem  bestiarum,  et  summam  ignium  psnam,  et 
omne  carnificis  ingenium  in  tormentis.  Sed  spiri- 
tus  contra  ponat  sibi  et  carni,  acerba  licet  ista,  a 
multis  tamen  squo  animo  excepta,  imo  et  ultro 
appetita,famoect  gloris  causa ;  neca  viris  tantum, 
sed  etiam  a  feminis,  ut  vos  quoque,  benedicte» 
C  sexui  vestro  respondcatis.  Longum  est,  si  enume* 
rem  singulos,  qui  se  gladio  confecerint,  animo 
suo  dncti  (12).  Defeminis  ad  manum  est  Lucretia, 
quffi  vim  stupripassa,  cultrum  sibi  adegit  ia  coa« 


Variae  lectiones. 

^' Propoueos  Fran.  fan^.  ^' Cum  manus  ^«m/.  ^^  Q\c  Rig.  '>  Respondemus  5^m/.  **  Labor  est 
Rhen,  ^^  Desiccando  Wien.  densitando  Lacerda,  desidendo,  vel  desudendo  alii.  ^'  Do  sole  ad  gelu- 
Laiin^  de  sole  ad  gelum  Jun,    '*  Finem  Rigal.    'o  Esse  addit  Franeq,    '^  Ipsa  Fran,  Paris.  Rig. 

Gommentarius. 


(6)  Sladia  opaca,  Arboribus  longa  utrinque 
serie  dispositis.  Ls  Pr. 

(7)  Nihil  cnu  sentit  in  nervo  Nervus  bio  ligni 
genus  est  multis  foramintbus  distinctumy  quo  ty- 
ranni  utebantur,  ul  martyres  cruoiarent,  cruraque 
disjunctaetluxatafrangerentur  ;genu8  illud  suppli- 
cii  Gradcis  nonnullis  est  {iSXov,  sed  pluribus  vetu« 
stioram  est  xaXov,  qus  duo  vocabula  idem  signi- 
ficant.  Atque  docuit  me  Scaliger  iyxaXoaxtAeTc 
dicto8  fuisse  reos  apud  Athenlenses.  Le  Pa. 

(8)  Sed  de  papilionibus,   Rhenannm   sequor  qui  ^ 
tentoria  involuta  expediti  ait,  cum  in  castria  ex-  ^ 
teaduatur,  et  fuaiculis  ad  palos  terra  fixos  sub- 
stringantur  alligaaturqae,  ne  veato  disturbaate 
corroaat.  Ls  Pr. 

(0)  Testudinemdemando,  Sio  habent  libri  vete- 
res  ;  alii  vero  perperam,  desudendo^  aut  desidendo, 
Livius  lib.  xuv  :  «  Quadrato  agmiaa  facto,  scutis 
saper  oapita  deosatis,  stantibus  primis,  secaudis 
submisBioribas,  tertiis  magis  et  quartis,  postremis 
etiam  genu  nixis,  fastigiatam,  sicut  tecta  edificio- 
rum  snnt,  testudinem  faciebant,  m  Lucanus  iii : 

Ut  tamen  boBtiles  densa  testodlne  maroB. 
Teeta  subit  vlrtos  -<  Kie. 


lestitttdinem  densando.  Omnium  potima  mihi  vide- 
tur  hiec  Kigaltii  leclio,  dcnsando,  id  enim  intelJi- 
gendum  censeo  de  testudine  sentorum,  que 
densatis  sentis  iiebat.  Junius  habet  desudando ; 
forte  ipsius  sensum,noncontemnendum.Rhenanu8 
desiccundo.  alii  desidenuo,  alii  desudandOf  Lacerda 
(ien5i/an(/orescripsit.  Lb  Pr. 

(10)  Xystarches  Spiritus  sanctus.  Eleganter  xys- 
tarchem  vocat  Spiritumsanctum.Namhujus  anxilio 
constanliam,  martyres  debenL  Proinde  Bupradixit 
de  Spiritu  sancto:  «Si  enim  oou  vobisoum  nunc 
introisset,  nec  vos  hodieiliic  fuissetis.  »  Significat 
autom  Xystarches  Xysti  prieaidem.  Rhen. 

(11)  Itaque  epistatus  vester  Christus.  Epistatem 
hic  accipit  pro  magistro  qui  athietis  prsest,  nam 
utitur  hac  metaphora  Tertullianus.  Apud  Athe- 
nienses  qui  decemviris  diurno  imperio  prserat, 
itci(rcdTY)c  appellalur  Demostheni ;  alioqui  in  acie 
imfnoL^  et  itapaarac  substites  et  astites  dicuntur 
apud  i£lianum,quemadmodum  eleganlissime  vertit 
Thessalonicensis  Gaza.  Rhen. 

(12)  Animosuo  duc/i.  Prseclarcinam  martyr  verus 
non  debet  sequi  ductum  suum,  sed  Dei :  non  se  in- 
terQcere,  sed  tuno  cadere.  cum  Deus  voluorit.  Lac. 


699 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOQBTICA. 


700 


spectu  propinquorum,  at  gloriam  oastitati  buib  pa-  A 
rerel  (43),Mutius  (14),qui  znanuin  suam  dexteram 
in  ara  cremavit,  ut  hoc  factum  ejusfama  haberet. 
Minus  fecerunt  philosophi ;  Heraclilus  (15),  qui  se 
bubulo  stercoreobliluin  exussit ;  item  Empedocles, 
qui  in  ignes  ^tntei  montis  dissilivit ;  et  Peregri- 
nus^qui  non  olim  se  rogo  immisit ;  cum  femine 
quoque  contempserint  ignes  :  Dido  **  ne  post  vi- 
ram  dilectissimum  nuberecogeretur;  item  cum  ** 
Asdrubalis  uxor,  qusB  jam  arJonte  Carthagine  ma- 
ritum  8uum  supplicem  Scipionis  videret,  cum 
filiis  suis  in  incendium  patiiffi  devolavit.  Hegulus, 
dux  Homanorum,  captus  a  Garthaginiensibus  cum 
se  unum  pro  multis  captivis  GarthaginiensibuB 
oompensari  noluisset,  maluit  hostibus  reddi  et  in 
aroaB  genus  stipatus  undique  exBtrinseous  claviB  n 
transfixus,  tot  cruces  sensit.  BeBtias  femina  libens 
appetiit,  et  utique  aspides,  serpentes  tauro  vel 
urso  horribiliores,  quas  Cicopatraimmisitsibi,  ne 
in  manus  inimlci  perveniret.  Sed  mortis  metus 
non  tantus  est,  quantus  tormentorum  **.  Itaque, 
ce88itcarninci*<^  meretrix6M  Atheniensis?  qua 
consciaconjurationis,  cum  propterea  torqueretur 
a  tyranno,et  non  prodidit  conjuratos,  et  novis- 
sime  linguam  suam  comestam  in  faciem  tyranni 
exspuit,  ut  nihil  agere  se  scirent  tormenta,  etsi 
ultra  perseverarent.  Nam  quod  hodie  apud  Lace- 
daBmonas  solemnitas  maxima  est,  SiafAoccrcfYcodic, 
id  est  flagellatio  (16),  non  latet.  In  quo  sacro 
ante  aram  uobiles  quique  adolescentes  flagellis 
affliguntur,  astantibus  parentibus  et  propinquis, 
et  uti  perseverent  adhortantibus.  Ornamentum  C 
enim  etgloria  deputabitur  majore  quidem  titulo, 
si  anima  potius  cesserit    plagis,  quam   corpus. 


Igitur,  si  tantum  terren»  gloria  licet  de  eorporis 
et  animi  vigore,  ut  gladium,  ignem,  crucem,  be- 
stias,  tormenta  contemnant,  sub  pramio  iaudis 
humanae,  possum  dicere,  modicffi  sunt  iste  pas- 
Biones  ad  consecutionem  glori»  coelestiBet  divine 
mercedis.  Si  tanti  vitrum,  quanti  margaritam  ^ 
(17)  ?  Quis  ergo  non  libentissime  tantum  pro  vero 
habeat  erogare,  quantum  alii  pro  falso  ? 

CAPUT  V. 
Omltto  nunc  glorias  causam.  Eademomnta  ssvi- 
tiflB  et  cruciatus  certamina  Jam  apud  homines 
affectatio  (18)  quoque  et  morbus  quidam  animi 
conculcavit.  Quototiosos  afTectatio  armorum  ad 
gladium  locat*"?  Gerte  ad  feras  ipsas  alTeotione 
descendunty  etde  morsibus  et  de  cicatricibus  for- 
mosiores  sibi  videntur.  Jam  et  ad  ignes  quidam  se 
autoraverunt,  ut  certum  spatium  in  tunica  ar- 
dente  (19)  conlicerent.  Alii  inter  venatorum  tau- 
reas  scapulis  patientissimis  inambulaverunt.  Hsc, 
bonedicti,  non  slne  causa  Dominua  in  sflBCulura 
admisit,  sed  ad  nos  et  nunc  **  exhortandos,  et  in 
illo  die  confundendos,  si  reformidaverimus  pati 
pro  veritate  in  salutem,  qusB  alii  affectaverunt  pro 
vanitate  in  perditiouem. 

CAPUT  VI. 

Sed  hsec  cxempla  constantiie  omittamuB  de  afle- 
ctatione  venientis.  Convertamur  ad  ipsam  condi- 
tionis  humansB  contemplationem,  ut  et  illa  nos 
instruant,  si  qua  constanter  adeunda  sint,  qaas  et 
invitis  B%7  evenire  consueverunt.  Quotiens  enim 
incendia  vivos  cremaverunt  (20)  !  quotienB  ferflB,  et 
in  siivis  suis  el  in  mediis  civitatibus  clapsse  ca- 
veis  (21),  homines  devoraverunt!  quot  a  iatroni- 


Varise  lectiones. 


"  Cum  Rhen,    •'  Cum  abest  Pam,    •♦  Quantum  tormenti.  Non  itaque  cessit  carnifici,  etc.  /un.  itaque 
nec  cessit  Latin.    "  Carnificis  Seml,    «•  QuaD  Fran.    "  Tanti  vitreum  ?  quanti  vcruto  margaritum  Rken. 


*•  Fortatse  vocat  Jun.    »»  Tunc  alii. 


Gommentarias. 


(13)  Ui  gloriam  caslitati  suae  pareret.  Non  fuit 
pudicitiffi  caritas,  sed  pudoris  infirmitas.  Augusti- 
nuB  lib.  de  Civ.  DeL  Hig. 

(44)  Muiias  dexteram  suam.  Procul  dubio  sentit 
Tertullianus  Mutium  ex  eo  vulnere  orematfls  dexte- 
rffi  animam  amisisse,  quod  in  nemine  Bcriptorum 
vidi.  Ponit  enim  in  Gatalogo  eorum  qui  se  volun- 
taria  morte  confeoeriot.  Lac. 

(ib)  Heraelitus.  Is,  uti  adnotavit  Hhen.,  labora- 
bat  morbo  aqufls  interoutis,  et  cum  obscuris  ser- 
monibus  assuetus  homo  quABrendum  e  mediciB 
jus8is8et,num  eximbresicciiitatemfaoere  possent, 
et  ab  illis  Judi  se  putantibus  fuisset  neglectus, 
tandem  ipse  sibi  subvenire  volene,  bubulis  excre- 
roentis  oblini  oorpus  suum  inflatum  fecit.Est  apud 
Laertium,  Pam. 

(16)  Aia(xa(rr(Yo»i7i<,  id  est  flagellatio,  Uujus  me- 
minit  et  in  Apotog,  sub  flnem.  Rhbn. 

(47)  Tanti  vitrum,  guanti  Margaritum?  Porma 
adagii.  Hieronvra.  ad  Lfletam :  •  Si  tanti  vitrum, 

Suare  non  majoris  pretii  sit  margaritum  ?  »  Et  ad 
emetriadem,  adhuc  ad  Salvinam.  Sumitur  ad 
explicandam  ingentem  rerum  inflBqualitatem  et 
distantfaro.  Nam  quit  comparat  vitrum  cum  mar* 
garitOy  niai  amenB  ?  Lac. 


(18)  Apud  homines  affectatio.  QuflB  ab  Bthoicis 
paulo  religiosius  fleri  videbantur,  ea  affectationi 
tanquam  roorbocuidam  tribuebantur, ita  utfictum 
Judicetur,  et  tantumad  ostentationem,  non  vera 
virtuB.  Lag. 

(49)  In  tuniea  ardente.  Tunioa  illa  erat  pice  et 
bitumine  illita,  (juainduebantur  olim  Bancti  mar- 
tyres  anteguam  in   ignem   projicerentur.    Tnnica 

T\  dicitur  molesta  Martiali,  Epigr.  25.  lib.  x,  et  Ju- 

"  venali  Sat.  8  : 

Quod  liceat  tunica  punire  molesta.      Ric. 

(  0)  Quotiens  enim  incendia  vivos  cremaveruni. 
Omisit  morborum  quorumdamacutiBsimoscrucia- 
tu8,  et  febrium,  quarum  inoendia  pierumque  ty- 
rannicis  terriora,  certe  diuturniora :  quod  elegan- 
ter  observavitad  Bpiotetumsuum  Arianus.  lib.  xi : 
O^Siicoxt  oiS«lc  xupavvoc  S^  lifl^i  Tiva  Soepat^e,  itj- 
ptT^c  S^  xai  Iviauxip  icoXXixic.  Ibidem  ait  nihil 
referre  qua  via  perveniatur  ad  mortem.  Imo,  si 
verum  amamus,  eum  esse  breviorem,  qua  duci 
jul)ettyrannus.  Rio. 

(21)  Ei  in  mediis  eivilatibus  eiapsx  caveis.  Hic 
venitmibi  in  mentem  duflirum  wevaram  ursfluiim, 
quas  Valcutinianas  AugustuB  alebat^eamm  caveaB 


701  DE  SPECTACOLIS.  70i 

bu8  ferro,  ab  hostibus  eliam  cruce  extiDCti  Buot,  A,  <iuant«  qualesque  personsB  iaopinatos,  nataiibuSf 
torti  priu8,imo  et  omni  contumelia  ezpuncti  (22)  I  et  dignitatibus,  et  corporihus,  et  a9tatibus  suis, 
Nenio  noQ  etiam  homiuis  causa  698  pati  potest,  exitus  referunt,  hominis  causa :  aut  ab  ipso,  s! 
quod  in  causa  Dei  pati  dubitat.  Ad  hoc  quidem  contra  eum  fecerint:  aut  ab  adversariis  ejus,  si 
yei  prffiaentia    nobis    tempora  documenta    sint,      pro  eo  steterint. 

Commentarius. 

Juxta  cubicnlum  suum  locare  solitus.  Alteri  Mio»  xxzix.  Ehen. 

aures  nomen  erat,  alteri   Innocenti».  Multos  ille  (22)  Omni  coniumelia  expuncli,    Hio  audis  Ter« 

mortales  laniarunt,  ridente  et   hac   saevitia  dele-  tulliani  verbum  ;  signiflcat  nibil  contumeliffi  omis- 

ctato  principc.  Auctor  Ammianus  Marcell.   lib.  sum,  quod  illinon  sint  perpessi.  Ehbn. 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

DE  SPEGTAGULIS 

LIBER. 


Cum  non  Romffi  solum,  sed  per  proTincias  etiam  propter  SeTcri  reditum  Ticloriamque  de  Albino  re- 
purtalam  ederentur  specacula,  libros  de  Spectaculis  et  de  Idololatria  ea  ocoasione  scripsisse  Teriullia- 
nam  Cl.  NcBssellus  demonsiravit.  Nonnulli  equidem  conjeolant  librum  de  Spectaculis  abs  Tertulliano 
compositom  foisse  in  Montanismo,  qoia  in  illo  iis  sufTragari  videtur,  qoi  reTclationes  petebanl  (Terluli. 
lib.  de  Speci.  cap.  29).  Verum  qois  nescit,  et  ipsus  Ecclesiffi  catholicae  marlyrcs  reTelationes  a  Deo  pos- 
toiasse,  ut  videre  est  in  actis  sanctarum  Perpeloe  et  Feliciiatis  {XXXV  Acta  sincera,  Rninari,  pag.  87), 
qa»  pablioe  in  oollectis  lezebantor  lemporibos  D.  Augustini  (Serm.  280)?  Adde,  quod  8.  Gyprianos 
eipresse  asseral,  confessores  de  imminenti  eorum  marlyrio  per  Tisionem  ssepe  admoniios  fuisse  (Cy- 
prian.  epist.  H  et  16).  Utut  autero  hffic  sint,  certe  scopus  hujos  traclalos  f^it  apod  Tertolliaaom»  Chri- 
stianoB  ipsosqoe  catechomonos  a  spectaculis  aTocare,  demonslrando  qoam  inverecunda  sint  hajosmodi 
obleotamenta,  verae  pietati  coltoiqoe  sincero  qoem  Deo  debemosi  contraria,  atqoe  iis  etiam  infesta  qui 
fastos  mondi»  voloptates  ac  idololatriam  ejurarunt.  Primo  duo  plausibilia  elhnicorom  argomenta  remo- 
vet,  qooram  primum :  Nihil  obstreptre  religioni  in  animo  et  in  canscientia  ianta  solatia  exsirinseous  ocw 
lorum,  vei  auriumy  nec  vero  Deum  offendt  obiectaiione  hominis ;  secondom  :  Ciirisiianos,  expeditum  mort^ 
genus,  ad  kanc  obsiinationem  erudiri  abdicalione  voluptaium^  quo  facUius  vitam  contemnani^  amputaii 
quasi  rettnacuiis  ejus.  Explosa  dein  alio  ridicola  objcctione  paganorom,  qood  omnia  qus  ihealro  inser- 
Tianty  terraf  saxaj  ieones^  vires  carporis^  vocis  tuavHaies  sini  res  a  Deo  creaix^  alqoe  propterea  non  re- 
podiaode,  exoeptioni  qooramdam  Ghrislianorom  asserentiom,  in  Scriplora  saora  nullibi  speolaculis 
aJesse  expresse  prohiberi,  opponit  illa  regii  Prophelae :  Beaius  vir^  qui  non  abiii  in  condlium  impiorum, 
ei  in  via  peecalorum  non  sietii,  ei  in  caihedra  pesiileniiss  non  sedit  (Psal.  i,  1).  Addit  dein  ad  hanc  fhgam 
teneri  fideles,  qoia  aqoara  ingressi  fidem  professi  sont,  el  renonliasse  diabolo  et  pomp»  et  angeiis 
ejns  ore  sao  eonleslati  sont,  et  iodos  ac  speotacala  ad  idololatriam  pertinere  affirmat,  a  qoa  originem 
saam  iraxisse  demonslrat,  atqne  iadorom  nomina,  eorumdem  apparatam  idololalricom,  loca  sopersti- 
tiosa  et  artes  recenset.  De  circo  disserens  ait:  quamTis  oircos  idolb  et  signis  superstitiosis  esset  im- 
pielas,  nihilominas  Cbristianos  extra  speclaculoram  iempus  sine  crimine  posse  intrare,  sicat  in  ipsa 
templa  intrarent,  si  causa  intrandi  oolpa  Tacet.  De  circo  transil  ad  theatrum  particulariler  Veneri  et 
Baccho  consecratam  ;  inde  ad  athletarom  certamina  soo  qoffiqoe  nomini  sacrala,  et  deniqoe  ad  gladia- 
loras,  qui  soam  pompis  fonereis  originem  debebant ;  oltima  haeo  spectacola  ad  amphitheatrom  pertine- 
bant  Sed  pr«ter  idololatriam,  causam  principalemy  alias  adhoc  commemorat  rationes,  ob  qaas  speota- 
cula  a  Cbristianis  Titanda  sint,  perieulum  scilicet  amittendi  Spiritum  sanctam  in  oommotione  passionom 
nostramm ;  damnum  iemporis  Ghristiano  adeo  pretiosi,  injurias,  malediota,  oaiomnias  et  conTioia.  Ibi 
qnippe  pnblioe  omnia  nefanda  prodacebantar,  qo»  alibi  somma  cora  ccoltabantor.  Qnantum  a  sana 
ralione  abborreat,  ostendii,  ea  in  tpectaoulis  oopide  qoasrere,  qoe  in  reliqoo  Titae  commercio  videre  tcI 
eommittere  podor  et  horror  vetant.  Tam  699  pergit :  Rerum  earum  imaginem,  qtuis  facere  non  licei 
videre  non  expedit:  atque  Tragxdia  horrenda  crimina,  in  Comasdia  lasciviam  spedaiorum  oculis  exkibetis. 
Bominem  raiione  prasdiium,  crudetem  ei  s^fvum  esse  non  decei^  ergo  eiiam  aspectu  horrido,  ubi  homines 
Irueidaniur  deieciari  non  decei,  quamvis  eiiam  necaii  fuerini  morie  ob  scelera  digni.  Insanum  est,  artem 
iUam  magni  faeere^  cujus  periti  ob  infamix  noiam  honesiorum  haminum  socieiaie  excluduniur.  Exin  larva- 
toram  proterTiam  increpat,  Tirisquei  qui  vestes  moUebres  aesamerenty  intentatam  a  Deo  malcdictionem 


703 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I  —  SERIBS  I,  APOLOGETIGA. 


104 


memorat ;  quippo  virl  muliebri  babilu  mulierum  persooam  iu  scena  agebanU  Poslea  oslendil  ilernin 
speclacuiorum  usum  esse  baptismo  contrarium»  ipsosqua  gentiles  Gbristianos  a  repudio  spectacalorum 
distioguere  consuevisse.  Taodem  exempla  duo  adducit  Chrisliaaorum  propter  frequentata  speclacala 
puaitorum.  Dein  exhortatur  Christianos,  ut  in  gemitibus  bic  vilam  degant,  dum  gentiles  voluptatibus 
scse  immergunt,  nihilque  magis  in  votis  habeant,  quam  exire  de  hoc  saeculo,  ut  ad  Deum  perveuianl. 
Volens  autem  oslendere  Tertullianus  quaenam  sint  voluptates  et  obiectamenla,  quae  Christianos  de- 
cent,  scribil :  «  Quas  major  voluptas,  quam  fastidium  ipsius  Toluptatis,  quara  seculi  totius  contemplas, 
quam  vera  libertas,  quam  conscientia  inlegra...  quod  calcas  deos  nationam,  quod  dasmonia  expellis, 
quod  medicinas  facis,  quod  revelationes  pelis,  600  quod  Deo  vivis  ?  Hae  volnptateB,  haec  spectacula 
Ghristianorum,  sancta,  perpetua,  gratuita.  »  Tandem  agones  martyrum,  passionem  D.  N.  J.  Ghrisli,  pro- 
pinquum  iiiius  adventum,  judicium  exlrcmum,  pmnas  impiorum  aeternas,  praemiaque  bonorum,  ut  sedalo 
contempientur,  hortatur.  LUMP. 


GAPUT  PRIMUM. 
Qui  status  fidei  (1),  quie  ratio  veritatis,  quod 
prsscriptum  disciplinae.  inter  cetera  sscularium 
errorum,  etiam  spectaculorum  voluptates  (2)  ad- 
imat,  Dei  servi  cugnoscite,  qui  cum  maxime  ad 
Deum  acceditis ;  recognoscite,  qui  jam  accessisse 
vos  testiflcati  et  confessi  estis,  ne  aut  ignorando 
aut  diseimulando  quispeccet.Tantaenim  vis  volu- 
ptatum,  ut  et  ignorantiam  protelet  in  occasio- 
nem  (3),  et  conscientiam  corrumpat  in  dissimula- 


A.  nionea  ethnicorum  blandiuntur,que  ^  in  istacansa 
adversus  noa  ita  argumentari  consueverunt :  nibil 
obstrepere  religioni  (4)  in  animo  et  conscientia ' 
tanta  solatia  extrinsecus  oculorum  vel  aurium: 
neo  vero  Deum  offendi  oblectatione  hominis,  qua, 
saivo  erga  Deum  metu  et  honore,  suo  in  tempore  et 
8U0  in  loco  frui,  scelus  non  sit.  Atquin  hoc  cum 
maxime  paramua  demonstrare,  quemadmodum 
isthaec  *  non  competant  vera  religioni  et  vero  ob- 
sequio  erga  Deum  verum,  Sunt  qui  exiatiment  * 
Chriatianoa  *,  expeditum  001  morti  genus  (5),  ad 


tionem.  Ad   utrumque,   adbuo   forsan  alicui  opi 

Varim  lectiones. 
<  Qui  in  Seml.  *  Tua  add,  Fran.  *  Ista  Higalt.  ^  Existimant  RigaU.  >  Ghristianum  Seml. 

Commentarius. 

{{)  Qui  status  fidei.  Scri^ium   buno  librum    non      &v   xic    tou<     &it&  Mcdu^u   xal   Xpiorou   lutaBtSa- 
ad  jam  Ghristianos  tantum,  sed  et  Gatechumonos  B  (ettv*  «  Gitius   quispiam  eos  Moysen  et  ubristum 


quos  auotor  aue/i^te<  solet  nuncupare,  patet  tum 
ex  verbis  istis :  «  Dei  servi,  cognoscite,  qui  ma- 
xime  ad  Deum  acceditis,  »  quas  ad  Catechumenos  : 
tum  ex  illis :  «  Recognoscite  qui  jam  accessisse  vos 
testifioati  etoonfessi  e8ti8,»quod  ad  jam  baptizatosi 
qui  fidei  testificationem  in  baptismo  reddideranty 
pertinet.  Pam. 

(2)  Spectaeulorum  voluptates.  Illud  est  profecto 
quod  dixit  B.  Athanasius  hom.  de  Sem.  OEaxpoTia- 
veTc  i^Sovac.  LePr. 

(3)^  Ut  i^norantiam  protelet  in  oecasionem,  Tanta 
esty  inquit,voIuptatum  vis,  ut  hominem  suum  tam- 
diu  doceri  nolit  vitanda  esse  Ghristiano  spectacula 
quamdiu  spectandi  occasio  sperabitur.  Hacinsania 
etiam  «Bvi  sui  GhristianoslaborassequeriturAngu- 
stinus  ifi  Psal  lxxv  :  u  Sunt  autem  muiti  non 
digne  viventes  baptismo  quem  perceperunt.  Quam 


dedoceret.  »  Quod  usurpavit  Galenus,  lib.  iii  d^ 
diff.  pulf.  Et  ab  Augustino,  iib.  de  CivU.  Dei,  xix, 
Apoitinis  oraoulum  notatur,  sciscitanti  Porphyrio 
qua  ratione  ab  Cbristianismo  conjugem  soam  ro- 
vocare  posset,  respondentis,  faciiius  ipsum  litteraB 
impressurum  flumini  rapidissimo,  aot  per  aera 
volaturum.  Rio. 

—  Christianos,  expeditum  morii  genut.  Quasi  iitt- 
Oavaxiouc,  ^i^^oxtvSuvou^,  iTapa66>ouc,  irapsxsxtvfij- 
vKupitvouc.  PauIuSf  ad  PhiJipp.  cap.  ii.  deEpa- 
phrodito  ytJkjpf.  Oscvdkou  ^[T^ixt,  Tcaipa6oX«uw|a- 
vo<  T^  ^'^x^.Nam  ita  iegitur  in  vetuatissimo  exem* 
plari  ubi  et  Latina  versio  sic  habet :  Parabolatua 
de  anio^a  sua.  Auctorillius  versionis  addubitavit, 
dicendum  sibi  esset,  parabolatus  animam  suam  an 
paraboUius  de  anima  sua.  Eodem  vero  aeosu  anc- 
tor  Historix  Tripart.  dixit  arCiflcam  poraMttm.lib. 


multi  enim  baptizati   hodie  circum  implere  quam      xi,  sub  finem  :  Crudelis  bestie  .arlifex,   parabolos 

iatam  basilicam  maluerunt  I  •  Lb  Pr.  C  pugnet.  Quod  Socrates,  Uist.  vn,  dixerat,  icapsoo- 

(4)  Obstrepere  religioni.  Verbum  pro  impedire  et      /eu9d(AKvoc.   Minime  autem   Epaphroditus    aiiive 


esse  obstaculo.  Omnino  quod  Seneca  ep.  115,  ob* 
strigiUant :  ei  quod  SynoduB  Tricastina  ad  Nicol. 
PP.  obdicere  :  qu»  duo  verba  notare  voluiy  ut  pe- 
culiaria.  Lac. 

(5)  CfirisUanos,  expeditum  morti  genus.  Arria- 
nu8  ad  Epictetum,  lib.  iv,  cap.  7,  Ghristiano- 
rum  in  obeunda  morle  pro  Ghristi  nomine  obsti- 
nationem,  non  furori  tribuit,  sed  ritui  et  assue- 
tudini :  Ttzo  {xsviac  p.lv  Suvaxat  'xtc  oGto);  $ia- 
TsB^vai  7cp6c  xauxa,  xai  &it6  eOou^  ol  FaXtXaoToi. 
Nos  talem  ritom  agnoscimus,  etconstantissimere- 
tinendum  scimus ;  imo  furoren  esae  non  negabi- 
mus,  sed  8anctum,8ed  divini  Spiritus  afflatum  ve- 
hemcDtiorem,  qui  buob  agat  inoitatoa.  Hujus  cons- 
tantisB  gloriam  ethnici  obstinationis  appellatione 
deterere  oonabantur,  adeoque  inter  proverbia 
rerum   minime  sporandarum  dictitabant :  6a79ov 


Ghristiani  vitam  suam  ita  sprevisse  existimandi 
8unt,  quasi  obstinatione  soia  temerarii,  perditiao 
deaperati  mortem  oppeterent,  xotTot  4>iX^v  napdxx- 
(tv  Quod  putavit  M.  Antonius  lib.  de  Vita  soa 
nndec.  Verum  summojudioio,  samma  rationeao 
prudentia  paratiasimi  semper  erantadmortcmfor- 
titer  obeundam  [)ro  Christi  nomine,  hoo  est  pro 
veritate  fidei  ChristiaDo,  din^  ISixTjc  xp(9eu>c,  m- 
XoYt9|x£va>c,  xat  9e{xva)C.  Rio. 

—  Expeditum  morti  genus.  Mulia  :n  hunc  locom 
Rigaltius  de  vof*<e  leapaCoXsuvdiiJLSvoc  qnibus^  addi 
potest  iilud  Hesyobii :  IIapa6oXcuaauLsvo<  ^U  O^* 
vax^v  iaur&v  IxfioiSc.  Le^endus  item  Phrynichus  ia 
edoge  dictionum  Atticarum  ad  voccm  iwg«o6- 
Xiov.  Qua  de  re  nos  noonulla  diximos  in  notis  ad 
Giose.  Gr«co-Lat.  pag.  144,  col.  1,  liii*  i^  ^ 
Pr. 


705 


DE  SPEGTA^DLIS. 


706 


banc  obstinationem  (6)  abdicatione  volaptatnm  (7)  a 
erodiri,  quo  facilius  vitam  contemnant,  amputatis 
quasi  retinaculis  ejus,  ne  desiderent,  quam  Jam 
supervacuam  *  sibi  fecerint  ^  :  ut  hoc  consilio  po- 
tius  et  humano  prospectu,  non  divino  prsescripto 
deflnitum  existimetur.  Plgebat  scilicet  etiam  per- 
severantes  in  tantis  voluptalibus  propter  Deum 
mori.  Quanquam  etsi  ita  esset,  tam  *  apto  consilio 
tantae  obstinatio  disciplinsB  debebat  obsequium, 

CAPUT  II. 

Jam  vero  nemo  est,  qui  non  hoo  quoque  praa- 
tendat  [Gen.  i),  omnia  a  Oeo  instituta,  et  homini 
attributa  (aicut  praBdicamus),  et  utique  bonaomnia 
ut  boni  auctoris  ' :  inter  h»c  deputari  universa 
ista,  ex  quibus  spectacula  instruuntur,  circum  ^^ 
verbi  gratia,  et  leonem,  et  vires  corporis,  et  vocia  ^ 
snavitates.  Igitur  neque  alienum  videri  posse,  ne- 
que  inimicum  Dei  *',  quod  de  conditione  constet 
ipsiuB  :  neque  cultoribns  Dei  vitandum  *',  quod 
Oei  non  sit  inimicnm,  quia  nec  alicnum.  Plane  et 
ipsffi  exstructiones  locorum,  quod  saxa,  quod  cse- 
menta,  quod  marmora,  quod  column®,  Dei  res 
sunt,  qui  ea  ad  instrumentum  terrffl  dedit :  sed  et 
ipsi  actus  sub  cgbIo  Dei  transiguntur.  Quam  sa- 
piensargumenlatrixsibivideturignorantiahumana, 
prnsertim  cum  aliquid  ejusmodi  de  gaudlis  et  de 
fruclibua  sasculi  metuit  amittere  1  Plures  denique 
invenias,  quos  magis  periculum  voluptatis,  quam 
▼its,  avocet  ab  hao  secta.  Nam  mortem  etiam  stul- 
tua  ut  debitam  non  extimescit,  voluptatum  etiam 
sapiens  ut  tantam  ^'  non  conlemnit,  cum  alia  non  C 
sit  et  stulto  et  sapienti  vit«  gratia,  nisi  voluptas. 
Nemo  negat,  quia  nemo  ignorat  quod  ultro  natura 
suggerit,  Deum  esse  universitatis  conditorem, 
eamque  universitatem  tam   bonam,  quam  homini 


roanoipatam.  Sed  quia  non  penitus  Deum  norunt 
6S9  nisi  naturali  jure,   non  etiam   familiari,  de 
longinquo,  non  de  proximo  ;  necesse   eet  ignorent 
qualiter  administrari  aut  Jubeat  au  prohibeat  qu» 
instituit  *^,  simul  quis  sit  88mulus  '>  ex  diverso, 
adultorandis  usibus  divinae  conditionis,  quia  neque 
voluntatem,  neque  adversarium  noveris  ejus,quem 
minus  noveris.  Non  ergo  hoo  solum  respiciendum 
est,  quo  ^^  omnia  sint  instituta,    sed   a   quo  con- 
versa.  Ita  enim  apparebit  cujus  ^"^  vi  sint  instituta, 
si  appareat  eujus  sint  >*.   Multum  interest  inter 
corruptelam  et  integritatem,  quia  multum  est  inter 
Inslitutorem  et  interpolatorem.   Gaterum   omnes 
species  malorum,  que(8)  etiam  elhnici  ut  '*  indu- 
bitata  et  prohibent  et  defcndunt,   ex  operibus  Dei 
constant.  Vis  "^  homicidium  fcrro,   veneno,  ma- 
gicis  devinctionibus  (9)  perflci  **.  Tam  ferrum  Doi 
res  est,  quam  herbae,  quam  angeli :  numquid   ta« 
meninhominis  necemauctoristaprovidit?  Atquin 
omnem  homicidii  speciem  uno   et  principali  prae- 
cepto  interemit :  iVon  occides  {Exod,  xx).  Proinde 
aurum,  aes,  argentum,  ebur,  lignum.  et  quaecun- 
que  fabricandis   idolis  materia   captatur,   quis  in 
saeculo  posuit,  nisi  sfficuli  auctor  Dcus?  Numquid 
tamen  ut  haec  adversus  ipsum  adorentur?  Atquin 
sumnna  offensio  *'  idolotatria  est.  Quid  non  Dei 
est,  quod  Deum  offendit  ?   Sed  cum   ofTendit,  Dei 
ease  desiit  ;  ot  cum  desiit,  oflendit.   Ipse  homo 
omnium  flagitiorum  actor  '*,  non  tantumopus  Dei, 
verum  etiam  imago  est  (40),  et  tamen   corpore  et 
spiritu  descivit  *^  a  suo  institutore.  Neque  enim 
oculos  ad  conoupiscentias  '*  sumpsimus,   neque  ^ 
linguamad  maliloquium,  etauresad  exceptaculum 
maliloquii,  et  gulam  adgulae  crimcn  (11),  et  ven- 
trom  ad  gul«6  satietatem  ",  et  genitalia  ad  exces- 
8U8  impudioitifle,  et  manus  ad  vim,   et  gressus  ad 


Variae  lectiones. 


*  Supervaouam /ttfi.  Pam.  "^  Fecerant /iin.  fecerunt  Rigalt^  (}uamquam  ot,  si  ita  esset.  Tam  e^c. 
dfi/tiigttti /un.  *  Bona,  ut  omnia  boni  auotoris  Rig.  ^^  Kquum  Rigall,  <*  Deo  Paris,  Rigalt.  **  Pui&n" 
dam  Parii.  neque  oulpse  deputandum  Rigalt,  **  utendam  Jun,  *^  Admi.nistrari  Jubeat,  quae  instituit 
RigalL  "  Quae  vis  aemuia  ex  adverso  Rigalt.  >•  A  quo  Wo^nv,  Af.  S.  Rigalt,  "  Cui  usui  Rigalt,  *•  Si  ap- 
pareat  oui  non  Rig,  *»  Indubitate,  Seml.  ^  Vides  Jun.  Perfici  Rig  "  OITenpa  Rigall,  "  Auctor 
Paris.  Rig.  *♦  Bt  tamen  corpore  et  spiritu  dosiit  Rig.  •■  Concupiscentiam  Rig.  "  Et  Rig, "  Sociotatem  Jun. 
exM.S.  Rig. 

Gommentarius. 


{^)  Ad  kane  ohstinationem..   Familiaris  est  auc- 
tori  yQxobstinatio  in  bonam  partem,  pro  cons/an/ia, 
aiouti  et  apud  Tacitum,   lib.   ix,    Obslinatio  fidei.  D 
Pa«. 

(7)  Abdicatione  voluptatum,  Vagabatur  dogma 
inter  gentiles  pbilosophos,  utpote  magnos  procu- 
ratores  avertendi  doloris,  abdicandHS  esse  volup- 
tatea  ante  mortem,  ut  hcec  dolore  carcret.  Dogma 
hoc  philosophicum  reprsesentat  Seneca,  epist.  27. 
Putabant  er^o  gentiles  illud  praceptum  exerceri 
Ghriatianis  m  abdicatione  spectaculorum,  ut  ita 
paratiores  essent  ad  ferendam  mortem  sinedolore. 
Lac. 

(8)  Qux  eliam  elhnici  ut  indubitata  et  prohibent  et 
defendmi.  Defendunt,  hoc  est,  asserunt,  nempe 
esse  maia,  el  quidem  indubitata  ;  quae  scilicet  ma- 
laesse  nemo  etiam  ethnicorum  ambigit.  Dio. 

(0)  Magicis  devinctionibus.   Devinctiones  accipit 


pro  ligaturis,  de  quibus  latius  lib.  de  Anima.  Et 
hic  voro  pulchra  est  Genelli  castigatio ;  In  hominis 
necem  auctor,  pro  in  nece  est  auclor.  Ex  Ms.  paulo 
post  lego,  flagiliorum  aclor  pro  auctor:  neque  cnim 
nomo,  sed  Diabolus  interpolator  illorum  cst  auo* 
tor.  Pam. 

(10)  Imago  Dei  est.  Intellige  mentcm  scriptoris  : 
ait  hominem  esse  et  opus  Dei  et  imaginem  Dei : 
opus  propter  corpus,  imaginem  propter  spiritum. 
Itaque  non  debent  confundi  verba.Namhomoima- 
go  Dei  tantum  dicitur  propter  spiritum.  Zeno  Ve- 
ronen.  serm.  2tn  Gen.  Lac. 

(11)  Et  gulam  ad  gulse  crimen.  Gulae  crimen  so- 
lummodo  ecclesiasiicis  notum  pro  j^uls  intempe- 
ranlia  seu  gulositate  :  profanisnon  item.  Similiter 
dixit  lib.  deJejuniis;  «  Adam  salutem  gula  vcndi- 
dit;  »  etlib.  i,  adv.  Uarc.  «  Comitibus  gul«e,  libi- 
dini  scilicet  atque  luxuriee.  »  Pam. 


707 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PAR8  I.  — SBRIES  I,  APOLOOBTICA. 


7M 


vagam  vitam,aut8piritu8idooin8itu8  6SS  oorpori,  A  oior,  aut  scrupulosior,    ad    hano  abdioationem 


ut  insidiaruro,  et  fraudum,  et  iniquitatum  cogita- 
torium  Oeret,  non  opinor.  Nam  ei  omnem  mali- 
gnitntem,  et  si  tantam  '*  malitiam  excogitatam 
Deus  exactor  innocentis  odit,  indubitate  qnsoun- 
que  oondidit,  non  in  exitum  operum  constat  con- 
didisse  (12)  quaa  damnat,  lioet  eadem  opera  per  ea 
quae  condidit  administrentur,  quando  bso  sit  tota 
ratio  damnationis,  perversa  administratio  condi- 
tionis  a  condilis  *•.  Nos  igitur  qui,  Domino  ^  co- 
gnito,  etiam  flemulum  ejus  inspicimus  (13)  ^S  qni, 
institutore  comperto,  etiam  interpolatoremunade- 
prebendimuB,  neque  mirari,  neque  dubitare  opor- 
tet,  cum  ipsum  bominem,  opus  et  imaginem  Dei, 
totius  universitatis  possessorem,  illa  '>  vis  inter- 
polatons  et  semulatoris  angeliab  initio  de  integri- 
tate  dejecerit,  universam  ^  substantiam  ejus  pari- 
ter  cum  ipso  ^  in  perversitatem  demutatam  ^  ad- 
versus  institutcrem,  ut  quam  doluerat  homini 
concessam,  non  sibi,  in  ea  ipsa  et  hominem  reum 
Deo  faceret,  et  suam  dominationem  collocaret. 

CAPUT  III. 

Hac  oonscientia  instructi  ^  adversus  opinionem 
ethnicorum,  convertamur  magis  ad  nostrorum 
detractatus  ".  Quorumdam  enim  fides  aut  simpli- 


6914  8pectaculorom  de  Scripturis  auotoritatem  ex- 
posoit  (14),  et    se  in   incertum  constituit,  quod 
non  significanter  neque    nominatim  denuntietur 
servis  Dei  abstinentia  ejusmodi.   Plane  nusqoam 
invenimus,   quemadmodum  aperte    positum  est 
(Exod.  xx) :   Non  oceides,  non  idoluin   coles,  nom 
adulferium,  nonfraudes  admitteSt  ita  exserle  defini» 
tum,  «  Non  in  Ciroum   ibis  ^  non  in  theatrum  ; 
agonem,  munus  non  spectabis  '*.  »  Sed  inveni- 
mus  ad  hano  quoque  speciem  pertinere  illam  pri- 
mam  vocem   David,  Felix^    inqoit  {PsaL  i),  qui 
non  abiil  in  concilium  impiorumy  et  m  via  peecaUh 
rum  non  stetii,  et  in  ^^  cathedra  pestium  non  sedit, 
Nam  etsi  justum  illum   videtur  pradi  caese  (iQ), 
quod  in  concilio  et  in   concesau  ^'  Judsorum  de 
^  Deo  denegando  *'  consultantium,  non  communi- 
cavit ;  late  tamcn  8emper  Scriptura  divina  divi- 
ditur  (17),   ubiounque    seounduoi   prsBsentis  rei 
sensum  etiam  disciplinamunitur,  uthic  ^  quoqae 
uon  sit  aliena  vox  a  spectaculorum  interdictione. 
Si  enim  pauculos  tunc  Judasos  impiorum  conci- 
iium  (18)  vocavit,  quanta  magis  tantum  conventum 
ethnici  populi  I  ni  pii  ethnici  ^,  nr«inu8  peccatores, 
minus  liostes  Christi,  quam   tunc  Judei,  quo  ^  et 
cflBtera  congruunt.  Nam  apud  speotacula  et  in  via 


Varise  lectiones. 

"  Tantum  Wouw.  M.  S,  Rig.  »•  A  conditis  abest,  Reg.  ^  Deo  Rig,  »*  Inspeximus  Rig.  ••  IUi  Paris,  vis 
abest  Paris.  *'  Quin  universam  addit  Wouw.  M,  S.^^  Pariter  oum  ipso  integritati  institutam  add,  Rig,  " 
Demutarit  Wouw,  M.  S,  demutavit  Rig,  **  Instructa  Rig.  "^  liotraolatus  Wouw,  M.  S.  ^  Non  ibis  in  Circum 
Rig.^*  Exspectabis  Rig.^^  Neo  —  pestium  sedit  Rig.  ^^  Et  in  sessu  Rig.  ^^  De  necando  Domioo  Rig.  *'  Hcc 
Wouw,M.  S.  ^*  &finus  impli  etbniui  Rigalt.  ^*Quid  quod  Rigalt,  ethnici  populi  ?impii,  minus  peooatores, 
minus  hostes  Christi,  quam  tunc  Judsei,  quid  ?  non  et  cstera  congruunt.  Wouw,  Coa.  scrip,  quoad  cflDterea 
congruunt.  Latin.  Jun.  mavult  quo  et  cetera. 

Gommentarius. 


(12)  Non  in  exiium  operum  condidisse.  Locus  an- 
notanduB  oontra  Caivinum,  qui  inslitut,  lib.  iii, 
cap.  22,  23  et  24ad0truit,  quod  Deus  creavit  ma- 
ximam  partem  mundi  ad  damnationemet  perditio- 
nem  simplici  decreto  voluntatis  suas,  quemadmo- 
duro  ipsi  ab  Helvetiis  objoctum  est.  Pax. 

—  In  exttum  operum,  Non  placet  Pamelius,  qui 
hio  exitum  accepit  pro  exitio.  Perfectissimus  est 
sensus.  Nam  vox  oonferenda  est  ad  pravum  usum 
rerum,  et  ita  omnia  cohsrent;  non  ad  perniciem  : 
nam  de  hac  non  disputatTertullianus.  Lag. 

(13)  Nos  igilur  qui  Deo  cognilo  etiam  ssmulum 
ejus  inspeximui.  Nihil  mutavimus  in  bac  periodo, 
quia  8io  constitutam  reperimus  in  codice  Agobvrdi, 
etsl  comraodior  videatur  scriptura  cod.  Fulvii  Ur- 
sini :  «  Nos  igitur  qui  Deo  oognito  etiam  semulum 
ejusinspeximus,  qui  institutore  comperto  etiam 
interpolatorem  una  deprehendimus,  nec  mirari, 
nequedubitare  oportet,  cum  ipsum  bominem.opus 
etimaginemDei,  totius  universitatis  possessorem, 
illa  vis  interpolatoris  et  asmulatoris  angeii  ab  initio 
de  integritate  dejecerit,  quin  universam  substan- 
tiam  ejus,  pariter  oum  ipso  in  perversitatem  de- 
mutarit  adversus  institutorem,  »  eto.  Rio. 

(ii)  De  Scripturis  auctoritatem  exposcit,  Cypria- 
nns  de  spectaculis  ait  quoque  ita  quflesitum  a 
Christianis:  (verba  ejus) «  Ubi.  inquiunt,  scripta 
Buntista?ubi  prohibita?  «  Et  adjicit  loca  Scriptu- 
r<T,  quibus  niterentur  ad  tuenda  speotacula,  male 
explioata.  post  Cfuse  subjicit : «  Hoo  m  loco  dixerim 
longe  melius  ftiisset  istis  nullas  litteras  no88e,quam 


G  sio  litteras  legere.  n  Lag. 

(15)  /fi  cathedra  pestium.  Idem  habet  eruditus 
Ciemens  Alex.  Paeaagogi  lib.  iii  ;  oum  enim  otitur 
hoo  loco  prophete  regii,  infertque  Cbristianisom- 
ni  genere  spectaculorum  esseinterdictum.subjicit, 

8pav  Xoifxuv  ?rpo(re(itoi  xic  ^v,  «  Neqne  abs  re  qnis 
tneatra  et  spectacula  cathedram  peetilentia  dixe- 
rit.  »  Le  Pk. 

(16)  Num  etsi  justum  illum  videiur  prsedicasse. 
Innuit  Josephum  Arimathaeensem,  quem  Lucafl 
ait  virum  fuisso  probum  ac  justum,  neo  interfuisse 
aut  consensisse  Judsorum  consilio  adversus  Cbri- 
stum.  Auctor  Gominentariorum  in  Psalmos,  Pref. 
Psal.  I :  «  Tertullianus  in  libro  de  SpectactUis  as- 
serit  hunc  Psalmum  et  de  Josepho  posse  intelligi, 
qui  corpus  Domini  sepelivit,  et  de  his  qoi  ad  spe- 
ctacula  gentium  non  conveniunt.  •  Sunt  qui  eos 
Commentarios  Hieronymo  adscribant.  loserti  sunt 

])  autem  operibus  Bedffi.  Rio. 

(17)  Late  tamen  semper  Scriptura  divina  dividitur, 
Ex  divin»  copis  occasione^  ut  ait  adversus  Va- 
ienlinianos,  Rio. 

(18)  Judxos  impiorum  coucilium.  Hoo  misero 
elogio  affecti  sunt  isti  miserrimi.  8io  et  Augusti- 
nu8,  epist.  54,  impios  vocat  Judsos.  Joan.  Chry- 
sost.  orat.  2,  adv.  illos,  dat  iilis  dt^riSeiov,  et  cooc. 
Trullense  cap.  1,  SuaTibetav.  Dionysio  Alexandrino 
vocantur  perfidi.  Et  Joan.  Cbrysosi,  loco  citato  vo« 
cat  illos  icapdivofAov  icoXtTelavy  et  infra  ivapYEt; 
xal  (JiiapotSc.  Lag. 


709 


DB  SPEGTAGULIS. 


710 


statur.  Viasenim  vooaat  et  oardines  balteornm  ^iO)  A  lolatriam.  Gornmemorabimas  orifpnes  singalorom. 


per  ambitum  6S5  et  discrimina  popularium  per 
proclivum.  Cathedra  quoque  nominatur  ipse  in 
aafractn  ad  consessum  situs.  Itaque  e  contrario 
infeliz  qui  in  quodounque  oonsiUum  impiorum 
abierit,  etin  quacuoque  cathedra  pestium  sederit. 
Generaliter  diotum  inteiligamus,  cum  quid  etiam 
specialiter  interpretari  oapit.  Nam  et  specialiter 
qundam  pronuntiata  (20)  generaliter  sapiunt. 
Gum  DeuB  Israelitas  admonet  disciplinaB  vel  ob- 
jnrgat,  utique  ad  omnes  habet  {Bxod.  zii) :  cum 
iEg>'pto  et  iEtbiopiffi  exitium  oomminatur,  in  om- 
nam  gentem  poooatricem  preBJudicat  (21).  Sio  om- 
nis  gens  peccatriz  vooatur  ^gyptus  et  ifithiopia 
(/«a.  XIV  et  a/f6i),  a  specie  ad  genus.  Quemadmo- 


quibus  ^"^  6S6  in  cunabulis  ^  in  saculo  adole^ 
verint :  exinde  titulos  quorumdam,  quibus  nomi- 
nibus  nuncupentur :  exinde  apparatus,  quibos 
superstitionibus  instruantur:  tum  ^*  loca,  quibus 
prffisidibus  dicentur  :  tum  "^artes,  quibus  auctori- 
bus  deputentur  Si  quid  ezbis  non  ad  idolum  per- 
tinuerit,  id  neque  ad  idololatriam,  neque  ad  no- 
stram  ejerationem  pertinebit. 

CAPUT  V. 
De  originibus  quidem  ut  secretioribus  et  ignotis 
penes  p)ures  nostrorum  altius,  nec  aliunde  inve- 
stigandum  fuit  (22),  quam  de  instrumentis  ethni- 
oarum  *^  litterarum.  Gxstant  auctores  multi,  qui 
super  ista  re  commentarios  ediderunt.  Ab  his  lu- 


dum  etiam  de  origine  spectaculorum  concilium  n  dorum  origo  sic  traditur :  Lydos  ex  Asia  transve- 


vocat  impiorum,  a  genere  ad  speciem. 

CAPUT  IV. 
Ne  qnis  argumentari  nos  putet,  ad  prinoipalem 
auctoritatem  convertar  ipsius  signaculi  nostri. 
Gum  aquam  ingressi  Christianam  fidem  in  legis 
suie  verba  profitemur,  renuntiasse  nos  diabolo  et 
pompffi  et  angelis  ejus  ore  nostro  oontestamur.Quid 
eritsummun^  prfficipuum,  in  quo  diabulusetpom- 
pffi  et  angeli  ejus  censeantur,  quam  idolola- 
tria  ?  ex  qua  omnis  immundus  et  nequam  spiritus, 
ut  ita  dixerim,  quia  neo  diutius  de  hoc.  igitur  si 
ex  idololatria  universam  spectaculorum  paraturam 
constare  oonstiterit,  indubitate  prsjudicatum  erit 
etiam  ad  spectacula  pertinere  renuntiationis  no- 
str»  testimonium  in  lavacro,  que  diabolo  et  pom- 


nas  in  Etruria  consediese,  ut  Timffius  refert,  duce 
Tyrrheno,  qui  fratri  buo  oesserat  regni  contentione : 
igitur  in  Btruria,  inter  cffiteros  ritus  supersti- 
tionum  suarum,  spectacula  quoque  religionis  no- 
mine  instituunt :  inde  Romani  accersitos  artifices 
mutuantur,  tempus,  enuntiationem,  ut  ludi  a  Lydis 
vocantur  (25).  Sed  etsi  Varro  iudos  a  Ituio,  id 
est  a  lusu  interpretatur,  sicut  et  Lupercos  ludos 
appellant,  quod  ludendo  discurrant ;  tamen  eom 
losum  JuTenum  et  diebus  festis,  et  templis,  et 
reiigionibus  reputat.  Nihil  jam  de  causa  vocabuli, 
cum  "  rei  cauea  idololatria  sit.  Nam  et  cum  pro- 
miscue  ludi  Liberalia  vocarentur  (24),  honorom 
Liberi  patris  manifeste  sonabant.  Libero  enim  a 
rusticis  primo  Hcbant  ob  beneflcium  quod  ei  ad- 


pffi  et  angelisejus  sint  mancipata,  scillcetper  ido-  C  scribunt  pro  *'  demonstrata  gratia  vini.  Exinde 

Varise  lectiones. 

♦•  Atque /iiflro/l.    *' A  quibus /un.    ♦«  IncunabuliB /?ii/a/i.    *«Tunc%.    ^  Tum  abest  Rig.    »»  Ethni- 
lium  Ria.    •*  Dum  Ria.    **  Pro  abest  Ria. 


Commentarius. 


(19)  Vias  enim  vocant  et  cardines  balteorum.  De 
his  omnibus  quffi  ad  circom  pertinent  notabiiia 
multa  coliegit  doctissimus  Salmasius  Piinianis  ad 
Soiinum  Kxercitationibus.  pag.  895.  Ria. 

—  Bt  cardines' boLleorum.  Bailei  repagiila  erant, 
aeu  oinguia  coriacoa  bullia  ornata,  quibus  con- 
Btringebantur  equitum  Romanorum  subsellia  qui 
in  cavea  sedebant,  loco  operto  :  baitei  autom  isti 
hamis  seufibulisquibusdam  erant  anoexi,  quam  ob- 
rem  theatri  iuxum  indicans  Themistius  orat.  di- 
xit:  *0  k69{ioc  TJuv  icepiOT^Xdiv  xou  BediTpou,  Mundus 
perislytorum  theatri ;  quo  sensu  dicitur  muUebris, 

EOD. 

^20)  Nam  el  specialiler  qusedam  pronuntiata.  Re- 
gola  ad  intellectum  Scripturffi  sacrffi  apprime  uti- 
118.  Atqui  ^uod  dicit  hic,  omnibus  dictum  quod 
laraeiilis  dicebatur,  non  uno  in  loco  annotavit  B. 
UieronymuB  in  proph.  Pam. 

(21)  Ia  omnem  gentem  peccalriccm  prxjudicat, 
liunc  locum  tractat  etiam  adversus  Jude&os.  »  Sic  et 
i£gyptuB,  inquit,  nonnunquam  totus  orbis  intelli- 
gitur,  i>  etc.  Rio. 

(22)  Attius  nec  aliunde  investigandum  fuit.  Sic 
libri  hactenus  excusi,  «  Penes  plures  nostrorum  al- 
tius.  »  In  exemplari  Agobardi  legitur:  Ut  secre- 
tioribuM  et  ignotis  penes  plures  nostrorum  artis.  » 
Forle,  actis  ut  Romanorum  sive  gentilium  rerum 
ori^ineB,  acta  esse  dixerit  seoretiora,  et  plerisque 
Ghristianorumignota.  Sed  minime  displicet  vulgata 


lectio,  Altius  nec  aliunde, 

(25)  Ut  tudi  a  Lydis  vocarentur.  Varia  hic  iudo- 
rum  genera  enumorat  quae  fuse  a  bene  muilis  ex- 
plicatasunt.  Lupercales  ludi  inhonorem  Pauis  pri- 
mum,  ac  deinde  in  bonorem  Lupoe  Romuli  nutricis 
instiluti  sunt,  Libcraliain  honoromLiberi  seu  Bac- 
chi,  Gonsuaiia,  ab  aliis  ludicircenses,  in  bonorem 
Neptuni,  Gerealia  in  honorem  Cereria,  Equiria  in 
honorem  Martis,  sic  dicii  sunt  li  ludi  ab  equorum 
cursu,  qui  in  campo  Martio  exercebantur.  Le 
Pr. 

(24)  Promiscue  ludi  liberalia  voc.  Non  intcllexere 
D  hunc  locum  qui  dixere  ludos  omnes  promiscue  di- 
ctos  Liberalia  ;  raultos  noto,  in  primis  Heraldum 
iibr.  I  Digress.  cap.  ?8.  Nihil  absurdius.  An,  obse- 
cro,  Consualia,  Equiria,  Tarpeia,  Robigalia,  dici 
poterant  Liberalia?  Apage.  Hoc  enim  nemo  dixit, 
nemo  audivit.  Qui  istud  imponunt  Tertulliano,  in^ 
juriam  faciunt  homini  sciontissimo.  Tanlum  pro- 
miscuam  hanc  usurpationem  nominis  in  eo  ponit, 
quod  Liberalia,  Consualia,  et  reliqua  hujusmodi, 
dicuntur  etiam  absolute  ludi,  Itaque  vox  ista,  /u- 
dusy  misceturomnibusfestivitatibus  idololatricis : 
nam  omnes  isti  dicnntur  ludi.  Et  ideo  statim  ad- 
dit:  «  Exindeludi  Gonsualia  dicti ;  »  et  inde  liquet 
non  nomen  solum  ludi^  sed  rem  significatam  per 
^ttdfummancipatam  es8ed»m(inibus:hoc  enimpro- 
bare  Tertullianus  vult.  lac. 


711 


TBRTDLLIANI  OPEUUM  PAR8  I.  -^  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


712 


ludi  Consualia  dicti,  qui  B^initio  Neptunum  hono-  A  poslerita8,formaiDorigfniB  detitQllBhiiJiisqiioqae 


rabant.  Eumdem  enim  et  Gonsnm  vocabant  ". 
Debinc  Equiria  ^'  Marti  6S7  Romulus  dizit  : 
qnanquam  et  Consualia  Romulo  '''  defendunt, 
quod  ea  Gonso  dicavorit  deo,  ut  volunt,  consilii : 
ejus  scilicct,  quo  '"  tunc  Babinarum  virginum 
rapinam  militibus  suis  in  matrimonia  excogitavit. 
Probum  plane  eonsilium,  et  nunc  quoque  apud  >* 
Ipsos  Roroanos  justum  et  licitum,  ne  dixerim,  pe- 
nes  Deum.  Facit  etenim  ^^  ad  originis  maculam, 
ne  bonum  existimos,  quod  initiuma  malo  acoepit, 
ab  impudentia,  a  violenti.a,  ab  odio  (26)  *\  a  fra- 
tricida  institutore,  a  fiiio  Martis :  et  nunc  ara 
Gonso  illi  in  Circo  defossa  est  ad  primas  melas 
sub  terra,  cum  ioscriptione  bujusmodi,  cotfsus  con- 


temporis  preferens,  per  quoe  Bignaturo  e8t,0Qi 
6SS  idoloet  oui  superstitioni  utriusque  *^  generis 
ludi  (20)  notarentur,  Megalenees  **  (30)  et  Apolli- 
nares,  item  Gereales  et  Neptunales,  et  Latiares  (34), 
et  Plorales  in  commune  celebrantur:  reliqui  ludo- 
rum,  de  natalibus  et  solemnitatibus  ^*  regum  et 
publicis  prosperitatibus  et  municipalibus  fastis  ^^ 
superstitionis  ^'  causas  originis  ^*  habent.  Inter 
quos  etiam  privatorum  memoriis  legataris  editio- 
nes  parentant,  id  quoque  seoundum  institutionis 
antiquitatem.  Nam  et  a  primordio  bifariam  ludi 
censebantur,  sacri  et  funebres  (32),  id  est,  diis 
nationum  etroortuis.  Sed  de  idololatria  nihil  differt 
apud   nos,   sub   quo    nomine  et  titulo  dum  ad 


siuo,  MAR8  DUELLO,  LARES  coMiTio  ^'  POTENTES  (27).  ^  cosdom  spiritus  perveniat,  quibuB  renuntiamus  ^*, 

Sacrificant  apud   eam    nonis   Juliis  saccrdotes  pu-       litf^At  mnrtuia.    Hoet   ^^  diia    miia    f  Aciant.  Proinda 

blici,  XII  Kalcnd.  Septembres  ^'  flamen  Quirinalis, 


et  virgines.  Dehinc  idem  Romuius  Jovi  Feretrio 
ludos  instituit  in  Tarpeio,  quoi3  Tarpeios  dictos  et 
Capitolinos  Piso  tradidit.  Post  hunc  Numa  Pompi- 
lius  jMarti  et  Robigini  fecit**.  Nam  et  Robiginis  " 
eam  (i8)  flnxerunt.  Dehinc  Tullus  Hostilius.  De- 
hinc  Ancus  Martius,  et  caBteri.  Qui  quolque  per 
ordinem  ^,  et  quibus  idolis  ludos  instituerunt, 
positum  est  apud  Suetonium  Tranquiilum,  vel  a 
quibus  Tranquillus  accepit.  Sed  haec  satis  orunt 
ad  originis  de  idololalria  reatum. 

CAPUT  VI. 

Accedit  ad  testimonium  antiquitatis  subsocuta 


licet  mortuis,  Hoet  ^^  diis  suis  faciant.  Proinde 
mortuis  suis  ut  diis  faciant  "',  una  oonditio 
partis  utriusque  est,  una  idololatria,  una  renuntia- 
tio  nostra  adversus  idololatriam. 


GAPUT  VII. 

Gommunis  igitur  ^*  origo  ludorom  utriusqoe 
generis,  commuues  et  tituli  ut  de  communibus 
causis,  proinde  ''^  apparatus  communes  habeant 
necesse  est  de  reatu  generali  ''*  idololatriffi  oondi* 
tricis  suffi.  Sed  Gircensium  paulo  pompatior  sug- 
gestus,  quibus  proprie  boc  nomen,  pompa^  pre- 
cedtt  ^*,  quorum  sit  in  semetipsa  probans  '^  de 
simulacrorum  serie,  de  imaginum  agmine,  de 
curribus,  de  thensis  (33),  dearmamaxiB  (34),  6M 


Variae  lectionnes. 

»*  Queis  Jun.  w  Vocant  nig,  »«  Quis  add,  Rig.  "  A  Romulo  Jun.  ••  Quod  Rig.  ••  Inter  Rig. 
«<^  Enim  et  hoc  Hi^.  •*  Ab  impudenlis  violenliae  alio  deo  Fran.  ^ *  collo  Rig.  "  XV  Kalend.  septem- 
bris  Junius,    •♦  Feoit  ahcstRig,    "  Robiginem  Wouw,  M.  S.    ••  Et  oaeleri  quoque  per  ordinem.  El  Fran. 

a-     «T •  _       •       _  •••  ma        «  J  J  •*  •  r»  •  >n     o      1  II f>.*_  in    d— _aL     IVf^..-..     U        O  Tl     /^ Ai 


ex  M.  S.    '»  Prwcedens  Rig.    «>  Probat  Big. 


Commentarius. 


(26) /I  violentia,  ab  odio,  Sio  emendandum  cen-  C  de  ling.  lat.)  dicta  a  GraBcis,  quod  ex  libris  sibyl- 
suit  Wowerenius,  nec  habeo  quod  auctoris  menti      lineis  accersila  ab  Attalo  regePergami  PessiQunte, 

*  '      *  *  ubi  Megalosiontemplum  e)UB  des,  magniB  inquam 

matris  deum,  unde  addecto  Aomam.  Hino  et  ludi 
Megalenses.  Pam. 

(31)  Latiares.  Sacri  Jovi  Latiari  cujus  in  CaJi- 
gula  meminit  Suetonius,  etaliipassim.  Puto  decipi 
Pamelium  qui  hos  ludoa  ad  gladiatores  refert : 
exorbitaret  sic  a  suo  argumento  TertuUianuB,  qui 
ludos  comprebensossuperioreet  isto  capite,  tantum 
determinat  ad  Scenam  et  Circum,  ut  apparet  ex 
cap.  10  hujus  operis.  Lag. 

(32)  Sacri  et  funebres,  Sacri  erant  ludi  de  ^uibus 
egit  antea,  nimirum  MegalenseSy  Apollinares, 
etc,  funebresvero  de  quibus  acturus  est,  quoniam 
morluis  in  ejusmodi  conventibus  parentabatur. 
Le  Pr. 

(33)  De  curribui,  de  thensii.  Currus  profana, 
tnensssacraerantvebicula:  «  Thensamenim  [  teete 


magis  conveniat,  aut  propius  accedat  ad  haec 
veteris  Bcripturffl  vestigia,  a  violentix  alio  deo. 
Lac. 

(27)  Lares  coillo  potenies  habet  vetuB  exemplar. 
Grscum,  est  Ko[X((i,  Gavo,  penetrali.  CcBlum  veteres 
dixisse  Coum,  auctor  est  Festus.  Ad  eum  vcro 
Scaliger  se  in  veteri  inembrana  legisse  refert  cx 
Ennio,  —  complere  coum  terroribus  cieli.  Primum 
igitur  Coum,  cavum  xoTXov,  deinde,  coiium  aut 
coillum,  domus  peneirale,  ubl  Lares  colebantur. 
Ab  boc  igitur  Coiili  vocabulo,  coiltinus  et  coilinus  : 
unde  incoilinus,  qui  et  inquilinus,  Lag. 

(28)  Nam  et  Robi^inem  deam,  Qucmadmodum 
deus  erat  Robigus,  ita  et  dea  Robigo,  quas  rubt- 
ginem  averteret ;  slc  et  Paliorem  deam,  et  Febrim 
fecerant.  Huic  dos  sacra  (leri  solila  erant,  ne  ru- 
bigo  se^etes  corrumperet.  Le  Pr. 


(29)  Utriusque  generis  ludi,  Legunt  aliqui  unius-  n  Festo  ]  ait  vocari   Sinnius  (seu  uti  legendum   ex 


cujusque  :  non  placent :  praQSiai  certe  Pamelii  expli- 
catio,  qui  ait  scriptorem  loculum  cum  respectu 
ad  duo  tantum  ludorum  gcncra  Circensium  et 
Theairalium.  Ha^c  enim  solum  comprehendit  su- 
periore  cap.  Lag. 
(30)  Megalenses.  Megalesia,  (inquit  Varro  lib.  5 


Lactantio  patet  Sisinnicus)  Gapito,  vehiculum, 
quo  exuvis  deorum  ludicris  circensibus  in  Circum 
ad  pulvinar  vehuntur,  et  ex  ebore,  ut  apud  Liti- 
nium  in  Barbato,  et  ex  argenlo.  »  Pam. 

(34)  Armamaxis,  OiBcriminat  harmamaxam  (sive 
armamaxam,  ut  alii  scribunt)  Junius   ab  eaaedo» 


713 


DE  St^EGTAGULlS. 


714 


de  sedibus,  de  coroniSy  de  exuviis,  quanta  pr»terea  A  ^  messibusj  tutelinae  a  tuUlis^  fructum  sostinent. 


sacra,  quanta  sacriAcia  praicedaQt,  intercedant, 
soccedant,  quot  coUegia,  quot  sacerdotia,  quot 
ofBcia  moveantur,  aciunt  bominos  illius  urbis  in 
qua  domoniorum  conventus  consedit  (55).  Ea  si 
minore  cura  per  provinoias  pro  minoribus  viribus 
administrantur,  tamen  omnes  ubique  Gircenses 
illuc  deputandi,  unde  et  petuntur;  inde  inquinan- 
tur,  unde  sumuntur.  Nam  et  rivulus  tenuis  ex 
suo  fontCy  et  surculus  modicus  ex  sua  fronde^qua- 
litatem  originis  continet.  Viderit  ambilio  sive  fru- 
galitas  ejus  quo  "1  Deum  offendit:  qualiscunque 
pompa  Girci,  etsi  pauca  simulacra  circumferat,  in 
uno  idololatria  est:  et  si  unam  Ibensam  lrabat,Jo- 
vistamen  plaustrum  eat^queBvis  idololatria  sordide 


Ante  bas  tres  ars,  trinis  640diisparent,magni89 
potentibus,  valentibus.  Eosdem  Samotbracas  exis- 
timant.  Obeliaci  enormitas  (39),  ut  Hermateles 
afflrmat.  Soli  prostituta:  scriptura  ejus  unde  et 
censuSi  de  i£gypto  superstitio  est.  Frigebat  dcBmo- 
monum  concilium  sine  sua  matre  magna;  ea 
itaque  illic  prassidetEuripo.  Gonsus  (ul  diximus) 
apud  metas  subterra  delitescit.  Murtias  quoque 
idolura  fecit'*.  Murtiam  enim  deam  amoris  (40) 
voluit,  cui  in  illa  parte  sdem  vovere.  Animad- 
verte,  cbristiane,  quot  nomina*®  immunda  posse- 
derinl  Gircum.  Aliena  est  libi  religio,  quam  tot 
diaboli  spiritus  occupaverunt.  De  locis  quidem 
locusest  retractandi  ad  praeveniendani  quorumdam 


instructa,    vel   modioe  locuples  '*  splendida  est  n  interrogationem.  Quid  enim,  inquiB,si  alio  in  tem- 


censu  crimmis  sui. 


GAPUT  vni. 

Ut  et  de  locisy  secuodum  propositum  exsequar, 
circusSoIi  principalitnr  consecratur:  cnjus  aQdes 
medio  spatio,  et  effigies  de  fastigio  asdis  emicat, 
qaod  non  putaverinf  sub  tecto  consecrandum, 
quem  in  apertababent.Quod  '*  spectaculum  primum 
a  Girce  babent.  8oIi  patri  suo,  ut  volunt ",  editum 
anirmant :  ab  ea  et  Girci  appellationem  argumen- 
taniur.  Plane'*  veneGca  eisutique  negotium  gessit 
hoc,  nomine  quorum  sacerdos  erat,  dsmoniis  et 
angelis  scilicet.  Quot  igilur  in  babitu  loci  ipsius 
idololatrias  recognoscis  !  singula  ornamentaGirc:, 
singola  templa  sunt.  Ova   bonori   Gastorum  (36) 

adscribunt,  qui  illos  ovo  editos  credendo  de  cygno  G  quibus  et  ipsa  loca  contaminari  altercati  sumus : 
Jovenonerub6SCunt(37).DeIphinoaNeptuno  vovent,  de  contaminatis  contaminamur  *^  Propterea 
columnas '^  (38)  sessias  a  5em^ft/a/t07tt/^tts,  messias      autem    commemoramus,     quibus  ejusmodi   looa 

Varise  lectiones. 

«1  Quod  Paris,  tUrumque  abest  Rig,  *>  Et  splendida  LtUin,  sed  splendida  Paris  "  Putaverunt.  Big, 
Ei  nipetiiCicuion.  ^^QmRig,  "  Ut  volunt  a/»es/ Aj|;.  '*  Argutantur  piane /un.  ^"^  Vomunt  columnsa 
Hig,  "*  Tutela  Rig.  '^  Murtia  quoque  id  olim  fecit  Latin,  Murtias.  Has  quoque  Rig.  ^  Numina  /uit. 
*<  Gontaminantur  Rig, 

Gommentarius. 


pore  Gircum  adiero,  periclitabor  de  inquinamento  ? 
NuIIa  est  prffiscriptio  de  locis.  Nam  non  sola  ista 
conciliabula  spectaculorum,  sed  etiam  tempia  ipsa 
sine  periculo  discipIinaQ  adire  servus  Dei  potesti 
urgente  causa  simplici  duntaxat,  quas  non  perti- 
neat  ad  proprium  ejus  loci  negotium  vel  officium. 
Gsterum  et  plateffi,  et  forum,et  balneae,  et  stabuia, 
et  ipsffi  domus  nostraB  sineidolisomninonon  sunt; 
totum  ssculum  Satanasetangeli  ejus  repleverunt. 
Non  tamen  quod  inssculo  sumus,  a  Deo  excidi- 
mus,sed  si  quidde  seculi  criminibus  attigerimus. 
Proinde  si  Gapitolium,  si  Serapeum  sacrifioator 
et  adorator  intravero,  a  Deo  excidam,  quemadmo- 
dum  circum  vel  theatrum  spectator.  Loca  nos  non 
contaminant  per  se,   sed  quie   in   locis  fiunt,  a 


pilento,  petorito,  quia  alii  confundunt  oum  illis, 
atqueesse  proprie  vectem  gestariorum;  qui  opera 
bominum  tollereturmanibus  humerisve,  ad  eum 
modum,  quo  sell®  gestatoriffl  apud  Suctonium,  et 
iecticas  apud  Senecam.  ErgoTertullianus  a  curri- 
buB,  qui  jumentis  agebantur,  a  tbensis  qus  funi- 
bus,  transit  ad  barmamaxas,  que  bumeris  tolle- 
bantur  ab  hominibus,  ita  attestantibus  studium 
suum  er^a  sacraGircensia.  Lac. 

(35)  lllxus  urbis  in  qua  dasmoniorum  conventus 
consedit,  Romain  et  Gapitolium  significat  Et  Gapi- 
tolium  quidemin  Apotog,  pag.  7.  Guriam  deorum 
esse  ait,  ubi  scilicet  deorum  synodus,  ejusdem 
Apologetid  cap.  6.  Rig. 

(36)  Ooa  honori  Castrorum,  Bpatia  curriculorum 
in  circo  ovis  notata  fuisse  ex  Livio,  Dione,  et  Gas- 
siodoro  primus  annotavit  Alcianus  lib.  4  Parerguu 
cap.  ult.  Quo  otiam  alludit  Varro  de  Herustica  Tib. 
1.  Pah. 

(37)  Qui  illos  ovo  editos  eredendo,  de  cycno  Jove 
non  eruvescun t,S\ch9ibeiyetu8  exemplar  Agobardi, 
nisi  quod  syllabam  geminavil,  decus  cygno^  quod 
est  de  cucno^  sive  de  cycno.  Rio. 

(38)  Delphinos  Neptuno  vomunt  co/.Juvenalis  sat.G: 
Consulit  ante  falas  delpbinorumque  columnas. 

Pmoii.  I. 


Septimius  columnas  dicit  vomere  delpbinos,  quas 
de  columoarum  alvis  emissos  ut  per  tubos  et  cana- 
les.  RiG. 

(39)  Obeliscienormitas.  De  boc  Plinius  lib.  36. 
cap.  9.  Isautem  Obcliscus,  inquit,  quem  Divus 
Augustus  in  Girco  magno  statuit,  excisus  a  rege 
Seroneserteo,  c|uo  regnante  Pythagoras  in  ^Egypto 
fuit,  centum  vi^inti  quinque   pedum  et  dodrantis 

^  praUer  basim  ejusdem  lapidis.  Is  voro  qui    est  in 
^  campo  Martis  novem  peaibus  minor  a  Sesostride. 
Pam. 

(40)  Murdam  enim  deam  marcoris.  leg,  Rigalt. 
Augustiuus  IV.  deGivit.  Dei,  cap.  16.  Deam  Mur- 
ciam  vocaverunt,  qus  prster  modum  non  mo« 
veret,  ac  faceret  bomincm,  ut  ait  Pomponios, 
murciduro,  idest,  nirois  dcsrdiosum,  et  inactuo* 
sum,  RiG. —  Murciam  Deum  amoris,  Insigniter 
deceptus  Turnebus  lib.  22.  adv.  c.  17,  qui  legit : 
Muriiam  enim  Deam  marmoris,  quod  cum  insolens 
illi  videretur,  corrigit  Deam  marcoris,  aitque  speo- 
tatum  ad  deam  sr.gnium  Murtiam  cujns  meroinit 
Arnobius.  Vere  legendum  amoris  cum  Pamel.  et 
res  illustranda  a  Plinio  lib.  xv;  cap.  29,  ubi  de 
Venere  Myrtea  nut  Murtia.  Lac. 


23 


715 


TBRTDLLTANl  OPERUM  PARS  1.  —  SBRlBS  I.  APOLOGETICA, 


146 


dicentur.  ut  Qorum  demoDstremus  esse,   quas  in  A  Martii,  alii  album  Zepbyria  conBecraverant    Pra- 

sinum  vero  •*  terrae  Matri,  vel  verno  (45),  Venetum 
cgbIo  et  mari,  vel  autumno.   Gum  autem  omnis 


bislociaiiunt,  quibusloca  dicantur. 

641  CAPUT  IX. 


Nunc  de  artificio  quo  circenses  exibentur.  Res 
equeBtris  retro  Bimplex  de  dorso''  agebatur  (41), 
et  utique  communis  usus  reus  non  erat.  Sed  cum 
ad  ludos  coactus  est,  transiit  a  Dei  munere  ad 
dsBmonlorum  efficia.  Itaque  Castori  et  Poiluci  de- 
putatur  beec  species,  quibus  equos  a  Mercurio 
distributos  Stesichorus  docet.  iSed  et  Neptunus 
equestris  est,  quem  Grasci  "nutov  appellant.  De 
jugo  vero  •^  quadrigas  soli,  Ligas  lun»  sanxerunt. 
Sed  »*  et. 

Primus  Erichtonius  currus  et  quatuor  ausus 


species  idololatri»  damnata  649  sit  a  Deo,  ut^ 
que  etiam  illa  damnatur,  quae  elementis  mundiali- 
bus  **  profanatur. 

CAPDT  X. 

Transeamus  ad  soenicas  res,  quarum  et  origi- 
nem  communem,  et  titulos  pares  secundum  ipsam 
ab  inilio  ludorum  appellationem  et  administratio- 
nem  conjunctam  cum  reequestri  jam  ostendimus. 
Apparatus  etiam  ex  ea  parte  consortes,  qutB  ad 
sccnam  spectat :  nam  a  templis  et  aris,  et  illa  in- 
felicitate  tburis  et  sanguinis  (46)   inter  tibias  et 


Jungere  equos,  rapidusque  roii»  io8i»tere  victor.         tubas  itur,  duobus  inquinatissimis  arbilris,  fone- 


Ericbthonius  Minerv«  et  Vulcani  fliius,  et  quidem 
de  caduca  in  terram  iibidine,  potentum  est  dai- 
mooicum,  imo  diabolus  ipse,  non  coluber.  Si  vero 
Trocuilus  °^  Arglvus  auctor  est  currus,  primo  ^ 
Junoni,  id  opus  (42)  suum  dedioavit.  Si  Romse  Ro- 
mulus  quadrigam  primus  ostendit,  puto  et  ipse 
inter  idola  conscriptus,  si  idem  est  Quirinus.  Ta* 
iibus  auctoribus  quadrigffi  products,  merito  et 
aurigis  coloribus  idolatriam  vestierunt  (43),  et 
ad  initio  duo  soli  fuerunt  ^  albus  et  russenB  (44) : 
albus  biemi,  ob  nives  candidas  :  russeus  aastati, 
ob  solis  ruborem,  voti  erant.  Sed  postea  tam  vo- 


rum  et  sacrorum,desigoatoreet  haruspice.  Ita  eum 
de  originibus  ludorum  ad  circenses  transimus,  inde 
nunc  ad  scenieos  ludos  dirigimus,  a  loci  vitio^ 
Theatrum  proprie  sacrarium  Veneris  est.  Hoo 
deniquo  modo  id  genus  operis  in  sasculo  evasit. 
Nam  S8cpe  censores  renascentia  '  cum  maxime 
tbeatra  destruebant  (47),  moribus  consulentcs, 
quorum  soilicet  periculum  ingens  de  lascivia  pro- 
videbant,  ut  jam  hinc  etbnicis  in  testimonium 
cedat  sententia  ipsorum  nobiscum  faclens,  et 
nobis  in  exaggerationem  disciplinm  etiam  huma- 
n<B  prsrogativa.  itaque  Pompeius  Magnus  (48) 
solo  theatro  suo  minor,  cum  illam  aroem  omnium 


luptate,  quam  superstiiione  provecta  russeum  alii 

Varise  lectiones. 

»•  De  dorso  abesL  Rig,  ^  De  jugo  vero  abett  Rigalt.  •♦  Sane  Rigall,  •'  Acrophilus  Paris,  •*  Patri» 
Junoni  Wouw.  M.  S,  Lalin,  ^  ht  aurigas  colorib.  idolatrie  vestierunt.  Et  ab  initio  equi  duo  soli  fue- 
runt  Wouxoer,  nara  equi  initio  duo  soli  fucrunt  RigaU,  **  Veri  Latin,  **  Mundalibus  Jun,  ^  Initio 
Lutin.  Rig.    '  Enascentia?  Jun.  nascentia/?!^. 


Gommentarius. 


(41)  Res  equestris  retre  simplcx  agebatur.  In 
exemplari  Agobardi  legitur  :  «  Res  oquestris  retro 
simplex  de  dorso  agebatur.  »  Retro  simplex,  hoc 
est,  olim  simplex  agebatur,  nimirum  perite  cqui- 
tandi  studio  simplici,noodum  consecrata  daemoniia 
ulla  ludorum  equestrium  solemnitate.  Stultissimus 
aliquis  apposuit,  de  dorsOj  cum  ita  beile  sibi  inter- 
pretari  viaeretur  Septimianum  illud  retro.  At  hic 
certe  caulior  fuit  Isidorus  :  «  Nam  res  e  luestris, 
inquit,  antea  simplex  agebatur.  »  Rio. 

(42)  Junoni  id  opus  suum.  Lcgit  Pamelius  primo 
Junoni,  alii  primx  Junoni,  sed  Joannes  a  Wouv. 
ex  ms.  correxit  patri3S.  Forte  autem  quia  Juno 
Argiva.  Trocbilus  Argivas  opus  illud  primum  po- 
putari  des  conceoravit.  Memoria  forsan  lapsus  est 
Isidorus,  c[ui  hsc  non  de  Trochilo,  sed  de  Erich- 
thonio  accipit.  Le  Pr« 

(43)  Coloribus  idololatrix  veslierunt.  Colores 
idololatriffi  dicit  colores  idolis  dicatos.  Agitatorum 
factiones  quatuor  totidem  coloribus  distingueban- 
tur  :  rufatam  Marti  consecraverant :  alhatam  Ze- 
phyris ;  prasinam   Terrae  matri :  venetam    cffilo. 

'Ric. 

(44)  Albus  et  russens.  Pro  eo  quod  hic  et  bis 
postea  russens  legitur,Qagnffius  legebatyet  similis- 
ter  Isidorus,  roseus.  Verum  nostram  lectionem 
veram  esse  patet  vel  ex  his  verbis,  russeus  xstati 
ob  Solis  ruborcm.Cnvci  cn\m  duo  Soli  ascribantur 
equi  a  Martiali,  Xanthus  et  ^thon,  et  (ave^^c 
Grffice  rufeum  significet  llavum,  et  proinde  etiam 
rmiseam,  Eadem  pertinent  fere  quatuor  nomina 


C  eauorum  apud  Ovid.  Pyrois,  Eous,  iEthon  et 
Pnlegon,  etquffi  sunt  apud  Fulgentium  Methol  iib. 
1.  Erythffius,  Aotmon,  Lampos  et  Philogeus.  Nam 
Pyrois  et  Erythrffius  russeum  etiam  significat,  si 
Grfficam  derivationem  spectemus.  Pam. 

(45)  Vemo.  Cod.  Agobardi,  Yero,  CassiodoroB 
Variar.  111,  51 :  t  Prasibus   virenti   Verno.  »Rio. 

{k%)Tliuri%  et  sanguinis,  Tibi®  Bconam.  Tut)« 
ad  circum  pcrtinebant,  pariter  ad  soenam  respicit, 
et  sanguis  circi  feritatem.  Le  Pr. 

(47)  Censores  nascentia  cum  maxime  theaira  de- 
strueoant.  Ipse  in  Apologetico,  cap.  6 :  »  Theatra 
stuprandis  moribus  orientia  statim  deBtruebaDt » 

HlG. 

—  Namsaspes  censores,  Tumultuaria  Rom»  olim 
fuisse  theatra  certissimum  est:  lege  namque  can- 
tum  erat,  ne  perpetua  essent,  propler  morum  cor- 
ruptelam.  Theatra  quippe  Tertulliano  noBiro  Apo- 
log.  c.  6:  «Stuprandis  moribus  orientia»  dicon- 
[)  tur.  Idem  apud  Athenienses  observatum  fuiBse 
nemo  ambigere  potest ;  antequam  enim  stabilita 
fuerint  tumultuaria  dicebantur,  id  enim  txpia  si- 
gnificat.  Sic  : 

"Qtz'  euOuc  e^ffiivxec,  iic^  twv  IxpCoiv 
TTcoSXsTcooff*  ^(xac* 

Aristoph.  in  OefffA.  Le  Pr. 

(48)  Pompeius  Magniis,  nuic  loco  assimilis  om- 
nino  alter  ille  lib.  vi  de  alt,  Ubi  loquitur  de  Ale- 
xandro  Magno,  et  vocat  ilium,  sata  gtoriaminorem, 
En  tibi  Pompeiaa  et  Alexander  (aterque  enim 


7t7 


DB  SPEGTACDLIS. 


718 


tarpitQdinum  exstraxiBset,  verituBquaadoquome- 
moris  siio  ceasoriam  animadversionem,  Veneris 
ffidem  superpoeait,  et  ad  delicationem  edicto  po- 
pulam  vocaDS,  non  theatrum,  sed  Veneris  tem- 
plam  nanoapavit:  Gui  subjeoimus,  inquit,  gradus 
spectaculoram  :  64S  ita  damnatum  et  damnan- 
dum  opus  templi  titalo  pratexuit  et  disciplinam 
saperstitione  delusit.  Sed  Venori  et  Libero  con- 
venit.  Uuo  ista  dsmonia  conspirata  et  conjurata 
iaier  se  sunty  ebrietatis  et  libidinis.  Itaque  tbea- 
trum  Veneris,  Liberi  quoque  domus  est.  Nam  et 
alios  ludos  scenicos  Liberaiia  proprie  vocabant, 
pr?eterquam  Libero  devotos,  quod  sunt  Dionysia 
peoes  Qrfficos,  etiam  a  Libero  institutos.  Et  est 
plane  in  artibus  quoque  scenicis  Liberi  et  Veneris 
patrocinium,  qus  privata  et  propria  sunt  scens, 
de  gestu  et  corporis  fluxu.  Nam  mollitiam  Veneri 
et  Libero  immolabant  * :  illi  per  sexum,  iJli  per 
fluxum  ^  dissoluti  *  (49).  Qu»  vero  voce  et  modis 
et  organis  et  lyris  *  transiguntur,  Apollines  et 
Musas  (50)  et  Minervas  et  Mercurios  mancipes 
babent.  Oderia,  Cbristiune,  quorum  aucto^es  non 
potes  non  odisse.  Jam  nuoc  volumus  suggererede 
artibus,  et  de  his,  quorum  "^  auctores  in  nomini- 
buB  exsecramur.  Scimus  nihil  esse  nomina  mor- 
tuorum,  sicut  neo  *  ipsa  simulacra  eorum.  Sed 
non  ignoramus,  qui  sub  istis  nominibuset  inslitu- 
tis  simulacris  operenturet  gaudeant,  et  divinita- 
tem  mentiantur,  nequam  spiritus  scilicet  dsmo- 
nes.  Videmus  igitur  etiam  artes  eorum  honoribus 
dicatas  esse,  qui  nomina  incolunt  auctorum  ea- 
runi  *f  nec  ab  idololatria  vacare,  quarum  institu- 
tores  '®  etiam  propterea  dii  habentur.   Imo  quod 


^  ad  artes  pertinet,  altius  praescripsisBe  debemus, 
dcBmonas  ab  initio  prospicientes  sibi  inter  cntera 
idololatriaa  etiam  spectaculorum  inquinamenta, 
quibus  hominem  a  Deo  avocarent,  et  suo  honori 
obligarent,  ejusmodi  quoque  arlium  ingenia  inspi- 
rasse.  Neque  644  eoim  ab  aliis  prsoccupatum  '^ 
fuisset^  quod  ad  illos  perventurum  esset.  Neo  per 
alios  tunc  homines  edidisseot,  quam  per  ipsos,  in 
quorum  nominibus  et  imaginibus  et  historiis  fal- 
laciam  consecrationis  sibi  negotium  acturas  '*  oon- 
stituerant  *'. 

CAPUT  XI.       • 

Utordo  peragatur,  ineamus  etiam  agonum  re- 
tractatum.  Origo  isUs  de  ludorum  propinquitate 
est.  Inde  et  ipsi  sacri  vel  funebres  instituti,  aut 
B  diis  nationum  aut  mortuis  flunt.Proinde  Tituli  ^^ : 
Olympia  Jovi  (5l),quffi  sunt  Romffi  Gapitolina  (52) ; 
item  Herculi  Nemsa,  ^*  Neptuno  Isthmiay  cffiteri 
mortuarii  '*  agones.  Quid  ergo  mirum,  *si  appara- 
tus  agonum  idololatria  conspurcat  de  coronis  pro- 
fanis,  de  sacerdotalibus  prffisidibus,  de  collegiariis 
ministris,  de  ipso  postremo  boum  sangnine  ?  Ut  de 
loco  suppleam,  ac  de  loco  communi  pro  collegio 
artium  Musicarum  et  Minervalium,  et  Apollina- 
rium,  etiam  Martialium,  per  duellum,  per  lubam, 
stadio  circum  ffimulantur  ''',  quod  utique  templum 
est,  et  ipsum  ejus  idoli  cujus  solemnitate  agit. 
Sed  et  gymnieas  artes  Castorum  et  Hercuium  et 
Mercuriorum  disciplinffi  prodiderunt. 

CAPUT  XII. 

C      Superest  illius  insignissimi   spectaculi  **  acce- 
ptissimi  recognitio  '*  (53).  Munus   dictum   est  ab 


Variae  lectiones. 


'  De  gestu  et  corporis  flexu  raoliitiam  Veneri  et  Libero  immolant:  Paris.  de  gestu  et  flexu  corporis 
mollitiffi  Veneris  et  Liberi  immolant  Rigalt.  ^  Luxum  Wouw.  M.  S.  *  Dissoiutis  Paris,  Rig.  *  Litteris 
Paris.  Jun.  "^  Quarum  Jun.  •  Et  Big.  •  Earum  abest  Rig.  *•  Inslitores  Jun.  "  Procurrtum  Rig.  «•  Acturi 
Hig.  «•  Constituerunt  Paris.  **  Tiluli  abest  Paris.  »»  Capitolina,  Apollini  Pythia,  Herculi  Nemffia,  Jun.  " 
Mortuorum  varii,  Pam.  ^'^  Uts.  c.  smuleniur Seml.  ^"  Indignissimi  spectaculi,  sed  Jun,  Insignissimi  5m/. 
'*  Recognitio  munus  dictum  Jun.  ex  M,  S. 

Gommentarius. 


dictus  est  Magnus)   hic  minor  theatro  suo,  ille 
gloria.  Lag. 

(49)  Hti  fer  sexum^  itli  ver  fluxum,  dissoluti,  Hoc 
est,  Veneri  per  sexum  dissoIutaB,  Libero  per  lu- 
xum  dissoiuto.  Ambo  dissoluti:  illa  per  sexum, 
ille  per  fluxum   Rig. 

—  lUi  per  sextimf  itti  per  fluxum.   Sunt   nimirum  j) 
disBoluti    et    SiaXtXufjLivoi.   Apuleius    Milesi    11. 

—  Incessu  perftuo  femineam  mentiebaniur.  'r^p^v 
est  pdc$i<7fAa  apud  Clem.  Alexand.  Lb  Pr. 

(50)  Apottines  et  Musas.  Vel  hinc  confirmatur 
praecedens  lectio,  Lyrts;  nam,  et  ApoIIinis  simula- 
ero  lyra  adjangebatur,  et  Musis  tribuebatur  lyra 
septichordis,  quemadmodum  et  Musica  ab  eis  it.a 
cogoominata,  atque  adeo  omnis  generis,  etvocum 
modi,  et  or^anata  instrumenta  reliqua.  Recte 
etiaai  Minervis  et  Mercuriis  eadem  tribuuntur,  eo 
qood  artium  omnium  illi  parentes  tradantur. 
Fiora  vide  apud  Qeorg.  Gyraldumdediis  gentium. 
Pam. 

(51)  Olympia  Jovi,  Quanquam  nonnullis  otio 
abnti  yideatur,  si  hornmce  ludorum  originem  re- 
peteremos  ;  dicam  tamen  obiter,  ludos  Olympicos 


celebratos  primum  fuisse  subiEscbylo  judice  Athe- 
niensium,  m  iisoue  Cboroebom  Heliensem  victo- 
rem  exstitisse.  Nemffia  flunt  in  bonorem  Herculis 
qui  leonem  ocoidit  in  silva  Nemffia.  Isthmia  dicti 
sunt  ludi^mnici,  qui  prius  in  Arcadia  celebrati, 
ac  posteain  Isthmo  Corinthiaco,erantautem  sacri 
Neptuno.  Le  Pr. 

(.52)  Ramm  Capitotina,  Apottini  Pythio.ln  omnibus 
iibris  scribitur  :  Capitotina^  item  Bercuti  liemwa,  » 
etc.  Restituit  Junius,  interponens  Apotlini  Pyihiaj 
quffi  deerant.  Nam  cur  ex  quatuor  ludis  principi- 
bus  unum  omitteret?  Itaque  credibile  est  hffio 
verbaabrasa  ab  inscientibus  librariis,  qui  cum 
non  intelligerent,  qua  mente  Tertuliianus  dixisset 
Capitolinaf  deleverunt  Apottini,  putantes  sacra 
Apollinea  esse  eadem  qns  Capitolina,  Lac. 

(53)  Superest  ittiusinsignissimi  spectaeuti  acctptis- 
simi  recognitio.  Hsc  omnino  est  antiqui  exempla- 
ris  scriptura.  Dicturus  de  circo,  hoc  est,  de  gia- 
diatoribus  et  agitatoribus  equorum  :  Supercst, 
inquit,  recognitio  illius  spectaculi,  quod  esse  ac« 
ceptissimum  solet  viris  etiam  insignissimis.  An 
vero  8iccmendamus?«  Superestilliusinsignissimi 


719 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  1.  —  SERIES  I,  APOLOaETICA. 


730 


officio  (54),  quoniaxn  officium  etiam  muDeris  no- 
mcn  est.  Officium  aulem  martuis  hoo  spectaculo 
facere  se  veteres  arbitrabantur,  posteaquam  illud 
humaniores  atrocitate  temperaverunt.  Nam  olim 
quoniam  animas  defunctorum  humano  sanguine 
propitiari  645  creditum  erat ;  captivos  vel  malo 
ingenio  ^  servos  mercati  in  ezsequiis  immola- 
bant.  Postea  placuit  impietatem  voluptate  adum- 
brare.  Itaque  quos  pnraverunt  armis  quibus  tunc 
et  qualiter  poterant  eruditos,  tantum  ut  occidi 
discerent,  moxedicto  die  Inferiarum  apud  tumulos 
erogabant  (55).  Itamortem  homicidiis  consolaban- 
tur.  Hffic  muneris  ''  origo,  sed  paulatim  provecti 
ad  tantam  gratiam,  ad  quantam  et  crudolitatem, 
quia  ferrum  voluptati  satis  noo  faciebat  ",  nisi  et 
feris  humana  oorpora  dissiparentur.  Quod  ergo 
mortuis  iitabatur,  utique  parentationi  deputaba- 
tur.  Qu8B  species  proinde  idololatria  est,  quoniam 
et  idololatria  parentationis  est  species  (56).  Tam 
heeo  quam  illa  mortuis  ministrat.  In  mortuorum 
autem  idolis  dsemonia  consistunt,  ut  et  titulos 
consideremus  :  licet  transierit  hoc  genus  editionis 
ab  honoribus  mortuorum  ad  honores  viventium, 
qussturas  dico  et  magistratus,et  flamina  '^  et  sa- 
cerdotia  :  cam  tamen  nominis  dignitas  idololatris 


A  crimine  teneatur,  necesse  est  quidquid  digni- 
tatis  nomine  admini8tratur,communicetetiamma- 
culas  ejus,  a  qua  habet  causai?.  Idem  de  apparati- 
bus  interprelabimur  inipsorum  honorum*Bugge8ta 
depulandiR,  quod  pnrpurffi,  quod  fusciaB,  qaod 
vittae,  quod  ooronee,  quod  denique  oonciones  et 
ediota  (57),  et  pultes  pridiane  (58)  sine  pompa 
diaboli,  sine  invitatione  damonum  non  sunt.  Quid 
ergo  de  horrido  *^  loco  perorem,  quem  nec  perju- 
ria  sustinent  ^*  ?  pluribus  enim  et  asperioribas 
nunninibuB  (59)  646  ampbitheatrum  consecratur, 
quam  Capitolium  omnium  dasmonum  templumest. 
Totillicimmundi  spiritus  considunt,  quot  bomi- 
nes  oapit.  Ut  et  de  artibus  conoludam,  Martem  et 
Dianam  (60)  utriusque  ludi  prffisides  novimus. 

B  CAPUT  XIII. 

Satis,  opinor,  implevimus  ordinem, quot et  qui- 
bus  modis  spectacula  idololatriam  commitant,  de 
apparatibus,  de  locis.  De  sacrificiis  quidem  '*certi 
sumus,  nulja  ex  parte  compelere  nobis  ea,  qai  bia 
idolis  renuntiavimus  (61):  non  quod  idolumsitaii- 
quid,ut  Apostolus  ait,  (I  Cor.  vm)  sed  quod  qus 
faciunt,  dnmoniis  faciunt,  consistentibus  soilicet 
in  consecrationibus  idolorum  sive  mortaorum,8ive 


Variae  lectiones. 

*^  Vel  mali  statn  Rig,  *^  Muneri  Paris, ''  Ferarum  voluptati  satis  non  fiebat  Paris.  Lat,  Rig.  *'  Fiamina 
Rig.  •♦  florrendo  Pig,  "  Nominibus  Fran,  Paris,  *•  De  sacrificiis  ;  quo  oerti  Fran. 

Commentarius. 


8pectaculi,ac8eptis8imi,  recognitio. »  Septissimum 
dixerit  spectaculum,  quod  in  circo  et  amphithea- 
tro  maxiroa  undequaque  populi  corona  circum- 
septum.  RiG. 

(54)  Munus  dictum  est  ab  of/icio.  Ut  ludus  ipse 
dictum  munus^  ita  editor  munerarius^  et  Ploro 
Munerator, uhS  loquitur  de  Spartaco.  Vide  Lipsium. 
Caaterum  ne  putes  etymologiam  ducia  Tertulliano: 
esset  enim  stultissima.  Sed  tantum  ait  munus  dici 
ab  officio  ad  eum  modum  quo  Suetoniusdictusest 
Tranquillus,  quia  pater  ejus  dlctus  est  lenis,  Sic 
Vitruvius  dictus  est  Pellio,  si  Alciato  credis,  non 
PoUio  ut  vulgo  legitur,  et  ideo  Peliio  quia  prius 
Gerdo.  Est  itaque  qusedam  species  ducendi  nomi- 
nis  tantum  a  signiucatione.  Lag. 

(55)  Afu4  tumulos  erogabaut.  Potest  simpliciter 
explicari,  ut  diact,  Dabant,  prsebebant  gladiatores, 
qui  decertarent  ad  tumulos  ;  sed  rectius  est  ut  ex- 
plices  erogabantyid  est,  expendebant  consumebant- 
que  in  rogum.  Namcumrespectu  ad  rogosmortuo- 
rum  dictum  verbum  erogo.  Niti  potest  ista  explica- 
tio  versibus  Virgil.  lib.  x  : 

Quatuor  hic  juvenet,  totidem  quos  edacat  Ufens 
ViventeB  rapit,  inferias  quosimmoletambris. 
Captivoqae  rogi  perfundat    aanguine  flamms.     Lac. 

(56)  Idolotatria  parentationis  est  tpecies.  GeKe 
idololatria  genus  est  ad  omnem  cultum  idololatri- 
cum  si  vivos  et  mortuoscomprehendas  :  siverotan- 
tum  de  mortuis  sit  sermo,quos  ut  plurimum  agno- 
vit  idololatria  gentilium  [nam  Jupiter,Mars,Neptu- 
nus  reliqui  demumdii  fuere  hominesmortui],  tunc 
quidem  parentatio  est  genus,  idololatria  species  ; 
namcumparentatiositoraniscultusexhibitusmor- 
tuis,non  dubium  ouin  hic  possit  esse  vel  idololatri- 
cuB,  vel  non  idololatricus.  Lac. 

{bl^  Denique  eonciones  et  edicta.  Similiter  loqui- 
tur  LiviuB  lib.  ii:  Conoione,  inquft,  et  edicto  fecit 


G  fldem,  neqi  \b  civem  Romanum  vinctum  autclau- 
Bum  teneret.  Videntur  itaque  ante  editionem  ma- 
neris  gladiatorii,  autinter  Bacriflcandum,autpaalo 
post,  variaB  usurpatse  fuisse  conciones  et  edicta^  ut 
cum  Tacito  loquar,  in  populum  :  quse  plerumque 
etium  edicebantur  contra  GhriBtianoB.  Pam. 

(58)  Et  pultespridianas,  Pultium  et  liborum  so- 
litos  deorum  victus  irridet  Arnobius  lib.  7,  dicens 
se  opinari  propterea  illia  vino  opus  esBe  in  sacri- 
ficiis,  quo  putreflat  facilius  etpercoquaturcibu8,et 
multo  ante  eodem  lib.  Quid  fritilta  (sic  enim  lego  a 
frit.  pro  fUiliaVqnid  frumen:  quid gratitta^eic.PAU  . 

(59)  Quid  ae  horrendo  toco  perorem,  quem  nec 
perjuria  sustinent.  Gircum  signiKcat,  quaai  ejus  lo- 
ci  horrorem  non  sustinerent  pejeraturi.  Uoc  eat, 
horrore  loci  terrerentur,  adeoque  pejeratum  irent 
in  Gapitolium,Etenim  juriBjurandiBolemniaflebant 
in  Capitolio,  non  in  Girco.  Et  notissimum  est  il- 
lud  Plinii :  «  Alii  in  ipBO.  Capitolio  fallunt,  ac  ful- 

j}  minantem  pejerant  Jovem.  •  Denique  Romulum  ip- 
Bum  pejerante  Proeulo  consecratum  in  Capitolio 
colebant.  Interpretationem  nostram  confirmant  8e- 
quentia  Septimii  verba  :  «<  Pluribus  enim  et  aspe- 
rioribuB  numinibus  Amphitheatrum  consecratur 
quam  Gapitolium.  »  Rio. 

(60)  Martem  el  Dianam,  Geminum  amphitheatri 
Bpectaculum  proponit :  ^ladiatores  soilicet  quibuB 
praeerat  Mars,  et  venationem,  seu  pugnam  cum 
oestiis,quibus  in  venatibus  prflases  erat  Diana.  Sic 
de  Consulatu  Manlii  Theod.  Glaudianus  : 

Amphitheatrali  faveat  Latonia  pomps. 

(61)  Qui  bis  idolis  renuntiavimus,  Primo,  in  Ec- 
clesia  sub  antistitis  manu,  aliquando  priuBantela- 
vacrum  ;  deinde  in  ipso  lavaoro,  aquam  adituri. 
Sic  enim  Bolebant  vetercB,  ut  diBoimus  ex  Iibrotf# 
Coronaf  oap.  3. 


m 


DB  SPECTAGULTS. 


722, 


species  (ut  putant)  deoram.  Propterea  igitur,  qno- 
niam  utraque  idolorum  conditioniB  unius  OBt,  dum 
mortui  et  dii  unum  sunt,  utraque  idololatria  absti- 
nemus,  neo  minus  templa,  quam  monoojenta  de- 
spoimus :  neutram  aram  novimus  (62)  (AcL  zx,  I 
Cor,  x),  neutram  effigiem  adoramus :  non  sacrifi- 
camus,  non  parentamus,  sed  neque  de  sacrincato 
et  parentato  edimus,  quia  non  possumus  coinam 
Dei  edere,  et  ccBnam  daBmoniorum.  Si  ergo  gulam 
et  Tentrem  ab  inquinamentis  liberamus,  quanto 
magis  augustiora  nostra,  oculos  et  aures,  ab  idolo- 
tbytis  et  neorothytis  voluptatibus  abstinemus,  quss 
non  intestinis  transiguntur,  sed  in  ipso  spiritu  et 
anima  digeruntur:  quorum  munditia  magis  ad 
Deum  pertinet,  quam  intestinorum. 

647  GAPUT  XIV. 

Nunc  interposito  nomine  idolatrie  (63)  quod 
solum  subjectum  sufficere  debet  ad  abdicationem 
speotaculorum,  alia  jam  ratione  tractemus  ex 
abundanti :  propter  eos  maxime  qui  sibi  blandiun- 
tur,  quod  non  nominatim  abstinentia,  ista  prsscri- 
pta,  sit,  quasi  parum  etiam  de  spectaculis  '^  pro- 
nuntietur  ',  cum  concupiscentis  sfficuii  damnan- 
tur.  Nam  sicut  pecunifls,  vel  dignitatis,  vel  guls,  vel 
libidinis,  velgloria;  itaetvoluptatisconcupiscentia 
est:  species  autem  voluptatis  etiam  spectacula.  Opi- 
nor  generaliter  nominat»  **  concupiscentia  conti. 
nent  in  se  et  voloptates  ffique  generaliter  intellectfle 
voiuptates  speoialiter  et  in  spectacula  disseruntur. 
Geterum  retulimus  sapra  de  locorum  conditione, 
quod  non  per  semetipsa  nos  inquineat,  sed  per  ea 
qus  illic  geruntur,  per  quas  simul  inquinamentum 
combiberint,  tunc  et  in  alteros  ^  respuunt  (64). 

GAPUT  XV. 

Viderit  ergo,  ut  diximus  '^,  principalis  titulus 
idoloIatriaQ  '',  reliquas  ipsarum  rerum  qualitates 


A  contra  Dei  ^,  omnes  feramus  (65).  Deus  praecepit 
Spiritum  sanctum  (66),  utpote  pro  naturae  sus  bo* 
no  tenerum  et  delicatum  {Ephes,  iv),  tranquillitate 
et  quiete  et  pase  tractare,  non  furore,  non  bile, 
non  ira.non  dolore  inquietare.  Huic  quomodo  cum 
spectaculis  poterit  convenire  ?  Omne  enim  spocta* 
culum  sine  concussione  spiritus  non  est.  Ubi  enim 
voliiptas,  ibietstudium,  perquod  scilicet  voluptas 
sapit.  Ubi  studium^  et  sBmulatio,  per  quam  studium 
sapit.  Porro  et  ubi  aQmulatio,  ibi  et  furor  et  bilis  et 
iraet  dolor  (67),  et  caetera  ex  his  qu8B  cum  his  non 
competunt  disciplin».  648  Nam  etsi  qui  modeste 
et  probe  epectaculis  fruitur,  pro  dignitatis  vel 
ffitatis,  vel  etiam  natursB  suae  conditione  :  non  ta- 
men  immobilis  animi  est  ^^  sine  tacita  spiritus  pas- 

P  sione.  Nemo  ad  voluptatem  venit  sine  affectu, 
nemo  afiectum  sine  casibus  suis  patitur.  Ipsi 
casus  incitamenta  sunt  affectus.  Caeterum  si 
cessat  aCfectus,  nuUa  est  voluptas,  et  est  reus 
jam  ille  vanitatis  eo  conveniens,  ubi  nihil  conse- 
quitur.  Puto  autem,  etiam  vanitas  extranea  est 
nobis.  Quid  quod  et  ipse  se  judicat  inter  eos  posi- 
tus,  quorum  se  similem  nolens  utique  detestato- 
rem  confitetur?  Nobis  satis  non  est,  si  ipsi  nihil 
tale  faciamus,  nisi  et  talia  facientibus  non  confe- 
ramur.  Sifurem,  inquit  {PsaL  xux),  videbas,  con- 
currebas  cum  eo.  Utinam  ne  in  Bedculo  quidem  si- 
mul  cum  illis  rooraremur :  sed  tamen  in  saBCulari- 
bus  separamur,  qui  saBCulum  Dei  est,  saBCularia 
autem  diaboli. 

CAPUT  XVI. 

C  Cum  ergo  furor  "  interdicitur  nobis,  ab  omni 
speclaculo  auferimur,  etiam  a  circo,  ubi  proprie 
furor  preesidet.  Aspice  populum  ad  ^  spectaculum 
jam  cum  furore  venientemjam  tumultuosum,  jam 
cascum,  jam  de  sponsionibus  concitatum.  Tardus 
est  illi  PraBtor,  semper  oculi  in  urna  ejus  cum  sort ' 
Lus  volutantur.  Dehinc  ad  signum  anxii  pende    , 


Varise  lectiones 

"  De  litteris  PaHs,  «»  Pronuntiemus  Rig.  "  Nomina  PameL  »«  Et  tunc  nllero  Rig.  '*  Hic  erit  ergo, 
utd. /tt».  •«  Idololalria /iig.  *»  Contrariisomues  Fran^fl.  »♦  Immobili  animo  est /un.  »*  Furore  Jun. 
» Id  add.  Fran. 

Gommentarius. 


(62)  Neutram  aram  navimus.  In  tempHs  GraBCO- 
rum  duo  erant  altana,  alterum  majus,  alterum  mi- 
nos :  illud  in  medio  situm  arfaLia  TpaiceJ^a  dicebatur, 
boc  ad  sinistram  irpoee<7i(;,  appellabatur,  ut  pcripsit 
Simeon,  archiepiscopus  Thessalonicensis,  lib.  de  D 
Templ.  sacerd.  etmysta.  Lac. 

(63)  Nunc  inierposito  nomine  idololatrise.  Hoc  est 
nomine  idoloIatnaB  tantisper  omisso,  intermisso. 
Rio. 

(64)  Tum  altero  respuunt.  Rio.  Codex  Agobardi : 
«  Et  tum  altero  respuunt)»  1  AUero  dixit  adverbiali- 
ter,  quemadmodum  Alio  et  sub  finem  libri  xi,  ad 
Vxor,,  aUeratro.  Sic  et  alteras  positum  olim  fuisse 
ait  Pestus,  pro  eo  quod  est  adverbium  alias.  De 
hisce  autem  locorum  inquinamentis,  Bupra,  cap.3. 

RlG. 

(65)  Cantra  Dei  omnes  feramus.  Sic  rpstituimus 
ex  eodice  Agobardi :  «  Peramns,  inquit,  res  spec- 
taculorum  contra  res  Dei*  «  Nota  locatio,  res  Dei^ 
pro  divina  seu  Ghristiana  dlsoiplina.  Gontra  ferre, 


est  contravonere,  opponere,  componere,  comittere, 
conferre.  Hig. 

(66)  Deus  prxcepit  Spiritum  sanctum.  Alludi 
haud  dubie  ad  illud  Kphes.  iv:  Nolite  contristare 
Spiritum  sanctum  Dei,  in  quo  signali  estis  in  die  re- 
demptionvi.  Omnis  amaritudo,  et  ira,  et  indignatiOf 
et  ctamor  ei  blasphemia  tollatur  a  vobis,  cum  omni 
malitia,  indicans  per  posteriora  illa  verbaexplicari 
praBcedentia. 

(67)  Et  ira  et  dolor.  InBigne  hujus  rei  exemplum 
recitat  Plinius,  lib.  vii  cap.  7:  «  Universi,  inquit, 
Pompeiani  elephanti  eruptionem  tentayere,  non 
sine  vexatione  populi,  circumdati  clathris  ferreis. 
Sed  araissa  fugffi  spe,  misericordiam  vulgi  inenar- 
rabili  habitu  quaBrentes,  supplicavere,  ouadam  sese 
lamentalione  complorantes  tanto  popuii  doloro,  ut 
oblitus  imperatoris  ac  munificentiae  honori  suo 
exqinsitflB,  flens  universus  consurgerel,  dirasque 
Pompeio,  quas  ille  mox  luit,  poBuas  imprecaretur. 
Pam. 


7SI3 


TERTITI.LIANI  OPERUM  PARS  I,  —  SBRIES  I,  APOLOaETICA. 


M4 


unias  dcmenti»  una  vox  est.  Cognosce'^  demen- 
tiam  de  vanitate.  Mi&it  dicunt  (68),  et  nuntiant  in- 
^vicem,  quod  Bimul  ab  omnibus  visum  est.  Teneo 
testimonium  Cfleciiatis  (69) ;  non  vident  quid  sit : 
mappam  missam  putanl :  sed  est  diaboli  ab  alto 
prfficipitati  '^  gula  *'  (70).  Ex  eo  ilaque  iturin  fu- 
rias  et  animoe  et  649  et  discordias,  et  quidquid 
non  licel  sacerdotibus  pacis.  Inde  maledicta,  con- 
vicia  sine  juBtitia,  odii  etiam  suffragia  ^^  sine  me- 
rito  amoris.  Quid  enim  consecuturi  suum  ^'  illic 
aguut,  qui  sui  non  eunt?  nisi  forle  hoc  solum,  per 
quod  sui  non  sunt:  de  aliena  infelicitate  contris- 
tantur,  de  aliena  felicitate  laetantnr.  Quidquid  op- 
tant,  quidquid  abominantur,  extraneum  ab  iliis  est, 
itaet  amor  apud  illos  otiosus»  et  odium  injustum. 
At  forsitan  sine  ^*  causa  amare  liceat,  quam  sine 
causa  odisse.  Deus  certe  etiam  cum  causa  prohibet 
odisse,  qui  inimicos  diligi  jubet,  Deus  eliam  cum 
oausa  maledicere  non  sinit,  qui  maledicentoa  be- 
nedici  praecipit  {MaUh,  v,  Marc.  vii,  Hom,  xiii)* 
Sed  ciroo  quid  amarius,  ubi  ne  priocipibus  quidem 
aut  civibus  suis  parcunt  ?  Si  quid  horum  quibus 
eircus  furit,  alicubi  compelit  sanctis,  etiam  in 
oirco  licebit.  Si  vero  nusquam,  ideo  nec  in 
circo. 

CAPUT  XVIL 
Similiter  impudicitiam  ^^   omnem   amoliri  (71) 


A  jubemur.  Uoc  igitur  modo  eiiam  atbeatro  sepa* 
ramur,  quod  est  privatum  con^istoriuin  impudi- 
citiffi  ubi  nihil  probatur,  quam  quod  alibi  non  pro- 
batur  Ita  summa  grutia  ejus  de  spuritia  pluri- 
mum  concinnata  est,  quam  Atellanus  geeticula- 
tor  (72),  quam  mimus  etiam  per  mulieres,  repre- 
sentat,  scxum  pudoris  exterminans  (75)  ut  facilius 
domi  quam  in  scena  erubescant ;  quam  denique 
pantominus  a  pueritia  patitur  in  corpore,  ut  ar- 
tifex  esse  possit.  Ipsa  etiam  prostibula  pubiics  li- 
bidinis  hostiae  in  scena  proferuntur,  plus  miserae 
in  praBuentia  feminarum,  quibos  solis  latebant, 
perque  omnis  aetatia,  omnisdignitatis  oratransda- 
cuntur :  locus,  stipes,  elogium,  etiam  quibus6ft0 
opus  non  est,  prsdicatur.  Taceo  de  roliquis,  ea 

n  quffl  in  tenebris  et  in  speluncis  suis  delitescere  de- 
cebat,  nodiem  contaminarent.  Erubescat  senatus, 
erubescant  ordines  omnes.  Ipsffl  illeB  pudoris  sui 
interemptrices,  de  gestibus  suis  ad  lucem  et  po- 
pulum  expavescentes,  semel  anno  erubescant  (74). 
Qood  ei  noblB  omnis  impudicitia  exsAcraada  est, 
cur  liceat  audire  quffl  loqui  non  licet  ?  Cum  etiam 
scurrililatem  et  omnc  vanum  verbum  judicatum  a 
Deo  sciamus,  cur  sque  liceat  videre,  qus  facere 
flagitium  est  ?  Cur  quae  ore  prolata  commuDicant 
hominem,  ea  per  oculos  et  aures  admissa  non  vi- 
deantur  bomincm  communicare :  cum  spiritui  ap- 
pareant  aures  (75)  et  ocuii,  nec  possit   mundus 


Variae  lectiones 

'"^  Cognosco  Rig.  '^  Prscitati  Paris,  Jun,  **  Figura,  Sml.  ^  Sine  justitia  odii;  etiom  sufhragia  Rig. 
^*  Quod  enim  suum  consecuturi  sunt  qui  Rig.  **  Et  forsitan  sine  Fran.  Paris.  An  fors  sit.  Semi 
Oberth.    ^  Similiter  nec  impudicitiam  omnem  amare  Rig, 

Gommentafius. 


(68)  Misitf   dicunt.  Placet  Rudffli  sententia,  qui  C 
tradit  signum  fuisse  committendorum  aurigarum. 
ConGrmatur  idipsum  ex   Suetonio  (^ViL  Neron.  c. 
22),  Marliali  (1.  xii)  et  Juvenali  (Satir.  xxii).  Gerte 
nostram  sententiam  veram  csse  convincit  Cassio- 

d orus  (Far.  1.  iij,  ep.  51  ad  Faustum  praspos.): 
«  Mappa,  inquit,  qus  signum  dare  solet  circensi- 
bus,  tali  casu  fluxit  in  morem,  Cum  Nero  prandium 
protenderct,  et  ccleritatem,  utassolet  avidus  spec- 
tandi  popnlus  flagittaret,  illemappam,  quatergen- 
dis  manibus  utebatur,  jussit  abjici  per  fenestrum, 
ui  libertatem  daret  certaminis  postulati.  Hinc  tra- 
ctum  est,  ut,  ostensa  mappa,  certa  vidcatur  esse 
promissio  circensium  furorum.  »  Pam. 

(69)  Teneo  testimonium  csecitatis.  Hoc  est.  Accuso 
CflBcitatis  Et  Cflecitatem  explicat  deinceps.  Rio. 

(70)  Sed  est  diaboli  ab  alto  prffcipitati  gula.  Ex- 
prebsimus  co^licis  vetustissimi  snripturam.  Antea 
legebatur  :  «  Diuboli  ab  alto  prfficipitati  figura,  » 
aouinine  obtuso.  Alludit  enim  ad  ea  quaQsacris  pa-  {) 
ginis  traduntur  de  Satana,  quem  de  coqIo  Deus 
egit  in  Tartara  prflBcipitem.  Itaque  mappam  illam 
Septimius,  quam  Praetor  pro  signo  mitteresolebat, 
mappam  esse  negat.  Ait  vero  ipsumessediaboium, 
qui  totus  ^ula,  totus  gurges  totus  vorago  expandi- 
tu",  el  funt  effusus  toto  circo,  et  sajvitiinmaniter. 

RlG. 

—  Diaboli  ab  alto  prxcipitati.  Sic  libro  de  Ani- 
ma^  pag.  319.  Satanam  prospectarit  de  coelo  prae- 
cipitatuin.  Rio. 

(71)  Simititer  impudicitiam  omnem  amoliri  jube' 
mur,   In  quo  illum  diserti  imitantur  B.    Cypr. 


Epist.  et\.  de  Spect.^  c.  5);  Lactaut.  (I.  vi,  o.  20); 
Aug.  (I.  II,  de  Civit.  Det,  c.  4,  5,  6,  7,  8,  9,  10, 
11,  12  et  43).  Alludit  autem  hic  Auotor  ad  illud 
Marci  (vii),  de  quo  reliqua  citat  sub  finem  bajus 
capitis  :  QusB  de  homine  exeunt,  itta  communicmt 
hominem,  eic.  ]  fortassis  et  iiiud  Rom  xiii :  ^on 
in  cubiiibus  ct  impudicitiis,  Pam. 

(72)  Attelanus  gesticutatur.  Ludiones  Attellani 
Dotissimi  sunt  ab  urbe  Atella,  vetusto  Oscorum 
oppido :  ea  in  urbe  egregium  erat  olim  ampbitbea- 
trum  ;  videris  G.  Hieronymum,  Epist'.  ad  Sabinia' 
num.  Le  Pr. 

(73)  Sexum  pudoris  ea,terminans.  Grffloa  phrasis. 
Scxum  longe  a  pudore  abducens.  Grfflca  locutio  : 
slatuens  extra  terminos  pudoris.  Rig.  —  Sexum 
pudoris  exterminans.  Retuli  ad  nudationem  cor- 

f>oruin,  nam  mims  ita  Sispe  in  tbeatro.  Valer.  Max. 
ib.  111,  loquensde  floralibusait^  M.  Porcio  Calone 
spectante  hos  ludos  populum  orubuisse  postulare, 
ut  mima)  nudarentur.  Quod  cum  Cata  co^osceret  * 
a  Faonio  amicissimo  una  secum  sodente  in  ludis» 
discessit  e  theatro,  ne  praesentia  sua  spectaculi 
consuetudinem  impediret.  Lac. 

(74)  Semet  anno  erubescant  Floraiibus  scilicet, 
quos  ludos  a  nieretricia  turha  celebrari  solitos 
narrat  Ovidius,  Fastor.  V.  In  iis  enim  meretricom, 
semper  alias  impudentium  lascivia  major,  et  libe 
riores  joci.  Sed  ipsae  alias  quidem  ip  cellis  et  for- 
nicibus  pudorem  exuunt,  hic  vero  in  propatolo : 
c(  Kxpavescant,  inquit,  ad  lucem  populum,  et  sai- 
tem  scmel  anno  erubescant.  »  Rio. 

(75)  Cum  spiritui  appareant  aures.  Sio  et  Tulhos 


725 


DB  SPECTAGDL1S. 


726 


prffiatari»  cujus  apparitores  inquinaQtur  ?  Habes  A.  gAQdum,  liquida  ad  elabendum.  NuUus^tibi  co- 
igitur  et  theatri  Interdictionem,  de  interdictione  ronarum  usus  est,  quid  de  coronis  voluptates  au- 
impudioitiffi.  cuparia  ? 


CAPUT  XVIII. 

Bin  etdootrinam  Sffioularis  litteratur»,  ut  stul- 
titifls  apnd  Deum  deputatam,  aspernamury  satis 
priBscribitur  nobis  et  de  illis  speciebus  spectacu- 
lorum,  quo  ssculari  litteratura  lusoriam  vei  ago- 
nistioam  scenam  ^  (76)  dispungunt.  Quod  si  ^ 
tragoediffi  et  comoBdi»  scelerum  et  libidinum  ac- 
trices  ^",  cruents  et  lasoivsB,  impias  et  prodigs  : 
nullius  rei  aut  atrocis,  aut  vilis,  commerooratio 
melior  est :  quod  in  factorejicitur,  etiam  in  dicto 
non  est  reoipiendum.  Quod  si  et  stadinm  con- 
tendas  in  Scripturis  nominari,  sane  obtinebis.  Sed  p 
quffi  in  stadio  geruntur,  indigna  conspectui  ^''  tuo 
non  negabia^  pugnos  et  calces  et  colapbes  et  om- 
nem  petulantiam  manus,  et  quamoumque  humani 
oris  ^,  id  est,  divine  imaginis  depugnationem. 
NoD  probatis  usquam  vanos  cursus  jaculatus  651 
et  saltus  vaniores,  nusquam  tibi  vires  aut  inju- 
rioB»  aut  vana  placebunt,  sed  nec  cura  factitii 
corporis»  ut  plaslicam  Dei  supergressa.  £t  propter 
^*  otium  Grecis  altiles  homines  (77)  oderis.  Et 
palaestrioa  diaboli  negotium  est  (78).  Primos  bomi- 
nes  diabolus  elisit  {Qen.  in).  Ipse  gestus  colubrina 
Tis,  est  tenax  ad  oocupandum,  tortuosa  ad  obli- 


CAPUT  XIX. 

Exspectabimus  nunc  *^etamphitbeatrirepudium 
de  Scripturis  '^  (Qen.  ix  Exod,  xx.  Maith.  vi.) 
Si  saevitiam,  si  impietatem  (79),  si  feritatem  per- 
missam  nobis  contendere  possumus,  eamus  in  am- 
pbitheatrum.  Si  taies  sumus,  quales  dicimus,  de- 
leotemursanguine  hnmano.  Bonum  est  cum  pu- 
niuntur  nocentes.  Quis  hoc  nisi  nocens  negabit  ? 
Et  tamen  innocens  de  supplicio  alterius  Istari 
non  potest,  cum  magis  competat  innocenti  dolere, 
quod  homo  par  ejus  lam  docens  factus  est,ut  tam 
crudeliter  impendatur.  Quis  autem  mibi  sponsor 
estynocentessemper  vel  ad  bestiasvel  ad  quodcun- 
que  supplicium  decerni,  ut  non  innocentia  "  quo- 
que  inferatur,aut  ultionejudicantisaut  infirmitate 
defendentis.aut  instantiaqus8tionis?Quam  melius 
ergo  est  nescire  cum  mali  puniuntur,  ne  soiam  et 
quum  boni  pereunt,si  tamen  bonum  sapiunt.  Certe 
quidem  (80)  ghtdiatores  innocentes  in  ludum  ve- 
niunt,  ut  publicsB  voluptatis  bosti»  fiant.  Etiam 
qui  damnantur  in  ludum,  quale  est  ut  de  leviore 
659  delioto  in  homicidas  emendatione  proficiant. 
8ed  hffio  ethnicis  respondi.  Cnterum  absit  ut  de 
istius  spectaculi  aversione  diutius  disoat  Christia- 


yarJsB  lectiones. 

**  Scena  Jun.  *»  Quod  sint  Fran.  Oberth,  ♦«  Auctrices  Pran,  Oberth,  *^  Conspeclu  Jun.  ♦*  Huma- 
nioriB  Vran.  ♦•  Snpcrgressae  propter  Fran,  ^  Ut  add,  Fran,  **  Petamus  add.  Fran,  "  Innocenti» 
ParU. 

Commentarins. 


Bensus  vocat  mentis  sateilites.  Greg.  Nyss.  lib.  de  C 
perfeda  Christiani  forma,  Aexo(xivT)c  x^c  dtxoTjc  ir^v 
^^i^Yr^atv.  Auribus  imperium  accipientibus,  ut  auffi 
subaitffi  spiritul.  Hic  notetar  locus  Hieronymi  lib. 
if  adv,  Jovinian,^  uni  ait  quinque  sensus  reges 
fuisse  etprincipes  sfficuli,  anle  adventum  Ghristi  : 
^uos  tamen  Jesus  ita  subjocit,  ut  illos  occisione 
interfeoerit :  ad  quam  rem  accommodat  locum 
Scriptnrffi.  Lag. 

(76)  Agonisticam  scenam,  Quin  hsc  de  histrio- 
nibus  etpantomimisaccipionda  sint  nemodubitet. 
*A-]f(>)V(OTa(  Hesyohio  sunt  6icoxpiTa(,  hoo  est  mimi. 
Gaput  autem  istud  etproximo  sequensantiquorum 
imponitatem  arguit :  undemirorvehementerChri- 
stianos  homines  tantopere  iaborasse,  ut  turpitu- 
dinem  suis  commentariia  non  raodo  revelarent, 
aed  et  muUis  exponerent.LEPn. 

—  AganisHcam  scenam,  Quanquam  prima  facics 
pertinere  istud  adhuc  videatur  ad  theatrum,  certe 
et  in  Olympiis,  ac  quinquenniorum  certaminibus  [) 
qu»  in  stadio  Aebant  mores  Grfficorum  (quo  perti- 
net  illud  propUr  Crsecix  otium)  ccBperunt  tandem 
etiam  comoBdio  et  tragmdiffi  celebrari.  Pam. 

(T7)AUiles  homines,  Athletas  seu  palffistritas  in- 
teliigit,  ab  ^mnasiarobis  ali  solitos  summa  cura, 
iit  essent  viribus  ad  certamina  valentissimis  no- 
biles.  Talium  vero  certaminum  studiosissimi  erant 
Grseci,  publicffi  securitatis  otio  gaudcntcs.  H<tc 
eniro  patiebantur  long»  paois  mala.  Allilrs  bomi- 
nes  Septimius  dixit,  ut  Varro  et  Martialis  bovcs  et 
eailinas  altiles,pro  opimis  et  sagmatis.  Sic  lib.  de 
Pcenitentia,  Eoormen  altilium  saginam,  pago,  147. 

RlG. 


(78)  Et  palasstrica  diaboli  negotium  est,  Palffistra, 
inquitlsidorus  vel  dciro  xr^q  TzdXyi^,  id  est  a  lucta- 
tione,  vel  OLizh  toj  icdXXeiv,  id  est  a  motu  ruinse 
fortis,  scilicct  quod  in  luctando,  cum  melios  ar- 
ripiant,  fere  quatiant,  idque  apud  Grfficos  iiaX- 
Xeiv  vocatur.  Et  recte  qnidem  ilie,  non  secus  ao 
qui  derivant  iTzb  xoO  irdXXEiv,  id  est  a  molu 
urnie,  eo  quod  ducta  forte  luctabantur.  Nam  icdX- 
Xetv  vibrare,  et  conculere,  etsortiri  significat.PxM. 

(79)  Si  sxvitiam,  si  impietatem.  Alludit  ad  Scrip- 
turas  interdiccnies  sffivitiam,impietatem,feritatom. 
Quales  sunt  imprimis  illa  Genes.  ix  :  Qui  effuderit 
sanguinem  hominiSj  pro  sanguine  hominis  ejus  ef- 
/tt»ae/Mr.  Deinde  prfflceptum  Decalogi.  Exod.  xx, 
Non  occides  WWqne  correspondet  scrmo  Domini  in 
monie,  Matlh  vi,  et  complures  alii.  Pam. 

(80)  Ne  sciam  et  quum  boni  pereunt,  si  tamen  bo- 
num  sapiunt ^  certe  quidemy  etc.  De  oihnicis  loqui- 
tur/qui  magistratuum  eihnicorum  sententiisad 
bestias  damnantur.  Ait  igitur :  Quis  autem  mihi 
sponsor  est,  noccntes  semper  damnari,  ut  non 
quandoque  etiam  innocentes?  Quam  melius  ergo 
est,  nescire  quum  mali  puniuntur  :  ne  sciam 
et  quum  boni  pereunt.  Hic  vero,  ne  quis  chri- 
siianus  obstreperet,  Ergo  sunt  inier  ethnicos 
boni,  corrigtt  semetipsum,  si  tamen  bonum^  sa- 
piunt,  inquii,  hoc  esi,  si  tamen  est  ullus  boni  sa- 
pop  hominibus  ad  Christum  minirae  pertinentibas! 
Deindo  atljicii:  Cprto  qiiidem  gladiatores  innocen- 
tes  in  ludum  veniuni,  ut  put)Iicffi  voluptatis  ho- 
stiffi  fiant.  Jam  non  dioit,  bonos ;  sed  tanium 
innocentes,  qui  non  damnati,  sed  ultro  in  ludum 
veniunt.  Rio. 


w 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


m 


nu8 :  quanquam  nemo  hasc   omnia  plenius  expri-  A. 
mere  potestyUiBi  qui  adhuc  spectat   malo  non  im- 
plere,  quam  meminisse. 

CAPUT  XX. 
Quam  vana  igitur,  imo  desperata  arguraentatio 
eorum,  qui  sine  dubio  tergiversationem  *'  admit- 
tendae  vuluptatia^^  oblendunt,  nullam  ejua  absti- 
nentiffi  mentionem  specialiter  ^'^  in  Scripturis  de- 
terminari,  qusB  directo  prohibeat,  ejuamodi  con- 
ventibua  interesse  servum  Dei.  Novam  proxime 
deiensionem  suaviludii  cujusdam  audivi  (81).  Sol 
(inquit),  imo  etiam  ipse  Deus  de  coelo  spectat,  nec 
oontaminatur.  Piane  soi  el  in  cloacam  radios  suos 
defert  ^,  nec  inquinatur.Utinam  autem  Deus  nulla 
flagitia  hominum  spectaret.ut  omnes  judicium  eva- 


CAPUT  XXI. 

Ethnici,  quos  penes  uuUa  est  veritatis  pleni- 
tudu  (85),  quia  nec  doctor  veritatia  Deus,  malum 
ac  bonum  pro  arbitrio  ac  libidine  interpretaDtur, 
alibi  bonum  quod  alibi  malum,  et  alibi  maium 
quod  alibi  bonum.  Bic  ergo  evenit,  ut  qui  in  pu- 
blico  vix  necessitate  veaic»  tunicam  levet,  idem 
in  circo  aliter  nonexsultet  '',  nisi  totum  pudo- 
rem  in  faciem  omnium  intentet  ;  et  qui  ^  fili» 
virginis  ab  omni  spurco  verbo  aures  tuetur,  ipse 
eam  in  theatrum  ad  illas  vooes  gesticulationesque 
deducat ;  et  qui  in  plateis  litem  manu  agentcm 
aut  compescit,  aut  detestatur,  idem  in  stadio 
gravioribus  pugnis  suffragium  ferat ;  et  qui  ad 
cadaver  homiuis  oommuni  lege  defuncti  ezhorret, 


deremus.Sed  spectat  et  latrocinia,speotat  et  falsa.et  n  idem  in  amphitheatro  derosa  et  dissipata  (86),et  in 


adulteria,  et  fraudes,  et  idololatrias,  et  spectacula 
ipsa.Idcirco  ergo  nos  non  spectabimus,ne  videamur 
ab  illo  qui  omnia  spectat.Comparas  '"^  homo,reum  et 
jadicem;  ream,qui  quia  videtur,reu8  est  :judicem, 
qui  quia  videt,  judex  est.Numquid  ergo  et  extra  li- 
mites  circi  furori  studemus,et  extra  cardines  thea- 
tri  impudicitiffi  intendimus,et  insolentiae  extra  sta- 
dium,  et  immiserioordiffi  extra  amphitheatrum, 
quod  deus  etiam  extra  cameras,  et  gradus  (82),  et 
apulias  ^  (83)  oculos  habet.  Erramus,  nusquam  ct 
nunquam  excusatur  65Squod  Deus  damnat.Nus- 
quametnunquam  licet,quodsemperet  ubiquenon 
licet.  Hffic  est  veritatis  integritas(84),  et  qus  eide- 
betur  disciplin»  plenitudo  et  ffiquaiitas  timoris,  et 
fides  obsequii,  non  immutare  sententiam,  nec  va- 


suo  sanguine  squalentia  corpora  patientissimia 
uoulis  desuper  incumbat.  Imo  qui  propter  homi- 
cidaa  poenam  probandam  ad  spectaculum  veniat, 
idem  gladiatorem  ad  homicidium  flagellis  etvirgis 
compellat  invitum  ;  et  qui  insigniori  cuique  ho- 
micids  ieonem  poscit,  idem  gladiatori  atroci 
petat  rudem,  et  pileum  (87)  premium  conferat : 
illum  vero  ^'  confentum  654  etiam  oris  **specta- 
culo  repetat  (88),  libentius  recognoscens  de  proii- 
mo,  quem  voluit  ^^  oocidere  de  ionginquo,  tanto 
durior  si  noluit  •*. 

CAPUT  XXII. 

Quid  mirum  de  *'  insquata  ista  hominum  mis- 
centium  et  commutantium  statum  boni  et  mali  per 


riare  judicium.  Non  potest  aliud  esse,  quod  vere  ^  inconstantiam  sensus  et  judicii  varietate  **  ?  Et- 
quidem  est  bonum  seumalum.Omniaautem  penes  enim  ipsi  actores  "  et  administratores  spectacu- 
veritatem  Dei  fixa  sunt.  lorum,   quadrigarios,  scenicosi  zysticos,  areaa- 

VarisB  lectiones. 

"  Tergiversatione  Rig,  *♦  Voluptati  Jun.  "  Vel  localiter  add.  Fran.  »«  Deflexit/ttn.  ex.  M.  S.  *'  Comparea 
Seml.  "  'ETrauX^ac  Wouw.  corrigit.  ^  Exuat  Womv.  M.  S.  •«  ut  qui  Wouw.  M.  S.  •»  Et  pileum  illum  vero 
Rig.  "  Amoris  Fran.  Par.  Oberlh.  **Quem  noIuitCod.  Wouiv.  •*  Si  \Q\u\i  Cod.  Wouw.  si  non  voluit  fliy.  •• 
De  aheslRig.  *•  Varietatem  Paris.  "  Auctores  Semi.  Oberih.  Leop. 

Commentarius. 


{8\)  Novam  proxime  defensionem  suaviludii  cu- 
jusdam  audivi.  Sic  lib.  de  Baplism.  :  u  Audivi,  Do- 
mino  teste,  ejusmodi,  »  etc.  Rio. 

—  Suaviludii  cujusdam.  Eodem  modo  dixit  Sua- 
viludios  vestros  lib.  de  Corona  mililis^  quos  recte 
Rhenanus  ibi  intrrpretatur^  eos  qui  ex  Cnristianis 
spectaculorum  adhuc  oblectajientis,  seu  suavitate 
ludorum  delectahantur.  Pam. 

(82)  Exira  gradus.  [n  circo  gradus  fuisse  patet 
ex  Suetonio.  Ilinc  lex  illa  Othonis.  Livio  ct  PJinio 
testibus,  ne  quis  nisi  cui  400  esseut  sestertia  ex 
14  gradibus  spectaret:  cum  legem  Juliam  theatra* 
iem  alicubi  Plinius  nuncupat.  Pam. 

(83)  Et  apulias.  Sic  Icgitur  in  cod.  Agobardi. 
Atque  hoc  vocabulo  significari  videntur  vela  quae 
in  theatris  et  umphitheatris,  ad  ornatum,  et  ad 
excludendos  ictus  solis  fervidos.  Ea  vero  quando- 
quo  purpurca,  quo  coloro  procstantisFin  ae,  ut  veri- 
simile  est,  lana)  imbuebantur,  quales  ex  Apulia. 
Martialis.  Velleribus  primis  Apuleia.  Undeetvelis 
nomen  Apularium.  Rig. 

(84)  Verilatis  integritas.  Incorrupta  dcbct  esse 
veritas  quae  et  vir^initatis  nomine  aliquando  do- 
natur,  unde  hsretici  veritatem  cauponari  seu  cor- 


rumpere  dicuntur,  tV^v  dXiJOeiav  xain]Xet>eiv,  can. 
2,  synodi  TruUanffi,  ubi  recensentur  canonee  tum 
Aposiolorum,  tum  superiorum  conciliorum,  qui- 
bus  adhffirendum  decernitur.  Le  Pr. 

(85)  Elhnivif  quos  pefm  nulta  est  verHaiisple' 
nitudo.  Hoc  (*st,  quod  supra  expllcavimus,  8i  ta- 
men  bonum  sapiunt.  Bio. 
«v  (86)  Et  dissipata.  Intellige  hanc  voculam,  et  si- 
^  mulcapeincredibilem  atrocilatem  ludi  glsdiatorii. 
Solebat  victor  gladiator  ita  frequenter  vulnera 
repetere,  ut  victum  miserum  dissiparet  in  partefl, 
divideretque  horrenda  laceratione.  Testis  bujus 
crudelitatis  Lactant  :  «  Quin  etiam  percussosja- 
centesque  repeti  jubent  spectatores,  et  cadavera 
ictibus  dissipari,  ne  quis  illos  simulata  morle  de- 
ludat.  n  Ilabentur  heec  lib.  vi,  c.  20.  Lag. 

(87)  Petatrudem  etpileum.  Rudis  et  pileus  signa 
liLertatis,  rude  nimirum  seu  bacub  grandiore 
donabantur  gladiatoresqui  inarena  feliciter  pugna- 
verant,  at({ue  rudiarii  dicebantur.  Ls  Pr. 

(88)  Utum,  vero  confecium  etiam  oris  spectaculo 
rcpetat.  Ul  enim  os  et  vultum  exspirantis  intucri 
velit.  RiG. 


139 


DB  SPECTACULIS. 


130 


rio8  (89)  ilias  amentissimos  ^  qaibus  viri  ^*  ani-  \  Domini  ludat?  Docet  scilicet  et  diabolus  verbe- 


ma8»femin8B,  aut  iili  etiam,  corpora  sua  sub^ 
Bternunt  (90),  propter  quos  in  ea  committunt  quffi 
reprebendunt,  ex  eadem  arte  '^^,  quam  "^^  magnifti- 
oiunt,  deponunt  ^*,  imo  manifeste  damnant  igno- 
minia  et  capitis  minutione  (91),  arcentes  curia, 
roetris,  senatu,  equite,  cffiterisque  honoribus  omni- 
bua  simui  ac  ornamentis  quibusdam.  Quanta  per- 
versitas?  Amantquos  mulctant,  depretiant  quos 
probant.  Artem  magnificant,  artificem  notant. 
Quale  judioium  est,  ut  ob  ea  quis  oiTuscetur,  per 
quffi  promeretur  ?  Imo  quanta  confessio  est  maioB 
reiyOUJas  auctores'",  cum  acceptissimi  sint,  sine 
nota  non  sunt  I 

CAPUT  XXIII. 

Gum  igitur  humana  recordatio,  etiam  obstre- 
pente  gratia  voluptatis,  damnandos  eos  censeat, 
ademptis  bonis  dignitatum  inquemdam  scopulum 
fanr  08itatis,qaanto  magis  divina  Justitia  in  ejus  modi 
artiOces  animadvertit  ?  An  Deo  piaoebit  auriga  ille 
tot  animarum  inquietator,  tot  furiaram  minister, 
655  tot  statuum(92),  ut  "^*  sacerdos  coronatus, 
vel  coloratus  ut  leno,  quem  curru  rapiendum  dia- 
bolus  adversus  Ueliam  exornavit?Placebit  etilie^*, 
qui  vultus  suos  novaoula  mutat?  infldelis  erga 
faciem  suam,  quam  [non  contentus  Saturno  et 
Isidi  et  Libero  proximam  facere,  insuper  contu- 
mcliis  alaparum   sic  objicit,  quasi  de  prscepto 


randam  maxillam  patienter  ofTerre  (Matth,  vi). 
8ic  et  tragcBdos  cothurnis  extulit,  quia  nemo 
potest  adjivere  cubitum  unum  ad  staturam  suam 
Luc.iLii):  mendacem  facere  vuit  Gbristum.  Jam 
vero  ipsum  opus  personarum,  quero  an  Deo  pla- 
ceat,  qui  omnem  similituilinem  vetat  fleri,  quanto 
magis  imaginis  su».  Non  amat  faisum  auctor 
veritatis  {Exod,  xx) :  adulterium  est  apud  illum 
omne  quod  Gngitur.  Proinde  vocem,  sexus,  sta- 
tes  mentientem,  amores,  iras,  gemitus,  lacrymas 
adseverantem  non  probabit,  qui  omnem  hypocri* 
sin  damnat.  Gaeterum  oum  in  iege  prffiscribit,  ma- 
ledictum  esse  qui  muliebribus  vestietur  (93)  DeuL 
xxn),  quid  depantomino  judicabit,  quieliam  mu- 
l^  liebribus  ouratur  ''*  (94)  ?  Saneet  ille  artifex  pug- 
norum  impunitus  ibit  ?  Tales  enim  cicatrices 
caestuum,  et  callos  pugnorum,  et  aurium''^  fun- 
gosa  Deo  cum  suo  plasmate^"  accepit.  Ideo  illi^' 
oculos  Deu8  plasmavit,  ut  vapulando  defloiant. 
Taceo  de  illo,  qui  hominem  leoni  prse  se  opponit, 
ne  parum  sit  homicida,  qui"^  eumdem  poslmo- 
dum  jugulat  (95). 

GAPUT  XXIV. 

Quot  adhuc  modis  perorabimus,  nibil  ex  bis 
qu8Q  Bpectaculis  deputantur,  placitum  Deo  esse 
656  aut  congruens  Dei  servis  *^,  quod  Domino 
placitum  non  eit,  si  omnia  propier  diabolum  insti- 


Variee  lectiones 

••  Amantissimos  Fran ;  amatissimos  Cod,  Wouw.  ••  Viles  animas  Pran.  Oberth,  '•  Parte  Fran. 
■»*  Qua  Rig.  "  Et  diminuunt  add.  Fran.  '»  Gujus  actores  Wouw.  M.  S.  '♦  Velut  Wouw.  M.  S.  "  Et 
m(i  abest  RiaaU.  ^^  Utatur  ffouu;.  Jf.  S.  ^  Rudium  Latin.  ''•  Gum  plasmaretur  Rig.  ^*  Illos  Rig, 
•^  Quam  add.  Pam.  Seml.    "^  Servo  Dei  Rig, 

Commentarias. 


(89)  Arenarioi.  Ludus  quippe  gladiatorius,  siout  C 
et  amphitheatrum,  diotus  xax  Mo^i^iV  arena.  Nam 
tametsi  hfficsparsa  in  looisaliorum  ludorum,  sed 
nomen  ipsum  tanlum  oommunioatum  est  amphi- 
theatro  ;  pessime  vero  BarrsBus  explicat :  Quadri- 
^arios  et  arenarios,  illos  qui  ourrus  refloiebant, 
istoB,  qui  arenam  deferebant  in  amphitheatrum.  » 
Non  est  ita ;  aurigas  et  gladiatores  intoliigit. 
Lac. 

(90)  Quibus  viri  animas,  feminx.  aut  etiam  illi^ 
corporis  5ua  «ti6</emttn<.Gladiatore88igniflcat,  ama- 
tos  ad  insaniam  usque  et  viris  et  feminis  ;  viris, 
etiam  ex  nobilium  ordine,  in  arenam  descendenti- 
bu8 ;  feminis  quoque  nobilissimis,  imo  et  viris, 
pudicitiam  euam  vilissimi  alicujus  mirmillonis  aut 
retinarii  amore  profligantibus.Cujusinsaniie  exem- 
pla  suggerit  sexta  Juvenalis  satira.  Rio. 

(91)  Et  capitis  minutione.  HaBC  phrasis  eet  jure- 
consaltorum  apud  quod  est  D.  lib.  iv,  tit.  5,  de 
oapitediminutis.  Pam.  D 

(92)  Tot  furiarum  minister  tot  statuum.  Notat 
furiosa  veterum  circa  aurigas  sive  agitatores  stu- 
dia,  in  qua  sspenumero  rontrariis  votis  spectan- 
tium  roentes  scindebantur  ;  aliisprasinaQ  factioni, 
aliid  venetffi  faventibus:  undeanimorum  varii  mo- 
tu8,  et  varii  status,  pro  varia  scilicet  agitatione, 
ministrati.  Itaque  vuigatam  ab  Rbenano  et  Pame- 
lio  lectionem  retinemus,  nihil  enim  hio  juvat  mu- 
tila  codicis  Agobardini  soriplura,  «  Tot  furiarom 
mini8ter,tot  statuB  ut  leno.  »  Gassiodorus : «  Tranait 
prasinua:   pars  populi  mceret;  prsecedit    vene- 


tus,  et  potior  turbacivitatis  afOi^itar,  nfbil  pro- 
flcientes  ferventer  insultant  ;  nihii  patientes  gra- 
viter  vQlnerantur :  et  ad  inanes  contentiones  sic 
descenditur,  tanquam  de  statu  periclitantis  patria 
laboretur. »  Rio. 

(93)  Qui  muliebribus  vestietur.  Illud  quoque  B. 
Cyprianus  exa^itat  epist.  6\ ,  ad  Euchratium.  Atque 
can.  62  concilii  in  Trullo  prohibetur,  ne  vir  femi- 
neis  vestibus,  atque  etiam  ne  femina  virorum  ve- 
8tibu8  utatur,  aut  comioas  personas,  satiricas, 
aut  tragicas  quisquam  induat.  Le  Pr. 

(94)  Qui  etiam  mulieribus  curatur.  Qui  nimirum 
et  voco  et  gestu  et  incessu  accuratissime  effemi- 
natur,  ut  saltandis  feminarum  fabulis  pro  femina 
haberi  possit.  Rio. 

(95)  Ne  parum  sit  homicida,  qui  eumdem  post- 
ntoctttm  jtt^u/at.  Gladiatonbus  commissis  populus 
nonnunquam  deposcebat  leonem.  Emisso  leone, 
gladiator  periculo  proximus,  quacunque  arte  po- 
terat,  subtili  recessu  autdeolinatione,  commilito- 
nem  opponebat.  Plerumque  autem  accidebat,  ut 
secundus  iste  gladiator,  post  rem  cum  leone  fe- 
liciter  gestam,  repetita  commissione  gladiatoria, 
cum  primo  illo  compositus,  juf^ularetur.  Hac  ra- 
tione,  primus  ille  Tertulliano  dicitur  non  parum 
homicida,  hocesl,  iteruin  homicida :  nempe  jam 
8emel,cum  hominem  leoni  prae  se  opposuit ;  iterum 
vero,  cum  eumdem  ipsum,  cujus  se  corpore  te- 
xerat,  postmodum  Jugulavit.  Denique  non  parum 
homioida  est,  qui  servatorem  suum  Jugulat.   Rio* 


m 


TBRTULLTANI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  APOLOOETICA. 


m 


iuta«  et  ex  diaboli  rebus  iDstructa  moostravimua : 
nihil  enim  noa  diaboli  est,  quidquid  Dei  1102  est, 
vel  Deo  displicet :  hoo  erit  pompa  diaboli,  adver- 
8U8  quam  in  signaculo  fidei  ejeramus.  Quod  autem 
ejeramuB,  neque  facto,  neque  dicto,  neque  visu, 
neque  proepectu  participare  debemus.  Caeterum 
nonne  ejeramuset  resciQdimu8  8ignaculum,rescin- 
dendo  testalionem  ejus  ?  Numquid  ergo  superest 
ut  ab  ipsis  ethiuicis  responsum  flagitemus  ?  Illi  jam 
nobis  renuntient,  an  liceat  cbristianis  spectaculo 
uti.  Atquin  binc  maaume  intelliguQt  factum  Chri- 
stianum,  de  repudio  spectaculurum.  Itaque  negat 
manifeste,  qui  per  quod  agnoscitur  tollit.  Quid 
autem  spei  superest  in  hujusmodi  homine  ?  Nemo 
in  castra  hostium  transit,  nisi  projectie  armis 
suisiuisi  destitutis  signis  et  saoramentls  (96)  prin- 
oipis  sui|  nisi  pactus  siniul  perire. 

CAPUT  XXV. 

An  ille  recogitabit  eo  tempore  de  Deo,  positus 
ilJio  ubi  nihii  est  de  Deo  f  pacem,  opinor,   habebit 


A  in  animo  conteadens  pro  auriga :  pudloitiam  edi- 
soet,  attonitus  in  mimos.  Imo  in  omni  speotaculo 
nuUum  magis  scandalum  occuret,  quam  ipse  iile 
mulierum  et  virorura  acouratior  cultuB :  ipsa  ooq- 
sensio,  ipsa  in  favoribua  aut  oonspiratio  aut  dis- 
sensio  inter  se  de  commeroio  ecintillas  libidinum 
oonflabellant  ^(97).  Nemo  denique  in  speotacQlo 
ineundo  prius  cogitat,  nisi  videri  et  videre.  Sed 
tragfledo  vooiferaQte  (98),  exclamationes  ille  alicu- 
jus  prophetaB  retractabit,  et  inter  efTeminati  hi- 
strionis  modos  psalmum  secum  comminiscetur,  et 
cum  athlete  agent,  657  ille  dicturus  est  reper- 
cutiendum^non  esse  {Matth.  v)  ?  Poterit  et  de  mi- 
sericordia  moneri  defixus  in  morsus  ursorum  et 
spongias  retiariorum  (99)?  Avertat  Deus  a  Buia 
tantam  voluptatis  exitioss  oupiditatem.  Quale  est 

"  enim  de  Ecclesia  Dei  (1)  in  diaboli  BccleBiam 
tendere  ?  de  coelo  (quod  aiunt)  in  coBnum  ?  illas 
manus  quas  ad  Dominum  extuieris  (2)  postmo- 
dum  laudando  histrionem  fatigare?  ex  ore  quo  , 

/   atnen  in  Sanctum  piotuleris  (3),  gladiatori  testi- 


CommeQtarius. 


(96)  Signis  et  tacramenlu.  A  militia  sumptum, 
ut  reliqua  hujus  traotatus.  Fulbertus  Carnotensis, 
epist.  41.  Lac. 

(97)  Ipsa  in  favoribns  aut  conspiratio,  aut  dis- 
sensio  inter  sc  de  comniercio  scintillas  libidinum 
eonflabellant.  Itaque  hoo  etiam  preQcipit  magister 
Artie,  lib.  i : 

Cujus  equi  veniant  factto  studioserequiras: 
Necmora,  quiaquiB  erit  cui  favet  ilia,  fave,  eto.  Rie. 

—  De  commercio,  Jungenda  hsQO  vox  eum  seqaen- 
tibusy  non  eum  prscedentibus :  attende  itaque  in- 
terpunctioni  nostrs.  Junius  commercium  explicat 
iirifii^iav,  nam  olim,  teste  Velio  Longo,  dictum 
eommercium  a  commiBceodo  esse,  ex  litterarum 
Gommutatione.  Originatio  ista  hic  ad  rem,  nam  a 
promiscuaconJuQctioaescintillaB  libidinum.  Quod 
illustratur  cap.  2,  lib.  iii  Posdag,  Clem.  Alex.  ,  et 
cap.  7,  lib.  II.  Lac.  —  Scintillas  conftabellant,  Co- 
dex  A^ob.  Flagellanty  non  spernenda  lectione : 
auamvisipse  Tertuliianus^adversus  Valentinianos 
(lixerit:^  Ignem  inflabellatum  corporibus.  »  Scin- 
tillas  autem  absistere  ooulis  dixit  Virgilius  ;  et 
absistendo  quasi  flagellant.  Ria. 

(98)  Sed  tragardo  vociferante.  Studium  fuit  tra- 
gioorum  vastissime  loqui  et  vociferanter.  Illustrat 
Heraldus  in  Arnobium,  lib.  vii  ex  Grantore,  qui 
apud  Diogenem  dicebat  tragffidos  habere  vocem 
d^iieXix7)xov.  Cx  Demostbeno  qui  ^schini  objicit 
(puvaaxtac  lic($£i^iv.  Nam  iEschines  histrioniam 
exercuerat.  Lag. 

(99)  Spongias  retiariorum.  Spongias  dicit  retia 
sio  apta  oertamini,  ut  effusa  in  adversarium  seee 
expanderent,  oonfestimque  contracta  sic  prehen- 
sum  altraherent,  non  ut  vivus  caperetur,  sed  ut 
retiarii  fulcina  seutridenteconfoderetur.Tale  forte- 
an  fuit  rete  quo  Pittacus  phrynona  Panoratiasten 
singulari  certamine  involutumcorreptumqueinter- 
fecit.  XtkJyyov  Graeci  dixere  TiapA  x^  «r^v,  ot  (ff^6-^- 
yov,  qnod  propius  accedit  ad  verbum  17^1-ff^tv, 
utrumque  retiariorum  certamini  conveniens.  Nam 
sunt  retiarii  aTcaarixal  irpic  auxouc  —  Spongias 
r^/tamrum. Mitto  quae  Rigallius  adduxit.  Rettarii 
spongiis  ut  solebant  ad  exlergendum  sanguinem  e 
vnlneribus  defluentem.  Le  Pr. 

{i)Quale  est  enim  de   Ecclesia  D^t.    Etiam  ad 


saeculum  Augustinidurasse  istam  perversitatem  tes- 
tatur  sanctissimi  viri  gravis  querela  in  Psal.xxxuL: 
«  Quantis  turbis  implentur  ecclesi»,  stipantur 
parietes,  pressuris  se  urgent.  prope  se  sunocant 
multitudine.  Hursus  ab  eis  ipsis,  si  mimus  est, 
curritur  ad  amphiteatrum. »  Et  in  PsaL  l.  :  «  Si 
forte  in  ipso  oirco  aliqua  ex  cauaa  expavescant, 
oontinuo  se  signant,  et  stant  illio  portantes  in 
fronte,  unde  abeoederent^  si  hoo  in  corde  porta- 
n  rent. «  Ria. 

(2)  Utas  manns  quas  ad  Deum  fxtuleris.  Dolet, 
eas  manuB  qu»  suolatsB  ad  Deum,  occupari  rei 
iduiolatriciE.  Eadem  querela  magni  Athanasii  Apo- 
log.  advcrsus  gentes,  ubi  dolet  membra  dicata 
Deo,  inservire  idolorum  obsequio,  interque  alia 
adducitetiam  manus  qu«  facUB  elc  txxaffiv  r/ic 
«p6c  xov  6e6v  tu^^c  Putant  aliqui  verba  Tertul- 
liaoi  (in  his  est  Stepbanus  Dur.  de  Riiib.  eccL) 
capiendaessedemannum  sublatione  ad  adorandum 
corpus  Ghristi,  cum  in  missa  attollitur.  Lag* 

(3)  Ex  ora  auo  amen  in  Sanclum  protuleris. 
Sanctum  intellige,  mysterium»  sttcramentum, 
Gorpus  Domini.  Etenim  fldelis  quisque  obla- 
tam  sibi  a  prxside  Eucharisliae  bucoeilam  cum 
his  verbis,  Gorpds  Christi,  acoipiens  dicebat 
Ambn,  quod  est,  Piat.  Augustinus,  Sermone 
ad  infantes  de  Sacramentis :  «  Si  ergo  vos  estis 
oorpus    Christi    et      membray     mysterium    ve- 

n  strum  in  mensa  Domini  positum  est :  mysterium 
Domini  aocipitis.  Ad  id  quod  estis,  Avbn  respon- 
detis,  et  respondendo  subscribitis.  Audis  ergo, 
CoRPOs  GHRisn^et  respondes,  AMSN.Esto  membrum 
oorporis  Christi,  ut  verum  sit  Amen.  »  Ambrosius 
lib.  IV  de  Sacram.,  cap.  5  :  «  Dicit  tibi  sacerdos, 
GoRPUS  Christi,  et  tu  dicis  Amen,  hoc  est  Verum. 
Quod  confitetur  lingua,  teneat  affectus.  »  Corne- 
lius  episeopus  Rom.  in  illa  epistola  quie  reiertur 
ab  Eusebio,  lib.  v  Hist  eeel.  cap.  31,  jure  notavit 
sacrilegam  Novatii  mentem,  eo  quod  ab  suarum 
partium  fratribue  Eucharistiam  accipientibus,  pro 
formula  solemni,  qua  porrigenti  saoramentum, 
dicentique  corpus  Cnristi  respondebatur,  Amen, 
jusjurandum  advorsus  Pontificem  Rom.  exigit: 
''AvTi  tou  «lnttv  XafJiCAvovco  t6v  apxov  ixeTvov,  t6 
ifjLijv.  Rio. 


733 


DB  SPECTACULIS. 


V34 


monium  reddere,  tlc  atiovac  hz*  alcboc  ^'  (4)  alii  A  et  grataet  siTnplicia,  Miam  bonestaquffidam.Nemo 

venenum  temperat  felle  et  elleboro,  sed  conditis 
pulmentis  et  bene  saporatis»  et  plurimun  dulci- 
bua  id  mali  ii^icit :  ita  et  diabolus  lelhale  quod 


omnino  dicere  nisi  Deo  Gbristo  ? 

CAPUT  XXVI. 


Cur  ergo  non  ejusmodi  etiam  dffimoniis  pene- 
trabiles  fiant?  Nam  et  exemplum  acoidit,  Domino 
teste  ejus  mulieris  (5)  quffi  tbeatrum  adiit,  et  inde 
cum  dffimonio  rediit.  Itaque  in  exorcismo  cum 
oneraretur  immundus  spiritus,  quod  ausas  esset 
fidelem  aggredi  :  constnnter  et  justiseime  quidem 
inqnit)  feci,  in  meo  eam  inveni.  Gonatat  et  alii  lin- 
teum  in  somnis  ostensum  ejus  diei  nocte,  qua  tra- 
gcBdumandiorat,  cum  exprobratione  nominato  tra- 
gcQdo,  nec  nitra  quintum  diem  eam  mulierem 
in  sfficulo  fuisse.  Quot  utique  et  alia  documenta 
cessernnt  de  his  qui  cum  diabolo  apud  spectacula  t%  cum  illis  discumbere,  quia  nec  illi  nobiscum.  Vici- 


conficit,  rebus  Dei  gratissimis  et  acceptissimis  im- 
buit.  Omnia  ilHc  seu  fortia,  seu  honesta,  seu  sono- 
ra,  seu  canora,  seu  bubtilia,  proinde  babe  ac  si 
stillicidia659  mellisde  ranunculo  '*  venenato  (6) : 
nec  tanti  gulam  facias  voluptatis,  quanti  pericu- 
lum  per  suavitatem. 

CAPUT  XXVIII. 

Sagioentur  ejupmodi  dulcibus  conviv»  sui,  et 
loca  et  tempora  et  invit^tor  ipsorum  est.  Nostrffi 
CGBnffi,  nostrffi  nuptis  nondum  sunt,  non  possumus 


communicando  a  Domino  exciderunt.  Nemo  enim 
potest  duobus  65S  dominU  servire  {Matth.  vi ;  11 
Cor,  VII ;  Eccli.  xxxni).  Quid  luci  cum  tenebris  ? 
quid  vite  et  morti  ? 

CAPDT  XXVII. 

Odisse  debemus  sito  conventus  et  ccBtue  ethni- 
corum,  vel  quod  illic  nomen  Dei  blasphematur, 
illic  quotidiani  in  nos  leones  expostulantur,  inde 
persecutiones  decernuntur,  inde  tentationes  emit- 
tuntur.  Qnid  facies  in  illo  suCfragiorum  impiorum 
estuario  doprebensus,  non  quasi  aliquid  illic  pati 
possis  ab  hominibus,  nemo  te  cognoscit  cbristia- 
num,  sed  recogtta  quid  de  te  fiat  in  coelo.  Dubitas 
enim  illo  nomento,  quo  in  diaboli  Ecdesia  fue- 

ris  "^,  omnes  angelos  prospicere  de  cobIo,  et  sin-  C  {pkilipp.  i)  ?  Hic  voluptas,  ubi  et  votum. 
gulos  denotare,  quis  blasphemiam  dixerit,  quis 
audierit,  quis  lingumy  quis  aurcs  diabolo  adversus 
Deum  administraverit  ?  (Psal.  i).  Non  ergo  fugies 
sedilia  hostium  Ghristi,  illam  cathedram  pestilen- 
tiarum  ^,  ipsumque  aerem,  qui  desuper  incubat. 
scelestis  vooibus  constupratum  ?  Sint  dulcia  licet 


bus  disposita  res  est.  Nunc  illi  letantur,  nos  con- 
flictamur  {Joan.  xvi);  Scaeulum  (inquit)  gaudebit^ 
vo*  trites  eritis.  Lugeamus  ergo  dum  ethnici  gau- 
dent,  ut  quum  lugere  coBperint,  gaudeamus,  ne 
pariter  nunc  gaudentes,  tunc  quoque  pariter  lugea- 
mus.  DelicatuB  es,  Ghristiane,  si  et  in  sfficulo  vo- 
luptatem  concupiscis,  imo  nimium  stultus,  si  boo 
existimas  voluptatem.  Philosophi  quidam  m  (7) 
hoc  nomen  quieti  et  tranquillitati  dederunt,  in  ea 
gaudent,  in  ea  avocantur,  in  ea  etiam  gloriantur. 
Tu  mihi  metas  (8j  et  scenas  et  pulverem  et  arenas 
suspiras.  Dicas  velim  ;  non  possumus  vivere  sino 
voluptate,  qui  mori  cum  voluptate  debebimus  7Nam 
quod  est  aliud  votum  nostrum,  quam  quod  et  Apos- 
toli,  exire  de  sfficulo,   et   recipi  apud   Dominum 


CAPUT  XXIX. 

Jam  nuno  si  putas  ^"^  delectamentis  exigere  tpa- 
tium  boc,  cur  tam  iogratus  es,  ut  lot  et  tales 
voluptatesa  Deo  contributas  tibi  satis  non  habeas, 
neque  recognoscas  ?  Quid  enlm  JucundiuSy  quam 


VarisB  lectiones. 

"  •Att*  alwvoc  abest  Rig.    ■*  Quo  diabolus  inEccIesiam  furit  Cod.  Wouv.  Rig.    •♦  Pestilentiariam  Fran. 
''^Libacuncnlo  Fran.  lucunculo  Jun.    ••  Quidem  Fran.    "  Nunc  puta  Rig. 

Gommentarius. 

(4)  El£    AI12NA2  AH*  AI12NQN.  In    codioe    Ago-  Ranarum  vlscera  nunquam 

bardi    tantum   legitur,  EIS  AH'  AIQNOS.  Alii  om-  Inspexi.  Rio. 

nino  dicere,  nisi  Deo  el  Christo.  Nolat  Tertullianus  —   De  ranunculo  venenalo.  Ita   legit  ex  veteri 

quod    acclamatum    fuisse  Gommodo  narrat   Dio,      cod.  Joannes  Wouwer.  Putat  Juoius  legendum  lu- 
NIKAS   NIKHZEIS  AH*  AlQNOs.   Lib.  lxxii.  Rio.  ^  cunculum,  vox  enim  ista  a  lucuns  derivaretur,  es- 

(5)E;tt5mtt/tVrfj.  Kxemplumistudlaudatissimum  "  setquo  lucunculus  6TroxopiTcix6vverbum  ;  etquod- 
atque   omnium  vulho  in  ore.  Bupicaree  hic  mulie-      dam  saccarati  tragematia  et  bellarii  genus  ;  de  quo 
rem  illam  a  dffimonoobsessam,  quod  forsan  incon- 
suito  ant  renitente   roarito    adivcrit   spectacula. 
Causa  enim  ista  erit  repudii,  ut  legitur  lib.  v.  G. 
tit.  17,  de  repudiis.  Le  Pr. 

(6)  Stilticiaia  mellis  de  ranunculo  venenalo.  Ut  si 
quis  favum  mellis  una  cum  ranffi  rubetie  pulmo- 
nibus  exprimat :  nam  inde  confusa  veneno  mella 
stillabunt;  mella  quidem,  sed  venenata.  Rio. 

—  De  ranunculo  venenato.  Juvenalis,  in  prima, 

Qaffi  mone  Calennm 
Porrectura  viro  miBcet  Bitiente  robetam  : 

et  ia  vu  : 

At  nunc  res  agitnr  tenui  polmone  rubetffi  ; 

et  hi  iartia : 


Afranius  fratriis  : 

Pistori  UATat,  cnr  scriblitario  ? 
Ut  mittat  fratri  fllio  locanculoe. 

Quffi  in  hanc  vocem  annotavit.  La  Gerda,  levia 
snnt,  si  ea  eximns  quffi  habentur  apud  doctissi- 
mum   Turnebum  lib.  xviii    Adv.   cap.  20  Le  Pr. 

(7)  Philosophi  quidam.  Epicureros  tangit  qui  in 
voluptate  summom  bonum  reponebant.  Le  Pr. 

(8)  Tu  mihi  metas.  Septem  raetis,  inquit  Gassio- 
dorus  Yariar.  le  t.  lib.  iii.  c.  51,  omne  certamen 

f»eragitur,in  simiiitudinem  hebdomadis  reciprocffi. 
psffi  vero  metffi  secundum  Zodiaoos  decanos  ter- 
nas  obtinent,  summitates,  quas  ad  instar  selis 
oeleres  quadrigffi  pervagantur.  Pam. 


738 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETIGA. 


736 


Dei  patris  et  domini  rcconciliato,  quam  veritatis  A 
revelatiOy  quam  errorum  recognitio,  quam  tanto- 
rum  retro  criminum  venia  ?  Qus  mojor  voluptas, 
quamfaBtidiumipsiusvoluptatis.  quamsfficulitotius 
660  contemptus,  quum  vera  libertas,  quam  con- 
Bcientia  integra,  quam  vita  sufficiens,  quam  mortis 
timor  nullus ;  quod  calcas  deos  nationum,  quod 
damonia  expellis,  quod  medicinas  facis,  quod  re- 
velationes  petis,  quod  Deo  vivis?  Um  voluptates, 
baec  spectacuia  cbristianorum,  sancta,  perpetuai 
gratuita:  in  bis  tibi  ludos  Circenses  (9)  interpretare, 
cursus  sflBculi  inluere,  tempora  labentia,  spatia 
dinumera,  metas  consummationis  ezspecta,  socie- 
tates  Rcclesiarum  defende,  ad  signum  Dei  susoi- 
tarei  ad  tubam  angeli  erigere,  ad  martyrii  n  pal- 
mas  gloriare.  Si  scrinicaQ  ^  doctrinas  delectant,  n 
aatis  nobis  litterarum  est,  satis  versum  est,  satis 
sententiarum,  satis  etiam  canticorum,  satis  vocum ; 
neo  fabul»,  sed  veritates  ;  nec  stroph»  (10),  sed 
simplicitates.  Vis  et  pugillatus  et  luctatus  ?  prflesto 
sunt,  nonparva,  sed  multa^.  Adspice  impudicitiam 
dejectam  a  castitate,  perfidiam  caBsam  a  fide,  bsb- 
vitiam  a  misericordia  contusam,  petulantiam  a 
modestia  obumbratam  '^  et  taies  sunt  apud  nos 
agones,  in  quibus  ipsi  coronamur  ^ll).  Vis  autem 
et  sanguiniset  aliquid  (12)?  habes  Ghristi. 

CAPUT  XXX. 

Quale  autem  spectaculum  in  proximo  est  adven- 
tusDomini  jam  iudubitati,  jam  superbi,  jam  trium- 
phantis !  Quas   illa  exultatio  angelorum,  quae  glo- 


ria  reaurgentium  sanotorum !  quale  regnum  exin- 
dejustorum!  qualis  civitas  nova  Jerusalem  (13)  l 
At  euim  superaunt  alia  spectacula,  ille  ultimus  et 
perpeluus  judicii  dies,  ille  naliooibus  insperatus, 
ille  derisus,  cum  tanta'  sfleculi  vetustas,  et  totejus 
nativitates  uno  igni  haurientur.  Quss  tunc  spesta- 
culi  latitudo,  (14) !  quid  admirer?  quid  rideam?  ubi 
gaudeam,  ubi  exsultem,  spectanstotactantosreges*' 
qui  in  661  coelum  recepti  (15)  nuntiabuntur, 
cum  ipso  Jove  et  ipsis  suis  testibus  in  imis  tene- 
bris  congemisoentes  ?  item  prsBsides,  persecutores 
dominici  nominis,  sflevioribus,  quam  ipsi  contra 
Ghristianos  saevierunt,  flammis  insultantibus, 
liquescentes  ?  prflsterea  sapientes  illos  philofiophos 
coram  disoipulis  suis  una  conflagrantiLus  (16)  eru- 
bescentes,  quibus  nihil  ad  Deum  pertinere  sua- 
debant,  quibus  animas  aut  nullas,  aut  non  in  pris- 
tina  corpora  redituras  affirmabant,  etiam  poetas 
non  ad  Rhadamanti,  nec  ad  Minois,  sed  ad  inopi- 
nati  Ghristi  Iribunal  palpitantes  ?  Tunc  magis  tra- 
gcedi  audiendi,  magis  scilicet  vocales  in  sua  pro- 
pria  calamitate.  Tuno  histriones  cognoscendisolu- 
tiores  (17)  multo  per  ignem  :  tunc  speotandus  au- 
riga  in  flammea  rota  totus  rubens  *'  (18) :  tuno 
xystici  contemplandi  nonin  gymna8ii8(l9),  sed  ia 
igne  jaculati,  nisi  quod  nec  tunc  quidem  iilos  ve- 
lim  visos,  ut  qui  669  malim  ad  eos  potius  con- 
speotum  insatiabilem  conferre,  qui  in  Dominum 
desflBvierunt.  Hic  est  ille  (dicam)  fabri  aut  quas- 
stuarifld  fllius  *^  (20),  Sabbati  destruotor,  Samarite» 
et  dflemonium  habens.  Hio  est  queiu  a  Juda  rede- 


Variee  lectiones. 

"  Martyrum  Rig.    ••   Scientae  Rig.    «>  Non  pauoa  simul  Rigall. 
spectans  reges  Rig,    ^  Ruber  Rig,    •*  QuHJstuani  Fran. 

Gommentarius. 


•»  Adumbratam  Par.  Rig.    »•  Tol 


(9)  Circenses  ludos.  QuflB   ad  ciroum  spectabant,  G 
hic  egregie  accommodat  ad  mores  Ghristianorum. 
Le  Pr. 

(11)  Nec  ttrophge.  Explica  technas  et  fraudes, 
sed  cum  respectu  ad  strophas  et  odas  hristrionifle, 
quibus  oppositflB  antistrophfls  et  antodsa.  Sed,  ut 
dixi,  hic  fraudes  sunt,  et  ita  etiam  accipit  huno 
looum  Garolus  Pasch.  lib.  i  de  Gor.  cap.  11.  Lag. 

(il)  Ipsi  coranamur.  Quis  nescit  coronaa  gym- 
nicas  stadii  ?  imo  de  his  unis  dictas  coronsQ  xax' 
l(ox,i{v.  Id  persequi  otiosum,  imo  putidum.  Inde 
Hieronymus  2.  in  Jovin.  dum  quflBrit  verborum 
consecutiones,  luctatoribns  dat  coronas,  ad  eum 
modum  quo  navigantibus  portum,  et  pugnantibus 
triumpbum.  Lac. 

fl2)  f^is  autem  et  sunguinis  aliquid  ?  Gruentis 
voluptatibus  et  spectaculis  opponit  Ghristi  t^oocini 
sanguinem  pro  recuperanda  nostrum  omnium  sa- 
lute  effusum.  Lb  Pr. 

(13)  Qualis  civitus  nova  Jerusalem  ?  istud  fortassis  [) 
ad  errorem  Millenariorum  pertinet,  quemadmodum 
et  illud  quod   subjicit.  de  tot  sxculi  nativitatibus. 
Pam. 

(14)  Qua^  tunc  spectaculi  latituda.  Quot  et  quanta 
occurrent  in  iilo  spectaculo  consideranda  1  Rig. 

(15)  In  coslum  recepU.  Indicat  gentilicas  apothe- 
oses:  illustre  exemplum  est  in  Ilerodiano  loquente 
de  Severo,  qui  vixit  flevo  Tertulliani.  Justinus 
Mart.  Apolog.  ii»  sane  in  Augusti  funere,  ac  postea 
DruaiilaQ  idem   fuisse  aCflrmatum  a  viris  ordinis 


senatorii,  constat  ex  Suetonio  et  Dione.  Lag. 

(16)  Una  conftagrantibus.  Hoc  malum  canit  een- 
tihbus,  qui  putabant  non  esse  resurrectionem.Non 
sic  est :  resurgetis,  sed  ad  poBnam.  Lag. 

(17)  Histriones  solutiores  mulio  per  ignetn.  Soluti 
histriones,  quia  mollitia  et  lascivia  efTeminati,  ac 
pene  ultra  feminam  fluentes.  Solutiores  vero 
per  ignem,  membris  ustulatione  liquescentibus. 
Rig. 

(18)  Auriga  in  flammea  rcla  tolus  ruber.  Alludit 
ad  agitatorum  factionem  Russatam.  Rio. 

(19)  Non  ingymnasiis.  Gymnici  ludis  locus,  ioquit 
Isid.  lib.  xviiijcap.  17,  gymnasium  dicebatur,  ubi 
exercebantur  athlet»,  et  cursorum  velocitas  coin- 
probabatur  :  ita  diotum,  quod  juvenes  nudi  exer- 
centur.  Hinc  accidit  ut  omnium  prope  artium 
exercitia  gymnasia  dicantnr.  Pam. 

(20)  Fabri  aut  qussstuaria:  filius.  Hieronymus, 
Epist.  ad  Heliodorum.  :  «  Hic  est  ille  operarii  et 
quaastuariflB  fllius.  »  HflBC  fuere  JudflBorum  in  sanc- 
tissimamet  immaculatam  Virginem  convicia, flam- 
mis  luenda  sulphuratissimis.  Satanica  hujusmodi 
leguntur  apud  Theodoretum  lib.  iii,  cap.  U* 
Felicis  sub  Juliano  Gsesare  Gaza  prflepositi,  iSiu 
Iv  Tcototc  jxeueaiv  67a)pe'ceTTai  6  Map(a<  uWc,  quod 
Historia  tripartita  Latine  reddit  :  «  Ecce  quibus 
vasis  Mariae  fllio  ministratur !  m  Apud  eumdem 
scriptorem,  ubi  de  Hormisde  martyrio  agitur,  «ty- 
rannus  ait :  Nega  fllium  fabri.  »  Ria. 

—  Fabri  aut  quxstuarix  filius,  Non  possom  liben- 


737 


DE  IDOLOLATRU. 


738 


mistiB,  hic  est  ille  arundine  et  colaphis  diverbera-  A  dos  de  saa  liberalitate  prflestabit  ?  et  tamen  haec 


taa,  spntamentis  decoratus,  felle  et  aceto  pota« 
toB.  Hic  estquem  clam  discentea  subripuerunt,  ut 
resurrexissedicatar,  vel  hortulanus  detrazit  (21), 
ne  laotucs  auaB  flrequentia  commentium  Iffideren- 
tur**(22).  Ut  talia  spectes,  ut  talibus  exsulteSy 
quia  tibi  praetor  aut  consuli  aut  quaestor,aut  sacer- 


jam  quodammodo  habemus  per  fidem  Bpiritu  ima- 
ginante  reprssentata.  GiBteram  qualia  illa  sunt 
qus  nec  oculus  vidit,  nec  auris  audivit,  nec  in 
oor  hominicTascenderunt?  Gredo,  circo  et  utraque 
cavea  et  omni  stadio  gratiora. 


^  Adlederentur  Rig. 


Varise  lectiones. 


Commentarius. 


ter  assentiri  huic  Rigaltii  lectioni,  neque  etiam 
alteri  quam  ex  Hieronymo  adducit  in  ambobus 
iocis  Lacerda,  qussstuarii,  Namdiu  eat  quod  anno- 
tarunt  eruditi  jurisconauUi  quffistuariam  es8e,quffi 
lucrum  aut  quaestum  facit  corpore  ;  sic  in  Giossa- 
rio  qusBstuaria  TcpaxxixT)  ic6pv7].  Lb  Pr. 

(21)  Vel  kortulanus  delraxU,  Ironia  hsBC  videtur 
irridere  aliquem  iliorum  bffireticorum,qui  Ghristum 
vere  passum  negant,  Marcionem  nempe  ;  Gerdo- 
nem  ejus  magistrum,  et  ante  eos  Basilidem  et  Si- 
mooem  Magum.  Pam. 


(22)  Ne  lactucse  sux  frequentia  commeantium  ad- 
lasderentur.  Ideoque  in  locis  sacris  sediflcandis, 
que  apud  antiquos  in  confinio  fere,  ubi  tHum  vel 
quatuor  possessionum  terminatio  conveniret,  con- 
stituisolebantyUnusquisquepossessor  donabat  cer- 
tum  modum  sacro  illi  ex  agro  suo,  et  quantum 
donasset  scripto  faciebat  ;utperdiem  solemnitatis, 
privatorum  agri  nullam  melestiam  inculantis  po- 
puli  sustinerent.  Notat  Aggcnus  ad  iib.  Frontini 
de  Limitib.  agror.  Rio. 


Q,  SEPT,  FLOR,  TERTULLIANI 


DE  IDOLOLATRIA 


LIBER. 


AReuMBivTnM.  Post  iractatum  de  Spectaculis  alterum  eonscripsit  Septimius  de  idololatria,  in  quo  varios 
(sit  ita  loqui  fas  est)  eonscienlix  casus  proponii,  discutit,  resoloit.  Non  deerani  siquidem,  qui  tanta 
labararent  ignorantia^  ut  arhitrarentur  idotolatriss  crimine  non  polluif  nisi  illoSf  qui  idotis  vel  thura 
adolerenty  vel  hostias  offerrent^vel  eorum  mysteriis  aut  profano  sacerdotio  initiarentur  [cap.  2).  Inde 
idolotatriam  dcfinit :  «  Omnis  circa  idolum  famulatus  et  servitus,  et  nihit  interest^  dicit,  an  plastes 
effingatf  aut  co^lator  exsculpat,  an  phrygio  detexat^  nec  de  materia  refert^  an  gypso,  an  coloribuSt 
an  lapidCf  an  aere^  an  argento,  an  filo  formetur  idolum  {cap.  3).  »  Addidit  Deum,  tam  fieri  idolum^ 
quam  coli,  prohibere  {cap.  4).  Hinc  dicit,  non  licere  668  Christianis  idola  fabrefacere,  aut  vendere 
adoraturiSf  ac  quidem  cum  aliud  non  habent  unde  vivant  (cap.  5).  Prohibet  etiam  xdifieationem 
templi^  a;*as,  mdiculse^  domus  in  honorem  idolorum  {cap.  8).  Quin  etiam  negotiationes  mercium 
earum,  qux  ad  idololatriam  pertinent  (cap.  11)  :  a  festis  quoque  diebus  eiiam  extraordinariis 
abstinendum  (oap.  13)  :  neque  servis  licere  ministros  esse  idololairtas  {cap.  18  )  :  neque  licitam 
mililiam,  in  qua  militandum  sit  sub  signo  diaboli  (cap.  19);  dejerationem  omnem  me  Hercule, 
medias  Fidius,  nee  non  abjuralionem  Japiler  libi  sil  iratus,  et  subseculam,  responsionem,  imo 
(ibi,  damnat  et  exsecratur,  Cxterum  in  perlegendo  hoc  tractatu  discretione  opus  est  :  qum  enim  vetut 
generalia  principia  Tertullianus  hic  ponit^  fere  omnia  vera  sunt;  non  autem  omnia  vera  sunt,  qux 
exinde  deducii.  Lump. 


CAPUT  PRIMUM. 
Principale  orimen  generis  bumani,  summus  ssb- 
culi  reatus,  tota  causa  judicii,  idololatria.  Nam 
etsi  suam  speciem  tenet  onumquodque  delicium, 
etsi  suo  quoque  nomine  *  judicio  destinatur,  in 
idololalria  tamen  crimine  expung^tur.  Omitte  titu- 
los,  operas  recognosce '  :  idololatres,  idem  homi- 


Q  cidd  est.  Qusris  quem  occiderit  ?  si  quid  ad  elogii 
ambitionem  (acit,  non  extraneum,  nec  inimicum, 
sed  se  ipsum.  Quibus  insidiis  ?  erroris  sui.  Quo 
telo  ?oirensaDei.  Quotplagis?  quotquot  idolola- 
triis.  Qui  negat  idololairem  perisse,  is  negabit 
idololatrem  bomicidium  fecisse.  Proinde  '  adolte- 
rium   et  stuprum  io  eodem   recognoscas :   nam 


Yariae  lectiones. 
*  Quodqoe  nomine  ym  '  Opera  reoognosoe  /tifi.  haUn.  *  Perinde  Parii. 


739 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIBS  I,  APOLOGETtCA. 


740 


qui  falsis  deservit,  sine  dubio  adulter  eat  veri- 
tatis,  quia  omne  falsum  adulterium  eet.  Sic  et  in* 
stupro  mergitur.  Quis  enim  immundis  spiritibua 
operatU8>  non  conspurcatus  et  constupratas  incedit 
(B%ech,  xziii)  ?  Atqne  adeo  Scripturffi  sanctffi  stu- 
pri  vocabulo  utuntur  in  idololatriffi  exprobratione. 
Fraudis  conditio  ea  est  opinor,  si  quis  alienum 
rapiat,  aut  alii  debitum  deneget,  et  utique  erga 
hominem  admissa  fraus  maximi  criminis  nomen 
est.  Etenim  idololatria  fraudem  Deo  facit,  honores 
illi  8U0Bdenegan8,et  conferensaliiSyUt  fraudietiam 
contameliam  conjungat.  Quod  si  tam  fraus  quam 
Btuprum  atque  adulterium  morlem  afTerunt,  jam 
in  his  ffique  *  idololatria  de  homicidii  reatu  non 
liberatur.  Post  talia  crimina,  tam  exitiosa,  tam 
devoratoria  salutis,  cffitera  quoque  aliquem  ad 
modum  et  seoreum  proinde  dieposita,  in  idolola- 
tria  conditionem  suam  reprffisentant.  In  illa  et 
concupiscentiaB  seculi.  Quffi  enim  idoIoIatri«  so- 
lemnitassineambitione  cuUusetornatus?  In  illala- 
sciviffi  et  ebrieiat08,cum  plurimumvictusetventris 
et  libidinis  causafrequentantur  '.  In  illa  injustitia. 
Quid  enim  injustius  ea,  que  justitiffi  Patrem  nes- 
cit  ?  In  illa  etiam  vanitas,  quum  tota  ejus  ratio 
vana  sit ;  in  illa  mendacium,664  quum  totasuba- 
tantiaejus  mendax  sit.Ita  fit,  ut  omnia  in  idolola- 
tria,  et  in  omnibus  idololatria  deprehendatur.  Sed 
et  alias  quum  universa  delicta  adversus  Dominum 
sapiant,  nihil  autem  quod  adversus  Dominum  "^ 
sapiat,  non  dffimoniis  et  immundis  spiritibus  depu- 
tetur,  quibus  idola  mancipantur  ;  sine  dubio 
idololatriam  admittit,quicunque  delinquit :  idenim 
facit  quod  ad  idolorum  mancipes  pertinet. 

CAPUT  II. 
Sed  universa  nomina  criminem  discedant  in 
operum  suorum  proprietates  :  remaneat  idololatria 
in  eo  quod  ipsa  est :  sufficit  sibi  tam  inimicum 
Deo  Domen,  tam  locuples  substantia  criminis,  que 
tot  ramos  porrigit,tam  venas  derundit  *,  ut  de  boc 
cum  maxime  materia  susceptasit,  quot  modisnobis 
prfficavenda  sit  idololatriaelatitudo.  Quoniam  mul- 
tifariam  servos  Dei  nec  tantumignorata,  sedetiam 
dissimulata  subvertit.  Plerique  idololatriam  sim- 
pliciter  existimant  bissolis  modis  interpretandam  : 
ei  quis  aut  incendat,  aut  immolet,aut  polluceat, 
aut  sacris  aliquibus  aut  sacerdotiis  obligetur  : 
quemadmodum  si  quis  existimet  adulterium  in 
osculis,  et  in  amplexibus,  et  in  ipsa  carnis  con- 
gressione  ceosendum :  aut  homicidium  in  sola 
sanguinia  profusione,  et  in  animffi  ereptione  repa- 
tandum  (Mailh»  v,  22).  At  enim  Dominus  quam 
extensius  iata  disponat  certi  sumusy  cum  adulte- 


A  rium  etiam  in  concnpiscentia  designat,  si  oculBm 
quis  impegerit  libidinose,  et  animam  commoverit 
impudice  (Ibid,) :  cum  homicidium  etiam  in  verbo 
maledictl  vel  convioii  judioat  *,  et  in  omni  im- 
petu  irffi,  et  in  negligentia  caritatis  io  fratrem. 
Sicut  (Joan.  ni,  \b)  Joannes  docet  homicidam  ease 
qui  oderit  fratrem.AIioquin  in  modico  consisteret, 
et  diaboli  ingenium  de  maiitia,  ct  Dei  Domini  ^* 
de  disciplina,  qua  nos  adversus  diaboli  altitudi- 
nea  "  munit  (Matih.  v.  Cf,  Apac.  v,  24),  si  in  bis  " 
tantum  delictis  judicaremur,  qu«  etiam  nationes 
decreverunt  vindicanda.  Quomodo  abundabit  justi- 
tia  noslra  super  scribas  et  pharisffioa,  ut  Dominus 
prffiscripsit,  nisi  abundantiaro  adversaris  ejus,  id 
est  injustitiffi  perspexerimus  PQaodsi  caputinjus- 

P  titiffi  idololatria  est,  prius  est  uti  advorsus  abun- 
dantiam  idololatriffi  prffimuniamur,dum  illamnoQ 
soium  in  manifestis  recognoscimua. 

CAPUT  III. 

Idoluro  aliquandiu  retro  oon  erat.  Priusquam 
hujus  monstri  artifices  ebullissent,  sola  templa  et 
vacuffi  ffides  eranl,  sicut  in  hodiernum  quibusdam 
locis  vetustatis  vestigia  permanent.  Tamen  idolo- 
latria  agebatur,  non  in  isto  nomine,  sed  in  isto 
opere.  Nam  et  hodie  extra  templum  et  sine  idolo 
agi  polest.  At  ubi  artificesstatuarum  etimaginum, 
et  omnis  generis  simuiacrorum  diabolus  ssculo 
intulit,rude  665  illud  negotium  humanae  calamitat 
tis,et  nomen  deidolis  consecutumestyetprofectum. 
Exinde  jam  caput  facta  est  idoIoIatrisB  ars  omDiv 

Q  quffi  idolum  quomodo  edit.  Neque  enim  interest, 
an  plasles  effingat,an  cffilator  ex8calpat,an  phrygio 
detexat :  quia  nec  de  materia  refert,  an  gypso,  an 
coIoribuB,  an  lapide,  an  ffire,  an  argento,  an  filo 
formetur  idolum.  Quandoenim  etsine  idolo  idolo- 
latria  fiat,  utique  cum  adest  idolum  nihil  interest 
quale  sit,  qua  de  inateria,  qna  de  efRgie  *%  ne  qui 
putetid  solum  idolum  habendum,  quod  bumana 
efHgie  sit  consecratum.  Ad  hoc  necessaria  est  vo- 
cabuli  interpretatio  :  eT$oc  Grsce  formam  sonat ; 
ab  eo  per  diminutionem  '*  efScoXov  deduotum, 
sque  apud  nos  formulam  fecit.  Igituromnis  forma 
vel  formula  idolum  se  dici  exposcit.  Inde  idolo- 
latria  omnis  circa  omne  idolum  famulatus  et 
aervitus.  Inde  et  omnis  idoli  artifex,  ejusdem  et 

-^  unius  est  criminis:  nisi  parum  idololatriam  popu- 
lus  admisit,  quia  simulacrum  vituli,  et  non  homi* 
nis  sibiconsecravil. 

GAPUT  IV. 

Idolum   tam  fleri,   quam   coli,   Deus   prohibet. 
Quanto  prfficedit  ut  fiat  (i)  quod  coli  poasit,  tanto 


YarisB  lectioaeB. 

♦  In  abest  Rig. »  Jam  his  eque  Jun.  •  Frequententur  Rig.  •»  Deum  —  Deum  Rig.  ■  Difrundit  Wouw.  M.  5. 
[ndicat  Jun.  *<*  Dominum  / 
minutionem  Jun.  exM.  S.  ^ 


ur  Rtg. 
Mndicat  Jun.  <<>  Dominum  Jun.  «^  lAiitudine  Wouw.  M.  S.,  Rig.  *>  Si  his  alii.  <t  Quave  effigie  Jun.   ^*  De- 


Commentarias. 

(1)  Quanio  prxcedi  ut  fial.  Locus  notatissimus      nes  veri  Dei.  Itaque  ab  omni  svo,   ab  ipso  Admo 
Qt  soiaa  nunqaam  jure  natorali  profaibitoe  imagi*     potolt  fien  imago  Dei  ot  coletetor.  Hojiw  aenien- 


Ml 


DE  IDOLOIATRIA. 


743 


prius  est,  ne  (iat,  si  ooli  noQ  licefc.   Propter  hano  A  Ham.  Isaias  yero(/«a.  xliv,  8)   :   Tesies,   ait,  non 


cauBam,  ad  ieradicandam  scilicet  materiam  idolo- 
latriaB,  iex  divina  proclamat  (Exod.  xxxii,  Le~ 
vU.  XXVI,  1,  Deui.  v>  8)  :  Ne  feceris  idolum  (2).  Et 
copjnngens  {Exod.  xx,  8),  neque  simililudinem  eO' 
rum  qux  in  ccelo  sunt,  et  quse  in  terra,  et  quse  in 
mari.  Toto  mundo  ejusmodi  artibus  interdixit 
servis  Dei.  Anteoesserat  *'  prffidicens  Enoch  ^*  (3), 
omnia  eiementa,  omnem  mundi  sensum  ^^  qnaQ 
oo^Io,  quffi  mari,  qu»  terra  continentur,  in  ido- 
iatriam  666  versuros  dsemonas  et  spirilus  de- 
sertorum  angelorum,  ut  pro  Deo  adversus  Domi- 
num  conseorarentur.  Omnia  igitur  colit  hamanus 
error,  prster  ipsum  omnium  conditorem.  Eorum 
imagines  idola,  imaginum  consecratio  idolatria. 
Qaidquid  idolatria  committit,  in  artiflcem  quem-  p 
cnnque  et  cujusounque  idoli  deputetur  necesse 
est.  Oenique  idem  Enoch  simul  et  cultores  idoii 
et  fabrioatores  in  comminatione  prcBdamnat.  Et 
rursus  '*  :  Juro  vobis  peccatores,  quod  in  diem 
sanguinis  **  perditionis  poenitentia  parata  est.  Qui 
servitis  lapidibus,  et  qui  imagines  facitis  aureas 
et  argenteaa,  et  ligneas,  et  lapideas,  et  flctiles  et 
servitis  phantasmatibus,  et  daemoniis,  et  spiriti- 
bus  infamibus  *^  (4),  et  omnibus  erroribus  non  se- 
oundum  scientiam.  nulium  ab  iis  invenietis  auxi- 


V05  estiSt  si  cst  Deus  absque  mo.  Et  non  erant  tunc 
qui  fingunt  et  excutpunt,  ormes  vani,  qui  faciunt 
libita  sibi,  quss  illis  non  proderunt,  Et  deinceps 
tota  illa  pronuntiatio,  qua  in  artifices,  qua  in  cul- 
tores  detesiatur,  cu jus  clausula  est  {Isa,  xuv,  20)  : 
Cognoscite  quod  cinis  sit  cor  iitorum,  et  errant  •*  ^5) 
et  nemo  animam  suam  liberare  possU,  Ubi  ''  seque 
David,  Et  tates  *»  fiant,  inquit,  qui  faeiunt  ea  (6) 
{Psai.  cxni,  8)  Et  quid  ego  modic»  memoriae 
homo?  ultra  quid  suggeram  ?  quid  reculam  dc 
Scripturis?  quaai  aut  non  sufficiat  vox  Spiritus 
sancli,  aut^ultra  (leliberandum  sit,  an  maledixerit 
atque  damnaverit  Dominus  ipsos  prius  artifices 
corum,  quorum  cultores  maledicit  et  damnat? 

CAPUT  V. 

Plane  impensius  respondebimus  ad  excusationea 
667  hujusmodi  artificum,  quos  nunquam  in  do- 
mum  Dei  admitti  oportet,  si  quis  eam  disciplinam 
norit.  Jam  illa  objici  solita  vox  :  Non  babeo  aliud 
quo  vivam  (7).  Districtius  repercuti  potest  :  vi- 
vcre  ergo  habes.  Quid  tibi  cum  Deo  est,  si  tuis 
legibus  *♦  ?  Tum  quod  et  de  Scriptoris  audent  ar- 
gumentari  (8),  dixisse  apostolum^ut  quinque  fuerU 
inventuSf  ita  et  perseveret  (/  Cor.vii,  28).  Possumus 


Vari»  lectiones. 


Gommentarias. 


tis  laudandus  Tertullianus  boc  loco  :  paritatem  Q 
enim  temporis  in  utraque  constituit.  Bicut  nullo 
aevo  potuit  fieri  quod  non  potuit  coli  ;  ita  omni 
aevo  potuit  fleri  quod  potuit  coIi.An  vero  jure  scri- 
pto  id  vetitum  Judaeis,  desident  :  doctores  duo 
flBvi  hajus  gravissimi,  Vasquius  aflirmat  prohibi* 
tum,  Soarius  negal ;  postremo  heereo  egu  tantu- 
lua.  Lac. 

(2)  Ne  feceris  idolum.  Ad  verbum  transtulit, 
cum  volgato  interpreto,  LXX.  6r(Bce  est  eiStoXov, 
qaeroadmodum  et  B.  Gyprianus  cap.  lib.  i  de  Ex- 
hort.  mart.y  qua  versione  explioatur  verus  hujus 
looi  sensus,  de  quo  Auctor  latius  lib.  ii  adv.  Mar^ 
cionem^  nbi  locum  bujus  ScripturaB  interpretatur 
de  maginibus  idololatrias  subslantiam  oontlnenti- 
bas.  Uno  autem  verba,  et  qux  in  mari,  pro  eo 
qiiod  ex  Grnco  alii  recte  transferunt :  •  Et  quas- 
cunque  in  aquis  sub  terra.  »  Pam. 

(3)  Antecesserat  Enoch.  Liber  Enoch,  cui  titulus 
duoaeeim  potriarcharum  testamentum^  sfi^e  citatur  q 
ab  Origtne,  Procopio,  TertuUiano,  et  aliis.  Multa 
ibi  vaticinia  de  Bceleribus  Hebrffiorum  el  poenis, 
interque  illa  tum  et  hoc  propagande  per  univer- 
sum  terrarum  orbem  idoIatrisB.  Jactatum  et  illud 
vulgo  de  dnabus  coIumnis,Iapidea :  quas  resisteret 
aquis  :  lateritia,  quffi  ignibus ;  in  quibus  inclusi 
iibri  bajus  viri.  Lac. 

(4^  Et  spirUibus  infamibus.  In  cod.  Fulvii  Ur- 
sioi  legitur,  insanis.  At  in  ood.  Agobardi,  infamis. 
Bia.  — Spiritibus  infamibus,  Desertores  hic  spiritus 
infamea  dici  existimo,  desertoris  nomen  a  miiitia 
deeamptum  est,  at  miles  desertor  infamis  erat  ut 
videre  est  1.  I,  D.,  de  his  qui  notantur  infamia. 
LsPit. 


(5)  Cognoscite  quod  cinis  sU  cor  iliorum  et  er- 
rant.  Sic  omnino  restituendus  est  hio  looue,  pro 
eo  quod  corruptissime  legebanlur,  et  terra.  Nam 
magna  dictionum  vicinitas  ob  easdcm  litteras,  et 
Graece  est  xal  icXsvoJvxat.  Hav. 

—  Cognoscite  qaod  cinis  sit,  etc.  Hoc  Isaias  non 
dicit;  iinponit  ergo  illi  Tertullianus?  Non*  sed  ex- 
plicat.  At  Isaias  ita  homines  stultos  fuisse,  ut 
medium  lignum  crement  ad  oalefaciendum  se,  ad 
coquendos  panes  et  carnos,  de  reliquo  ligno  sibi 
Deum  faciant,  et  adorent.  Ait  ergo  Tertullianus 
Bub  persona  Isai(B  cor  deorum  esse  cinerem,  qnia 
media  pars  arboris  et  princeps  conversa  in  cine- 
rem.  Itaque  cor  Septimii  et  medium  Isaiae  idem 
est.  Lag. 

(6)  Et  tales  fiant  qui  faciunt  ea.  Cum  repetitio 
alioquin  esset  ejusdem  supervacanea,  omuBimua 
factores.  Nam  lib.  adv.  Gnosticos  non  aliud  iegit, 
quam  :  Similes  erunt  iilis  qui  ea  faciunt.  Lac. 

(7)  Non  habeo  aiiud  quo  vivam.  Satis  indioat, 
multos  prffivaricari  solitos  a  flde  propter  necessi- 
tatem  :  de  his  qui  preter  illam  adhuc  prasvarica- 
rentur  est  can.  2  cono.  Nic.  Lac. 

(8)  Audent  argumentari.  Homines  quibus  bic  au- 
sus  ad  torquendas  Scriptura8,vicantur  ab  Alexan- 
dro  episc.  Alexandrino  yixfjLatX£ovxe<y  quibua 
animaculis  insita  mutatio.  Vide  illum  in  epist. 
qu®  proponitur  Nic»n«  syoodo.  Notetur  verbum 
Theodoriti  lib.  ii  Eist.  cap.  4,  t«Tc  Tpa^aTc  ifi- 
irapoivouvrec.  Loquitur  de  hffireticis,  iis  scilicet 
qui  audent  vim  sacris  Scripturis  adducere,  qui  ve- 
luti  debacchari  per  ebrietatem  in  sacras  Litteras 
vidontur,  Lag. 


743 


TERTULLIANI  OPERUM  PAR8  1.  —  SERlES  I,  APOLOQETICA. 


?U 


igitur  omnes  in  peccatis  perseverare  ex  ista  inter- 
pretatione.  Nec  enim  "  quisquam  nostrum  non 
peccator  invenius  est  (I  Cor,  iv),  cum  Christus 
non  alia  ez  causa  descenderit,  quam  peccalorum 
liberandorum.  Item  eumdem  prfficepisse  (I  Thess. 
IV,  11)  dicunt  secundum  suum  exemplum,  ut  ma- 
nibus  unusquisque  operetur  ad  victum.  Si  hoc 
preceptum  ab  omnibus  manibus  defendatur,credo 
et  fures  balnearios  *'  (9)  manibus  suis  vivere,  et 
ipsos  latrones  manibus  agere  quo  vivant.  Item 
falsarios  utique  non  pedibus,  sed  manibus  operari 
malas  litieras.  Histriones  vero  non  manibus  solis, 
sed  totis  membris  victum  elaborare  (iOJ.  Patcat 
igitur  Ecolesia  omnibus,  qui  manibus  et  suo  opere 
toierantur,  si  nulla  exceptio  est  artium,  quas  Dei 
disoiplina  non  recipit  ".  Sed  ait  quidam  adversus 
similitudinis  interdictffi  praBpositionem  {Num.  xx) : 
Gur  ergo  Moses  in  eremo  simulacrum  serpentis  ex 
sere  fecit?  Seorsum  flgurffi,  quae  dispositioni  alicui 
arcaoffi  prffistruebantur,  non  ad  derogaUonem  ^ 
legiSjSed  ad  exemplarium  (11)  causae  su»  (12).Alio- 
quin  si  hffio  ut  adversarii  legis  interpretemur, 
numquid  et  nos,  quod  et  Marcionite,  inconstan- 
tiam  ascribimus  Oronipotenti  ?  quem  illi  '*  hoo 
modo  destruunt  ut  mutabilem,  dum  alibi  vetat, 
alibi  mandat?  Si  quis  autem  dissimuiat  iliam  effi- 
giem  ffirei  serpentis,  suspensi  in  modum,  figuram 
designasse  dominicffi  crucis  (13)  a  serpentibus,  id 
est  66S  ab  angelis  diaboli  liberaturae  nos,  dum 
persemetipsumdiabolum,id  est,  serpentem  inter- 
fectum  suspendit,  sive  que  aiia  flgur»  istius  ex- 
positio  dignioribus  revelata  e8t,dummodo  (ICor.x) 
Apostolus  afOrmet  orania  tunc  flgurate  populo  acci- 
disseibene  quod  idem  Deus  qui  loge  '^  vetuit  simi- 
litudinem  fieri,  extraordinario  prfficepto  serpenlis 
similitudinem  indixit  *'.  Si  eumdem  Deum  obser- 


A  vas,  habes  legem  ejus  [Exod.  xx,  4).  Ne  fecm$ 
nmilitudinem.  Si  prfficeptum  fact»  postea  simi- 
litudinis  respicis,  et  tu  imitare  Moysen,  ne  facias 
adversus  legem  simulacrum  aliquod,  nisi  et  tibi 
Deus  Jusserit. 

CAPUT  VI. 

Si  nulla  lex  Dei  prohibuisset  idola  fieri  a  nobis, 
si  nulla  vox  Spiritus  sancti  fabricatoribus  idolo- 
rum  non  minus  quam  cultoribus  comminaretur : 
de  ipso  sacramento  nostro  interpretaremur  nobis 
adversas  esse  fldei  (14)  ejusmodi  artes.  Quomodo 
enim   renuntiavimus  diabolo  et  angelis  ejus,  si 
eos  facimus?  Quod  repudium  diximus  iiB,non  dico 
eum  quibu8,8ed  de  quibus  vivimus?  Quam  discor- 
-.  diam  suscepimus  in  eos,  quibus  exhibitionis  nos- 
^  trJB  gratiu  (15)  obligati  surous?  Potes  lingua  ne- 
gasse,  quod   manu  confiteris?  verbo  destruere, 
quod   facto   struis?   unum  Deum  prffidicare,  qui 
tantos  efficis?  verum  Deum  prsdicare,  qui  falsos 
facis?  Facio  (ait  quidam),  sed  non  colo.  Quasi  ob 
aliquam  '*  causam   colere   non    audeat,   nisi  ob 
quam  et  facere  non  debeat,  scilicet  ob  Dei  offen- 
sam  utrobique.  Imo  tu  colis,  qui  facis  ut  coli  pos- 
sint.  Golis  autem,  non  spiritu  vilissimi  nidoris 
alicujus,  sed  tuu  proprio  :  nec  anima  pecudis  im- 
pensa,  sed  anima  tua.  Illis  ingenium  tuum  immo- 
las^illis  sudorem  tuum  liba8,iliis  prudentiam  tuam 
aocendis.  Plus  es  illis  quam  sacerdoB,  cum  per  te 
habeant  669  saoerdotem.  Diligentia  tua  numen  " 
illorum  est.  Negas  te,  quod  facis,  colere?  Sed  illi 
C  non  negant,  quibus  hanc  saginatiorem  ct  auratio- 
rem  et  majorem  hostiam  (16)  CffidiSySalutem  tuam, 

CAPUT  VI  r. 
Tota  die  ad  hano  partem  zelus  fldei  perforabit, 


Varise  lectiones. 

"  Enim  abesl  Paris.  ••  Fures  et  aleatores  Rig.  •'  Reoepit  Fran.  *'  Erogationem  Semi.  ••  Omnipo- 
tenti?  Quod  illi  Wouwer.  M.  S.  •  ^  Bt  lege  Paris.  Jun.  '*  Fieri  jussit  Latin.  interduxit  Jun.  interduxit 
Fran.    "  Aliam  Fran.    "  Nomen  Venet. 

iiommentarius. 


rO)  Fures  balncarios.  Cod.  Agobardi,  Fures  ei 
valneatores.  Emendat  Rigalt.  Fures  et  aleatores, 
Nam  et  alea  manibus  exercetur.  Si  quis  tamen  re- 
tinere  velit,  Fures  balneatores^  non  contrbdicit. 
Nam  et  libro  de  Fuga,  dixit  Noster,  Fulnes  balnea- 
rum.  Imo  addidit,  et  ateones.  In  apotogetico^  p.496, 
repertitur,  Lavantium  prxdo.  Big. 

—  Fulnes  balnearios  babet,  Pamelius,  qoam  le- 
ctionem  veram  puto,  nam  sio  Catull. 

—  lo  furum  optime  balneariorum.  Fures  erant  D 
nimirum  adversus  quos  in  balneis  constitueban- 
tur  custodes  ad  servandas  vesres,custodes  iis  dice- 
b^niur  capsarii.  8i  vero  ii  quoque  furati  essent, 
in  Jus  vocabantur  corum  prffifeoto  virgilum  sio  1. 
Nam  salutem  3,  Dig.  de  off.  praaf.  vig.  Le  Pr. 

(10)  Totis  membris  victum  elaoorare.  Pantomimos 
eignificat.  Rio. 

(11)  Exemptarium.Quod  esset  posteris  pro  signo, 
figura  ffinigmate.  Rio. 

(12)  Causse  su«.  Hoc  est»  rei  signiOcatffi,  nimi- 
rum  Dominicffi  crucis.  Rio. 

(13)  Figuram  designafseDominicsp  crucis.LBiius  hoo 
tractat  \\b.Adv.JudasoSfei  \ib. lU^adv.Marcionem.Vm 


(14)  Adversas  esse  jidei.  Ad  sententiam  legantor 
quffi  scripta  de  quinque  martyribus,  qui  passi, 
quod  nollent  facere  idolorum  statuas.  Habentur  in 
vita  sanclorum  quatuor  coronatorum.  Certe  quia 
putarunt  hanc  artem  esse  adversam  iidei.  Lag. 

(15)  ExhibUionis  nostrae  gratia.  Quod  capite  pre* 
cedenti  ad  victum  dixit,  hic  ita  circumloquitur,  in 
qua  sigificatione  eadem  voce  utitur,  cap.  8,  et  12, 
Pam. 

(16)  Auratiorem  et  majorem  hostiam,  Hostia, 
inijuit  Festus.  dicta  ab  eo,  quod  est  bostire,  ferire. 
AMi  ab  hostibus  derivant,  quod  post  vicloriam 
immolari  soleant,  sicuti  et  ipse  Featusalibi.  Al- 
ludit  autem  ad  eas  hostias  quffi  auro  ornabantur, 
quas  proinde  auratas  vocat;  solebant  enirn  su- 
binde  ooum  oornua  deaurari,  qui  immolabantur. 
Pam. 

—  Et  majorem  hostiam.  Msgor  victiroa  aut  hostia 
est  taurus,  bos,  vacca  :  Minor,  ovie,  capra,  sus. 
Hoc  certius  discrimen  qnam  utmajoradicanturde 
victimis,  minora  de  hostiis.  Scias  etiam  inter  pri- 
mas  majorem  esse  taurum,  inter  aiteras  m^orem 
esse  ovem.  Lag. 


74!( 


DE  mOLOLATRIA. 


746 


ingemens  Ghriglianiim  ab  idolis  in  Eeoiesiam  (17) 
venire,  de  adversarii  ofOcina  in  domum  Dei  '^  ve- 
nire  (18),  attollare  ad  Deum  patrem  manus  matres 
idolorom,  his  manibus  adorare  (19)  qus  foris  ad- 
versjis  Deum  adorantur  (20),  eas  manus  admovere 
t  eorpori  Domini  (21),  qu»  demoniis  corpora  confe- 
runt.  Nec  hoc  sufflcit.  Parum  sit,  si  ab  aliis  mani- 
bus  accipiant  quod  oontaminant  '' ;  sed  etiam 
ipsi  ^  tradant  aliis  quod  contaminaverunt.  Alle- 
guntur  in  ordinem  eooleaiaeticum  artiflces  idolo- 
rum.  Pro  scelusl  Semel  Jad®i  (^hristo  manus 
intoierunt,  isti  quolidie  corpua  ejns  lacessnnt.  0 
manus  precidends  !  Viderint  jam  an  persimilitu- 
dinem  dictnm  ait :  Si  te  manus  tua  scandalizat, 
amputa  tam  (Matth.  viii,  8).  Qu»  magis  aropu- 
tande,  quam  in  quibus  '^  Doraini  corpus  scanda- 
lizator  ? 

CAPUT  VIII. 

Sunt  et  alia  eompluriom  artium  species,  que 
etsi  non  contingimtidolorum  fabricationefflytamen 
ea  sine  quibus  idola  nil  possuat,  eodem  crimine 
670  expedinnt  (22).Nec  enim  di£Pert,  an  exetruas 
vel  exornes,  si  templnm,  si  aram,8i  sdiculam  ejus 
intruxpris,  si  brar.leam  expresseris  (23),  aut  in- 
signia,  aut  etiam  dodaum  fabr icaveris.  Major  est 


A  ejusmodi  opera,  quflB  non  efflgiem  eonferl»  sed 
auctorttatem.  Si  ita  necessitas  exhibitionis  exten- 
dtlur  ^,  habent  et  alias  species,  quie  sine  exorbi- 
tatione  discipline,  id  est,  sine  idoli  oon$sotura  '* 
opem  victus  prffistent.  Scit  albarius  teotor  et  teota 
sarcire,et  tectoriu  inducere,etcisternam  liare  (24), 
et  cymatia  distendere(25),etmulta  alia  orDamenta 
prater  simulacra  parietibns  iQcrustare^.Scitetpie- 
tor  et  marmorarius,  et  nrarios,  et  (|uicuiaiqiie  oas- 
lator,  latitudines  suas  utique  multo  faoiliorea.Nam 
qui  signum  de8cribit,quanto  faciiius  abaaum  iintt? 
Qui  de  tilia  Martem  exsculpit,  quanto  citius  ar- 
marium  compingit?  Nulia  ars  non  alserius  artis, 
aut  mater,  aut  propinqua  est.  Nihil  aiterius  va- 
oat  (26).  Tot  sunt  artium  venaB,  quot   hominum 

n  eoncupisoentiffi.  Sed  de  mercedibus  et  manospre- 
tiis  interest.  Proinde  interest  et  de  labore.  Minor 
merces  frequentiore  actu  repensatur.  Quot  parie- 
tes  eigna  desiderant  ?  Quot  fcempla  et  aades  idolls 
ffidiflcantur?  Domus  vero,  et  pratoriaet  balnea  et 
insulffi  quantc?8occus  ei  baxa  quotidie  deauran- 
tur,  Mecurius  el  Serapis  non  quotidie.  Suffloiat  ad 
questum  artiflciorum,  671  frequentior  est  ** 
omni  superstitione  iuxuria  et  ambitio.  Lanoes  et 
scyphos  laRiiius  ambitio,  quam  superstitio  deside- 
rabit.  Goronas  quoque  magis  iuxuria,qoam  solem- 


VarisB  lectiones. 

^  De  adversuria  offlcina  in  domum  Dei,  Seml.  ^  Gontacrjinent  l^ouwer,  M.  S.  **Ip8ffi  Fran.  '^  Qnam 
qnibus  Jun.  '*  Obtenditur  fVouw.  M.S.  Hig.  Leopold.  ;  atteaditur  Jun.  '*  Gonflctura  Paris  Jun.  ^  In« 
crispare  Paris.  Jun.  Rig.  Rken.    **  Sufflciant  —  frequentiores  Franeq. 

Gommentarius. 


(17)  Ab  idolis  in  Ecclesiam.  Prolixius  viri  eruditi 
Pamelius  el  Laoerda  nomina  oongerunt  qaa  Dei 
domui  tribuuotur  apud  veteros:  post  ip&oruiu  mcs- 
sem  nulluro  restat  spicilegium.  Qui  priraus  Eccle- 
siam  seu  conventum  Ghrislianorum  aggressus  est, 
fuit  Eustathius  ille  qui  conten^nendas  esse  tilcrle- 
sias  dicebat.  In  hunc  congregata  Gangrensis  Sy- 
nodus,  eumque  fulinine  percussit  can.  5.  Huno 
secuti  sunt  Paiareoi  in  quos  reatant  Uooorii  Tertii 
P.  constit.  et  Frederiei  II,  imper.  Imitati  quoque 
sunt  pessima  hffic  exempla  Valdenees,  Wiclcflste, 
Hussitffi  et  alii  qui  cum  Eustatbio  aatis  damoati 
irustra  objiciont  illud  Act.  xvii :  Deus  in  manU' 
factis  templis  non  habitai.  Lcgenda  tantum  sunt 
quffi  aequuntur,  uJt  os  obtureiur  impudontissimis 
bomuneionibus,  nimirum,  «  oecmanibushumanis 
colitur  indigens  aliquo  oum  ipse  dei  omnibuB,etc. 
Lc  Pb. 

(18)  Otf  odversarii  officina  in  domum  Dei  venire. 
liffic  non  videntur  esse  TertuUian:.  sed  plossatoris 
alicujuB  in  iilud  eommquod  prfficedit :  «  Abidolis 
Eccleaiam  venire.  »  Riu. 

(iO)  His  manibus  udorare.  Adorabant  enim 
manibus  ad  Deum  elatie,  allevatis,  expansis. 
Rio. 

(20)  QusR  foris  odversus  Deum  adorantur.  Mutrcs 
et  artiflces  idoloruro  manus  adorabanturab  ethui- 
cif  idolorum  oultoribue.  Quid  enim  erat  statua 
sive  idolum  priusquam  accederet  manus  artiflcis, 
nisi  brota  materia,quam  periti  artiflcis  manusex- 
sculpsit  in  alicujus  nummis  efflf^iem?  Prffiolare 
Septinaius  lib.  de  Ressurr. :  «  PhidieB  munus»  in- 
quit,  Jovem  Olympium  ex  ebore  moJitffi  adorantur; 
nec  jam  bestia,  et  quidem  insnlsissimffi  Deus  eat, 
fed  ftuuimttffl  Bffiooii  numen  ;  non  quia  elepbantus, 

PATaOL.  I. 


d  sd  quia  Phidias  tantus.  Rio. 

(21)  Manus  admovere  corpori  Domini.  Pertinet 
hic  Jocus  ad  eam  consuetuainem,  qua  in  manus 
tradebatur  Eucharistia,auam  testati  suot  pro  suis 
uuoque  temporibus  B.  Gvpr.  (lib.  de  Lapsis)  :  B. 
Gornel.  [ad  Fab.  Antioch?j\  B.  Dionys.  AJex.  (ad 
Xist.  Pontif.) ;  B.  Ambros.  iOrat.  ad  Theodos.  tm- 
per.) ;  Hieronym.  (ad  Theopnil.),  elo.  Bdo. 

^22)  Expediunt.  Gonflciunt,  adomant.  Rio. 

(23)  Si  bracteam  expresseris.  Si  de  aurea  massa 
braoteam  expresseris  statuffi  inducendam  ffirea. 

RlG. 

(24)  Cisternam  liare.  Albarii  lectoris  etiam  opi- 
flciuai  csse  indicat  Plin.  lib.  xxxvi,  c.  25.  Atqui 
ego  quidem  existimo  legendum  prorsus  ligare, 
non  Iiare.  Verum  nolui  immutare  veterera  iectio- 
nom,  si  forte,  uti  multffi  alis,  vox  sit  TertuUiano 
peculiaris  Jam  obsoleta.  Pam. 

(25)  Cymathia  distendere.  Videtur  cymatia  nun- 
D  cupare  arcus  ipsos  templorum  seu  tectorum,  creta 

incrustatosy  voce  deri?ata  a  )cu|juixia,  id  est  iliuvie 
aquarum,  quod  iili  arcus  pluviarum  illuviem  im- 
pediat.  Pam. 

—  Cymatia.  Esse  hffic  omnes  ^iicpo^ac,  id  est 
prominentias  in  ffidiflciis,  tum  Hesychius  definit, 
tum  id  facile  colliget  qui  Vitruvium  Iegerit.Itaqae 
injuste  Pamelius  arctat  hanc  vocem  ad  arcus  tec- 
torum  el  tcmplorum.  Bunt  enim  prominenLiffi  quffi 
in  modum  unds  sinuantur.Suidffi  Xu9ei<  dicuntur. 
Vitruvio  simas  a  forma.  Lac. 

(26)  Nihil  alterius  vocat.  Horatius  : 

AltenuB  sic 
Allera  poscit  opeo)  res  et  conjurat  amica.     Ria. 


u 


.747 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


748 


nitas  erog;at.  Gum  igitur  ad  hflec  artificioruni  ge-  A 
nera  cobortemur,quaB  idolum  quidem,et  quceidolo 
competunt,non  attingant,  sint  autem  et  hominibus 
commnnia  8®pe  qua*  et  idolis,  hoc  quoque  cavere 
debemus,  ne  quid,  scientibus  nobis,  ab  aliquibus 
de  manibus  nostris  in  rem  idolorum  postuletur, 
Quod  si  oonce88erimu8,et  non  remediis  jam  *'  usi- 
tatis  egerimus,  non  puto  nos  a  contagio  idolola- 
trisa  vaoare,  quorum  manus  non  igoorantium  in 
offlcio  vel  in  honore  et  usu  dsmooiorum  depre^ 
henduntur. 

GAPUT  IX. 

AnimadvertimuH  inter  artes  etiam  professiones 
quasdam  obnoxias  idololatriss.  Deastrologis  nelo- 
quendum  quidem  est.  Sed  quoniam  quidam  istis  p 
diebus  provocavit  defendens  sibi  pcrseverantiam 
professionis  istius,  paucis  utar.  Non  allego  quod 
idoia  honoret,  quorum  nomina  cgdIo  inscripsit, 
quibus  omnemDei  potestatem  addixit :  quod  pro- 
pterea  homines  non  putant  ^*  Deum  requirendum 
prsesumentes  stellarum  nos  immutabili  arbitrio 
agi.Unum  propono,angeIos  esse  illosdesertores  Dei 
{Qen.  vi),  amatores  feminarum,  proditores  etiam 
faujus  ouriositatis,  propterea  quoque  damnatos  a 
^  Deo.  0  divina  sententia  usque  ad  terram  pertmax, 
cui  etiam  ignorantes  testimonium  reddunt.  Ex- 
pelluntur  mathematici  (27)  sicut  angeli  eorum. 
Urbs  et  Italia  interdicitur  mathematicis,  sicut  coc- 
ium  angelis  eorum.  Eadem  posna  est  exilii  disci- 
pulis  679  et  magistris.  Sed  magi  et  astrologi  ab 
oriente  venerunt  (Matth,    n).    Scimus  magi»  et  C 


astrologiffi  inter  se  societatem.  Primi  igitur  atel- 
larum  interpretes  (28)  natum  Ghristum  annuntia- 
vcrunt,  primi  muneraveront  (29).  Hoc  nomine 
Ghristum  (opinor)  sibi  obligavorunt.  Quid  tum  ? 
Ideo  nunc  et  mathematicis  patrocinabitur  illorum 
magorum  religio?  De  Ghristo  scilicet  est  mathesis 
hodie  (30).  stellas  ^  Ghristi,  non  Satumi  et  Martis 
el  cujusque,  ex  eodem  ordine  mortuorum  (31) 
observat  et  priedioat.  At  enim  soientia  illa  usque 
ad  Evangelium  (32)  fuit  conoessa,  ut  Ghrlsto  edito 
nemo  exinde  nativitatem  alicujus  de  coelo  inter- 
prctetur  ^.Nam  et  thusillud  etmyrrham  etaurum 
ideo  infanti  tunc  Domino  obtulerunt,  quasi  clau- 
sulam  sacrifioationis  (33)  et  gloriaeaffioularis.qaam 
Ghristus  erat  adempturus.  Quod  igitur  iisdemma- 
gis  somnium  sine  dubio  ex  Dei  voiuntate  sugges- 
sit,  ut  irent  in  sua,  sed  alia,  non  qua  venerant, 
via,  id  est,  ne  pristina  secta  sua  incederent : 
nonne  ^  illos  Herodes  persequeretury  qui  nec 
persecutus  est,  etiam  ignorans  alia  via  digressos, 
quoniam  et  qua  venerant  ignorabat.  Adeo  viam 
rectam  ^^  el  diaciplinam  intelligere  debemus.  Ita- 
que  magis  prfficeptum,  ut  exinde  aliter  incederent. 
Sic  et  alia  illa  species  ^  magi»  qus  miraculis 
operatur^  etiam  adversus  (Exod,  viii).  Moysen 
ffimuIata,patientiamDeitraxitad  Evangelium  usque 
(Acl.  VIII,  18).  Nam  exinde  et  Simon  Magnns  jam 
fidelis,  quoniamaliquid  adhucde  circulaloriasecta 
cogitarcl,  ut  acilicet  inter  miracula  professionis 
BUffi  etiam  Spiritum  sanctum  per  manuum  impo- 
siiionem  C7S  enundinaret  (34),  maledictus  ab 
(Ad,  VIII,  20)  apostolis  de  fide  **  ejectus  est :  et 


VariaB  lectiones. 


♦*  Tam  Seml.    ♦»  Putent  Jun.    ♦*  Stellam  Wouw.  M.  S.  Rigali.    ♦*  Interpretatur  Rigalt,    ♦•  Non  abest 
Seml,     ♦■'  Sectam  Jun,    ♦*  Aiiam  iJIam  speciem  —  patientia  Fran.    ♦•  Fide  dejectus  est  Jun. 


Commentarius. 


(27)  Expelluntur  mathemalici.  Si  quis  hffic,  tan- 
quam  inutilia  et  superfluu,  deleri  oportere  censue- 
rit,  habet  ecoe  me  adstipuiatorem.  Kig. 

(28)  Primi  igitur  stellarum  intcrpretes.  Ghalci- 
dius  In  Tim.  Plat.  ad  Osium  Gordubensem  ex  hi- 
storia  quam  vocat  sanctiorem  ct  venerabiliorem, 
ait,  ortu  stelhe  cujusdam  non  morbos  moriesque 
denuntiatas,  descensum  Dci  veoerabilis  ad  hu- 
manfficonservationis,  rerumque  mortalium  gratiam 
—  Stbllam  Ghristi.  Magi  in  Evangelio  secundum 
Matthfflum  :  Vidimus  stellnm  ejus  in  Oriente,  Pri- 
masius,  in  hffiresim  Priscillianistarum  :  <•  A  signo 
Ghristi  ad  signa  astrologica  migraverunt.  »  Rio. 

(29)  Primi  muneraverunl.  Ghalcidius  :  «  Chal- 
dffiorum  nrofecto  sapientes  viri,  et  consideratione 
rerum  coeJestium  satis  exercitati,  quffisisse  dicun- 
tur  recentem  ortum  Dei  :  repertaqueilla  majestate 
puerili,  veneratos  esse,  et  vota  Deo  tanto  conve- 
nieatia  nuncupasse.  —  »  Hig. 

(30)  De  Chruto  sctlicet  est  mathesis  hodie.  Ho- 
dierna,  inquit,  mathesis  est  disciplina  Christi. 
Stella  Ghristi,  hoc  est,  genesis  Christi,  exempla 
et  mandata  ejus  observanda  sunt  nobis  et  prffidi- 
oanda.  Rio. 

—  De  Christo  scilicet,  Ironice,  mathesis  enim 
hodie  e  Christi  disciplina  non  est ;  quia  nuila  ho- 
die  Btella  Ghristus  dicitur.  Doctrina  illaeorum  est 
qui  cognominem  stellam  habuerunt  ut  Jupiter,  ut 


irni.  Martis,  Mercurii,  et  id   ^enus  aliorum,  qai 
30  dii,  sed  homines  fuere,  et  jam  quidem  mortui 


Saturnus,  etc.  Frustra  autem  ex  hoc  loco  Ghristi 
genesim  e  stellarum  cursu  metiri  posse  conten- 
dunt  homines  perverse  curiosi,  inter  quos  fami- 
liam  ducunt  Petrus  de  AIIiaco,et  Hieronymus  Car- 
danus.  Le  Pr. 

(31)  Et  cujusque  ex  eodem   ordine  mortuorum, 
Hoc  est,  ex  ordme  illo  septenario  planetarum,  6a- 
tui 
non 
Rio. 

(32)  Usque  ad  Evangelium.   Ne  putet  leotor  con- 
D  cessam  divinis  legibus,  sed  tantum  humanis,  quia 

ante  Ghristum  non  punita,  imo  per  omnes  natio- 
nea  vagata  insolenter,  et  in  pretio  ac  gloriahabita. 
Neque  contra  hoc  est,  concessam  Magis  adorato- 
ribus  Ghristi,  nam  isti  illa  usi  sunt  ex  mera  pie- 
tate  et  religione,  non  ut  aliffi  gentes  ad  usaB  male- 
fioos.  Sed  et  explicandus  TertuU.  cum  ait  con- 
cessam  usque  ad  Evangelium,  scilioet  concessam 
ul  plurimum.  Lag. 

(33)  Clausulam  sacrificaiionis*  Ut  exinde  Ghristns 
fldeles  suos  abstinere  voluerit  pontificatu  et  aeca- 
lari  gloria.  Giausulam,  fide  et  terminum.  8ic  in 
8corp.  ubi  de  Joan.  Bapt.  :  •  Clausula  legis  et  pro- 
phetarum.  »  Rio. 

(34)  Spiriium  sanctum  per  manuum  imposUumem 
enundinaret.  Gonvenientissimo  verbo  Simonis  is- 
tius  crimen  damnat.  8ed  et  hodienm  nuadinationi 


749 


DB  IDOLOLATHIA. 


700 


alter  magus  quicam  Sergio  Paulo,  quoniam  iisdem 
adversabatur  apostolis,  luminum  amissione  mul- 
otatuB  est  [Act  xiii,  6  seqq.).  Hoc  et  astrologi  re- 
tuiissent,  credo»  si  quis  in  apostolos  incidisset  ^^, 
Attamen  oum  magia  punitur,  cujus  est  species 
astrologia,  utique  et  species  in  genere  damnatur. 
Poet  Evangellum  nusquam  invenias  aut  sopliistas, 
aut  Ghaldffios,  aut  incanlatores,  aut  conjectores, 
aut  magosy  nisi  plane  punitos.  Ubi  sapienst  ubi 
iitterator^  ub%  conquisitor  hujus  (Bvi  f  Nonne  infatua- 
vitDeus  sapientiam  hujus  sabculi  ?  (/  Cor,  i,  20)  Ni- 
bil  scis  mathematice,  si  nesciebas  lo  futurum 
Christianum.  Sin  sciebas,  hoo  quoque  scire  debue- 
ras,  nihil  tibi  futurum  cum  ista  professione.  Ipsa 
te  de  pericolo  suo  instrueret,  qufl9  aliorum  clima- 
oterica  prscanit  (35),  Non  est  tibi  pars  neque  sors 
inista  ratione{Act,  vni,  21).  Non  potest  regna 
cosioram  sperare,  cujus  digitus  aut  radiue  abutitur 
ccelo. 


A  GAPUT  X. 

Quasrendum  autem  est  etiam  de  ludimagistris 
6741  et  de  C83teris  professoribus  litterarum,  imo 
non  dubitandum  afllnes  iilos  esse  multimode  ido- 
lolatriffi.  Primum,  quibus  necesse  est  deos  natio- 
num  prffidicare,  nomina,  genealogias»  fabuias, 
ornamenta  honoriflca  quaBque  eorum  enunliare, 
tum  solemnia  festaque  eorumdem  observare,  ut 
quibuB  vecligalia  sua  suppetant.  Quis  ludimagister. 
sine  tabula  septem  idolorum  (36),  quinquatria 
tamen  ^*  frequentabil  (37)  ?  Ipsam  primam  novi 
discipuii  stipem  Minervaa  et  honuri  et  nomini  con- 
secrat,  ut  etsi  ^*  non  profanatus  alicui  idolo,verbo- 
tenus  de  idoiutbyto  esse  dicatur  (38).  Quid  minus 
est  inquinamenti  '^  eo  quod  prffistat  qusstus  et 
nominibus  et  honoribus  idolo  nuncupatus  ?  tam 
Minervalia  Minervffi,  quam  Saturnalia  Saturni, 
que  etiam  serviculis  sub  tempore  Saturnaiium 
celebrari  necesse  est.  Etiam  strens   captands,  et 


B 


Vari(B  lectiones. 

^  Si  qui  —  incidissent  Rigalt,  ^^  Sic  scriptum  est  in  cod,  Agob.,  Hhenan, :  quis  ludimagister  sinon  tabu- 
laria  frequentabit.  Rigalt,  :  tamen  non  frequentabit.  Lutin,  tamen  non.  Jun,  mavuU,  noa  Quinquatria  t. 
frequentabit  ?  ^*  Et  ut  si  Paris.  '^'Inquinamento  Paris,  Jun,  eo  abest  Paris,  Jun, 

Gommentarius. 


eorum  que  feudali  vocabulo  beneficia  nuncupan- 
tur,  simonis  crimen  tribuere  solemus,  etsi  mter 
emptorem  et  venditorem  de  comparando  Spiritu 
sancto  nequidem  cogitetur.  Nam  inter  eos  hoo 
tantum  agitur  ut  in  emptorem  transeat  jus  perci- 
piendi  reditus  ex  possessionibus  benelicii  titulo 
comprehensis.  Et  qus  apudnospinguiasuntbene- 
ficia,  veteres,  etiam  extra  Dei  civitatem,  dixere  ^ 
dYoiOac  Upcdffuvac.  Jam  vero  pridem  sfiBCuli  vitio  ^ 
evanuere  de  rebus  chriatianis  praBclara  illa  sancti 
Spiritus  miracula.  Rig. 

(35)  Atiorum  climacteriC'1  prxcanit.  Glimaterica 
dicit  certa  vitffispatiaper  annos  novem  aut  septem 
scansiii  ratione  currentia,  qus  Gbaldsi  pericuiosa 
esse  aifirmant,  prfficipue  vero  annum  63.  Hunc 
enim  iili  ciimactera  androclam  esse  aiunt  Grffico 
vocabuio.  Quod  Latini  dicerent  viritragum.  De  hoc 
vero  climactere  locus  est  insignis  Jul.  Firmici 
Mathes.  IV,  qaem  ab  Jos.  Scaiigero  jam  indicu- 
tum  satis  esse  concederem,  nisi  emendatior  bic  a 
nobis  exiret  e  biblioth.  Regia.  Sic  enim  legimus 
in  vetusto  exempldri  : «  Sane  extra  cffiteros  cli- 
macteras,  etiam  septimi  anni  et  noni,  per  omne 
vite  tempus  multiplicata  rutione  currentes,  natu- 
raii  quadam  et  latenti  ratione,  variis  hominem 
periculorum  discriminibus  semper  afficiunt.  Unde 
et  63  annus,  quia  utriusque  numeri  summam  pa- 
riter  accipit,  androclas  appellatus  est.  »  Et  paulo  D 
post :  «  Uac  ex  causa  ab  iEgyptiis  androclas  dictus 
est,  quod  omnem  viri  substantiam  frangat  ac  de- 
bilitet.  >  fiadem  vero  occasione  describentur  hic 
etiam  e  veteribus  iibris  auaedam  ab  Agellio  citata 
ex  primo  librorum  quos  M.  Varro  ioscripsit  Heb- 
domades,  vei  de   imaginibus  septenarii  numcri  : 

«  Glimacteras  gravissimos  quosque   fieri   septena- 
rios.  •  RiQ. 

(36)  «  Quis  ludi  magister^  siine  tabula  seplem 
idolorum.  »  Antea  legebatur  :  «  Quis  ludi  magister, 
si  non  tabularia  idolorum,  quinquatria  tamen  fre- 
quentabit.  »  Nullo  sensu.  Kectiesima  erat  scri- 
ptura  vetus,  jam  observata  quidem  Barrseo,  nuno 
etiam  Agobardi  oodice  confirmata.  Ba  est  hujus- 
modi :  « (juis  iudi  magister  sine  tabula  septem 


idolorum  quinquatria  tamen  frequentabit.  »  Verum 
ut  constet  sensus,  adhibenda  distinctio  :  «  Quis 
ludimugistcr,  sine  tabula  septem  idolorum?  » 
Deinde  non  interrogatione,  sed  asseveranter, 
«  quinquatria  tamen  frequentabit.  •  Aut  si  inter- 
ro^atio  ponitur  in  fme,  neoessario  legondum  sicut 
edidimus  :  «  Quis  ludimagister  sine  tabula  septem 
idolorum,quinquatria  taroen  non  frequentabit  ?  w 
Sic,  utrovis  modo  iegas,  idem  erit  sensus :  nuilum 
esse  ludimagistrum,  qui  non  habeat  in  ludo  suo 
sive  schola  tabulam  septem  idoiorum,  hoo  est, 
seplem  planetarum,  Lunffi,  Martis,  Mercurii,  et 
cffiterorum,  unde  nomina  dierum  hebdbmadis  cu- 
jusque  ;  aut  si  quis  reperiatur  absque  hujusmodi 
tabula,  hunc  tamen  quinauatrla  frequentaturum. 
Quis  autem  fuerit  apud  ludimagistros  istius  tabulffi 
sive  laterculi  septem  dierum  usus,  diligentius 
inquirere  non  tanti  est.  Forsitan  prffiscriptum  aut 
signilicatum  illic  fuit  quid  quaque  die  disoipulis 
tradi  reddive  oporteret.  Juvenalis,  Sat.  vii  : 

Nil  salit  arcadico  juveni,  cujuB  mihi  sexta 

Qaaque  die  miserum  dirus  caput   Hannibal  implet. 

Ea  die,  scilicet,  totius  hebdomadis  summa  colli- 
gebatur.  Septima  die,  quies  et  otium.  Ipse  Ter- 
tuliianus  libro  ad  Nationesprimo,cap.  xiii  :  «  Vos 
certe  estis,  qui  in  laterculum  scptem  dierum  So- 
iem  recepistis,et  ex  diebus  ipsum  prslegistis,  quo 
die  lavacrum  subtrabatis,  aut  in  vesperam  diffe- 
ratis,  aut  otium  et  praadium  curetis.  »  Hio. 

(37)  Quintfuatria  tamen  frequentabit,  Quinqua* 
tria,  seu  Quinquatrus,  «  Sacra  Minervffi,  nomina 
quae  a  junctis  quinque  diebus  babent.  »  Ad  hffic 
sacra  ludimagistros  vocat  idem  Ovidius,  iib.  iii 
Fastor,  : 

Nec  V08  turba  feri  censu  fraudata  magietri 
Spernite,  discipulos  attrahit  ille  novos.      Rio. 

(38)  Verbotenus  de  idolothyto  esse  dicalur,  Se- 
quitur  in  vulgatis  editionibus  :  «  Pro  idoloiatra 
vitetur.  >>  Quod  non  videtur  esse  Tertulliani,  elsi 
in  cod.  Agobardi  reperiatur  :  «  Pro  idoloiatria 
vitatur.  » 


751 


TERTULLIANI  OPERUM  PAftS  I.  —  SBRIBS  1,  APOLOGBTICA. 


m 


septimuQtiuin,  et  brumae,  et  carae  cognationis  ho- 
noraria  exigenda  omnia,  Florac  ^^  scholsB  coro- 
nandffi  (39).  Flaminica;  el  (ediies  eacrificant, 
creatis  ^  schola  honoraturferiis(40).  Idem  fitidoli 
nataii  omnis  diaboli  pompa  frequentatur.  •76 
Quis  hseo  competere  christiano  existimabit  (41), 
nisi  qui  putabit  convenire  etiam  non  magistro  ? 
Scimus  dici  posse  :  «  Si  docere  lilteras  Dei  servis 
non  licet,  etiam  nec  discere  licebit.  Et  quomodo 
quis  instilueretur  ad  prudentiam  inleriin  hums- 
nam,  vel  ad  quemcumque  Bensum  vel  actum, 
cum  ••  instrumenlum  sit  ad  omnem  vitam  littcra- 
tura?  Quomodo  repudiamua  sf^^cularia  studia,  sine 
quibus  divina  non  possunt?  »  Vidcamus  igitur 
necessitatero  litteratori»  eruditionis  ;  respiciamus 
ex  parte  eam  admitti  non  posse,  cx  parte  vitari. 
Fideles  magis  disccre,  quam  docere  iitteras  capit. 
Diversa  est  enim  rutio  discendi  et  docendi.  8i 
fidelis  litteras  doceat  insertas  "  idolorum  praedi- 
cationc  '^^,  sinc  dubio,  dum  docet,  comraendat  : 
dum  tradit,  arfirmat  idutn  commcmorat,  testimo- 
nium  dicit  {Exod,  xxiii,  13)  ;  deos  ipsos  hoc  no- 
mine  obsignat,  cum  lcx  prohibeat  (ut  diximus) 
deos  pronuntiari  {Exod.  xx),  et  nomen  hoc  in 
vano  collocari.  Hinc  prima  diabolo  fides  «edincatur 
ab  initiis  eruditionis.  Qusre  an  idololatriam  com- 
mittat  qui  de  idolis  catechizat  (42)  ?  At  cum  fidelis 
hsc  discit ;  si  jam  sapit  qui  sit,  neque  recipit, 
neque  admittit,  roulto  magis  si  hondum  ^'  sapit. 
Aut  ubi  ccBperit  sapere,  priussapiat  oportet,  quod 
prius  didicit,  id  est,  de  Deo  et  iide  :  proinde  ilia 
respuet,  nec  recipiet.   Et  erit  tam   tutus,   quam 


A  qui  soiens  venenum  ab  ignaro  aocipit,  nec  bibit. 
Huic  necessitasad  excusationem  deputatur,  quia 
aliter  discere  non  potest.  Tanto  autem  facilius 
est  litteras  non  docere,  quara  non  discere,  quanto 
et  reliqua  scholarum  de  publicis  propriie  solemni- 
tatibus  inquinamentafaciiius  discipulis  fidelts  npn 
adibit,  quam  magister  non  frequentabit. 

CAPUT  XI. 

De  negotiationibus  ^,  si  cstera  delictorum  re- 
cogilemup,  in  primie  cupiditatem  radicem  omnium 
670  malorum,  qua  quidam  irretiti,  circa  fidem 
naufragium  suutpassi  (43)  ;  quamvis  et  idolola- 
Iria  ab  eodem  apostolo  dicta  sit  cupiditas.  Tum 
mendacium,  cupiditatis  ministrum.  Taceo  de  per- 

P  jurio,  quando  ne  jurare  quidem  iiceat.  Negotiatio 
servo  Dei  spta  est  ?  Gjcterum,  si  cupiditas  absce- 
dat,  qu8B  eet  causa  acquirendi,  cessante  causa 
acquirendi,  non  erit  nccessitas  negotiandi.  Stt 
nune  aliqua  justitiaqusstus,  securade  cupiditatia 
et  mendacii  observatione,  in  crimen  ofTendere 
idololatrise  cam  opinor,  quae  ad  ipsam  idolorum 
animam  et  spiritum  pertinet,  qus  omne  dsmo- 
nium  sagiiiat.  Sane  annon  illa  principalis  idolola- 
tria  (44)  ?  viderint  si  adem  merces,  thura  dico 
et  cffitera  peregrinitatis  (45)  ad  sacrificium  idolo- 
rum,  etiam  hominibus  ad  pigmenta  medicina- 
lia  (46),  nobis  quoque  insuper  ad  solatia  sepulturs 
usui  sunt.  Certe  cum  pompaQ^  cum  sacerdotia, 
cum  sacrificia  idolorum  de  periculis,  de  damnis, 
de  incommodis,  de  oogitationibus,  de  discursibus 

G  negotiationibuBve  (47)  instruuntur,  qui  aliud  quam 


Variee  lectiones. 


'♦  Piore  Fran,  "  iEdibus  sacris  Cereri.  Rhenan.  *•  Cui  RigalL  "  Inserta  Wouw.  M.  5,  ••  PreBdicationes 
Rigalt.  ^^  Dudum  Venel.  Seml.  ^  Degenerabimus  Fran,  Degenerationibus  Jun.Paris.  De  gravioribus,  Lat, 
De  negotiatione  vero,  si  caeteraetc.  de  publicisac  propriis  solemnitatibus  Wouw.  M,  S.  De  generationibua 
Rhenan.  et  Jun, 

Commentarius. 


(39)  FlorseschoUB  coronandse.  Florallbus  scilicet, 
FlorsB  sacris. 

(40)  Creaiis  schola  honoratur  feriis.  Sic  habet 
vetus  exemplar.  Ineptissimi  antea  legebatur,  Cere- 
ris  schola.  Creatas  ferias  dicit,  quaj  non  erant 
stataB  aut  solemnes,  sed  indictivsB  :  ab  iEdilibus 
soilicet  aut  Fiaminicis  ob  sacriflcia  quaedam  in- 
dictss. 

(41)  Quis  haec  compiere  Christiano  extstimabit. 
Hoc  est  omni  Christiano,  tam  discipulo,  quam 
magistro.  Ait  entm  excusari  posse  discipulum,  cui 
necesse  est  discere  litteras  ab  ethnico  magistro  ; 
at  ferri  non  posse  christianum,  qui  pust  fidem 
Christo  datam  fiatludimagister,  el  littoras  doceat 
crebris  poetarum  prselectionibus,  idolorum  inqui- 
namentis,  quse  probarc  tamen  videatur  enarrando 
explicandoque.  Rm. 

(k2)  Qui  de  idolis  catechizat.  Hinc  apparet  Au- 
ctoris  sententia,  quod  in  prseccdentibus  non  loqui- 
tur  de  nuda  deorum  ac  nominum  eorumdem  pro- 
nuntiatione,  sed  catechizatione  et  pra^dicatione, 
ac  honorifica  mentione,  utid  nemo  contra  me  de- 
toraueat,  qui  fortassis  quibusdam  videhor  in  his 
expficandis  prolixior.  8ed  meminerit  lector  me 
non  doctis,  sed  potissimum  rudibus  has  adnota- 
tiones  scribere.  Pam. 

(45)  Circa  fidem  naufragium  sunt  passi,  Ubique 


fere  TertuUianus  dum  citat  aliquem  e  sacris  codiei- 
bus,  Grscos  sectatur;  hic  naufragium  passi  tamen 
ait  pro.  erraverunt,  habetur  quippe  in  Graeco  : 
a7rEirXavYjOT)(rav  diito  ttJc  ic(Tce(oc.  LePr. 

(44)  Sane  annon  itla  principalis  Jdoloiairia  ?  sori- 
psi  annon,  etc.  Notam  interro^tionis  adjunxi  qua 
carentvulgati  oodioes.  Scripsi  ad  sacrijicittm  uto- 
lorumy  secutus  Junium.  nam  in  omnibus  deeet 
prsepositio,  ut  videtur  addenda  ex  eequentibuB. 
ita  enim  clariora  omnia.  Lag. 
-  (45)  Cxtera  peregrinitatis.  Gonstructio  estgrcca, 
D  notat  scilicet  exotica  odoramenta,  qu»  ex  Arabia 
in   nostrum  orbem  advehuntur.  Lag. 

^46)  Eliam  hominibus  ad  pigmerUa  medidnalia^ 
Nam  et  pi^menta  sunt  utilia  medicinas.  Unde  et 
pigmentarii  dicti  pharmacopole.  Julius  Firmicua, 
lib.  viiT,  cap.  17 :  u  Quicumque  sub  hoc  sidere 
nati  fuerint,  niarsi  erunt,  vel  qui  venenis  ex  her- 
barum  pigmentis  confectis  salutaria  soleantfaomi- 
nibus  remedia  comparare.  »Pigmenta  etiamdixere 
condimenta  Gassinnus,  Collat.  15,  oap.  3  :  k  Cor- 
pora  mortuorum  pigmentis  condita  redolentibaa 
m  editioribus  cellulis  recondantur.  »  Si  etiann 
Exodi  cap.  xxxvii,  sub  finem,  Opus  pigmeniarii 
dicitur,  quod  Septuaginta.    i^ov  ^upe^^ou.  Rio. 

{il}  De  negotiationibus.  Mirum  sane  hio  interpre- 
tesita  varias  ampleoti  aententiaa :  alii  eBim  de  ge^ 


753 


DE  IDOLOLATRIA. 


754 


proearator  idolorum  demoDstraris  ?  Nemo  conteo-  A  quibus  ipse  prospexit  ?  Qua  constantia  exorcizabit 


dat  posse  hoo  modo  omnibus  negotiationibus  con« 
troversiam  fieri.  Qraviora  delicta  quieque  pro 
magnitudine  periculi  diligentiam  extendunt  obser- 
vationis»  ut  non  ab  his  tantum  abscedamus,  sed 
et  ab  118  per  quas  fiunt.  Licet  enim  ab  aliis  fiat, 
non  interesty  ei  ^^  per  me.  In  nullo  necessarius 
eese  debeo  alii,  cum  facit  quod  mihi  non  licet. 
Ex  hoo  quod  vetor  facere,  intelligere  debeo 
onrandum  mihi  esse,  ne  fiat  per  me.  Denique  in 
alia  oauea  non  leviorie  reatus  praBJudicium  istud 
observo.  Nam  quod  mibi  de  stupro  interdiotum 
sit,  aliifl  ad  eam  rem  nibil  aut  opera  aut  consoien- 
tiffi  exhibeo.  Nam  quod  ipsam  carnem  meam  a 
lupanaribus  segregavi,  agnosco  me,  neque  lenoci- 
ninm,  neque  id  genus  luorum  alterius  causa  exer- 


alumnos  suos,  quibus  domum  suam  cellariam 
prasstat?  Illequidem  si  exduserit  dsmonium,  non 
sibi  placeat  de  fide.  Neque  enim  inimicum  exclu- 
sit.  Faoile  debuit  de  eo  impetrare,  quem  quotidie 
passit.  Nulla  igitur  ars,  nulla  professio,  nulla  ne- 
gotiatio,  quff  quid  aut  instruendis  aut  formandis 
idolis  ttdministrat,  carere  poterit  titulo  idololatris: 
nisi  si  aliud  omnino  inierpretemur  idololatriam, 
quam  famulatum  idolorum  (52)  oolendorum. 

CAPUT  XII. 

Male  nobis  de  necessitaiibus  humans  exbibitio- 
nis  supplaudimus,  si  post  fidem  obsignatam  diei- 
mus  :  67S  non  habeo  quo  vivam.  Jam  bic  enim 
plenius  illi  abruptse  propositioni  respondebo  :  8ero 


oere   677    posse.   Sic    et    homicidii   interdictio '^  dicitur.  Ante  enim  fuit  deliberandum,  ex  similitu- 


ostendit  mibi  lanietam  quoque  (48)  ab  Ecclesia 
aroeri  :  neo  per  se  non  faciet,  quod  faciendum 
aliis  subministrat.  Ecce  magis  proximum  prieju- 
diciam.  Si  publioarum  victimarium  redemptor  ad 
fidem  accedat,  permittes  ei  in  eo  negotio  perraa* 
nere  ?  Aut  si  jam  fidelis  id  >'  agere  susceperit, 
retinendum  in  Ecclesia  putabis  ?  Non  opinor, 
nisi  si  quis  etde  tburario  dissimulabit,  scilicet  ad 
alios  pervenit  procuraiio  sanguinis,  ad  alios  odo- 
rum.  Si  antequam  idolo  in  saBCulo  essent,  bis 
mercibus  adhuo  informis  (49)  idoiolatria  transi- 
gebatur,  sic  et  nunc  fere  sine  idolo  opus  idolola- 
trisB  incendiis  odorum  perpetratur,  ecquid  migoris 
oper»  et  erga  dffimonia  thurarius  *^  ?  nam  facilius 


dine  providentissimi  aBdificie  illius  (35)  qui  prius 
Bumptus  operis  cnm  viribus  suis  supputat,  ne,  ubi 
ooeperit,  defoctus  ^  postea  erubesoat.  Sed  et  nuno 
habes  dicta  Domiui,  et  exempia  adimentia  tibi 
omnem  causationem.  Quid  enim  dicis?  «  Egebo.  • 
8ed  felices  egeoos  Dominus  appellat.  «  Victum 
non  habebo.  »  Sed  nohY^,  inquit,  cogitare  d£  viclu 
{Malih.  VI,  25).  Et  vestibus  habemus  exemplum 
lilia.  <c  Substantia  mibl  opus  erat :  »  Atquin  omnia 
vendenda  sunt,  et  egentibus  dividenda.  »  Sed  filiis 
et  posteritati  providendum.  »  Nemo  arairo  manwn 
imponens  et  retro  spectans  aptus  est  operi  {Luc,  ix, 
62).  «  Sed  oonditionalis  eram  (54).  ■  Nemo  duobus 
dominis  servire  potest  {Matth,  vi,  24).  Si  vis  Domini 


sine  idolo  idoloiatria,  quam  sine  thurarii  merce.  Q  discipulus  esse,  crucem  tuam  tollas,  et  Dominum 
Ipsius  fidei  conscientiam  perrogemus.  Quo  ore  seqiiaris  necesse  est,  id  est,  angustias  et  cruciatus 
Ghristianus  thurarius  (50),  si  ^  per  templa  tran-  tuos,  vel  corpus  solum,  quod  in  modum  crucis 
sibit,  fumantes  aras  despuet,  et  exsufflabit  (51),      est  (55).  Parentes,  conjugos,  liberi  propter  Deum 

YariaB  lectiones. 

•*  Nisi  Jun.    "  Id  abesl  Rig.    ^^  Niscio  inquU  Leop.^  an  sit  scribendum:  ecquid  majoris  opersB  est  r  rga 
dflemonia,  quam  tburarius?    **  Si  abest  Latin,    *'  Defunctus  Fran. 

Commentarius. 


neralionibuSf  habent  aiii  de  gravioribus,  alii,  dege- 
nerabimuSf  alii  de  negotiatione,  Nescio  an  assentiri 
debeam  Ludovico  de  La  Gerda  qui  lectionem  pri- 
mam,  de  ginerationibus^  retioeudam  censet.  Le  Pr. 

(48)  Lanistam  quoque,  Supervaoaneum  forsan. 
erit  hic  repetere  quod  nemo  nescit.  Lanistam  esse 
gladiatorum  prsBfectum.  In  gloss.  lanista  iicKrcd- 
X7)c  }xc»voXex.wv.  Le  Pr. 

(4V^)  His  mercibus  adhuc  informis.  Informem  idolo- 
latriam  dicit ;  quae  sine  ulla  forma,  sive  statua  aut  D 
figura«  sine  idolo  transigebatup :  solo  sciiicet  odo- 
rum  incendio,  mensibus  arabicis,  thure,  Rio. 

(50)  Quo  ore  Christianus  thurarius,  Si  ^uis  hanc 
lectionem,  qu8e  sane  est  codicis  Agobardi,  retinere 
velit,  omnino  sic  distinguat :  «  Quo  ore  Christia- 
nus  tburarius,  si  per  templa  transibit?  quo  ore 
fomantes  aras  despuet  et  exsufQabit,  quibus  ipse 
prospexit?  »  Alias  commodissime  scriberetur  : 
K  Quo  ore  Ghristianus  tburarius,  si  per  terapla 
transibit,  fumantes  aras  despuet,  »  ets.  Rio. 

(51)  Et  exsufftabit.  Alludit  ad  exsufflationem  dsB- 
monum,  qus  fit  in  exorcismis  ante  baptismum. 
Unde  subjungit,  «  Qua  constantia  exorcizabit 
alumnos  suos.  »  De  quibus  omnibus  latius  lib.  de 


Baptismo.  Pam. 

(52)  Quam  lamulatum  idotorum.  Proprie  usus 
voce  ;  notat  enrm  servitium,  id  est  servilutem  qua 
gentiles  addicti  daemonibus.  Atqui  famulatus  pro- 
prie  est  iliorum  qui  dicuntur  familiares,  id  est 
servi.  Senec.  ep.  47,  et  Plaut.  in  Amphit.  Itaque 
honesta  vox,  ne  servi  notarentur  contumelia,  erat 
familia  et  famulatus  :  et  ipsi  domini  dicebantur 
patres  familias.  Lag. 

(33)  Mdificis  illius.  iEdifex  pro  sdiflcatore,  non 
ndium  duntaxat,  sed  cujusvis  structur»  et  mox 
defunctus  non  pro  mortuo,  sed  pro  eo  qui  ab  opere 
coepto  defungitur.  Pam. 

(54)  Sed  conditionalis  eranu  Emendavimus  ex 
codice  Agobardi,  in  quo  sic  legitur  :  «  Nemo  ara- 
tro  monum  iniponens  et  retro  spectans  aptus  est 
operis  et  conditionalis  eram.  >  Qu8e,ut  edidimus, 
distingui  oportere  manifestum  est.  Gonditionalis 
dicitur  servus  certse  conditioni  adscriptus  et  man- 
cipalus.  I.  VII,  de  Jure  fim,  Actuarii  conditionales; 
Cod.  Theod.  de  Numerariis,  Actuaris,  etc  Rio, 

(35)  Quod  in  modum  crucis  est.  Hanc  fuisse  ve- 
terem  scripiuram  arbitramur,  et  quae  adbuc  cer- 
nuotur  in  antiquis  exemplaribus  vestigia,  persua- 


153 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


156 


relinquendi  erunt.  De  artibus  et  negoliationibus,  A  ^d  eosdem  spiritus  immundos  pertinentis,  modo 


et  de  professionibus  etiam  liberorum  et  parentum 
oausa  dubitas  ?  Jam  tunc  demonstratum  est  nobis 
et  pignora,  el  artificia,  et  negotia  propter  Domi* 
num  derelinquenda,cum  Jacobus  et  Joannes  vocati 
a  Domino  et  patrem  navcmque  derelinquunt ;  cum 
MattbsBUS  1d  teloneo  suscititur ;  cum  etiam  sepe- 
lire  patrem  tardum  fuit  fidei.  Nerao  eorum  quos 
Dominus  allegit,  nan  habeo^  dixit,  quo  vivam.  Fides 
famem  non  timet  (56).  Scit  etiam  famem  non 
679  minus  sibi  contemnendam  propter  Deum, 
quam  omne  mortis  genus.  Didicit  non  respicere 
vitam,  quanto  magis  victum  ?  Quotusquisque  hffic 
adimplevit  ?  Sed  quaa  penes  homines  difQcilia,  pe- 
nes  Deum^facilia. 

CAPUT  Xlll. 

Sic  tamen  nobis  de  mansuetudine  et  clementia 
Dei  blandiamur,  ut  non  usque  ad  idololatriffi  afQni- 
tates  necessitatibus  largiamur  :  sed  omnem  adfla- 
tum  ejus  vice  pestis  etiam  de  longinquo  devite- 
mus,  non  bis  tantum  quas  praamisimus,  sed  in 
universa  serie  humans  superstitionis,  sive  deis 
Buis,  sive  defunctis,  sive  iegibus  mancipatae,  ut 


per  sacriiioia  et  saoerdotia,  modo  per  speotacula, 
et  hoc  genus,  modo  per  festos  dies.  Bed  de  sacri- 
ficiis  et  de  sacerdotiis  quid  loquar  ?  De  speclaculis 
autem  et  voluptatibus  ejusmodi  suum  jam  voiumen 
implevimus.  Hoc  loco  retractari  oportet  de  festis 
diebus,  et  aliis  extraordinariis  solemnitatibus, 
quas  interdum  lasciviae,  interdum  timiditati  nostra 
subscrimimus,  adversuF  fldei  disciplinam  commu- 
nirantes  nationibus  in  idoliois  6SO  rebus.  De 
hoc  quidem  primo  consistam,  an  cum  ipsis  quoque 
nationibus  communicare  in  bujusmodi  servua  Dei 
debeat,  sive  habitu ,  sive  victUi  vei  quo  aiio  ge- 
nere  lastitise  earum.  Gaudere  oum  gaudentibus,  et 
lugere  oum  iugentibus,  de  fratribus  dictum  est  ab 
n  apostolo  ad  unanimitatem  cohortante  {Bam,  xii, 
15).  Caeterum  ad  hasc  nihil  communionis  est  lu- 
mini  et  tenebris,  vitae  et  morti  :  aut  scindimus 
quod  est  soriptum  (II  Cor.  vi.  14 ;  Joan.  xvi,  20)  : 
Sssculum  gaudebit,  vosvero  lugebitU,  Si  oum  sadoulo 
gaudemus,  verendum  est,  ne  cum  saeculo  et  lu- 
geamus.  Sasouio  autem  gaudente  iugeamus,  et  sas- 
culofpostes  lugente  gaudebimus  (Luc.  xvi),  19).  Sio 
et  Lazarus  ^  (57)  apud   inferos  in  sinu  Abrahs 


**  Eleazar  Paris,  alii. 


Yariee  iectiones. 
Commentarius. 


dent  In  iis  enim  ita  scribilur :  t  Aut  corpus  solum, 
quod  in  modum  Xps  est.  »  Si  copia  nobis  esset 
principalium  exemplorum,  unde  suum  describi 
jUBsit  Agobardus,  mendosas  leciionis  origo  pate- 
Bceret.  Interim  opinari  liceat,  scriptum  fuisse  in 


Piarum  receptacula  in  recessu  quidem  subterra' 
neo,  sed  inferioribus  multo  impiarum  abyssis  su' 
perstructo.  Inter  utrumque  autem  insuperabilis 
altitudinis  chaos  obfirmatum.  Cum  igitur  in  hac 
sententia  fuerit  Tertuliianus,  nihil  ost  quod  hic 


antiquissimis  :  Quod  in  modum  Xis.  quae  nota  cum  p  miremur,  et  Lazarum   et   Abrahae  sinum  apud  in- 


feros  censeri.  Nam  et  ipse  eodem  sensu  lib.  de 
knima,  animam  Christi  ait  egressam  de  crucifixo 
corpore  ad  inferos  descendisse,  ut  compotes  sui 
faceret  patriarchas.  Alli  vero  eadem  quoque  flde 
et  apud  mferos  esse  {)aradidum  credidere,  quo  la- 
troni  Christus  condixit  *,  etenim  paradisi  vocabuio 
signifioari  hortum  seu  pratum,  seu  auemvis  alium 
amcBni  re^rigerii  locum,  ubi  patriarchae,  ubi  Abra- 
haui,  ubi  Jacob,  ubi  Lazarus,  ubi  ille  de  latrone 
tidelis,  ubi  etiam  martyrum  animae  placidum  quie- 
scant.  Ac  do  marlyribus  quidem  Septimius  noster 
ita  sensisse  videtur  in  Scorpiace,  cum  ait  animas 
eorum  sub  altari  patientiam  pascere,  et  indutas 
stolam  candidam  claritatis  usurpare.  Quasi  sedes 
iiia  sub  altari,  ^iroxdiTU)  OuviavTTjpCou,  Joanni  reve'> 
lata,  nomine  altaris  terram  significat,  super  quam 
immolata  martyrum  corpora,  veluti  super  altare 
jacuerunt,  unde  ipsorum  animae  in  subterraneaa 
,_.,_.     ^   _  _  .    .    A     L     ^.   n  ^n^®"i^*^^s  ab  angeiis  sunt  delatae,  ubi  resurreo- 

(57)  Sic  et  Lazarus.   •   In  exomplari  Agobardi,  u  ^i^^q^  ac  Dei  regnum  prflestolantur  :  moram  vero 


esset  crucis,  in  hunc  faciie  transit  Xpi,  quae 
Ghristus  est.  Quo  etiam  modo  Barraeus  in  exem- 
piari  suo  scriptum  fuisse  testatur.  Quod  autem  hic 
ait  Tertuliianus,  corpus  nostrum  in  modum  esso 
cruois,  idem  etiam  clarius  explicat  lib.  i  ad  Nalio- 
nes,  cap.  12  :  «  Ipsi  quoque  corpori  nostro,  tacita 
et  secreta  linea.  crucis  situs  est.  Quod  caput  emi- 
cat,  quod  spina  dirigitur.  quod  humerorum  obliga- 
tio...Si  hominem  statuaris  manibus  expansis  ima- 
ginem  crucis  feccris.  »  Rio. 

(56)  Fides  famem  non  iimet.  Magni  semper  fecit 
Tertuliianum  Hieronymus,  nam  ab  hoc  pfures  ille 
sumpsit  senteotias,  interque  iilas  etiam  hanc.  Ita 
enim  ad  Heliodor  :  «  De  cibo  cogitas  ?  sed  Odes 
famem  non  timet.  »  Arat.  lib.  ii,  Hist,  ApostoL 
dixit : 

Neque  enim  discrimina  noYit 
Formidare  ndeB.  Lac. 


ubique  scribitur,  Elcazar^  non  La%arus.  Sic  etiam 
apud  Prudentium,  Hymn.  de  Exsequiis  : 


Gremio  senBia  abdita  Bancti 
Recababit,  tibi  est  Eleazar. 


Rio. 


—  Sic  et  Lazarus  apud  infcros  in  sinu  AbrahcV.  Ex 
verbis  Domini  dd  iatronem,  Hodie  mecum  eris'  in 
paradisOy  et  Abrahae  de  Lazaro  ad  divitem  purpu 
ratum,  et  Joannis  martyrum  animas  videntis  sub 
altari,  et  Pauli  I  ad  Thessai.  cap.  iv,  veterum  ple- 
rique  in  ea  sententia  fuere»  ut  crederent  esse  apud 
inferos  animarum  receptncula  piarum  et  impiarum 
divini  judicii  diem  expectantiuin.  Intorea  tamen 
pias  quidem  paoe,  quiete,  refrigerio  gaudere ;  im- 
pias  oontra  caroere,  ignibus,  gehenna  oruciari. 


tantulam,  licet  complurium  annorum,  sanctis  mi> 
nime  gravem  ffiiernsB  ^loriae  fiducia  secuturas.  Ve- 
rumtamen  Septimium  in  bac  sententia  parum  fuisse 
constantem  arguunt  ea  quae  libro  de  Resurrectione 
tradidit.  Etenim  posteaquam  probavit  omnem  ani- 
mam  apud  inferos  sequestrari  in  diem  Doroini, 
confestim  eximit  ab  ea  dispositione  martyrum 
animas,  paradiso,  inquit,  non  inferis  deversuraa. 
Quibus  certe  verbis  paradisum  esse  apud  inferoa 
negat,  etsi  lib.  de  Anima,  secundum  Irenaei  sen- 
tentiam,  Christum  ipsum  dixisset  forma  humanae 
mortis  apud  inferos  functum ;  eosque  superbe 
nirais  censere,  qui  non  putarent  animas  fideliam 
inferis  dignas  :>  Servi  super  dominum,  inquit, 
et  discipuli  super  magistrum,  aspernati  si  forte  in 


757 


DE  IDOLOLATRIA. 


758 


refrigeriam  consecoius ;  contra  dives  in  tormento  A  lestis  sufTragiis  nullo  merito  nomen  laoessit.  Desi- 


ignis  consiltutus,  alternas  malorum  et  bonorum 
vices  aemula  retributione  compensant  *^  Sunt 
quidam  dies  munerum,  quss  apud  alios  bonoris 
titulum,  apud  alios  mercedis  debitum  expun- 
gunt(58).  Nunc  ergo,  inquis,  recipiam  meum^vel 
rependam  alienum.  8i  buno  morem  sibi  bomines 
de  Buperslitione  consecraverunt,  tu  extraneus  ab 
omni  eorum  vanitate,  quid  participas  idolothyta 
ttSl  solemnia,  quasi  tibi  quoque  praescriptum  sif 
de  die,  quo  minus  id  quod  bomini  debes,  vei  tib* 
ab  bomine  debetur,  citra  diei  observationem  iuas, 
vel  recipias.  Da  formam  in  qua^^  velis  agi  lecum. 
Gur  enim  et  lateas(59),  cum  ignorantia  alterius 
tuam  conscientiam  contamines?  si  non  ignoraris 


namus,  et  non  biasphemabitur.  Imo  blaspbemetur, 
dum  sumus  in  observatione,  non  in  exorbitatione, 
disciplinsB,  dum  probamur,  non  dum  reprobamur. 
0  blasphemiam  "^^  martyrii  affinem,  quae  tunc  me 
testatur  Ghristianum,  cum  propter  eam  detestatur  1 
fienedictio  est  nominis,  maiedictio  oustoditse  disci- 
plin».  «  Si  hominibus,  inquit,  veilem  placere,  ser- 
vus  Ghristi  non  essem  »  (GalaL  i,  10).  Sed  idem 
alibi  (I  Cor.  x,  33)  jubet,omnibus  placere  curemus* 
Quemadmodum  ego,  inquit,  omnibus  per  omnia  pla' 
ceo,  Nimirum  Saturnalia  et  Kalendas  Januarias 
6S9  celebrans  houiinibus  placebat?  an  modestia 
et  patientia,  an  gravitate,  an  humanitate,  an  inte- 
gritate  ?  Proinde  cum  dicit,  t<  Omnia  omnibus  fac* 


quod  sis  cbristianus,  tentaris,  et  contra  conscien-  j.  tus  sum,  ut  omnes  lucrifaciam  •  (I  Cor.  ix,  22), 


tiam  alterius  agis,  tanquam  non  christianus. 
Enimvero  etsi  simuiaveris '*.  tentatus,  addictus 
es.  Certe  sive  hac,  sive  illac,  reus  es  confusionis 
in  Deo  (Matth.  x,  32 ;  Luc,  ix,  26).  Qui  autem  conju- 
stis  super  me  fuerit  penes  homines,  et  ego  conlun" 
dar  super  t//o,  inquit,  penes  Patrem  meum,  qui  est 
in  ccclis. 

CAPUT  XIV. 

Sed  enim  plerique  jam  induxerunt  animo,  igno- 
scendum  esse,  si  quando^Squffi  ethnioi,  faciunt, 
ne  Domen  blasphemetur.  Porro  blaspheroia,  quse 
nobis  omnino  devitanda  est,  bffic  opinor  est :  si 
quis  nostrum  ad  justam  blasphemiam  ethnioum 
deducat,  aut  fraude,  aut  iujuria,  aut  contumelia. 


numquid  idololatris  idololatres,  numqaid  ethnicis 
ethnicus,  numquid  sscularibus  saecularis?  Sed  etsi 
non  prohibet  nos  conservari  cum  idololatris  et  adul- 
teris  et  cseteris  criminosis,  dicens([  Cor.  v,  10)  : 
Cxterum  de  mundo  exirelis'^^;  non  utique  eas  habe- 
nas  conversationis  immutat,  ut  quoniam  necesse 
sit  et  convivere  nos  et  commisceri  ^'  cum  peccato- 
ribus,  ideo  et  cum  eis  peccare^^  possimus.  Ibi  est 
oommercium  vitffi,  quod  Apostolus  concedit;  bic 
peccare,  quod  nemo  permittit.  Licet  convi?ere  cum 
ethnicis,  commori  non  licet.  Convivamus  cum  om- 
nibus :  conlastemur  ex  communione  naturs  ''^  non 
superstitionis.  Pares  anima  sumus,  non  disciplina : 
compossessores  mundi,  non  erroris.  Quod  si  nobis 
nuUum  jus  est  comniunionis  in  ejusmodi  cum  ex- 
aliave  materia  digns  querele,  in  qua  nomen  me-  C  traneis,  quanlo  scelestius  est,  baec  inter  fratres 
rito  percutitur,  ut  merito  irascatur  et  Dominus''*.  frequcntare  "^" !  Quis  hoc  sustinere  aut  defendere 
Gsterum  si  de  omni  biasphemia  dictum  est  :f  Ve-  potest  ?  Judseis  dies  suos  fastos  ''*  cxprobrat  Spiri- 
stri  "^*  caussa  nomen  meum  blaspbematur»  (Rom.  tus  Sanctus  .«  Sabbata,  inquit,  vestra  ct  neomenias 
II,  24),  perimus  universi ;  cum  totus  circus  sce-      et  caeremonias   odit  anima    mea  »  [Isn.  i,  14). 

Varise  lectiones. 

"  Gompensatur  Paris.  "  Formum  qua  fiigalt.  ••  Et  dissimulaberis  Paris.  Rig.  "^^  Quandoque  bis 
Fran,  Rig,  ''*  Irascatur  ei  Dominus  Leop.  primus  et  unus.  "^^  Est  va?,  cujus  causa  Paris.  Jun.  Pamel.; 
vestra  oausa  Leop,  "^'  Ob  blasphemiam  Fran.  '^*  Exiretis  Paris.  Pet.  lihen.  Rig.  exissetis  Semler^  Ciacon. 
"  Commisceri  Paris.  '^*  fdeo  et  compeccare  Rig.  '^'^  Cod.  Agob.  Paris.  animae  sumus,  non  disciplin». 
^*  Frequentari  Jun.    ''•  Festos  Paris. 

Commentarius. 


Abrahffi  sinu  exspectandfp  resurrectionis  solatium  ]} 
capere. »  Ex  his  igitur  id  colligimus,  bomines 
adnuc  aevo  illo  valde  fuisse  harum  rerum  inccrtos 
ac  dubios. —  Hactenus  Rigaltius;  Cfetera  vero  quas 
subjunxit  ad  infirmaodam,  ut  videtur,  catholicam 
de  Christi  ad  inferos  descensu  doctrinam,  veritatc 
carent  et  haeresim  sapiunt.  Sufficiat  adversus  hunc 
commentatorem  opposuisse  eaqusNatalis  Alexan- 
der,  in  sua  Dissertatione  de  Symbolo  fidei  asse- 
ruit  :  M  Ad  inferos,  inquit  ilie  (hoc  est,  ad  locuni 
illum,  quem  thcologi  Limbum  patrum  vocant), 
animam  Ghristi,  non  virtute  tantum  et  operatione, 
sed  re  et  praesentia  dc^scendisse,  dogma  Hdei  est, 
ScripturaB  sacrae  teslimoniis  et  unanimi  Patrum 
consensu  firmatum,  Graeci  vero  Latinique  Patrea 
in  ejusdem  catholici  dogmatis  asserlionom  conspi- 
rant. »  Theol.  Curs.  compl.^i.  VI,  p.  239  et  seq.) 
V.  etiam  professionem  fidei  catholicap  {Theot.  Curs. 
compi..  l.  I,  p.  1000).  Cum  vero  Ripaltins  Rufinum 
in  gratiam  suae  sententias  citaverit,  tanquam  si 
EccieBis  catboiic»  Symboio  Gbristi  descensus  ad 


inferos  non  legeretur,  libet  prassertim  ea  referre, 
qusB  de  Symbolo  apostolorum  expresserat  ille  ipse 
Rufinus  :  Crucifuxus  sub  Pontio  Pilato,  et  sepultus. 
DESCRNDiT  iN  iNFtRNA.  {Exposit  in  Symbol.  apost. 
Auct.  Rulino,  intcr  Opcra  S.  Gypriani,  odit.  Pamei, 
p.  544).  Edd. 

(58)  Dies  munerum  qua^  apud  alios  honoris  titu- 
lum  expunguni,  Habfbnnt  ethnici  dies  munerumet 
dies  strenarum.  Ipse  Tertullianus  pag.  Beq.,«  Mu- 
nera  commeant,  strenae  consonant.  »  Rig. 

—  Apud  alios  mercedis  debitum.  Vride  et  Merce- 
donius  seu  Mercedinus  mensis  dictus,  posteaque 
dies  Merccdini,  in  tres  menses  tributi.  Rm. 

(59)  Da  formam  qua  velis  agi  tecum^  cur  enim  et 
lalefis.  Elige,  inquit,  qua  tecum  agi  velis  formula  : 
Cliristiani  inter  ethnicos  noti  vel  ignoti.  Nam  cum 
apud  othnicos,  solemnes  elhnicorum  dies  observas 
id  efficies  ut  lateas,  atque  ut  te  non  esse  christia- 
num  ethnicus  putet;  et  frau»  est  quae,  hoc  ipso 
quod  ignorantiam  veritatis  inducit,  conscientiam 
tuum  contaminat.  Rio.  * 


■« 


mmtm 


1 


159 


TERTULLIANl  OPEFiUM  PARS  1.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


160 


Nobis  quibus  Sabbata  extranea  sunt  et  neomeniffi 
et  feris  a  Deo  aliquando  diieclie,  Saturnalia»  et 
Januariad,  et  Brumse  (60),  et  Matronales  (61)  fre- 
qu«ntantur?  munet*a  commeant?  strens  conso- 
nant?  lueua,  convivia  constrepunl  ^^  ?  0  melior 
fides  nationum  in  suam  sectam  !  qu»  nullam  so- 
lemnitat(!m  Christianorum  sibi  vindicat,  non  Domi- 
nicum  diem,  non  Pentecosten  (62),  etiamsi  nos- 
sent,  nobiscum  communioassent;  timerent  enim 
ne  Christiani  vidercntur.  Nos  ne  etbnici  pronun« 
tiemur,  non  veremur.  Si  quid  et  carni  indulgen- 
dum  est  (63)  habes,  non  dicam  duos^*  diea*^*  tan- 
tum,sed  et  plures.Nam  ethnicis  semelannuus  dies 
quisque  festus  est :  tibi  octavus  688  quisque 
dies^*.  Excerpe  singulas  solomnitates  naiionum, 
et  in  ordinem  texe  ^*  :  pentecosten  implere  non 
poterunt. 

CAPUT  XV. 
Sed  {Mallh.  v,  16)  luceant,  inquit,  opera  vestra  (64). 
At  nunc  luoent  tabernfiB  etjanusB  nostrsB :  plures 
jam  invenies  ethnicorum  fores  sine  luceriiis  et 
laureis  quam  Christianorum.  De  ista  quoque  specie 
quid  videtur?  t:*i  idoli  honor  est,  sine  dubio  idoli 
honor  idololatria  est.  Si  hominis  causa  est,  reco- 
gitemuB  omnem  idololatriam  in  hominis  caussam 
esse.  Recogitemus  omnem  idololatriam  in  homines 
esse  culturam,  cum  ipsos  dcos  nationum  homines 
retro  fuisse,  etiam  apud  suos  oonstet.  Itaque  nihil 
interest,  superioris,  an  hujus  sapculi  viris  supersti- 
tio  ista  praestetur.  Idololatria  non  proptcr  personas 
quffi  opponuntur  *',  sed  propter  officia  ista  dam* 


A  nata  est,  qus  ad  dfflmones  pejrtinent.  Reddenda 
sunt  {MaUh.  xxii)  Csesari  gux  sunt  Cxsaris^  bene 
quod  opposuit,  el  quse  sun4  Dei  Dso.  Qus  ergo  sunt 
Caesaris?  scilioot  de  quibus  tunc  conaultatio  roove- 
batur,  prsestandusne  esset  census  Cffisari,  an  non. 
Ideo  et  monetam  ostendi  sibi  Dominus  p08tulavit,et 
de  imagine,oujus  esset,  requisivit.  Et  cum  audisset, 
Gffisaris  :  «  Reddite,  ait,  qus  sunt  Cffisaris  Caesari, 
et  quffi  sunt  Dei  Deo  (65),  »  id  eat  iQ.aginem  Osa- 
ris  Cffisari,  quffi  in  nummo  est,  et  imaginem  Dei 
Deo,  quffi  in  homine  est  :  ut  (Iffisari  quidem  pecu- 
niam  reddas,  Deo  temetipsum.  Aiioquin,  quid  erit 
Dei,  si  omnia  Cffisaris?  £rgo,  inquis,  honor  Dei 
est,  iucernffi  pro  foribus,  et  laurus  in  postibus?  non 
utique  quod  Dei  bonor  est,  sed  quod  ejus  qui  pro 

l^  Deo  bujusmodi  officiis  honoratur,  quantum  in  ma- 
nifesto  est,  salva  operatione  quffi  est  in  occuito,  ad 
dffimonia  perveniens.  Certi  enim  esse  debemus,  ei 
quoB  latet  per  ignorantiam  iitteraturse  sfficularis, 
etiam  ostiorum  deos  apud  Romanos»  Cardeam  a 
cardinibus  appeilatam,  et  Forculam'^  a  foribus,et 
Limentinum  a  limine,  et  ipsum  Janum  a  janua:et 
utique  scimus,  licet  nomina  inania  atque  conflcta 
sint,  084  cum  tamen  in  superstitionem  deducun- 
tur,  rapere  ad  se  dffimonia  et  omnem  spiritum  im- 
mundum  per  consecrationis  obligamentum.  Alio- 
quin  dffimouia  nullum  habent  nomen  singulatim, 
sed  ibi  nomen  inveniunt,  ubi  etpignus.  Etiam  apud 
Grfficos  Apollinem  o^paTov  (66),  et  Antelios  dsmo- 
nas  (67)  ostiorum  prffisides  legimus.  Uffic  igitur 
ab  initio  prffividens  Spiritus  sanctce,  etiam  ostia 


Varise  lectiones. 

^  Commeant  et  strenffi,  cnnsonant  lusus,  conv.  constr.  Jun  ^*  Suos  Ciacc.  Jun.  tuos  Rig.  SemL;  non 
tamen  dies  tantum,  sed  et  plures  Rig.  "  Non  tamen  dies  Iligalt,  •'  Octavo  quoque  die  Fran.  •♦  Exsere 
Fran.  "  Apponuntur  Latin.  Rig.  Fr.  Jun,  Leopold.,  cxteti  opponuntur.  "  Cod.  Rig.  habet  foriculum  aut 
foreculum. 

Commentarius. 


(60)  Et  Brumm.  Ferias  Brumales  intclligit  quaj 
Brumalia  dicebantur,  flebant  autem  in  honorem 
Bacchi  torcularium  et  praelorum  inventoris  circa 
mensem  Lensonem,  hoc  est,  Januarium  noslrum. 
Effi  etiam  feriffi  Ambrosia  vocabantur  Grfficis,  quae 
Brumalia  Romanis;  nam  Dionysius  apud  hosce  est 
Brumus.  Hac  in  interpretatione  forte  hallucinatus 
est  PameJius  Lilium  Gyraldum  secutus.  De  hac 
voce  Tzetzes  in  schol.  Hesiodi,  II,  operuni  latc  dis- 
serit.  Lb  Pr. 

(61)  Et  matranalia.  Feriarum  harum  celebritas 
Kalendis  Marliis  occuiTebat.  in  iis  de  matribus  et 
matronis  erat  soleranitas,  dicebantur  quoque  itfa- 
iralia  Ls  Pr. 

(62)  Non  Pentecoslen.  rntelligere  Auctorem  non 
soium  Pentecostes  festum,  sed  etiam,  uti  loquitur 
[de  Cor.  mil.\  tempus  illud  integrum  a  die  Pabchffi 
in  Pentecnsten,  patet  ex  co  quod  mox  scquitur, 
ii  Excerpe  singulas  solemnitatos  nationum,  et  in 
ordinem  nexe,  Pentecosten  implere  non  poterunt.» 
Eodem  modo  et  B.  Hieronymus,  lib.  advers.  Mon- 
taaum  et  Luciferianos,  «  per  omnem  Pentecostun  » 
dixit.  Pam. 

(63)  5t  quid  carni  indulgemium  est.  Alloquitur 
cbristianum  :  8i  quid  voluptati  indulK^ondum  eet, 
babes  etiam  dies  festos,  sicut  habent  ethnici,  nou 
tamen  dies  tantum  atque  illi  habent,  sed  et  plures. 

RlQ, 


C  (64)  Scd  luccant,  inquit,  opera  vestra.  Inquit 
Christus.  Sic  lib.  de  Pallio :  Ipsum,  inquit,  ferruni 
virum  trabit.  Hoc  est,  inquit  Homerus.  Rio. 

(65)  Et  qux  sunt  Dei^  Deo.  Noletur  explicatio  ista 
Tertulliani  plen.i  acuminis,  quam  nmatur  ex  ver- 
bis  Christi.  Ut  enim  nummus  dandu8  Cffisari,  quia 
nunimus  imago  est  Cffisaris  :  sic  bomo  dandus 
Deo,  quia  homo  est  imago  Dei.  Lac. 

(60)  ApoLlinem  Thyrasum.  Fuit  Apollo  prffiscs 
porlarum,  videlicot  quia  per  illas  aditus  eni  luci 
in  domum,  inde  Oupaloc  dictus  Nam  Grfficis  Bupa 
cst  jnnua  Macrob.  lib.  i  Satur.,  cap.  9,  rationem 
adhibet.  Huc  pertincnt  verba  Scholiastffi  Soph.  in 
Etect.  :  cum  enim  PhoBbum  prostaterium  vocet 
Sophocles,  schol.  ait,  7cpogxoTTf5pie,  6ti  izph  twv 
e-jpwv  'iB^uTat,  »  Prostaterie,  quoniam  antc  fores 
statuitur.  »  Et  Aristides,  llymno  ad  Minerv.  memi- 
nit  Apollinis  icpo7ruXa(ou.  Et  quidcm  Phmbum  olim 
dojiictum  in  foribus  videtur  effici  ex  verbis  Arnobii 
n  lib.  vi.  Lag. 

(67'^  Et  Antelios  dxmonas.  Rhen.,  lib.  de  (2or. 
Anielii  Graecis  dii  sunt,  qui  foribus  dedicantur. 
Sic  cnim  aras  vel  divorum  statuas  vocabant  subdi- 
vales,  ut  qu8B  Soli  forent  expositsB  :  Hino  Hesy- 
chiuB  :  'AvttJXioi  Qeoi  ol  irpo  xwv  tiuXwv  iSpujJiivoi  et 
rursus,  dvTiJXioc,  6  dvTixpu  f^X(ou  ISpu^ivo^  ^(ufioc 
ii  fit6c.  Pam. 


76i 


DB  ibOLOLATRIA. 


76» 


Id  Buperetitionem  ventura  praececinit  per  antiquia-  A  dod  magis  leonea  regios  timuit,  quam  ilii  regioB 


simam  propbetam  Eoocb.  Nam  et  alia  ostta  in 
balneis  adorari  videmus.Si  aotem  eorum  sunt  qua 
in  ostiis  adorentor  ",  ad  eas  ad  lucerne  et  laures 
perlinebuot.  Idolu  feceris,  qucquid  ostio  feceris. 
Boc  in  loco  ex  auctoritate  quoque  Dei  contestor, 
quia  nec  tutum  est  subtrabere  quodcunque  uni 
fuerit  [ostensum,  utique  omnium  causa.  Scio  fra- 
trem  per  vi:>ionem  eadem  nocte  castigatum  gravi- 
ter,  quod  januam  ejus  subito  annuntiatis  gaudiis 
publicis  servi  coronassent.  £t  tamen  non  ipsae  oo- 
ronaverat,  aut  prieceperat,  nam  aote  processerat, 
et  regressas  reprebenderat  ^*  factum  :  adeo  apud 
Domioum  in  bujusmodi  etiam  disciplioa  familie 
Dostraa  sstimatur  (68)  **.  Igitur  quod  attineat  ad 
hoDores    regum  vei  imperatorum  (Rom.  ziii,  7), 


B 


igoes.  Accedant  igitor  quotidie  lucernas,  quibus 
lux  Dulla  est,  affigant  postibus  lauros  postmodum 
arsuras^quibus  ignes  imminent:  illis  competunt  et 
testimonia  6S6  tenebrarum^et  auspicia  pGenarum 
(ilfa//^.v).Tu  inmen  es  mundi,et  arbor  virens  sem- 
per(P£a/.  i).Si  templis  renuntiasti,  ne  feceris  tem- 
plum  januam  tuam.  Minus  dixi  :  si  iupanaribus 
renuntiasli,  ne  indueris  domi  *'  tue  faoiem  novi 
lupanaris. 

ICAPUT  XVI. 

Girca  officia  vero  privatarumetcommuDium(69) 
solemoitatum  ut  togoe  puraa  (70),  ut  Isponsalium, 
ut  nuptialium,  utnominalium  (71),  nullum  putem 
periculum  observari  de  flatu  idololatriae  quae  in- 


satis  praescriptum  babenius,in  omni  obsequio  esse      tervenit :  causae   enim  sunt  considerandas,  quibus 


nos  oportere,  secundum  Apostoii  praeceptum,  sub- 
ditos  magisiratibus  et  principibus  et  potestatibus : 
sed  intra  limites  discipline,  quousque  ab  idolola- 
tria  separamur.  Propterea  enim  et  illud  exemplum 
trium  fratrum  praecucurrit,  qui  aiias  obscquentes 
erga  regem  Nabuchonodosor  {Dan.  ui,  12,  seqq.), 
honorem  imaginis  ejus  oonstantissime  respuerunt, 
probantes  idololatriam  esse,quidquid  ultra  bumani 
buDoris  modum  ad  instar  divinas  sublimitatis  ex- 
tollitur  ^.  8ic  et  Daniel  (Dan.  vi,  5  seqq.)  cetera 
Dario  subnixus,  tamdiu  fuit  in  offlcio,  quamdiu  a 
periculo  disciplin»  ^*  vacaret.  Nam  id  ne  subiret. 


prsstatur  officium.  Eas  mundas  esse  opinor  per 
8emetipsas,quia  oeque  vestitus  viriIi8,Deque  aonu- 
lus  aut  coDJUDCtio  maritalis,  de  alicujus  idoli  ho- 
Dore  desceodit.  NuIIum  deoique  cultum  a  Deo 
maiedictum  invenio,  nisi  muliebrcm  in  viro  (Deut. 
XXII,  5)  :  Maledictus  eniro,  Inquit,  omnis  qui  mulie- 
bribus  mdutiur.Toga  vero  etiam  appellatione  virilis 
est  (72).Nuptias  6S6  quoqoo  celebrari  dod  magis 
Deus  prohibet  quam  nomen  imponi.  Sed  bis  acoom- 
modantur  sacrificia.Sim  vocatus,necad8aorificiisit 
titulus  **  (73)  offioii  et  oper»  mece  expunctio  **, 
quantum  sibi  libet.*^  Utinam  quantum  sibi  quidem, 


Yariee  iectioues. 

*''  Adornentur  Jun.  "*  Goronaverat,  a  p.  (nam  ante  prooessorat)  et  regressus  deprehenderat  Jun. 
Laiin.  **  Apud  deum  —  aestimamur  Rigalt.  Leop*  ^  Extoliit  Rigatt.  *^  Disciplina  Jun.  *'  Domui 
Jun.  ^  Ita  fiigaltius  emandavil;  in  cmteris  editionibus  (xi)Slv  h^^xkQ.  *^  Quid  tom  ?  si  libet.  Utinam  qut* 
dem  Doo  5emt 

Commentarius. 


(68)  Disciplina  familix  nostrse  xsiimamur.  Sio  C 
vetus  exemplar  :  Apud  Deum,  inquit,  in  hujus- 
modi  factis  censemurexdisciplina  familiiB  nostr»: 
hoc  cst,  in  iis  quaa  adcrimen  kdololatriaa  pertinent 
imputari  nobis  a  Deo  quaa  ob  pravam  disciplinam 
familia  nostra  peccaverit.  Idem. 

(69)  Communium.  Ut  privatae  solemnitates  di- 
cuntur,  quae  uni  tantum  personae  conveniunt,  ita 
eommunes  quae  duabus,  ut  sunt  nuptiae  et  sponsa- 
lia.  Lac. 

(70)  Ut  togx  pune.  Quam  bic  intelligat,  mox 
tum  bis  verbis  manifestat,  vestitu  virilis^  tum  illis, 
Toga  vero  etiam  appellationis  virilis  est,  (}uam 
nempe  deposita  praetexta  assumebant  pueri  an. 
aetatis  17.  Quae  et  pura  nuncupatur  (Budaeo  teste), 
quod  neo  pieta  esset,  nec  triumplialis,  nec  praR- 
texta.  Memmit  ejusdem  Cicero  lib.  ix,  Epist.  ad 
Atticum^  cum  soribit  Gioeroni  suo  se  puram  togam 
dedisse.  Pam. 

(71)  Ut  nominatium,  eto.  Arguit  hio  pro  more  ]) 
suu  ethnicorum  superstitionem  ridiculam,  qui  ex 
eo  die  quo  puero  nomen  imponebatur,  bonum 
omen,  aut  roalum  captabant ;  is  autem  dies  erat 
hebdomadis  septimus,  licet  Lacerda  decimo  die  id 
fieri  scribat,aDi  Latinis  instricus  dicebatur,  (iraecis 
vero  &ftoi$p6fita  vooatus  idem  dies  Nominalia 
propter  illam  celebritatero.  Videsis  hac  de  re  Oau- 
{laatov  Scaligerum  in  Festum  et  in  Auaonium, 
Cttsaubonum  in  2  Persii  satiram,  et  TuIIium,  Phi- 
lipp.  13.  Le  Pa. 

(72)  Toga   vero   etiam  appellationis  virilis  esi. 


Appellatur  enim  toga  virilis,  non  simplioiter  toga. 
Ria. 

(73)  Sim  vocatus,  nec  adsacrificii  sit  tituius. 
Hunc  locum  in  omnibus  libris  editis  depravatissi- 
mum  emendavimus  ex  oodice  Agobardi.  Emenda- 
tionem  verissimam  esse  faotle  probabimus  expli- 
catione.  Christianis  gentilium  domino  subditis, 
frequeotissime  occurrerunt  rationes  haesitandi 
consultandique  an  et  qualenus  potestatibus  ethni- 
cis  imperantibus  aut  vocantibus  operae  sive  officia 
absque  idolatriae  periculo  deberentur.  Nimirum 
in  familia  forte  aut  comitatu  Praesidis  siveProcon- 
sulis  servi  sunt  et  liberti,  apparitores,  scribae,  li- 
brarii,  praecones,  inler  hos  et  Christiani,  et  so- 
lemnia  quaedam  incidunt,  quorum  occasione  festa 
etsacrificia  certa  de  more  celebrantur  :  Praeses 
aliqua  procurari  jubet  ad  hasce  solemnitates  per- 
tinentia.  Quid  hic  consilii  capiet  Cbristianus?  Pa- 
rebit  imperanti  ?  erit  idololatriae  fautoret  admi- 
nister.  Obsequium  negabit?  erit  adversus  pote- 
slatom  contumax.  Certe  idolorum  cultum  qualem- 
cumque  cxsecratur  Dens.  8ed  et  prinoipum  ac 
potestatum  Jura  confirmat,  nemini  Christiano 
contumaciam  indulgetjmo  cunctos  ad  obsequendi 
ofOcia  compellit.  Bac  in  specie  Tertullianus  dis- 
crimen  statuit,  ut  quod  ottmeat  ad  honores  regum 
vel  imperatorum,8atis  praescriptum  habeant  Chri- 
stiani,  in  omni  se  obsequio  esse  debere,  secun- 
dum  Apostoli  praeceptum,  subditos  magistratibus 
et  principibus  et  potestatibns  :  sod  intra  limites 
disciplinae ,    quousque  ab  i^piolatria  seiparamur. 


mm 


W 


wm 


763 


TERTULLIANI  OPERnM  PARS  I.  -'  SBRIES  I,  APOLOGETICA« 


764 


nec  videre  possimug  qua  facere  nobie  nefas  estlSed 
quoniam  ita  Malus  circumdedit  ssculum  idoida- 
tria,  licebit  adesse  in  quibQsdam,qu8B  nos  bomini, 
non  idolo,  offlcio^os  habent.  Plane  ad  sacerdo- 
tium  et  sacrificium  vocatus  non  ibo  (proprium 
enim  idoli  offlcium  est) :  sed  neque  consiiio,neque 
Bumptu,  aliave  opera  in  ejusmodi  fungar.  Si  pro- 
pter  saoriQcium  vocatus  assistam,  ero  particeps 
idoloIatriflB  :  si  me  alia  causa  conjungit  sacrifi- 
canti,  ero  tantum  spectator  sacrificii 

CAPUT  XVII. 
Caaterum  quid  facient  servi  vel  liberi  fideles, 
item  offioinales  sacrificantibus  dominis  vel  patro- 
nis  vel  presidibus  suis  adhsBrentes?  Sed  si  merum 
6S7  quis  sacrificanti  tradiderit,  imo  si  verbo 
quoque  aliquo  sacrificio  necessario  adjuverit,  mi- 
nister  babebitur  idololatrieB.  Hujus  regulsB  memo- 
res  eliam  magistratibus  et  potestatibus  offlcium 
possnmus  redderesecundum  patriarchas  et  csteros 
msgores,  qui  regibus  idololatris  usque  ad  flnem 
idololatriae  apparuerunt.  Hinc  proxime  disputatio 
Buborta  ^*  est,  an  servus  Dei  (74)  alicujus  dignita- 
tis  aut  potestatis  ^administrationem  capiat,  si  ab 
omni  specie  idololatrise  intactum  se,  autjgratia 
aliqua,   aut  astutia  etiam  prsstare  possit;   se- 


A  cundum  quod  et  Joseph  (G^.xLi),el  Daniel  (Dati.ii 
et  vii)  mundi  ab  idololatria  ex8titere,et  dignitatem  et 
potestatem  administraverunt  in  omamento  et  pur- 
pura  totius  **  ^gypti  (75)]sive  Rabyloniie.Gredamus 
itaque  succedere  alicui  pos8e,ut  in  quoquo  honore, 
ut  *^  in  solo  honoris  nomine  incedat,  neque  Jsacri- 
ficet,neque  Bacriflciis  anctoritatem  suam  aocommo- 
det,  non  hoBtia  locet,  non  curas  templorum  de- 
leget,  non  vectigalia  eorum  procuret,  non  specta- 
cula  edat  de  buo  aut  de  publico,  aut  edendis 
prsBsit :  nihil  Bolemne  pronuntiet  vel  edicat,  ne 
Juret  quidem  :  jam  vero  ques  sunt  potestatis,  ne- 
que  judicet  de  capite  alioujus  vel  pudore  (feras 
enim  de  pecunia),  neque  damnet  neque  prsBdam- 
net  (76),  neminem  vinciat,  neminem  recludat  (77), 
aut  torqueat ;  si  haec  oredibile  est  fleri  posse. 


B 


CAPUT  XVIII. 

Jam  vero  de  boIo  suggestu  et  apparatu  honoris 
retractandum;proprius  habitus  uniuscujusque  est, 
tam  ad  usum  quotidianum,  quam  ad  honorem  et 
dignitatem.  Igitur  purpura  illa  et  aurum  cervicis 
ornamentum  eodem  more  apud  iEgyptios  et  Baby- 
lonios  insignia  erant  dignitatiB,  quo  more  nunc 
pretext»  (78),  vel  trahs,  vel  palmats  (79),  et  co- 


Varise  lectiones. 
*>  Oborta  Rig.    **  In  ornamento  prffifecturs  totius  Rig.    *^  Ut  abest  Rig, 

Commentarius. 


Circa  officia  vero  privatarom  et  communium  so- 
lemnitatum,  ut  to^®  purs,  ut  sponsalium,  ut 
nuptiiiiium,  ut  nommalium,  nullum  putem,inquit,  q 
periculum  observari  de  flatu  idololatrie  quie  in- 
tervenit,  causs  enim  sunt  considerandaB,  quibus 
prsstatur  offlcium.  Deindc  objicit  :  Sed  his,nempe 
sponsalibus,  nominalibus,  ac  cffitcris  hujusmodi 
soiemnitatibus ,  accommodantur  sacriflcia.  Ipse 
continuo  o^ectionem  solvit,  sumpta  persona  servi 
seu  liberti  Christiani,  quem  dommus  gentilis  ad- 
esse  aut  apparere  sibi  jussit  flliove,  ob  tog®  pursB 
vel  sponsalium  solemnia  sacriflcanti.Sim  vocatus, 
inquit,  ^dum  offlcium  meum  et  opera  mea  non 
poBsit  haberi  pro  adsacrifloio,  id  est,  administra- 
tione  seu  participatione  aot  consensu  nacriflcii, 
utalur  ille  et  opera  mea  et  offlcio  meo  quantum 
sibi  libel.  Mox  voto  dictum  castigat  :  Utinam 
quantum  sibi  quidero,  quasi  diceret,  Utinam  illud 
quod  proxime  dixi,  quantum  sibi  quidem,diKJunffi 
queat  ab  offlcio  operave  mea,  ut  Jam  dominus  ille 

gentilis-  ad  eas  solemnitates  neminem  vocaret 
hriBtianum,  nec  videre  possemus  quie  facere  j. 
nobis  nefas  est.  8ed  quoniam  Satanas  ita  circum-  " 
dedit  ssculum  idololatria,  licebit  adesse  in  oui- 
busdam  qus  nos  homini  non  idolo  offlciosos  ha- 
bent.  Deinde  sententiam  suam  concIuditiCaeternm, 
id  est,  absque  hujusce  dislinctionis  indulgentia, 
quid  facient  servi  vel  liberi  fldeles,  item  offlciales, 
sacriflcantibus  dominis  vel  patronisvel  praBsidibus 
adhierentes?  Hujus  autem  loci  depravandi  occa- 
aionem  dedit  minime  intellecta  vox,  adsdcrificii, 
Etenim  ignari  signiflcationis  mutavere,  ac  pro  ea 
scrinsere,  in  $acrificiis^  nuUo  sensu  adsarriflcii 
titulus  dicitur,  quemadmodum  admilitis  gratia, 
1.  un.  de  Offic.  Prass,  Prapiorio  :  «  Arcadius  ait, 
cnm  apud  veteres,  dictatoribus  ad  tempus  summa 
poteBtas  crederetur^  magistros  equitum  sibi  eli- 
gebant,  qui  asBOoiati,  participales  curas  admilitis 


gratia,  seoundam  post  eo  potestatem  gererent.  i 
Sio  legitur  in  Pandectis  Florentinia,  non  ut  vulgo, 
militim  (^raim.Magistri  equitum  admilittabant  Pre- 
fectis  Prffitorio,  eorumque  cura  dicebatur  admili- 
tia,  quia  additi  et  associati  erant  curas  Prsfecto- 
rum  Prffitorio.  Sio  etiam  in  sacriflciis  adBacrifioare 
dicebantur,  quia  propter  Bacriflcium  aderant  sa- 
criflcanti,  qui  consilio  sumptuve  sacra  faoientem 
adiuvabant.  Offlcii  et  operse  expunctio,  est  per- 
solutio  et  prsstatio.  Rio. 

(74)  An  servus  Dei.  Unde  apud  Philonem 
multa  legere  cst,  in  hunc  sensum  lib.  Quod  vir 
bonus  liber  sii.  Ibi  miriflce  extollit  senarii  istius 
auctorem  :  TU  hrz^  8ouXoc  ;  Tou  OavcTv  fi^povxi;  wv. 
Le  Pr. 

(75)  Polfstatem  adminisiraverunl  in  omamento 
et  purpura  totius  /Egypti.  8ic  emendavimus  ex 
prsBceaentibus  actionibus  secum  invicem  collatis. 
Vuigo  legebatur,  «  In  omamento  et  purpura  exati- 
tere  totius  iEgypti.  »  Eno. 

(76)  Neque  damnet,  neque  prxdamnet.  Damnat 
judex,  prsdamnat  legislator .  Utroque  abstineat 
Christianus,  nec  de  capite  cpjusquam  aut  legem 
aut  senlentiam  ferat.  Rm. 

(77)  Neminem  recludat.  Profani  auctores,  quot- 
quot  sunt,  hoc  verbo  utuntur,  pro  resero  et  ape- 
rio  :  Ecclesiastici  vero  sffipissime  pro  contrario 
signiflcato,  videlicet  pro  mcludo.  Ita  hoc  loco 
Tertull.  etHier.  Epist.  ad  Paulinum  :  «  Post  solilo- 
dinis  libertatem  urbe  quasi  carcere  sunt  reciusi.  » 
Lic. 

(78)  Prxiexlas.  Non  dubium  quin  duplex  fnerit 
praetexta   :   puerorum  ^    de    qua    infra    loquitur, 

3u8e  non  obligata  sacris  ullis ;  et  magistratuum, 
e  qua  hic,  et  haec  obnoxia  erat  idololatria.  Rio. 

(79)  Palmatae.  Palmatam  vestem  sive  toga, 
sive  tunica  fuerit,  nam  utriusque  usus  fuit,  obli- 
gatam    fuiBse   idololatrice,   qood   hic  attingitur, 


765 


DE  IDOLOLATRIA. 


766 


ronae  aurea  sacerdotam  proviDcialium  (80),  sed 
non  688  endem  cooditione.  Tantum  enim  bono- 
ris  nomine  couferebantur  bis  qui  familiaritatem 
regnm  merebantur.  Unde  et  purpurati  regum  vo- 
cabantur  a  purpura,  siout  apud  nos  a  toga  can- 
didati  :  sed  ndn  ut  suggestus  ille  sacerdotiis 
quoque  aut  aliquibus  idolorum  ofYlciis  adstringe- 
retur.  Nam  si  ita  eeset,  utique  tant®  sanctitatis  et 
conslantitB  viri  statim  babitus  inquinatos  recusas- 
sent,  statimque  apparuisset  Danielem  {Dan,  zii) 
idolis  non  deserviEse,  neo  Belem  n^^c  draconem 
colerey  quod  multo  postea  apparuit.SimpIez  igitur 
purpurailla,  nec  jam  dignitatis  erat,  sed  ingenui- 
tatis  apud  Barbaros  insigne.  Quemadmodum  enim 
et  Joeeph  {Gen,  xu)  qui  servus  fuerat,  et  Daniel 
{Dan.  vii)  qui  per  captivitatem  statum  verterat, 
oivitatem  Babyloniam  et  ^gyptiam  ^  sunt  conse- 
cuti  per  habitum  barbaric®  ingenuitatis :  sic  penes 
nos  quoque  fideles  ^  si  necesse  fuerit,  poteril  et 
pueris  prsBtexta  concedi,  etpuellis  *  stola.nativita- 
tis  insignia,  non  potestatis  :  generis,  non  bonorisl: 
ordiniSy  non  superslitionis.  G<eterum  purpura 
velcaetera  insignia  dignitatum  et  poteslatum.inser- 
t0  dignitati  et  potestatibus  idololatrias  ab  initio 
dicata,  habent  profationis  suie  roaculam  :  cum 
prieterea  ipsis  etiam  idolis  induantur  *  pr«Btezts,et 
trabesB  et  laticlavi  (81),fa8ceB  quoque  et  virgae  pr»- 
ferantur,  et  merito.NamdaBmonia  magistratus  sunt 
sfficuli,  bujus  collegii  insigoia  fasces  et  purpuras 
gestant  (82).  Quid  ergo  proficies,  si  suggestu  qui- 
dem  utaris,opera  vero  ejusnon  administres^Nemo 
in  immundis  (82)  mundusvideri  potest.Tunicamsi 


A  induas  inquinatam  per  se,  poterit  forsitan  illa 
non  inquinari  per  te^Bed  tu  per  iilam  mundusesse 
non  poteris.  Jam  nunc  qui  de  Joseph  {Gen.  zu) 
et  Daniel  {Dan,  vii)  argumentaris,  scito  non 
semper  comparanda  esse  vetera  et  nova,  rudia 
et  polita,  ccepta  et  explicata,  servilia  et  libera- 
lia.  689  Nam  illi  etiam  servi  conditione  erant:tu 
vero  nullius  servus ;  in  quantum  solius  Cbri8li,qui 
te  etiam  captivitate  sfficuli  liberavit,  .*  ex  forma 
dominica  (84)  agere  debelHS.  lile  Dominus  in  bu- 
militate  etignobilitate  incessit  domicilio,^  incertus 
{Luc.  ix) :  «  Nam  Filius,  inquit,  bominis  non  babet 
ubi  caput  suum  colioc^t ;  »  vestitu  incultus  neque 
enim  dixisset  {Matth,  xi,  8)  :  t  Bcce  qui  teneris 
vestiunturjn  domibus  regumsunt;  »  vultu  denique 

P  et  aspectu  inglorius,  »  sicut  et  Isaiaa  (uii,  2)  pro- 
nuntiaverat.  8i  potestatem  quoque  nullam  ne  in 
8U08  quidem  exercuit,  quibus  sordido  ministerio 
functus  est  {Joan.  xiii)  :  si  regem  se  denique  fieri, 
consoius  8ui  regni,refugit(85)(Joan.vi,)pleni88ime 
dedit  formam  suis  dirigendo  '  omni  fastigio  (86)  et 
suggestu  tam  ^dignitatis  quam  potestatis.Quienim 
magis  bis  usus  fuisset  quam  Oei  Filius?  quales  et 
quanti  *  eum  fasces  producerent  1  qualis  purpura 
de  humeris  ejus  floreret  I  quale  aurum  de  capite 
radiaret,  nisi  gloriam  pnculi  alienam  et  sibi  et  suis 
Judicassetl  Igitur,  qu»  noluit.  rejecit ;  qu»*  reje- 
cit,  damnavit ;  qu»  damnavit,  in  pompa  diaboli 
deputavit.  Non  enim  damnasset,  nisi  non  sua  :  al- 
terius  autem  esse  non  possent,  nisi  diaboli,  quo 
Dei  non  sunt.  Tu  si  diaboli  pompam  ejerasti  (87) 

C  quidquid  ex  ea  attigeris.id  scias  esse  idololatriam  ; 


Yarise  lectioaes. 

* 

••  iEgyptum  Fran,  ••  Fideli  Rig.  *  Pueriiis  —  puerilis  Rig.  ■  Idolis  induantur  pr»texta3  Latin  Jun, 
•  Et  Fran.  ^  Domioiiii  Ciacon.  >  Derigendo  Jun.  *  Quam  Rig,  "^  Scribendum  fortasse :  quales  ante 
eam  Leap.     •  Quam  —  quam  —  quam  Rigalt. 


Gommentarius. 


liquet  ex  more  Romano,quo  illam  gestabant  trium- 
phatores  :  triujQpbus  autem  totus  mancipatus  fuit 
idolis.  Lag. 

(80)  Coronas  aurex  sacerdotum  provincialium. 
Satis  indecorum  videtur  coronas  aureas  dari  aa- 
cerdotibus  in  provinciis,  non  etiam  Rome.  Hoc 
tamen  innuit  lectio  vulgata,  Sacerdotum  provincia' 
lium,  Quid  si  disjungamus  ?  ut  aureffi  corons  fue- 
rint  sacerdotum^  fuerint  et  provincialium  ;  nempe 
magistratuum ;  de  quibus  ipse  lib.  de  Corona 
cap.  12  :  «  Sunt  et  provinciales  aure»,  imaginum 
jam    non  virorum   oapita   majora   qusrentes.   » 

RlG. 

{Si)  Et  laticlavi.  Latum  clavum  hio  idololatris 
attribuit,  et  quidem  optime ;  nam  ut  auctorum 
omnium  testimoniis  constat,  senatores  non  modo 
jus  habebant  iaticlavi,  sed  etiam  sacerdotes  etsa- 
criOculi.  Veslis  auteni  illa  xax'  IvaXXaYiQv  dicitur 
latus  clavus,  pro  veste  cui  afthus  erat  latus  clavus 
Le  Pr. 

(8^)  Hujus  collegii  instgnia  fasces  et  purpuras. 
Poterat  ferri  vulgata  lectio,  Unius  collegii.  Magi- 
stratus  bujus  sfficuli  coDegas  babent  dsBmonia, 
que  ob  eam  causam  insigniacollegii  gestant^fasoes 
et  purpuras,  eto.  Rig. 

(83)  /n  immundis,  Scilicet  vestibus,  quemadmo- 
dum  Ovidius  : 


Sive  erit  in  CoiB,  Coa  decere  puta.  Id. 


(84)  Ex  jorma  Daminica,  Velim  notes  hac  forma 
usos  scriptores  ecclesiaslicos  cum  respeotu  ad 
Filium,  non  ad  Patrem.  Itaque  cum  dicunt  Domt- 
nicum^  respiciunt  Dominum  Fiiium  :  ita  6r»ci,ita 
et  Latini.  Lag. 

(85)  Si  rejgem  denique  fieri  conscius  sui  regni  re- 
fugit.  Dominus  noster  noluit  rex  bominum  fieri, 
conscius  regnum  suum  non  esse  re^num  mundi 
hujus.  Eodem  sensu  in  Apologetico  dixit,  Gffisares 
esse  neoessarios  saeculo,  verum  Ghristianos  non 

D  posse  esse  Ga9sares.  Rio. 

(86j  Dirigendo  omni  fastigio.  Sio  vetus  exemplar, 
neque  est  mutandum  auicquam.  Uerigere,  seu 
dirigere  hoc  loco  est  soivi  ao  subsidere.  GIoss» 
veteres,  iTcowTJwofAai,  derigeor^iitoTtT^fiMo^,  diriguo. 
Legendum,  derigeo,  vel  dirigeo.  Riget  statua,  riget 
fastigium,  riget  quivis  suggestus,  et  habent  in 
rigore  velut  superbiam :  nec  facile  cedunt ;  imo 
re&istunt,  nam  sunt  in  durlLiem  stipata.  Ea  vero 
cum  solvuntur,  ut  igne  metalla,  et  sole  glacies, 
derigere  dicuntur,  quiajam  non  rigent.  Rio. 

(87)  Tu  si  diaboli  pompam  ejeratti.  Vide  lib.  de 
baplismOj  de  renuniiatione  pompx  diaboli,  et  ali- 
cuoi  de  ejeraiione.  Pam, 


TW 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  1.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


768 


vel  hoc  6fNI  ie  oommonefaciatomnes  huJussaecuH  A  hellabit,  imo  '*  691  quomodo  etiam  in  pacemi- 


potestates,  et  dignitates,  non  solum  alienas,  ve- 
rum  et  iuimicas  Dci  esse,  quo  per  illas  adversus 
Dei  servos  supplicia  consulta  sunt  (88),  per  illas 
et  pcBns  ad  impios  parat»  irrogantur  *  (89).  Sed 
et  nativitas  et  substantia  tua  moleslas  tibi  sunlad- 
versus  idololatriam.  Ad  cvitandum  remedia  deesse 
non  possunt ;  cum  etsi  defueruntysupersit  unicum 
ilJud  quo  ^®  felicior  factus  non  in  terris  magislra- 
tus  sed  in  ocelis. 


litabit,  sine  gladio,  quem  Dominus  abstulit  (91)? 
Nam,  etsi  adierant  milites  ad  Joannem,  etformam 
observationis  acceperant,  si  etiam  oenturio  credi- 
derat,  omnem  postea  militem  Dominus,  in  Petro 
exarmando,  discinxit.  Nullus  habitus  licitus  est 
apud  nos  iHioito  actui  adscriptus. 

CAPUT  XX. 


Sed  enim,  cum  oonversatio  divinas  disoiplinae 
non  faotis  tantum,  verum  etiam  verbis  periditetur 
(nam,  sicut  scriptum  est :  Ecce  homo  el  faeta 
ejus  (92),  ita  [MaUh^  zii,  37)  :  Ex  ore  iuo  jusUli- 
caberis) ;  meminisse  debenius  etiam  in  verbis  ** 
quoque  idoiolatrifle  incursum  prfficavenduro,  autde 
posstt,et  an  militia  ad  fidem  admitti  etiam  oaligata  ^  consuetudinis  vitio,  aut  timiditatis.Deos  nationum 
vel  inferior  quasque  '*,  cui  non  sit  necessitas  im-      nominari  lex  prohibet  (Exod.  xxiii. 


CAPUT  XIX. 

Posset  in  isto  capitulo  etiam  de  miiitia  definitum 
videri,  qu»  inter  dignitatem  et  potestatem  est.  At 
nunodeisto  quderitur,  an  Gdelis  ad  militiam  converti 


molatiooum  vel  capitalium  judiciorum.  Non  con- 
venit  sacramento  divino  et  humano,  signo  Christi 
et  signo  diaboii,castri8  lucis  et  castris  tenebrarum: 
non  potest  una  animaduobus  deberi,Deoet  Gffisari 
(Ma/M.xxii  ;  Exod.m  ;  Exod.xxmi  ;  Matth,  iii ;  Exod. 
xvn  ;  Luc.  iii ;  Matth.  viii.  Matth.  xxvi).  Et  virgara 
portavit  Moyses,  fibulam  et  Aaron  (90) ;  cingitur 
loro  et  Joannes ;  agmen  agit  et  Jesus  Nave ;  bella- 
vit  et  populus,  si  placet  ludere.  Quomodo  autem 


15),  nonutique 
ne  nomina  eorum  pronuntiemus,  quae  nobis  ut  di- 
oamus  conversatio  extorquet ;  nam  id  plerumquedi- 
oendumest :  In  tempto  Mscutapii  illum  Aato,et,Ft- 
co  Isidis  habitOf  eifSaeerdos  Jovis  faUus  est,ei  multa 
alia  in  huno  modum,  quandoet  hominibus  booge- 
nus  nomina  inducuntur.Neque  enim  Satumum  ho- 
noro,  si  ita  vooavero  eum  suo  nomine  '*,  tam  non 
honoroquam  Marcum,sivooavero  Maronm  (93).Bed 
eit :  Nomen  aliorum  deorum  ne  commemorfmini  '* 


VariGB  lectiones. 

•  Igiiorantur  Fraw^fl.  *®  Quod  Rigalt.  "  Quoque  ff^ouw.  M.  S.  *■  Jam  ?  Jun.  *'  Debemus  esse 
in  verbis  Wouwer.  M.  5.  **  Si  ita  quem  vocavere  suo  nomine  Wouw.  MS.  "  Commemorabimur 
Wouw.  MS. 

Commentarius, 

(88)  Qux>d  per  ilias  adversus  Dei  servos  supplicia  C  invidia  plurimum  laborarent,  tandem  visum,  tam 

abruptum  et  prfficeps  consilium  sic  temperare,  ut 
pace  ab  ethnicie    EcclesiaB    concessa,    Clhristiani 


consulta  sunt.  Sic  Rhenanus,  et  post  Rhcnanum, 
editiones  aliae  omnes  constanter.  At  in  codice  Ago- 
hardl  legitur,  Ccnvulsa  sunt.  Rio. 

(89)  Per  illas  et  panx  ad  impios  paratae  irrogan" 
tur.  Mendose  prorsus.  Verissima  autem  est  lectio 
vulgata.  quam  tuetur  etiam  codex  Agobardi  : 
u  Per  illas  et  poBnae  ad  impios  parat®  ignorantur.M 
Ait  TertiuII.  per  iniquam  soecularium  potestatem 
adversus  Chsistianos  ssvitiam  fleri,  quo  minus 
religio  cbristiana  proflciat :  ao  per  hoc,  ignorari 
quffi  sint  a  Deo  poBns  adversus  impios  parat». 
Itaque  omneshujus  s<eculi  potestates  et  dignitates 
non  solum  alienas;  verum  et  inimioas  Dei  esse 
adeoque  Christianis  Dei  cultoribus  minime  am- 
biendas  aut  suscipiendas.  Rig. 

(90)  Fibulam  et  Aaron.  Unoinos  et  aureos  intel- 
ligit,  quibus  colligabantur  superhumerale  et  ratio- 
nale,quemadmodum,  lori  nomine,Joannis  Baptist» 
zonam  pelliceam.  Pam. 

(91)  Quomodo  autem  heltabit  :  imo  quomodo 
eliam  in  pace  mititabitt  sine  gladio,  quem  Dominus 
abstulit}  In  pace  militare  diountur,  qui  etiam 
extralielli  tempus  in  stationibuselpraesidiis  degunt 
armati,  aut  in  armis  apparent  principi  c®terisque 
potestatibus  ad  jussa  exequenda.  Ea  vero  prisco- 
rum  Christianorum  disoiplina  fuit,  ut  quos  ndes  in 
quavis  militia  deprehenderat,ii  secundum  Joannis 
praBScriptum  in  militia  sua  permanerent.  Sed  vix 
erat,  ut  qui  ante  fidem  non  militarant,  post  fidem 
nomina  militis  darent  sua  ;  imo  pierique  ante 
fidem  milites,  posteaquam  ad  fidem  oonversi  fue 
rant,  et  cingulum  et  gladium  deponebant.  Itaque 
hano  etiam  ob  causam  Christiani  ethnicis  odio 
ludibrioque  fuere,  tanquam  incrtes  et  ignavi,  ac 
denique  imperii  Romani  bostes.    Cum   igitur  hac 


etiam  cum  ethioie  militarent.  Unde  Septimius 
ipse  in  Apologetico  diluens  objeota  Chnstianis 
ignaviae  probra,  Navigamus,  inquit,e/  nos  wbiscwn 
militamus.  Atque  in  hano  sententiam  apertiesimus 
Arelatensis  oonoilii  Canon  tertius  :  De  his  qui  ar- 
ma  projiciunt  in  pace,  placuit  abstineri  eos  a  eom- 
munione.  At  Beptimius  noster  in  illo  de  Corotuiy 
atque  hoo  etiam  de  Idotolatria  opere,  pro  natur» 
suaQ  austeritate  Christianis  omnibus,etiam  Ecclesia 
nullis  persecutionibus  vexata,  omne  militiaegenus, 
omnem  gladii  usum  adimit.  Rio. 

—  Quomodo  etiam  in  pace  militabit.  Hoc  est, 
quomodo  cbristianusimplicatursaecularibus  curis? 
quomodo  ^eret  magistratus?  Etenim  in  pace  mili- 
tant  magistratus,  militant  officia  et  ministeria 
magistratuum  quibus  est  conoessum  jus  gladii,  in 
D  facinorosos  animadvertendicausa.  Discincto  semel 
Petro,  cunctis  christianis  gladium  Dominus  abstu- 
lit.  Et  tamen  Apologetioo  suo  ad  prooeres  roma- 
nos,  pag.  491,  Septimius  noster  ait  :  •  Navigamns 
et  nos  vobiscumy  militamus.  »  Sed  hic  quaQrit,  an 
fidelis  ad  militiam  converti  possit.  Illic^  &g^^.^^ 
militibus  ad  fidem  conversis,  quos  fides  in  militia 
deprehenderat.  Idem. 

(92)  Ecce  komo  et  facta  ejus.  Hserot  hic  Pamelius 
aitque  nescire  se  ubinam  ille  locus  Soriptura^  re- 
periatur,  qui  et  ab  Augustino  citatur  medit.  pag. 
39.  Sequor  hio  lubens  Junium  qui  id  ex  Iihro 
Enoch  desumptum  conjicit.  Lb  Pr. 

(93)  Si  vocavero  Marcum.  Notat  Brissonius  in 
indioe  Juris  nomen  Marcus  usurpari  a  Tertulliano 
pro  quidam,  ad  eum  modum,  quo  afo  fliiis  ponitur 
Caius  et  Lucius,  sio  et  a  Persio  Sat.  5  :  MaMU  di- 


?6d 


DE  IDOLOLATRIA. 


7TO 


neque  audiatur  de  ore  tuo.  Boo  praecepit,  oe  deoa  A 
vocemDB  illos.  Nam  et  in  prima  parte  legis  {Exod. 
XX,  7)  :  Non  sumeSf  inquit,  nomen  Damini  Dei  iui 
invafiOj  id  est,  idolo.Cecidit  igitur  in  idololatriam, 
qui  idolom  nomine  Oei  bonoraverit.  Quod  si  deos 
diceadum  erit,  adjiciendum  est  aliquid,  quo  appa« 
reat,  quia  non  egoillos  deosdico.Nam  etSoriptura 
deos  nominat ;  aed  acyicit  (94)  suoSf  vel  nationum. 
Sicut  David  cum  deos  nominasset,  ubi  ait  {Psal. 
Gxv,  4)  :  Dei  autem  nationum  dsemonia.  8ed  hoo 
mihi  ad  sequeniia  magis  praestructum  699  cst  : 
csterum  consuetudinis  vitium  estm^  Hercule  fWce- 
re,  me  Dius  fidius  (95),  accedente  ignorantia  quo« 
rumdam,  qui  ignorant  jusjurandum  esse  per  Her- 
culem.  Porro  quid  erat  ^*  dejeratlo  '^  per  eos  quos 
ejerasti»  quam  priBvaricatio  fidei  cnm  idclolatria  ?  n 
Qois  enim  per  quos  dejerat,  non  honorat  ? 

C\PUT  XXI. 

Timiditatis  est  autem,  oum  te  alius  per  deos 
suoBobligat  juratione  vel  aliqua  testifioatione,  et 
tu  ne  inteliigaris  quiescis.  Nam  leque  quiescendo 
conflrmas  majestatem  eorum,  cujus  caussa  videbe- 
ris  obligatus.  Quid  refert  deos  nationum  dicendo 
deos,  an  audiendo  confirmes?  jures  *^  per  idola,an 
ab  alioadjuratusacquie8cas?Gur  non  agnoscamus 
versutias  Satanffi,  qui  quodore  nostro  perfioerenon 
potest,  id  agit,  ut  suorum  ore  perficiat,  per  aures 
inferens  nobis  idololatriam  ?  Gerte  quisquis  illeest, 
aul  amiea  aut  inimica  congressione  '*  astringit.  Si 
inimica,  Jam  ad  pugnam  vocaris,  et  scis  tibi  dimi* 
candum  esse.  8i  amica,  quanto  securius  in  Domi-  C 
num  transferes  responsionem  tuam,  ut  dissolvas 
obiigationem  ejus,  per  quem  te  Malus  honori  ido- 
lonim,  id  est,  idololatriffi  quffirebat  annectere. 
Omnis  patientia  ejusmodi  idololatria.  Honoras  eos, 
quibus  impositisobsequium  prffistitisti.Scioquem- 
dam  (coi  Dominus   ignoscat),  cum  illi  in  publico 


per  litem  dictum  esset,  Jupiter  tibi  sit  iratus,  res- 
ponctisse,  tmd  libi.  Quid  aliter  *^  fecissct  ethnicus, 
qui  Jovem  deum  credidit  ?  Etiamsi  non  per  eum- 
dem  retorsisset  iTi^ledictum,  nec  per  ullum  Jovis 
similem  ;  conflrmaverat  Jovem  deum,  per  quem 
se  maledictum  indigne  tulisse  deroonstraverat  re- 
maledicens.  Ad  quid  enim  indigneris  per  eum 
quem  scis  nihil  esae  '|  ?  Nam  si  insanis,  Jam  esse 
conflrmas,  et  erlt  jdololatriffi  ^^  professio  timoris 
tui :  69Squantomagis  ^um  peripsum  remaledicis, 
eodem  Jovis  ^'^  honorem  facis,  quo  et  ille,  qui  te 
provooavit  ?  Fidelis  autero  in  ejusmodi  ridere  de- 
bet,  non  insanire:  imo,  secundum  prfficeptum,  ne 
per  Deum  quidem  remalcdiccre,  sed  plane  bene- 
dicere  per  Deum,  ut  et  idola  destruas,  et  Deum 
prsdices,  et  adimpleas  discipiinam  (96). 

CAPUTXXII. 

Mque  benedici  per  deos  nationum  Ghriato  ini- 
tiatus  non  sustinebit,  ut  semper  rejiciat  immun- 
dam  benedictionem,  et  eam  sibi  in  Deum  oonver«> 
tens  emundet.  Ber.edici  per  deos  nationum,  male- 
dici  est  per  Deum.  Si  *^  dedero  eleemosynam,  vel 
aliquid  prffistitero  beneflcii,  et  ille  mihi  deos  suos, 
vel  coloniffi  genium  (97),  propitios  imprecetur  Jam 
abiatio  mea  vel  operatio  idolorum  honor  erit,  per 
quffi  benedictionis  gratiam  compensat  *^  Gurautem 
non  sciat  me  Dei  causa  fecisse,  ut  et  Deus  potius 
gloriflcetur,  et  dffimonianonhonorentur  in  eoquod 
propter  Deum  feci  TDeusvidet  '*  quoniam  prop- 
ter  ipsum  feci :  pariter  videt  quoniam  propter  ip« 
sum  fecisse  roe  nolui  ostendere,  et  prfficeptum 
ejus  idolothytum  quodammodo  feci.  Muiti  diount : 
«  Nemo  se  debet  promulgare  :  »  puto  autem,  nec 
negare  ;  negat  enim  quicunque  dis8imulal(98),in 
quacunque  causa  pro  ethnico  habitus.  Et  utique 
omnis  negatio,idololatriae8t,sicut  omnisidololatria 
negatio,  sive  in  factis,  sive  in  verbis. 


YarisB  lectiones. 

*•  Erit  Wouw.  M.  S.  Latin.Jun.  «"^  Si  add.  Paris.  "Juret  Par/5.  *«  Teadd.  Lalin.  «»  Aliud  Latin.  »»  Per 
eom  malediotus,  qoem  scis  nihil  esse  Wouwer.  HS.  *'  Idololatria  tjU.  ^^  Jovi  Wouwer,  MS.  '^  Sui  cui 
Wouto.  M5.  ^  Gompensant,  Seml.  *>  Feci.  Sed  Deus  videt  Wouw.  MS. 

Gommeotarius. 


citor  quidam  maoumissus  veluti  pro  exemplo,  ut 
potuissel  dici  Gaius,  quam  vocem  quinquies  repe- 
tit.  Lac. 

(94)  Nam  et  Scriptura  deos  nominat^  sed  adjidty 
etc.  Locos  ad  qoos  allodit,  videre  est  separatim 
in  GEconomiamethodicaeoncordantiarum  S.  Scri- 
pturffiGeorgii  Bulloci.  Neque  interim  solaadjectio- 
ne  prsdictautitur  Scripti.ra,  sed  vocat  deos  alie- 
nos,  aureos,  i£gypti,  tuos,  meos,  conflatiles^  gen- 
tium,qaosignorabantDatreseorum,Amorrhffiorum, 
Syriffi,   Sidonis,  ac   Moab,    montium,   terrarum, 

gopulorum,  terrffi,  flliorum  Seir,  Edom,  regum 
yriffi,  Damasci,  patrum  suorum,  opera  manuum, 
Juda,  quos  fecisti,  illorum,  falsi,  ligoei,  qui  non 
vident,  deniqoe  muti,  et  qui  natura  non  sunt  dii. 
Pam. 

(95)  Me  Dius  fidius.  Juramentum  hoc  esse  per 
Hercolem  nonnulli  asseront,  quasi  Ita  roe  amet 
Hercules  Jovis  filius  ;  alii  potant  esse  Per  Jovem 


fldei  praesidem,  Ma  ^{axov  ir^ariov.Aitautem  Varro 
perforatum  tectum  Herculis,  ut  videatur  divum, 
r\  noc  estcrolum.  Notandum  vero  eruditum  Turne- 
bum  nostrum  observasse,  hoc  juramenti  genere 
usas  non  fuisse  feminas.  Lb  Pr. 

(96)  Disciplinam.  Semper  hffic  vox  in  boc  viro 
notat  non  simpliciter  discipiinam,  seddisciplinam 
severiorem,  ut  ctiaro  in  Gypriano  loois  inflnitia. 
Lag. 

(97)  Vel  coloniss  genium.  In  roarmoribus   anti- 

auis  exstant  inscriptiones    ;    GENIO    COLONLC 
ENfO  MUNrGIPir.  GENIO  LOGL  GENIO  FONTiS, 
imo  et  GENIO  HORaEOaUM.  eto.  Rio. 

(98)  Negat  enim  auicumque  dissimutat.  Locos 
insignis  contra  simulatores,  et  quodammodo  libel- 
laticos(cujusvis  ffitatis),  qui  excusari  se  credunt, 
si  loco  juramenti,  quod  contra  fldem  etReligionem 
Ghristianam  exigitur,  simulatione  quapiara  aliod 
pr»8tent.  Pal. 


771 


TERTULLIANI  OFEHUM  PARS  I.  — SERIES  1,  APOLOGETICA. 


in 


CAPUT  XVIIL 


Bed  est  quaedam  ejusmodi  species  in  facto  et  in 
verbo,  bis  "  acuta  et  infesta  utrinque,  licet  libi 
blandiatur^quasi  vacet  in  utroque,  dum  factumnon 
videtur,  quia  dictum  non  tenetur.  Pecuniam  694 
de  ethnicis  mutuantes  sub  pignoribus  fiduciati, 
jurati  cuvent,  et  9ic  negant.  Scire  (99)  volunt  scili- 
cet  tempus  persecutionis,  et  locum  tribunalis,  et 
personam  praesidis.  Praescribit  Ghristus,  non  esse 
jurandum.  (i)  Scripsi,  inquit;  sed  nihil  dixi  :  lin- 
gua,  non  littera  occidit.Hic  ergo*^  naturam  etoon- 
Bcientiam  advoco  :  naturam,  quia  nihil  potest  ma- 
nu8  scribere,  etiamsi  lingua  in  dictitando  ceseat 
immobilis  et  quieta,  quod  non  anima  dictaverit, 
quanquam  et  ipsi  linguaB  anima  dictaverit  aut  n 
a  se  conceptum,  aut  ab  alio  traditum.  Jam  ne 
dioatur, «  Alius  dictavit, »  hicconscientiam  appello, 
an  quod  aiius  dictavit  anima  suscipiat,  et  sive 
comitante  sive  residente  lingua  ad  manum  trans- 
mittat.  Et  bene,  quod  in  aniuia  et  conscientia  de- 
iinqui  Dominus  dixit.  Si,  inquit  (Maith.  v,  28)  con- 
cupiscenlia  (2)  vei  malitia  in  cor  hominis  ascen- 
derit,  pro  facto  teneris'*.  Cavisti  igiturquod  in  cor 
tuum  piane  ascendit,   quod   neque   ignorasse  te 


contendere  potes  ^,  neque  nolaisse.  Nam  cam  ca> 
veres,  scisti :  cum  scires,  utique  voluisti,  et  ha- 
res  ^^  tam  in  facto  quam  cogitatu.nec  potes  leviore 
crimine  majus  ''  excludere,  ut  dicas  falsum  piane 
efflci,  cavendo  quod  non  faois.K  Tamen  non  negavi, 
quia  non  juravi.  »  Imo  etei  nihil  tale  fecisses,  ta- 
men  dicereris  dejerare  si  consenseris.  Non  valet 
tacita  vox  in  stylo,  et  mutus  in  litteris  sonus.  At 
enim  (Luc,  i)  Zacharias  temporali  vocis  orbatioDe 
mulotatus,  cum  animo  collocutus  linguam  irritam 
transit  (3),  manibus  suis  a  corde  dictat,  et  Domen 
filii  sine  ore  pronuntiat,  ioquitur  in  stylo,  auditur 
in  oera  manus  omni  sono  clarior,  iitlera  omni  ore 
vocalior.  Quiere  aa  dixerit,  qui  dixisse  compertus 
est.  Dominum  oremus  ne  qua  nos  ejosmodi  oon« 
tractus  necessitas  696  circumsistat.  Et  si  ita  eve- 
nerit,  det  fratribus  operandi  oopiam  (4),  vel  nobis 
abrumpendffi  omnis  necessitatis  constantiam,  ne 
illse  litteraB  negatrices  vicaris  oris  noslri  (5)  in  die 
judicii  adversus  nos  proferantur  si  natie  signis, 
non  jam  advocatorum,  sed  angeiorum  (6). 

CAPUTXXIV. 

Inter  hoc  scopulos  et  sinus,  inter  haQC  vada  et 
freta  idololatriffi  (7)  veliflcata  spiritu   Dei  (8)  fldes 


Varise  lectiones. 

«Tn  facto  etin  verbis,  acute.  Big.  *«  Hic  ego  Wouw.  MS.  "  Teneri  Wouw.  MS. »  Potest  Semler.  "  Etes 
SemL  "  Majus  Lat.  Jun,  Biy.  Leop.  manus  Rhen.  Francq.  Semlet: 

Commentarius. 


(99)  Sub  pignorihus  fiduciaii  juraii  cavent,   et  sic  C 
negant  scire.  Creditor  etbnicus  mutuantiChristiano 

gecuniam  dedit  sub  pignoribus  et  jurejurando. 
onfectis  flduciarii  contraotus  tabulis  praescriptam 
est,  quid  nrffidiorum  obligaret ;  praeterea  veroquid 
juraret.  Jurari  autem  oportuit  quod  sibi  juranvo- 
luerat  creditor,  propria  superstitione.  Christianus 
linguanon  juravit,  sed  tabulas  testes  jurisjurandi 
quod  creditor  exegerat  sigQavit.Quaeritur  an  idoio- 
latrifficrimine  teneatur?Debitor  negat  se  teneri, 
eo  ^uia  cautionis  seuflduciffl  instrumentum  signa- 
verit,  non  inquisito  neciiie  inteliecto  quid  esset 
pro  jurejurando  prfflscriptum.  Tertuiiianuscontra, 
teneri  ait.  Nam  cum  caveres,  inquit,  scisti.  Etbni- 
cum  scilicet  creditorem  commodasse  tibi  pecu- 
niam  ealege,  ut  caveres  et  pignoribus  et  jureju- 
rando.  Etcum  scires,  utique  voluisti.  Pam. 

—  Jurati  cavent.   Non    solum  jureconsulti,  sed 
passim  alii  latini  auctores,  similes  scheduias  aut 
syugraphas  vocant   cautiones   :  et  caveni  ;  quia  q 
ecilioet  cavemus  ita  nobis,   et  reddimur  seouri, 
cum  mutuum  damus.  Lac. 

—  Negani  4cire.  Hanc  scripturam  verissimam 
esse,  docent  qus  sequuntur.  Nam  cum  caveres, 
scisti :  cum  seires^  uiique  voluisti.  Rio. 

(4)  Prsescrihit  Chrisius  non  esse  jurandum.  Non 
intelligere  auctorem  omni  juramento  simpliciter 
abstinendum,  patet  vel  exApohg.  c.  32.  Pam. 

(2)  Si,  inquit,  concupiscentia.iAum  ipsabfflc  verba 
inS.  8cripturis  repenre  hactenus  non  potuerim, 
videtur  mihi  in  compendium  contraxisse  illud  Eo- 
clesiast.  v  :  «  Ne  sequaris  in  fortitudine  tua  con- 
cupiscentiam  cordis  tui,  et  ne   dixeris  :  Quomodo 

6otui,  aut  quis  me  subjiciet  ()ropter  facta  mea  ? 
eus  enim  vindicans  vindicabit.  »  Aut  potius  illud 
sspe  oitatum  alludit  Matth.  v  :  Qui  viderit  mtt- 
(ieremf  »  eto.  Pam. 


(3)  Li7iguam  irritam  transit.  Irretitam  etresidem 
nihil  moratur.  Rio. 

(i)  Dei  fratribus  operandi  eopiam,  Optime  Pame- 
iius  explicat  de  eleemosyna.  Verbum  enim  ope- 
rari,  est  largiri  eleemosynam,  fortasse  quia  inter 
bona  opera  qu»  conferuntur  fratribus,  principem 
locum  nabeat  eleemosyna.  Hinc  Gyprianus  librum 
inscripsit.  de  Opere  et  Eleemosynis,  abi  eiBpe  banc 
rem  inculcat.  Lac. 

(5)  Litterm  vicarix  oris  fwsiri,  Hoo  imitatus  est 
Cyprianus,  Epist.  ad  Rogatianum:  «  Has  pro  me  ad 
aures  et  ad  oculos  vestros  vioarias  litteras  mitto.» 

RlG. 

(6)  Signatx  signis,  non  jam  advocatonm,  sed 
angelorum.  Advocatos  dicit,  qui  amico  prfflsentiam 
suam  commodabant  signando,  subsoribendo,te8ti- 
monio  dicundo.  Sic  Yarro,  lib.  ii,  de  re  rust,, 
cap.  5  :  «  Tu  vero,  Murri,  veni  mi  advocatus, 
dumasses  soivo  Patilibus,  si  postea  a  me  repe- 
tant.  uttestimonium  perhibere  possis.  »  Rio. 

(7)  Fraia  idololatrise.  Consentit  Petrus  Cbryso- 
log.,  serm.  21,  qui  scopulos  et  sinus  et  freta,  qua 
prffltervehitur  navis  Dominica,  id  est  Ecolesia,  ex- 
piicat  esse  tum  extrinsecus  gentium  molee,  qus 
undabund»  iiiam  quatiunt,  tum  intrinsecus  tnmi- 
dos  heereticorum  fiuctus,  qui  irruunt  in  eam  et 
sfflviunt.  Lag. 

(8)  Velificata  spiriiu  Dei.  Hfflo  vox  Auctori  nostro 
peculiaris,  inter  cstera  eflecit,  ut  Sixto  Senensi 
assentiar,  quod  carmina  ilia  Genesis  et  8odomflB 
qun  a  me  postMorelium  et  Fabricium  B.  Cypriano 
adscripta  sunt,  Tertuliiani  esse  putem.  Pam. 

—  yeti/icaia  spiritu  Dei.  Quid  hio  sibi  velit  Pa- 
melius  non  satis  assequor,  vox  quippe  velificari 
vulgaris  est,  et  passim  occurret  apua  aure»  iati- 
nitatis  scriptoresy  et  ineo  fermesensu.  LbPb. 


773 


LIBER  AD  SGAPULAM. 


774 


navtgat,  tata  si  cauta,  secura  si  attonita  (9).  Gs-  A 
terum  inenatabile  ezoussis  profundum  est,  inex- 
tricabile  impactis  naufragium  ('10)  est,  irredpira- 
bile  devoratis  bypobrycbium  in  idololatria  :  qui- 
cumqne  fluctus  ejue  offocant ;  omnis  vortex  ejus 
ad  inferos  desorbet  (11).  Nemo  dicat  :  «  Quis  tam 
tuto  prscavebit?  exeundum  de  ssculo  erit,»qua8i 
non  tanti  sit  exire,  quam  idololatrcm  in  seculo 
stare.  Nihil  esse  facilius  696  potest,  quam  cautio 
idoloIatriaB,  si  timor  ejus  in  capite  sit.  Quaacunque 
necessitas  minor  est  periculo  tanto  comparata. 
Proptererea  Spiritus  saqctus»  consultantibus  tunc 
apostolis,  vinculum  et  Jugum  nobis  relaxavit,  ut 
idololatriffi  devitands  vaoaremus.   Haec  erit  lex 


nostra  quo  expedita,  boc  plenius  administranda, 
propria  Gbristianorum,per  quam  ab  ethnicis  agno- 
scimur  et  examinamur  :  beBc  accedentibus  ad  fl- 
dem  proponenda  {Isa.  xxxiii ;  Mafth,  vii  :  Pkilipp. 
III ;  Lue.  x),  et  ingredientibus  in  Gdem  inculcanda 
est  ut  accedentes  delibercnt,  obsGrvantes  perseve* 
rent,  non  observantes  *♦  renuntient  sibi  (12).  Vi- 
derimus  enim  si  secundum  arc«  {Gefi.  vii)  ty- 
pum  ''(13)  et  corvus  et  milvus  et  lupus  et  oanis  et 
serpens  in  Ecclesia  erit,  certe  idoiolatres  in  arc» 
typo  **  non  babetur.Nullum  anima}  in  idololatrem 
figuratum  est :  quod  in  arca  non  fuit,  in  Ecclesia 
non  sit  (14). 


Yariae  lectiones. 

*3  8i  attenta.  HigalL  ex  cod.  Fulvii  Ursini,    ^  Perseverent,  non  observantes  abest  Rig,    '*  Arcbetypum 
Fran,    ••  Arcbetypo  Fran, 

Commentarius. 


(9)  Secura^  si  attenta  {v,  lect.  var),  Postrema  B 
bujusce  opusculi  capita  desiderantur  in  codice 
Agob.  ea  re,  secuti  boc  loco  sumus  codicem  Fulvii 
Ursini.  Editiones  Rbenani,  Seeura^  u  attonila, 
Quod  minime  spernendum.  Sic  enim  libro  de  Fuga 
in  persec,  :  «  Sed  quando  Deus  magis  creditur, 
nisi  cum  magis  timetur,  nisi  in  tempore  persecu- 
tionis?  Tunc  Ecclesia  in  attonito  est.  »  Rio. 

(-10)  Inextricabile  impactis  naufragium  est.  Lu- 
cifer  Galaritanus  dixit  inextricabiles  tenebras,  lib. 
de  Contem.  mort.  pro  Chr,  Rio. 

(11)  Desorbet.  Mihi  non  dubium  quin  qasB  scri- 
psu  Tertull.  de  hvpobrycbio,  de  fluctibus  effocan- 
tibus,  de  vortice  deBOrbente,  dixerit  cum  respectu 
ad  Gharybdtn,  videlicet  ex  magna  notitia  bujus 
nantici  periculi.  Vide  me,  lib.  iii  jEneid,^  ad 
illud  : 

Sorbet  in  abrnptum  fluctuB.      Lac. 


(12)  Renuntient  sibi,  Desinant  esse  Gbristiani. 

RlG. 

(13)  Secundum  arcx  typum,  Typum  hoo  loco  di- 
cit,  quod  alibi  exemplum,  imaginem,  figuram, 
sacramentum,  mysterium,  8imilitudinem,4Bnigma, 
parabolam,  memoriam,  allegoriam,  speculum, 
comparationem,  umbram,  nebulam.  Hieron.  lib.  ii 
advers,  Javinianum,  u  Typus  sanguinis  Gbristi, 
vinum.  »  Lag. 

(14)  Quod  in  arca  non  fuit^  in  Ecclesia  non  sii. 
Kpiphonema  istud  prioribus  longe  est  obscurius. 
Hac  intorim  velle  videtur.  Cum  in  arca  Noe  fue- 
rint  omnis  generis  animalia,  munda  septena  et 
septena,  immunda  vero  duo  et  duo,  exclus»  vero 
fuerint  idololatrie  omnes,  consequitur,  ut  quod  in 
arca  non  fuit,  in  Ecclesia  non  sit.  Bam  enim  Ec- 
clesifls  flguram  gessisse  tradit  bic  auctor,  lib.  de 
Baptismo,  Pam. 


MONITUM  EDITORUM. 


Honc  ad  Scaptdam  libram,  etsi  fuerit  post  susceptum  ab  Auctore  Montanisraum,  omni- 
bos  fere  confitentibus,  exaratus,  tamen  aliis  prsecedentibus  ante  Tertulliani  iapsum  compo- 
sitis,  tum  ob  rerum  connexionem,  tom  forsan  ob  nonnullam  aetatis  relationem,  oti  videre  est  in 
dissertatione  D.  Le  Noorry  infra  afferenda,  statim  sabjiciendom  duximus. 


AD  LIBROS  APOLOGETICOS 


APPENDIX. 


I.IBEa  AD  SGAPUI.AM. 


697  AnGOHEirruM  it  Synopsis.  —  De  epocha  libri  ad  Scaputam  dissidenl  erudili,  ac  anno  203,  a  Tertul- 
liaao  editam  fuisse  Pamelius  et  Baronius  tradiderunl ;  alii  vero  sub  Heiiogabalo  imperatore,  anno  217. 
Verosimilias  lamen  hoc  intermedio  tempore,  ct  circa  annum  212,  id  accidisse  videtur.  cum  scilicel  post 
patris  obitam  solas  impQraret  Garacaiia  ;  quare  anius  lantum  imperatoris  eo  in  libro  memioit :  «  Co- 


77S  TERTULLIANI  OPEHUM  PAHS  L  —  SERIES  I,  AfOLOGBTlCA.  776 

limus  ergo  imporaiorem  sic,  quomodo  et  nobis  licet,  el  ipsi  expedit,  ul  homiuem  a  Deo  secuodQm ;  * 
el  iierum  :  «  Ilaque  ci  sacrineHmu6  pro  saluie  imperatoris;  sed  Deo  noslro,  et  ipains.  »  Post  diulurnam 
vero  per^iccutionem,  qu«  sub  Sc?eri  imperio  contigit,  baec  Tertullianum  scripsisse  iude  constali  quod 
quinque  proconsules  numcret,  a  quibus  Chrisliani  Texati  fueranty  quique  cum  in  Vdrias  incidisseut 
calamiutes,  horum  exeraplo  Scapulam.  nt  sibi  ca?eret,  hortalnr;  cum  praecipue  portenta  qu«dam 
Carlhagiae  tisa  fucrini,  sialim  ac  idem  Scapula  pronnciam  ingressus,  Mavilium  Adrumeticam  Chris- 
tianum  bominem  ad  bestias  damnaverat  :  «  Tibi  qnoque  optamns  admouiiionem  solam  fnissey  quod 
cum  Adrumelicum  Mayilium  ad  beslias  damnasses,  et  statim  bsBC  Teiatio  subsecuia  est.  » 

Qoenam  aulem  fuerii  illa  vexalio,  bis  verbis  narrat  :  «  Caelerum  el  imbre  anni  prasttirili,  quid  com- 
merueril  genus  humanum  apparuii,  caiaclysmum  sciiicet,  et  retro  fuisse  propter  increduliiates,  ct  ioi- 
quitales  bominum;  et  igoes,  qui  supra  moBoia  Carlbaginis  proxime  pependeruot  por  noctem,  quid  mi- 
nati  sint,  sciunt,  qui  videruul;  el  pristina  tonitroa  quil  sonafcrint,  sciuni,  qui  obdurueront.  Orania  baeo 
signa  sunt  imminentis  irae  Dei,  quam  necesse  esly  quoque  modo  possumas,  ut  et  annunliemus,  ei  prao- 
dicemus,  et  deprecemur  interim  iocalem  esse ;  univcrsaiem  enim  el  sapreinam  suo  tempore  seotieDl, 
qui  exempla  ejus  aliter  interpretaniur.  Nam  el  sol  ille  in  convoniu  Uiicensi,  exsiincto  plene  lumiae, 
adeo  portentum  fuil,  ul  non  potuerii  ex  ordinario  deliquio  hoc  pati,  posilus  in  suo  hypsomale,  et  do- 
micilio.  Habeiis  astrologos.  »  Deinde  ut  Scapulam  ab  effundendo  Cbristianorum  sanguine  delerreret, 
quid  passi  sint  alii  praesides,  enarrat :  «  Doleamus  neccsse  est,  quod  nulla  civiias  impune  latura  sit  saa- 
guinis  nostri  efTusionem,  sicui  et  sub  Hilariano  praeside,  cum  de  areis  sepullurarum  nostrarum  accla- 
masseni :  Areae  non  sint.  Areae  ipsorum  non  fueruni,  messesenim  suas  noa  egerunl.  »  Ac  post  nouDulla 
alibi  relaia  subdii :  «  Possumus  leque  et  eiiius  quorumdam  praesidum  tibi  exponere*  qui  in  fine  viiae 
suae  recordati  sunt  dcliquisse,  quod  vexassenl  christianos.  Vigellius  Saturninus,  qui  primus  hic  giadium 
in  nos  egit,  Inmiua  amisil.  Claudius  Herminianus  in  Cappadocia,  cum  indigne  ferens  uxorem  suam  ad 
banc  sociam  Iransiisse,  Cbristianos  crudeliter  tractasset,  solusque  in  praeiorio  suo  vastalus  peste,  cum 
vivus  vermibus  ebullisset :  Ncmo  sciai,  aicbat,  ne  spe  gaudeant  Gbribtiani.  Postoa  cognito  errore  suo, 
quod  tormeulis  quosdam  a  proposito  suo  e\cidere  fecissei,  pene  Chrisliauus  decessil.  Caecilios  Gapella 
in  illo  exito  Bjrzaniino,  Cbrisiianos,  Gaudele,  acclamavit.  Sed  el  qui  videntur  sibi  impuno  tulisse,  ve- 
nient  in  diem  divini  judicii.  » 

69S  Praesidum  eliam,  qui  iu  Chrisiiauos  mitius  egerunl,  eiempia  aildit  :  «  Quanii  autem  praesides,  et 
conslanliores,  el  crudeliores  dissimulaverura  ab  hujusmodi  causis?  Ut  Gincius  Severus  qui  Tbislri  ipse 
dedit  remedium,  quomodo  responderent  Chrisliani,  ut  di.-nitti  possent.  Ut  Vespronius  Gandidus,  qui 
Christianum  quasi  tumulluosum  civibus  suis  satisfacere  dimisit.  Ut  Asper,  qui  modice  vexatum  bomioem 
el  slatim  dejeclum,  nec  sacrificium  compulit  facere,  anle  professus  inter  advocatos  et  asscssores,  dolore 
se  incidisse  in  bauc  causam.  Pudens  eiiam  missum  ad  se  Ghrislianum,  in  elogio  concussione  ejus  intel- 
lecta,  dimisil,  scisso  eodem  elogio,  sine  accusatore  negans  se  auditurum  bominem,  secnndum  manda- 
tum.  Haec  omnia  libi,  et  dc  oflicio  suggeri  possunt,  et  ab  eisdem  advocalis,  qui  et  ipsi  boneficia  babeal 
Cbrislianorum  licet  acclamant  quae  volunt ;  nam  et  cujusdam  nolarius,  cum  a  daemone  precipilare- 
tur,  liberatus  est ;  et  quorumdam  propinquus,  ei  puerulus,  el  quanli  honesti  viri  (de  vuigaribus  enim 
non  dicimus)  aut  a  daemoniis,  aut  valetudinibus  remediali  sunl  1  •  Tum  Severi  referl  imperatoris  ex- 
emplum,  qui  a  Ghristiano  bomine,  oleo  inunctus,  curalus  fuerat :  «  Ipse  etiam  Severus,  pater  AntoniDi, 
Ghristianorum  menior  fuit:  nam  ct  Proculum  Gbrisiiaoum,  qoi  Toparcion  cognominabatur,  Evodic 
procuratorem,  qui  eum  per  oleum  aliqu<indo  curavcrat,  requisivit,  et  in  palatio  suo  habuii  usqne  ad 
mortem  ejus,  quem  el  Anloninus  oplimc  noverat  lacte  Cbrisliano  educatus.  «  Scapolam  tandem  admo- 
net,  ut  a  Ghristianoram  perquisitione  ccssei,  ne  tota  Garlhago  Gbrtstianorum  sanguine  impleatur: 
«  Quid  ipsa  Garlbago  passura  est  dccimanda  a  ie,  cum  propinquos,  cum  contabernales  suos  illic  unus- 
qoisque  cognoverii,  cum  viderit  illic  fortasse,  et  tui  ordinis  viros,  et  maironas,  et  principales  qoasque 
personas,  et  amicorum  tuorum,  vcl  propinquos,  vel  amicos?  Parce  Girlbagini,  si  non  libi:  parce  pro- 
vinci^,  quae  visa  InleMtione  tua,  obuoxia  facla  esi  concussicnibus,  et  mililum,  et  inimicorura  suorum 
cujusque.  »  Hxc  idcirco,  qood  cum  semel  innotuisset  praesidem  Gbristianis  infensum  esse,  gentiles  tur- 
malim  in  eos  magno  furore  impelum  facere,  praedari,  atque  enecare  solebant.  Gaeterum  haud  eistingui 
perseculione  Cbrisiiauam  religionem,  sed  propagari  potius,  bis  vcrbis  adnotai :  «  Nec  tamen  deficiet  baec 
secta,  quam  tunc  magis  aediflcari  scias,  cum  caedi  videtur.  Quisque  eni  tantam  tolerantiam  spectans^  ot 
aliquo  scrupulo  percussus,  et  inquirere  accenditur,  quid  sit  in  causa :  ot  ubi  cognoverit  vcritatem,  et  ipse 
statim  sequitur.  »  Haclenus  Tertullianus  ad  Scaqulam.  Lump. 

GAPUT  PRIMUM.  in  bas  pugnas  accedamus,ea  quae  Deus  repromittit 

Nos  quldem  neque  ezpavescimns,  nequd  perti-  eonsequi  optantes,  et  ea  qua  diversae  vilaB  commi- 

mesuimus  ea  qoss  ab  ignorantibos  paiimur  :  cum  natur  pati  timentes.  Denique  omni  saevitiA  vestra 

ad  hanc  seotam,  utique  suscepta  condiiione  ejus,  eoncertamus«  etiam  uitro  erumpentes,  magtsque 

p«cli  vaDerim«8,at  etiam  animae  nostraa  anctoMti  danuiati  qnftm  «kbaelttti  gattdeffltts.  liaqae  biino  U- 


m 


LJBER  AD  SGAPULAM. 


778 


bellum  non  nobis  timentes  miBimus,  sed  vobie  et  A  ^t  ingratia.Tamen  nos,quo8  Bacrilegos  ezis^imalis, 


omnibuB  inimicis  nostris,  nedum  amiois^rita  enim 
disciplina  jubemur  diligere  inimicos  quoque,  et 
orare  pro  eis  qui  nos  persequuntur  :  ut  heec  sit 
perfecta  et  propria  bonitas  nostra,  non  communia. 
Amicos  enim  diligere  omnium  est,inimicos  autem 
solorum  Gbristianorum .  Qui  ergo  dolemus  de 
ignorantia  vestra,  et  miseremur  erroris  huraani, 
ct  *  futura  699  prospioimuB,et  signo  oorum  quo- 
tidie  iotentari  videmus  *,  necesse  est  vel  hoc  modo 
ernmpere  ad  proponenda  vobis  ea,  qun  palam  non 
vultis  audire  (1). 

CAPUT  II. 
Nos  unum  Oeom  oolimus,  quem  omoom  natura- 
liter  noBtiB^ad  cujus  fulgura  et  tonitrua  contremis- 


nec  in  furto  unquam  deprebendistis.nedum  in  sa- 
crilegio.  Omnes  autem  qui  templa  despoliant  ',  et 
per  deos  jurant,  et  eosdem  colont,  et  Ghristiani 
non  sunt,  et  sacrilegi  tamen  deprehenduntur.Lon- 
gum  est  si  relexamus,  quibus  aliis  modis  et  deri- 
deantur  et  contemnantur  omnes  dii,  ab  ipsis  cul- 
toribus  suis.Sicetcirca  majestatem  imperatoris  (3) 
infamamur, lamen  nunquam  Albiani, nec  Nigriani, 
vel  CasBiani  (4)  inveniri  potuerunt  700  GbriRtiani, 
sed  idem  ipsi  qui  per  genios  eorum  (5)  in  pridio 
usque  Juraverunt,  qui  pro  salute  eorum  hostias  et 
fecerant  *  et  voverant,  qui  Ghristianos  sffipe  dam- 
naverant,  hostes  eorum  sunt  reperti.  GhriBtianus 
nuliius  esthostis,  nedum  imperatoris:quem  sciens 


citis  \  ad  cujus  beneficia  gaudetis.  Cnteros  et  ipsi  n  aDeo  suo  constituiyneoesse  estutet  ipsum  diligat 


putatis  deos  esse,  quos  nos  daemonas  scimus.  Ta- 
men  humani  juris  et  naturaiis  potestatis  est  uni- 
cuique,  quod  putaverit,  colere ;  neo  alii  obest  aut 
prodest,  alterius  religio.  8ed  neo  religionis  est  co- 
gere  religionem  (2),  qus  sponte  suscipi  debet,  non 
vi :  com  et  hostie  ab  animo  libenti  expostulentur. 
lia  etsi  nos  compuleritis  ad  sacrificsndum,  nihil 
prsstabitis  diis  vestris  :  ab  invitis  enim  sacrificia 
Don  desiderabunt;  nisi  si  contentiosi  sunt;  con^ 
tentiosus  autem  deus  non  est.  Denique  qui  est  ve- 
ru8,omnia  soa  ex  nquo  et  profanis  et  suis  prsstat. 
Ideoque  et  judicium  constituit  eternum  de  gratis 


et  revereatur,  et  honoret,  et  salvum  velit,  cum 
toto  romano  imperio,  quousque  ssculum  stabit. 
Tandiu  enim  stabit..Golimus  ergo  et  imperatorem, 
sic,  quomodo  et  nobis  licet,  et  ipsi  expedit  ut 
hominem  a  Deo  secundum,  et  quicquid  est  a  Deo 
conseoutum  "^,  solo  Deo  minorem.  Hoo  et  ipse 
volet.  Sio  enim  omnibus  major  est,  dum  solo  vero 
Deo  minor  est  :  sic  et  ipsis  diis  major  est,  dum 
et  ipsi  in  potestate  sunt  ejus,  Itaque  et  sacri- 
ficamus  pro  salute  imperatoris,  sed  Deo  nostro 
et  ipsius  :  sed,  quomodo  prsecepit  Deus,  pura 
prece  (6).  Non  enim  eget  Deus,  conditor  universi- 


Yariae  lection^s. 

*  Neo  dum  Rhen.    *  Et  abest  Rig,     '  Ostontari  videmus,  conjic  Jun.     *  Gontremiscimus  Rfien.     *  Dis- 
poliant  aUi.    *  Eifecerant  Rhenan.    "*  Et  add.  Fran.  RigaU. 

Gommentarius. 
(1)  Qim  palam  non  vuUis  audire.  Haec  verba  C  intus.  Gfflterum  ab  hac  per  genios  Gffisarum  deje- 


aperte  testantur  librum  hunc  supplicem  non  tra- 
ditum  fuisse  in  manus  Scapul»,  sed  tanlum  mis- 
Bum.  Le  Pr. 

(2)  Sed  nec  religionis  est  cogere  religionem.  Forte 
locum  bunc  detorquoat  ad  sectarum  licentiam, 
annotanda  venit  Auctoris  sententia  earumdem  li- 
bertati  prorsus  contraria  initio  Scorpiaci.  Pam. 

(3)  Cirea  majestatem  imperatoris.De  crimine  Iffisae 
majestatis  vide  L.  in  qunstionibus  D,  ad  leg.  Ju- 
liam  majest,  et  totum  iilum  titulum  evolve.  Gitat 
La  Gerda  I.  meminisse^  que  sit  illa  lex  docero  de- 
buit.  Lb  Pr. 

(4)  Tamen  nunquam  Alhiniani,  nec  Nigriani,  etc. 
GlaudiuB  AlbinuB.  ut  scribit  Sparlianus,  adversus 
Severum  imp.  rebellavit  in  Galiia.  Victus  est  die 
undecimo  Kal.  Martias,  apud  Tinurtium  :  et  cada- 
▼er  ante  domum  proprlam  jam  divisum.in  Rhoda- 
nom  fluvium   abjectum    est.    Non   dissimili    fato 


randi  consuetudine,  video  natum  ut  rpostea  apud 
GhriBtianos  prinoipes  per  salutem  regis  aut  libero- 
rum  ejus  Juraretur.  Quod  tamen  in  legib.  Franco- 
rum  severe  prohibitum  constat.  Id. 

(6)  Sacrificamus  quomodo  prsecepit  Deus,  pura 
prece.  Absque  thure.  absque  victima.  Sic  lio.  de 
Pcenit.,  c<  Pastum  et  potum  pura  nosse,  »  hoc  est, 
mero  pane  et  aqua.  Sic  Juvenalis  : 

ObservaQt  ubi  festa  mero  pede  sabbata  reges, 

Id  est,  nudo  pede.  Itaque  pura  prece,  boc  est, 
sola  et  nuda  oratione,de  mente  sanctaetinnocenti. 
0frerebantgente8diisvanisinanimaautbruta,tbura 
aut  boves.  Christiani  Deo  vero  oflerunt  animam 
rationalem,  laudes  et  gratias  dicentem  Deo.  Hoc 
diserte  explicat  Athenagoras  legatione  illa  pro  Chri- 
stianis  ad  Anloninum  etGommodum,  citatis  etiam 
Pauli  verbis,  quibus  hostiara  describit,  Ou<j(av   l^G)- 


PescenniuB  Niger  a  Syriacis  legionibus  imperator  j)  aav,  dt^tav,  euapcorov  xt})  eeai,   ttjv  Xoyixtjv   Xaxpefav 

anpcllutus  contra  Severum,  landem  apud  Cyzicum      *    ""      ' ^    .   .i^ j-    ^--# — ■—  i^«._- 

ab  eodem  est  interemptus.  At  Avidius  Cassius,  ex 
familia  Cassiorum  qui  inC.Juliurij  conspiraverant, 
L.  Vero  imperatori  innidias  struxit,  occisus  tan- 
dero  non  jobente  iIlo,sed  tamen  non  velante.  Hinc 
Albinianos,  Nigrianos  et  Cassianos  vocat  Tertul- 
lianuB  defeotionum  istarum  conscios,  sic  in  Apo- 
log.  «  Unde,  inquit,  Cassii  et  Ni^ri,  et  Albini  ? 
unde  qui  inter  duas  lauros  obsident  Gfflsarem  ? 
RnsN. 


.  (5)  Sed  iidem  ipsi,  qui  per  genios  eorum.  Ita  in 
Apoiog  atque  adeo  omnes  illi  subipsausqueimpie- 
tatis  eruptioncet  Bacra  faciebant  pro  salule  impe- 
ratoris,  et  genium  ejus  dejerabant,  alii  foris,  alii 

Patrol.  L 


6jJL(i)v.  fpse  Tertullianus  in  Apologetico  :  «  Ofl^ero 
opimam  et  majorem  hostiam  Oeo,quam  ipse  man- 
davit,  orationem  docarne  pudica,  de  anima  inno- 
centi,  de  Spiritu  sancto  profectam.  »  Et  lib.  iv, 
cap.  1  advers.  Marcionem^  ad  illud  Malacbi® :  «  Of- 
fertur  oomini  meo  oblatio  munda»  »  pcilioet  Fim- 
plex  oratio  de  conscientia  pura.  Et  cap.  9,  homi- 
nem  ait  offerre  debere  munus  Deo  apud  templum, 
orationem  scilicet  et  actionem  gratiarum  apud  Ec- 
clcsiam,  per  Christum  Jesum  catholicum  Patris 
sacerdotem.  Minutius  Felix,  posteaguam  dixit  : 
«  Delubra  ct  aras  non  habemus,»  addit:«  Litabilis 
bostia  bonus  animns,  et  pura  mens,  et  sincera 
sententia.  Hec  nostra  sacrificia,   baec  Dei  Bacra 

25 


779 


TBRTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


780 


tatis,  odoris  aut  aanguinis  alicujus  (7).  Hsc  enim  A  Bonaverunt,  soiunt  qui  obdQroernnt.  Omma  h«c 


daemoniorum  pabula  sunt.  Dffimones  autem  non 
tantnm  respuimus,  verum  et  revincimus,  et  quoti- 
die  traducimus,  et  de  bominibus  expellimus,  sicut 
plurimis  notum  est.  Ita  nos  magis  oramus  pro 
salute  imperatoris,  ab  eo  eam  postulantes,  qui 
prffistare  potest.  Et  utique  ex  disciplina  patienliae 
divinffi  agere  nos,  satis  manifestum  esse  vobis  po- 
test,  cum  tanta  bominum  muititudo,  pars  pene 
msgor  civitatis  cujusque  ^,  ia  silentio  et  modestia 
agimus,  singuli  forte  noti  magis  quam  omnes  : 
neo  701  aliunde  noscibiles  quam  de  emendatione 
vitiorum  pristinorum.  Absit  enim  ut  indigne  fera- 
muB  ea  nos  pati  quae  optamus,aut  ultionem  a  nobis 
aliquam  machinemur,  quam  a  Deo  exspectamus. 

CAPDT  III. 

Tamen  (sicut  supra  diximus)  doleamus  necesse 
est,  quod  nulla  civitas  impune  latura  sit  (8)  san- 
guinis  nostri  efTusionem^  sicut  et  sub  Hilariano 
praeside  ',  cum  de  areis  sepulturarum  nostrarum 
acdamassent :  Arcss  non  sint  (9);are8e  ipsorum  non 
fuerunt.  Messes  enim  suas  non  egerunt.  Ceterum 
et  imbre  ^^  anni  pr«terlti  quid  commeruerit  ge- 
nus  humanum  apparuit,  cataclysmum  soilicet  et 
retro  ^'  fuisso  propter  incredulitates  et  iniqui- 
tates  hominum;  et  ignes  qui  super  mcBnia  Gartha- 
ginis  proxime  pependerunt  per  noctem,quid  minati 
sint,  Bciunt  qui  viderunt ;  et  pristina  tonitrua  quid 


signa  sunt  imminentis  irae  Dei,  qaam  necesse  est, 
quoquo    modo    possumus,   nt  et  aonuntiemas, 
et   prffidicemus ,    et   deprecemur    interim  loca- 
lem  esse  '^   :    universalem  enim  et  supremam 
Buo  tempore  eentient,   qui  exempla  ^us  aliter 
interpretentur.  Nam  et  sol  ille  in  oonventu  Uticea- 
si  (i0),ex8tincto  pene  lumine,adeo  portentum  fuit, 
ut  non  potuerit  ex  ordinario  deliquio  hoo  pati, 
positus  in  suo  hypsomate  (11)  et  domicilio.Habetis 
astrologos.  Possumus  ffique  et  exitus  709  quo- 
rumdam  prssidum  tibi  proponere,  qui  in  fine  Wtc 
suffi  recoreati  sunt  deliquis8e,quod  vexaBsentGbri- 
stianoB.  Vigellius  Saturnius  ^^  t]ui  primus  hic  gla- 
dium  in  nos  egit,  lumiua  amisit.  Glaudius  Lucios 
IlermanianuB  ^^  in  Gappadocia,  cum  indigne  ferenB 
S  uxorem  suam  ad  hano  Beotam  transisse,  Ghristia- 
nos   crudeliter  tractaBset,   soluBqne  in  prctorio 
suo  (12)  vastatus  peste,cum  vivus  vermibus  ebuUis- 
set  **  (13)  :  Neme  sciat,   aiebat,  ne  '*  gaudeaot 
Gbristiani '''.  Postea  cognito  errore  suo,  quod  tor- 
mentis  quosdam  a  proposito  suo  excidere  feciBeet, 
pene  Christianus  decessit.  Cfficilius  Capella  ia  illo 
exitu  Byzantino  (44)  :,Christiani,gaudele  (15),  excla- 
mavit.  Sed  et  qui  videntur  Bibi  ^'  impune  tulisaf, 
venient  in  diem  divini  judioii.  Tibi  quoque  opta* 
mus  admonitionem  solam  fuiBse,  quod  oum  Adri- 
moticum  Mavilum  ^*  ad  beBtiaa  damnaBseB,  et  sta- 
tim  hffic  vexatio  Bubsecuta  est,  et  nuno  ex  eadem 

Yariee  lectiones. 

*  Major  abest  Rhen.  *  Prsside  abest  Rhen,  ^^  Imbres  Rhenan.  <<  Scilioet,  et  retro  ^ttfi.  ^*  DeDre- 
cemur  interim,  locaiem  Jun.  ^'  Alii  M.  Gellius  Saturniuus.  Pamelius  :  Valgius  Sat.  Junius  :  Viteirias 
Saturn.  ^^AliiCl.  Luc.  Hierominianus,  aiu :  Lucius  Hicronymianus  Vatic.  3.  Lucius  Gerominianus. 
Junius  suspicatur  legendum  Livius  Geminianus.  ^'  Cotem  Jun.  '*  Pamelius  interiecit  spe,  improbanU 
Rigaltio.    ^^  Rhenan.  add.  aut  spe  christianffi.    ^'  Tibi  Rigalt.    ^'  Adrumetioum  v^/ Adrumetinum  LaXxn. 

Gommentarius. 

Bunt.  »  Denique  Eucharistioa  nostra  confici  pura  G  stianoB  oi^pida  episoopiis  insignia,  quantum  ad 
prece  sive  oratione  sola  JuBtinus  adversus  Trypho-      causas  attinet  ecciesiasticas.l^itur  conventDm  Uti- 


nem  Judffium  testatur.  Ria. 

(7)  Odoris  aut  sanguinis  alicujus.  Opponit  hio 
precem  puram  odori  aut  sanguini.Et  vero  nos  Deo 
non  sacrificamus  odore  aut  sanguine,  sed  prece 
pura.  Nam  eacrificium  non  nisij)er  preces  et  per 
invocationem  sacrificatur  aut  oflertur.  Pam. 

(8)  Quod  nulla.  ctvitas  impune  latura  sit.  Hino 
illud  Gypriani  martyris  :  nec  unquam,  inquit,  im- 
piorum  scelere  in  nostrum  nomen  exsurgltur,  ut 
non  statim  divinitus  viodicta  comitetur.  Rhen. 

(9)  AresR  non  sint.  CoBmeteria  intelligit.  Ludit 
enim  in  voce.Nam  cum  ille  acclamas8et»((Areffi  non 
sint,  •  intellexit  de  sepulturis ;  cum  rursum  dicit  : 
«  Are»  ipsorum  non  roerunt,  »  intelligit  de  areis 
messium.  Area  autem  pro  ccBmelerio  sumitur.Pon- 
tius  diaconus,  in  Actis  Cypriani  :  »  Sepultus  est 
in  area  Gandidi  procuratoris.  »  Etenim  ccemeteria 


censem  accipe,  pro  tractu  qui  jnridioiioni  UticeD- 
sium  subjectus  erat.  Rhbn. 

(11)  Positus  in  suo  hypsomate.  Utitur  vocabuhs 
astrologorum  loquens  de  eclipsi  quadam  solis, 
non  ordioaria  sed  prodigiosa,  positi  Bcilicet,  ut 
nunc  audire  amat,  supra  vel  certe  extra  noduin 
lunare.  Edd. 

(12)  Solusque  in  prxtorio  suo.  Prffitorium  est 
villa  urbana  quffi  diiTert  a  rustica  propter  elegaa- 
tiam  et  nitorem.Sueton.  in  Calig.cap.  37,  et  in  Au- 
gusto,  cap.  72.  RfiEN. 

(15)  Vermibus  ebullisset.W\eTonYmuA  in  Hilarione: 
«Arenosa  re^io  serpentium  etvenenatorum  aDiroa- 
lium  ebuUivit  multitudinem.  » 

(14)  In  illo  exitu  Byzantino.  Exitam  dioii  ea  lor- 
ma,  qua  interilum,  ut  lib.  d$  Resurrectione  carnif» 
«  Nemo  adhuc  Babylonis  exitu   flevit.  »  Gt  bb. 


vooarant  veteres  Arenarias  et  areas,ut  testificatur  ])  odt;.  Judasos  :   Exitum  Christi,    id    est,  mortem, 
I.  Bulengerus,  cap.  42,  lib.  iii,  de  Templis.  Lag.  Riq. 

(10)  In  conventu  Uttcensi.  Uticffi  Africffi  oppidum 
oivium  Rom.  Catonis  morte  nobile,  utestapud 
Plinium.  Apparot  autem  distinctam  fuisse  in  con- 
ventus,  instar  Hispaniffi  ;  quam  citeriorem  in 
C0Dventus«  7  divisam  fuisse  Plinius  auctor  est, 
Bicut  Bffiticam  in  4.  Hos  idem  vocat  Juridicos, 
quod  illic  suo  quoque  oppido  finitimi  disceptarent, 
Istiusmodi  conventus  hodie   referunt  apud  Chri- 


(15)  Christiani,  gaudete.  lodioendsB  exBuItatioDi  6 
formula  fuit,  Gaudetb.  Quod  etiam  diBCimus  ez 
aureo  nummo  Maximiani  Cssaris,  in  <juo  dufl 
viotoriffi  cippum  sustinent ,  oum  inscriptioDe  : 
Gaudetb  Bomani.  Prudentius  Cathemer.  aub  fineo): 
«  Gaudete  quidquid  gentium  esU  »  MartialiS)  ^^ 
62.  Ria. 


781 


LIBER  AD  8GAPULAM. 


TM 


caasa  Interpellatio  sanguinis,  (46).  8ed  memento 
de  cietero  (1  /). 

GAPUT  IV. 
Non  te  terremuSy  qui  nec  timemus:  sed  ve- 
lim  ut  omnes  salvos  facere  possimus,  monendo 
fAi^  6fio(i^X*'^'^*  Potes  et  officio  jurisdictionis  tuas 
fungi,  et  bumanitatis  meminisse,  vel  quia  et  vos 
sub  gladioestis.  Quidenim  ampHus  tibimandatur, 
quam  nooentes  oonfessos  damnare,  negantes  autem 
ad  tormenta  revocare  ?  Videtis  ergo  quomodo  ipsi 
vos  contra  703  mandata  faeialis,  ut  confessos 
negare  cogatis.  Adeo  confitemini  innocentes  esse 
nosy  quos  damnare  statim  ex  confessione  non 
vultis.  8i  autem  contenditis  ad  elidendos  nos  ^^, 
jani  ergo  innooentiam  expugnatis.  Quanti  autem 
prssides,  et  constantiores  et  crudeliores,  dissimu- 
laverant  ab  bujusmodi  causis  1  ut  Gincius  Severus, 
qui  Tbystri  ^^  ipse  dedit  (18)  remedium,  quomodo 
responderent  Gbristiani,  ut  dimitti  possent;  ut 
Vespronius  Gandidus,  qui  Gbristianum  quasi  tu- 
muituosum  civibus  suis  satisfaoere  (19)  dimisit;ut 
Asper,  qui  modice  vexatum  hominem,  et  statim 
dejectum,  nec  sacrificium  compulit  faoere,  ante 
professus  inter  advocatos  et  assessores,  dolere  se 
inoidisse  in  banc  causam  '*.  Pudens  etiam  missum 
ad  se  Cbristionnm  in  elogio  concussione  ejus  in- 
telleota  (20)  dimisit ,  scisso  eodem  elogio,  sine 
accusatore  negans  se  anditurum  bominem  secun- 
dum  mandatum  *'.  Hseo  omnia  tibi  et  de  offieio 
suggeri  possunt,  etab  eisdcm  advocatis 'S  qui  ipsi 
beneficia  babent  Gbristianorum,  licet  acclament, 
quas  volunt  ".  Nam  et  ci\jusdam  notarius  cum  a 
dsmone  prsBcipitaretur,  liberatus  est :  et  quorum- 
dam  propinquuset  puerulus,  et  quanti  bonesti  viri 
(de  vulgaribus  enim  non  dicimus)  aut  a  dsBmouiis 
aut  valetudinibus  remediati  sunt  I  Ipse  etiam  Se- 
verus  pater  Antonini,   Gbristianorum  memor  fuit. 


fi  NametProculumGhristianumquiTorpacion  cogno* 
minabatur,  fiubodes  *^  procuratorem,  qui  eum 
per  oleum  aliquando  curaverat,  requisivit,  et  in 
palatio  suo  babuit  usque  ad  mortem  ejus:  quem 
etAntoninus  optime  noverat  lacte  Gbristiano  edu- 
catus  '^.  Sed  et  clarissimas  feminas  et  clarissimos 
viros  Severus  sciens  bujus  sect®  esse,  non  modo 
non  l«psit,  verum  et  testimonio  exornavit,  et  populo 
furenti  innos  palam  restitit.  Marcus  quoque  Aure- 
lius  in  Germanica  ezpeditione  Gbristianorum  mi- 
litum  orationibus  ad  Deum  factis,  imbres  in  siti 
illa  impretavit.  Quando  non  genioulationibus  et 
jejunationibusnostriseUamsiccitatessuntdepalsa? 
Tunc  et  populus  acclamans  Deo  deorum  '^,  qui 
solus  potens  '*,  in  Jovis  nomine  Oeo  nostro  testi-  i 
monium  reddidit.  Praster  '^  baeo  depositum  non  ab- 

"  negamus,matrimoniumnullius  704adulteramus, 
pupillos  pie  tractamus,  indigentibus  refrigeramus, 
nuUi  malum  pro  malo  reddimus.  Viderint,  qui 
sectam  mentiuntur,  quos  et  ipsi  recusamus.  Quis 
denique  de  nobis  alio  nomine  queritur  '*  ?  quod 
aliud  negotium  patitur  Cbristianus,  nisi  sus  seo- 
ta?  quam  ineestam,  quam  crudelem,  tanto  tempore 
nemo  probavit.  Pro  tanta  innocentia,  pro  tanta 
probitate,  pro  justitia,  pro  pudicitia,  pro  fide,  pro 
veritate,  pro  Oeo  vivo,  cremamur ;  quod  nec  sa- 
crilegi,  nec  bostes  publici,  verum  ^^  nec  tot  ma- 
jestatie  rei  pati  solent.  Nam  et  nuno  a  praeside  le- 
gioniSy  et  a  preside  MauritaniaB  vexatur  boc  nomen, 
sed  gladio  tenus,  sicut  et  a  primordio  mandatum 
est  animadverti  in  bigusmodi.  Sed  mGJoraoertami- 

C  na,  majora  sequuntur  prsemia. 

GAPUT  V. 

Grudelitas  vestra  gloria  est  nostra.  Vide  tantum 

ne  boc  ipso,  qaod  talia  sustinemus,  ad  boc  solum 

videamur  erumpere»  uthoo  ipsum  probemns,  nos 

bsec  non  timere,  sed  ultro  vocare.  Arrius  Antoni- 


Variss  lectiones. 


«•  Eligendos  Rigalt.  «*  Rhysdri  Rig.  **  Dolore  abest  Rheti.  *•  Hominem  abest  Rhen.  **  Ejus-» 
dem /ttn.  e  Valic.  ^  Et  additur  Rhen.  ^^  Rhen,  eonjiciebat  Euboeie.  In  veteri  Cod,  Enhodai.  PitfuBus 
emendauU  Euodi,  quod  placet  RigaUio.  Idem  notat  Scaligerum  in  animadv.  in  Eusebinm  defendere  leciio^ 
nem.  Euodis.  ^  Noverat  cbristianis  educatum  Cod,  Divionensis,  cbristiano,  Par.  ^  Et  additur  Rhenm 
*•  Alii  potes.    ^  Propter.  Rhen.    '*  Quaeritur  Rigalt.     "  Publicii  verum  nec  Latin. 

Commentarias. 


(16)  Et  nunc  ex  eadem  causa  Interpellatio  san* 
guiniSj  Scapula  statim  post  damnatum  Mavilum 
acutissims  cujusdam  sgritudinis  cruciatu  vexari 
csperat,  quo  etiam  tum,  cum  hac  scriberot  Bep- 
timius,  ob  iteratam  in  Cbristianos  ssevitiam  denuo 
vexabatur.  Glamaverat  ad  Deum  sanguis  Ghristia* 
CU8,  ac  divin»  patientiffi  moras  interpollaverat. 
Parlbus  ezemplis,  sed  causa  lonfre  diepari  Petilia- 
nus  Donatista  adv.  Galhoiicos  pugnabal,  ut  videre 
est  in  dissertatione  Augustini.  Eteijim  Petilianus 
terribiliter  proponere  ausus  est  et  dicere :  •  Sed 
ut  cetera  taceam,  vestris  in  exemplis  advertite 
imperatores  quamplures  ac  judices  vestros  persecu- 
tionem  nobis  faciendo  periisse.  Bia. 

(41)  Sed  memento  de  cxtero.  Hoc  est,  de  futuro, 
manere  scilicet  ultionem  iBternam  longe  formida- 
biliorem.  Id. 

(18)  Qui  Thystri  ipse  dedit.  Gontrarium  videtur 


omnino  fuisse  observatum  :  qui  enim  reum  per- 
l>  ditum  volebant,  omnibus  illum  modis  atque  arti- 
"  hus,  et  crebris  interroRationibus  in  fraudem  indu- 

cebant.    Paraelius   legit    Tiristi,  vel    Tyristi ;   La 

Gerda  Thristri.  Le  Pr. 

(19)  Quasi  tumultuosum  civibus  suis  satisfacere. 
Vespronius  ille  Gandidus  cives  suos  Gbristianum 
quemdam  ad  morte.  -y  deposcentes  admonuit,  se 
quidem  libenter  eorum  votis  satisfacturum,  sed 
rero  civitati  tumultuosam  providere.  Rig. 

(20)  Concussione  ejus  intellecta.  Hoo  est,  vexa- 
lione.  Ipse  infra,  sub  fmem  hujus  libelli :  parce 
provinciaB,  qu«,  visa  intentiooe  tua,  obnoxia  facta 
est  concusflionibus,  et'  militum  et  inimicorum 
suorum  cujusque.  Rig.  —  Goncussio  est  subdola 
accusatio  furentis  cujusdam  nebuloois,  non  autem 
legitima  aotoris  oratio.  Lb  Pr. 


783 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGfiTIGA. 


784 


no8  in  Asia  cum  persequeretur   iDstanier,  omnes  A  Parce  ergo  tibi,  si  non  nobis,  parce  Carihagini,  si 


illius  civitatis  Christiani  ante  tribunalia  ejus  se 
mana  facta  obtulerunt,  cum  ^'  ille,  paucis  duci 
Jussis,  reliquisait,  ""Q  $tTXoi,  el  OiXexe  diicoOviJaxtiv, 
xp7)(Avol>«  f}  Ppdxouc  ^X^'^'  (^U*  ^^^  ^^  placuerit 
ethic  fieri,quid  faciesde  tantis  millibus  hominum, 
tot  viris  ac  ieminis,  omnis  sexus,  omnis  selatis, 
omnis  dignitatis,  oflerentibus  «e  tibi  ?  Quantis 
ignibus,quanti8gladiiB  opuserit!  quidipsaCarlba- 
go  passura  est,  decimanda  a  te,  cum  propinquos, 
cum  contubernales  suosillic  unusquisquecognove- 
rit,  cum  viderit  illio  fortasse  et  tui  ordinis  viros  et 
matronas,  et  principales  quasque*  perstnas,  et 
amicorum  tuorum   vel  propinquos  vel  amicos  ? 

Yariae  lectiones. 
^  Tum  Rhenan.    "^  Ezspectans  Rhen,  ^  Jn  Rhen,,  Jun. 

Commentarius. 
(21)  ^Q  SeTAoi,  X.  X.  X.  hoc  est :  «  0  miseri,  si  mori  vultis,  praeoipitia  habetiset  laqueos.  »  Edd. 


non  tibi,  parce  provincis  qus  visa  intentione  tua 
obnozia  facta  eet  concnssionibus  et  militum  et 
inimicorum  suorumcigusque.  Magistrum  neminem 
habemus,  nisi  Deum  solum.  Hic  ante  te  est,  neo 
abscondi  potest,  sed  cui  nibil  facere  possis.  Caete- 
rum  quus  putas  tibi  magistros,  bomnines  sunt  et 
ipsi  morituri  quandoque.  Nec  tamen  deflciet  haeo 
secta,  quam  tunc  magis  ffidificari  705  scias,  cum 
csdi  videtur.  Quisque  enim  tantam  toleraotiam 
spectans  **,  ut  aliquo  scrupulo  percussus  705  ", 
et  inquirere  accenditur,  qui  sit  in  causa,  et  ubi 
cognoverit  veritatem,  et  ipse  statim  sequitur. 


DISSERTATIO 

IN  Q.  SEPT.  FLOR.  TEKTULLIAlM  APOLOGETICUM, 

DUOS  AD  NATIONES   LIBROS,  ET  UNDM  AD  SCAPULAM, 
AVGTOmB  DOMDVO  NIC.  LE  NOIJSBT 

PRB8BYTER0  ET  MONAGHO  0RDINI8  BANCn  BSNEDICn  B  C0N6REGATI0NB  SANGTl  MAURI. 


CAPUT  PRIMUM, 

Analysis  Apologetici^  et  quis  sit  Tertullianus,  cujus 

nomine  inscribilur. 

ARTICULU8     PRIMUS. 

Analysis  Apologetici, 

,    Gum  Tertullianus  non  magno  sine  animi  dolore 
cerneret  Christianos  tanta  iniquitate  ab  etbnicis 
vexari  et  occidi.  ut  nec  sibi  palam   se  tueri,  nec 
Judicibus  eos   publice  audire  liceret,  ad  ipsorum 
oausam  occulta  scriptorum  vi  apud  Bomani  im- 
perii  antitistes  agendam  aggressus  est.  Primnm 
itaque  gravissime  conqueritur,  Ghristianos  omnes 
ab  ethnicis,  qui  eos  nec  noverant,  nec  nosse  vo- 
iebant,  contra  omnia  «Bquitatis   et  naturcB  jura, 
odio  plane  implaoabili  haberi  et  excarniflcari.  Pu-  ^ 
blicum  enimvero  hujus  ignorantis  testimonium  eo  ^ 
magis  illorum  prsvaricationem  redarguebat,  quod 
iibi  primum  agnoscebant  qus  et  qualis  sit  religio 
Ghristiana,  statim  relicto  falsorum  deorum  cultu, 
eam  toto  terrarum  in  orbe  amplezabantur.  Neque 
dicendnm  est  ilios  in   malum  tunc  traduci.  Mali 
siquidem  hominis  hso  est  conditio,  ut  pudore  et 
timore  perfusus,   latebras  quasrat :  contra  vero 
Christianus,  etsi  damnatus  ac  quolibet  tormtnto- 
mm  genere  excruciatus,  de  sua  professione  glo- 
riatur,  gestit  et  exsultat  (cap.  1). 


B      Deinde  vero   si   Christianus  sacrilegii,  inoest 
homicidii,   vol   alterius    cujuslibet  criminis,   uti 
garriebant  gentiles,   reus  sit,   cur  ab  illlB  contra 
divinas  humanasque  leges,  eine  ulla  criminis  ac- 
cusatione,  sine   teste,  sine  prsevio  ullius  circum- 
stantise,  temporis,  consciorum  examine,  sed  uniro 
ponitus  nominis  prejudicio  condemnatur  ?  Piinius 
itaque,  bac  injustitia  perniotus,  Trajanum  impera- 
torem   interrogavit   quid   de  Christianis,   nullius 
plane,   prster   obstinatam   in  Dei  et  Cbristi  cultu 
suaque  disciplina  perseverandi  voluntatem,  orimi- 
nis  aut  delicti  convictis,  agendum  esset.  Sed  nul- 
lum  aliud  ab  illo  responsum  accepit,  nisi  eos  noo 
esse   inquirendos,   sed    oblatos  judicibus  puniri 
oportere.  Quid  autem,  obsecro  te,  iniquius  ea  lege, 
qu89  Ghristianos,  utpote   innocentes,  vetat  inqui- 
ri,  ot    tanquam    noceotes    condemnari  praecipit 
(cap.  2)  ? 

Ad  hsc  vero,  divinis  humanisque  legibus  cau- 
tum  est,  ne  ullius  cujuslibct  criminis  reus  ulla 
unquam  torqueretur  aut  poena,  aut  qusstione, 
nisi  ut  scelera  sua  confiteretur.  At  Christiani  e 
contrario  discruciabantur ;  ut  ea,  quorum  acca- 
sari  solebant,  crimins,  seque  Ghristianos  esse  ne- 
garent.  De  solo  itaque  Ghristianorum  nominepr»- 
lium  erat.  Et  oerte  qua  a  judicibus  de  tabella 
adversus  cos  pronantiabatur  sententia,  omisso 


785 


IN  APOLOGETICUM  D.  LE  NOURRY  DISSBRTATIO. 


786 


evjasvis  oriminiB  elogio,  nihil  alfad  ferebat  nisi  A 
Christianos  damnari.  At  ethnici  tum  in  sacraiiores 
leges  eo  gravios  peccabant,  qno  ssBpius  fatebantnr 
castos  sanctosque  esse  mores  Gbrietianorum,  eos- 
que  qui  ex  suis  gentilibus  GhristiansBGdei  nomen 
dabant,  fleri  semper  meliores.  Veruntamen  non 
EQinori  crudelitate  in  hos  neopbytos,  quam  in  on- 
teros  omnes»  ob  assamptam  Gbristianum  nomen 
BflBviebant. 

At  nobis,  inquiebant  etbnici,  displicet  auctoris 
eoram  nomen.  Qnid  ergo,  respondet  Tertullianus, 
odiost  subesse  potest  in  Cbristi  nomineTNonneex 
Buavitate  vel  benignitate  ductum  est?  Quid  etiam 
in  illo  magis  odio  dignum,  quam  in  ipso  philoso- 
phorum,  medicorum,  coquorum  nomine,  trans- 
misso  ab  auctoribus  suis,  et  ab  |aliis  accepto  ?  p 
Nuliios  deniqoe  sect»  nomen  malum  aut  invisum 
videri  debet,  nisi  prius  quid  in  ipsa  secta  mali  sit, 
certo  dignoscator  et  probetur  (cap.  3). 

Urgebant  ethnici  se  legum  ab  imperatoribus  la- 
tarum  prsescripto  ad  vexandos  tollendosque  Chri- 
stianoB  teneri.  Verum  prorsus  inepta  est,  inquit 
Tertollianus,  hfloo  exceptio.  Nemo  enim  ulla  in- 
justa  obligatur  lege,  quiB  aut  bonum  prohibet,  aut 
iniquum  aiiquid  imperat.  Atqui  toles  erant  san- 
citflB  in  Ghristianos  leges.^InQcias  prflaterea  ethnici 
irc  non  polerant  plures  a  suis,  aliisque  legislato- 
ribus,  humanflB  iniirmitati  obnoxiis,  datais,  qu» 
quidem  quiavisflB  sunt  aut  noxiae  aut  inutiles,  ab 
aliis  postmodum  emendataB,  truncatflB,  abrogatflB 
fueront  ?  Nonne  enim  leges  Lycurgi  a  LacedaB- 
XDooiis,  nonne  leges  Pflpifle  de  suscipiendis  liberis 
a  Severo  imperatore  aut  correctflB,  aut  antiquatffi 
Bunt?  Nonne  lex  de  creditoribus  in  707  partes 
Becandis  immutata  fuit  ?  Nec  mirum  quidem. 
Enimvero  neqae  vetustas,  neque  auctoris  digni- 
tas,  sod  flBquitas  sola  leges  commendat.  Nulla  vero 
unquam  iniquior  fuit,  quam  illa,  quflB  Ghristianos, 
obsoum  duntflucat  nomen,  nec  audita  causa,  con- 
demnari  jubebat  (oap.  4). 

Qaantom  enim  non  modo  nova  et  injusta,  sed 
etiam  tyrannica  sit,  inde  Tertullianus  demonstrat, 
quia  Tiberius,  qoo  regnante  Ghristianum  nomen 
per  variaamondi  partes  disseminari  caBpit,auditis 
Christi  miraculis»  eom  deorom  nomero  voloit 
ascribi,  Qood  qoidem  etsi,  obstante  sonatu,  non 
perfecerit ;  in  soa  tamen  permansit  sententia,  et  ^ 
Christianorom  accusatoribos  periculum  commi- 
uatas  est.  Ex  soooessoribus  autem  illius  Nero, 
omnium  primus,  heo  quam  impius  sceleratusque 
bomo  I  GflBsariano  gladio  adversus  Ghristianos  fe- 
rociit.  Domitianus  vero,  crodeliiate  illi  non  impar, 
cum  eadem  tentasset,  soos  cito  repressit  conatos. 
Ab  otroque  qaiem  longe  abfuit  Marcus  Aurelius, 
qoi  Ghristianorum  militum  precibus  impetrato  di- 
vinitos  imbre,  Jussit  in  eos  severius  animadverti, 
qui  Ghristi  sectatores  acousarent.  Antea  Trajanus, 
Dulla  lege  lata,  prohibnit  eos  inquiri.Nulla  quoqoe 
adversos  illos  exstat  imperatorom  Adriani,Ve8pa- 


.:«  C 


siani,  Pii  et  Veri  lex,  nollomque  decretum.  Soli 
itaqoe  pessimi,  nequissimi,  ao  impiissimi  impera- 
toresin  eos  ssBvierunt  (cap.  5). 

Tum  dehinc  Tertullianns,  utetbnicis  omnem  ex 
majorum  institutis  aclegibus  inepte  Htigandi  viam 
prflBcludat,  palam  cuilibet  brevi  inductione  facit, 
pessumdatas  ab  illis  fuisse  de  sumpto,  ambito, 
vini  abstinentifl^  divortio  ac  culto  deorom  leges, 
Btatotaqoe  saoratiora.  Romani  qoippe  oodsqIos 
Liberum  cum  suis  mysteriis  Roma  atque  ex  tota 
Italia,  quemadmodum  Piso  et  Gabinius,  itidem 
consules;  Serapidem,  Isidum,  et  Harpooratem,  ex 
Gapitolio  deorumque  cnria  ejecerunt^  qui  postli- 
minio  duntaxat  a  Romanis  sunt  restituti.  Denique 
ethnici  omnes  nuntium  moribus  proavorom  suo- 
rum  remiserant  habitu,  victu,  instructu,  censu,  et 
ipso  etiam  sermone.  Ghristianis  igitur  frustra  ob- 
jiciebant  conculcatam  et  profligatam  veterum  pa- 
trum  suorum  auotoritatem,  quam  ipsimet  tam 
audacter,  quamimpune  pessomdederant  (oap.  6}. 

Transit  inde  Auctor  noster  ad  falsa  et  mentita 
infanda  Ghristianorum  crimina^  quAB  quidem  ita 
diluit,  ut  ipsos  ab  iis  tam  alienos,  quam  geatiles 
illorom  reipsareosesse  evidentissime  domonstret. 
Primom  enim  Ghristianialongo  Jam  temporeiofa- 
mabantur,  quasi  carnes  occist  ase  pueri  ferino 
more  vorarent,  ao  postea  exstinotis  canom  opera 
luminibus,  in  quolibct  stupro  etincesto  foedissime 
volutarentur.  At  certe  nibil  faoilius  erat,  qnam 
Ghristianos  tantorum,  si  revera  ab  iis  perpetra-  - 
rentur,  oriminum  convincere.  Tot  enimvero  illo- 
rum  inimioi  et  bostes  semper  faeroDt.quot  JodflBi, 
qoot  milites,  qoot  domestici,  qoot  pene  eorum 
oxores,  imo  etgentiles  bomines,  qui  illos  semper 
insectabantur.  NuUus  taroen  ex  eis  tanta  faoinora 
agnovit  unquam,  multoque  minus prodiditi  70S 
yel  iisdem  Ghristianis  pretio  aliqoo  soam  vendidit 
silentiom.  Et  vero  qois  hflBC  crimina  prodidisset  7 
Non  Ghristiani  qaidem,qoi  non  minos  scropolose, 
quam  gentflessua  celabant  mysteria.  Neqoe  etiam 
ethnici,  qoi  ab  eoromdem  Ghtistianorom  ccBtiboB 
penitus  exclusi,  quid  in  eis  ageretor,  scire  procol 
dobio  non  poterant.  At  isti,  Fama  inqoiebanty 
communi  hflso  divulgata  sunt.Sed  quid  famalevius, 
qu8B  sane  quia  semper  oritur  vel  invidia,  vel  odio, 
aut  suspicione,  aut  alios  decipiendi  voluptate,taD- 
diu  tantum  perseverat,  qoandiu  mentitor  (cap.  7). 

UrgetTertollianus  tam  horribilia  esse  illa  fla- 
gitia,  ot  a  nemino  credi  onquam  deboerint|  aot 
potoerint  committi.  Sectatoribus  qaippe  suis 
Ghristiani  flBternam  felicitatem  promittebant.  Qois 
aotem  in  animum  sibi  inducat,  eam  pollicitos  esse 
bomini.  qoi  infantem  occideret,  panem  comederet 
reoenti  illius  sanguine  intinctum,ao  postea  nefando 
incestu  pollueretur  7  Imo  vero  nemini  onqaam 
persuaderi  poterit  hxc  ab  ethnico,  cui  pudoris  et 
humanitatis  aliquis  sensus  sit,  potuisse  fieri.  Ne- 
qoe  d  ixeris  religionis  GbristianflB  oandidatis  faotam 
ab  aliifl  fraodem.  Qois  anim  eam  faoere  potoit? 


787  TBRTDLLIANI  OPERUM  PAR8  !•  —  SERIES  I,  APOLOGRTICA.  788 

r 

Nam  sacrorutn  pater,aut  alius  a  quo  edocebantur?  A  diis  cultum  prorBUS  denegarentNcc  diffitetur  qoi- 


At  quo  tandem  dolo,  quibus  preestigiis  ^os  docere 
poterat  quidnam  ab  ipsia  ad  exsecranda  illa  cri- 
mina  perpetranda  esset  agendum  ?  Esto  tamen,et 
fac,  Bi  veiis,  bso  ab  illiB  fuisse  commissa  ;  cur 
ergo  iifl  tandem  agnitis  et  aotis,  de  fraude  sibi 
facta  nunquam  conquesti,  in  tradita  sibi  tam  hor- 
ribili  doctrina  tam  conBtanter  omnes  persevera- 
runt  ?  Numquid  timebant  ne  ea  patefacientes  puni- 
rentur  ?  Quin  imo  ethnicorum  gratiam  sibi  inde 
oonoiiiavissent :  sed  perire  malebant,  guam  sub 
iali  conscieniia  vivere,  (cap.  8. 

Qua  autemfacilitateTertuIiianus  Chrislianos  de 
tantis  purgat  criminibus  eadem  profecto  ostendit 
gentiles  earomdem  aut  similium  plane  penitusque 


dem  Tertullianus  grande  procul  dubio  esse  iilud 
crimcn,  si  quos  elhnici  adorabant,  dii  revera   fue- 
rint,  At  eos  non  deos,  sed  meros  homineB  foisse 
testis  erat  ipsorummct  ethnicorum  conscientia.  Si 
quis  tamen  reluctari  adhuc  audeat,  ille  confostim 
innumeris  revincetur  Scriptorum  suorum  testimo- 
niis,  qui  loca  indicant,ubi  commentitii  illi  dii  nati, 
ubi  mortalem   egerunt  vitam,     et  ubi  ea  finita 
sepulti  sunt.  Quia  vero   longiuB  fuisflet  singuloB 
hosce  deos  nominatim  recensere,  Auctor  noster 
illud    Saturni,    deorum  omnium   primi,  exempio 
deraonstrat.Omnesnamqueantiquitatumdescripto- 

res  asserunt  illum  revera  fuisse  hominem,  qui 
post  multasexpeditiones,  Attioo  bospitioab  Jano 


convinci.  Salurno  namque,  qui  propriis  filiis  suis  i^  vel  Inone  in   Italia  exoeptus,   raonti  ac  civitat; 
:i  .-«r-.^*.- l-i    Jlr^f^^   rr:u««::  "  niiAm  inftoluit.  totiouc  Itali»  dcdit  Saturni»  no- 


non  pepercit,  infantes  ad  primum  usque  Tiberii 
proconsulatum  palam,  ac  deinceps  occulte  in  Afri- 
ca  immolabant.  Galli  vero  solebant  majores  nalu 
Mercurio,  Tauri  suos  hospites  Dians,  Romani 
bestiarios,  non  minus  taroen  homines,  in  publicis 
ludisJovi  mactare.  Qnid  quod,  alii  non  minori 
crudelitate  infantibus  aut  abortu  prcripiebant  vi- 
tam,  aut  natos  morti  exponebant  mox  futurae.  Huc 
accedity  quod  non  solum  nationes  qusdam,  quem- 
admodum  Gatilina,  effusosuo  sanguine  fmduspe- 
pigere,  verum  etiam  Scyths  hominem  comedere 
ferebantur.  Bellonte  quoque  sacerdotes  suo  conse- 
crabantur  sanguine,  et  gladiatores,  sicut  comitiali 
morbo  laborantes,  bibebant  aliorum  hominum   in 


quam  incoluit,  totique  Itali»  dcdit  Saturni»  no- 
men.Noque  id  misus  perspicue  deolarabant  taboIaB 
ab  ipso  ibi  primum  confict©,  et  nummus  imagine 
signatus,  ob  quem  prcBsidere  crario  perhibetur. 
Homo  igitur  ille  fuit,  neo  de  cobIo  et  terra  ortus, 
sicuti  nunnulli  fabulati  sQot.  Gsteros  ergo  omnes 
deos,  qui  suam  ex  iilo  ducunt  originem,  homines 
etiam  fuisse,  quis  negare  audebit  (cap.  10)  ? 

Nec  sinit  quidem  Tertullianus  sibi  responderi 
hos  post  mortem  tantum  suam  deorum  ascriptos 
esse  numero.  Divinitalem  enim  nullus  homo  sibi 
conferre  potest.  Si  cui  ergo  seu  ante,  seu  post 
mortem  data  est,  is  certe  ab  alio  potentiore  Deo 
illam  acciperedebuit.  At  nulla  plane  causa  un 


arena  occisorum  sanguinem.  Aliietiamin  publicis      quam  fuit  our   ille  eummus  Deus  aliquos  post 
Bpeotaculis  carnes  comedebant  aut  cervi,  qui  in  ^  eorum  mortem  deos  faceret.  Nullius  quippe,  sive 


ominis  sanguine  jacuerat,haut  apri,  qui  hominem 
cruentaverat,  aut  ursi  alveolos,  qui  ruclahant 
adhuc  hominum  in  hisce  ludis  interfectorum  vi- 
ficera.  Deuique  magis  horrendo,  nec  unquam  no- 
minando,  scelere  substantiam  hominis  deglutie- 
bant.  Ghristiani  e  contrario  abhorrebant  709  ab 
omni  sffivitias  genere,  nec  fas  eis  erat  etiam  cru- 
delissimaintertormentaautanimaliumsanguinem, 
aut  sufifocatum  aliquid,  aut  oblatum  falsis  diis 
morticinium  prsgustare  (cap.  9). 

Quid  vero  caus»  erat  cur  ethnioi  Christianes 
arguerentincestu8,cuju8  exempium  dederat  scele- 
ratissimus  Jupiter,  et  rei  eract  PerssB  ?  Ejusdem 
vero  sceleris   suspectii  erant  Macedones,  a  quibus 


admundumfabricandum,  sive  ad  aliud  quidpiam 
agendum  unquam  indiguit  auxilio.  Anle  omncs 
Biquidcm  fictitios  gentilium  deos,  plufie,  lumina, 
sidera,  tonitrua,  fulmina,  et  varia  frugum  ge- 
nera  orta  sunt.  Quin  imo  omnium  hominum  pri- 
mus,  poBt  omnia  ad  vitam  ejus  necessaria,  con- 
ditUB  est.  Non  magis  ergo  Liber,  Ceres,  Bacchus 
et  Minerva  ob  inventaa  fruges  dii  facti  sunt,  710 
quam  LuouUus  ob  cerasa  ex  Ponto  transvocta  in 

Italiam. 

Neque  potiori  ratione  dici  poUst  coUatam  prop- 
ter  morita  et  virtutes  hominibus  divinitatem.  Naai 
iude  conficitur  supremum  aliquem  e»88  deum,  qui 
merentibuB  divinitatem  dlspenBat.  Deinde    vero 


ieirriBus  fuit  qui  CEdipi  tragcediam agendo,lamen-  D  gentiles  fateri  cogebantur  deos  suos  fuisse  homi- 


tabatur  violatam  a  semetipBo  matrem  suam.  Quid 
plura?  improbi  gentiles  stupris  assuefacti,  suis 
etiam  liberis,  olim  expositis,  neo  sibi  amplius 
cognitis,  stuprum  c«ca  libidine  inferebant.  At 
Ghristiani  aut  in  virginitatis  perseverabant  statu, 
aut  ab  omni  post  matrimonium  exoessu  semper 
abstinebant. 

Ab  falsis  autem  fiotitiisque  Christianorum  occul- 
tis  criminibus,  ad  ea  transit  TertuIIianus,  quse 
ethnici  manifesta  et  publica  esse  criminabantur. 
Prscipuum  autem  illud  erat.quo  sacrilegii  et  lassaa 
miyeBtatis  divinss  ideo  accu8abaDtur,quod  omnem 


nes  improbos,  impios,  Bceleratos,  nequiaBimos, 
aliosque  illis  similes  ab  aliie  bene  moratis  Jurc 
merito  condemnari.  Fao  Umen  illoa  fnisse  probos, 
sed  non  melioreB  erant  Socrate  et  Aristide,  nee 
fortioresThemistocleetAlexandro,  nec  feliciores 
Polycrate  et  Sylla,  nec  CroBSO  Grassove  ditiore», 
eloquentiores  Demosthene  et  Cicerone,  sapientio- 
res  Catone,ao  Scipione  aequiores.  Cur  ergo  elhnici, 
his  apud  inferos  reliotis,  illos  in  coelum  tanquami 
deos  sustulerunt  (cap.  11)? 

Sed  dic  porro  quinam  sint  bi  gentilium  dii.  Nihi 
plane  in  iilis,  ait  Terlullianus,  video,ni8i  mortuo- 


189 


IN  APOLOGBTICUM  D.  LB  NOURRT  DISSBRTATIO. 


790 


ram  hominQm  nomina.Nihil  audio  preter  fabulas,  A  ^^^^  defitruehat,  morte  damnatus  eat.  Sed  resciisa 


atqae  ex  his  faholis  Bacra  instituta  recognosco. 
Quidvero^quorum  eorum  simulacraexcommunium 
vasculorum  et  instrumentorum  materie,  vel  ex 
ipsismet  vasouliB  et  instrumentis  fabrefaota,  dii 
tandem  saoriiega  consecratione  facta  sunt^Quis 
insupar  non  videat  pulchra  illa  simulacra,  dum 
rabricantor,  eadem  pati,  atque  Ghristiani,  cum  ah 
ethnicis  torquentur?  Ex  metallis  enim  fiunl,  qai- 
bus  damnantur  Ghristiani.  Illa  crucibus  et  stipiti- 
bus  imponuntur,  raduntur  ungulis,  ignibus  exu- 
runtur^sed  his  omnibuB  modis  Ghristiani  toiluntur 
e  medio ;  in  hoo  iamen  ah  illis  disorepanti  quod 
simulaora  primum  Bunt  sine  capite,quod  Ghristia- 
uis,  iniqoissime  damnatis,  tandem  amputatur.  Ad 


damnatione  prssclarumtandemiliireddidere  testi- 
monium.Postremo  Diogenes  quidam  irrisit  Uercu- 
lem,  ao  Varro  trecentos  Joves  introdoxit  (cap.  14). 

Urget  adhuc  Tertuilianus  in  gentilium  comosdiis 
ac  tragcediis  reprassentari  mcschum  Anubim,  mas- 
ouium  Lunam,  flagellatam  Oianam,  Jovis  testa- 
mentum,  tresque  Hercules  fameiicos.  Ab  histrio- 
nibus  insuper  exhibebatur  Sol  lugens,Cyb6le  fasti* 
diosum  pastorem  suspirans,Jovis  elogium,Junonis 
Minervttque  judicium,  ac  landem  in  illls  ignomi- 
niosum  caput  reprssentabat  dei  alicujus  ima- 
ginem,  et  corpus  ridicula  arte  effeminatum  Mi- 
nervam  aut  Herculem.  Neque  melius  aliquid  ex 
cavea  exspectes.  Ibi  enim  persona  agebatur  Atydis 


hadc  vero,  hi  in  iDSulas  relegantur,  in  quibus  ple-      castrati,  ardentis  Herculis,  Mercurii  inter  ludicra 
rosqueomnes  gentilium  deos  natos  mortuosque      meridianorum  spectacula  mortuos  caulerio  exami- 


esse  nemo  nescit.  Ntque  respondere  poterant  heec 
mera  esse  Ghristianorum  in  deos  convicia ;  quan- 
doqoidem  eosdem  deos  Seneoa  pluribus  longeque 
amarioribus  verhis  insectatus  est.  Reote  ergo 
GhriBtiani  illa  deorum  simulaora  adorare  renue- 
baat,  que  a  milvis,  muribus,  araneis  ooinquinata, 
ab  ipsis  gentiiihus  negliguntur,  illuduntur,  de- 
strnuntur. 

Quin  etiam  alii  alios  deos  colehant,  nollusque 
sine  senatusoonsulto  deus  esse  poterat.DomesticoB 
▼ero  deoB  pro  sua  quisque  aut  necesBitate  aul 
potestate  oppignerabat,  vel  vendebat,  vel  mutabat, 
modo  in  trullam,  modo  in  cacabum.  Poblioos  au- 
tem  deoB  in  hastario  vectigaies  habebant,  ac  sub 


nantis,  ac  fratris  Jovis  cadavera  mortuorum  homi- 
num  cum  malleo  deducentis.PIura  alia  hisBimilia 
omittit  Tertullianus,  vitioque  gentilibus  vertit, 
quod  intra  deorum  templa,  ipsatque  inter  aras, 
atque  in  sacerdotum  et  aedituorum  tahernacuIiB, 
adulteria  componerent,  tractarentque  lenocinia. 
Quinam  ergo,  ait  ille,  divins  majestatis  rei,  an 
ipsi  qui  tanto  ludibrio  deos  suos  habebant,  an 
Ghristiani,  qui  hos  negabant  esse  deos,  quique 
idcirco  eorum  templa  interdiu  non  noverant,  et 
ea  si  fieri  posset,  penitus  spoliassent  ^cap.  45)? 

Verum  contra  objiciebant  ethnici  caput  asininum 
a  christianis  tanquam  deum  adorari.  Sed  merum, 
ait  TertuUianus,  est  somnium^  cui  Cornelius  Taci- 


hMta    et  publici  pr«ooniB  voce  venales.  Neo  id  C  t„,  dedit  occasionem,  ubi  memori»  falao  prodidit 


profeoto  mirom.  Dii  quippe  quo  magis  sancti,  eo 
magis  tribotarii  erant.  MendicanB  vero  ethnicorum 
religio  cirouibat  cauponas,  ao  magnam  pro  templi 
alioujuB  aditu  exigebat  mercedem. 

Sed  agedum,  quo,  quffiso,  modo  etbnici  deos 
8U08  honorabant  ?  Eodem  plane  ac  mortuos  impe- 
ratores  :  imo  vero  eomdem  honorem  illis  viventi- 
buB,  ao  mortuis  diis  buIb  detuIerunt.Simili  quoque 
modo  Larentinam  meretricem,  Simonem  Magum, 
et  nescio  quem  Synedi  deum^ao  impuras  Junones, 
Gereres,  et  711  Dianas  venerabantur.  Quid  ergo 
ampliofl  10  veterum  deorum  contumeliam  fieri  ab 
olio  homine  poterat  (cap.  12,  43)  ? 

Nonne  etiam  dii  non  minori  illis  erant  ludihrio. 


Judffios  consimilem  hujusbestinsuperficiem  idcirco 
oonsecrasse,  quia  ipsis,  in  iEgypto  siti  laboran- 
tibus,quidam  onagri  fontem  ostenderant.Sed  hujus 
mendaoissimi  scriptoris  calumnia  evidentissime 
patuit,cum  Pompeius^Judaeorum  templum  ingres- 
8U8,  nullum  ibi  invenit  simulacrum.  At  certe  quo 
id  falsius,  eo  verius  erat  Jumenta  omnia,  et  can- 
therios  cum  sua  Hippona  ab  ethnicis  coli  et  hono- 
rari. 

Nec  potiori  ratione  Ghristianis  exprobrabant 
crucis  Christi  cultum.  Quid  enim  in  illo  arguere 
poterant?  Nonne  apud  eos  prostabat  Pallas  Attica, 
ao  Geres  71%  Pharia,  qusB  rudi  palo  et  ligno  a 
crucis  etipite  non  distinguebatur  ?  In  suorum  prs< 


qoi  pesBima  qoffiqoe  illis  Bacrificabant,  et  tertiam  D  terea  deorum  simulacrisy  in  victoriis,  trophffiis. 


sobripiebant  decimarnm  Herculi  debitarum  par- 

tem?  Nonne  alii  suis  in  libris  non  maxima  sine 

iliorom  ignominia  praBdicabant  eos  inter  se  propter 

TrojanoB,  aut  Aohivos  decertasse,  Venerem  sau- 

ciatam,  Martem  in    vinculis  pene  consomptomy 

Jovem  a  moDstro  quodam  Iiberatum,nunc  flentem, 

nunc  foede  suhantem  ?  Poetffi  vero  canunt  Apoili- 

nem  Admeto,et  Laomedonti  Neptunum  servientes, 

Pindarus  vero  ifisculapium   fulmine    judicatum. 

Prsterea  a  tragcBdis  decantantur  deorum  ffirumnffi 

et  errores.  Ex  philosophis  autcm  Soorates,  etsi  per 

qoeroum»  hhroom^  et  oanem  joraverit^  qoia  tamen 


signis  miiitaribus,  vexillorum  et  cantahrorum 
sipharis,  aut  eorum  intestinis  monilibus,  et  stolis 
cruces  adorahant  illis  suppositas. 

Alii  paulo  quidem  verissimilius  suspicabantur 
Ghristianorum,  quemadmodum  Persarum,  Deum 
esse  Soiem.Sed  hffio  falsa  suspicio  inde  suborta  est, 
quod  iidem  Ghristiani,  ad  Solem  conversi,  Deum 
precabantur,  ac  die  Solis  sive  dominico  Iffititis  in- 
dulgerent.  Sed  istud  gentiiium  reprehensione  eo 
certe  minuB  dignum  erat,  quod  illi  diem  Saturni 
otio  et  victui  destinaverant. 

POBtremo  Aootor  noster  Jodoom  qoemdam,ma« 


791 


TERTULUANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


792 


ximam  profecto  nebulonem,  exsibilat,  qui  cum  A 
bestiarius  esset,  inter  ludos  Girceuses,  in  ista,  in- 
quit,  civitate  novissime  editos,  tabellam  proposuil, 
in  qua  pictus  circumferebatur  Deus  Gbristianorum 
auribus  asininis,  a[tero  pede  ungulatus,  librum 
gestans,  et  togatus,  cum  hao  ridicula  inscriptio- 
ne  :  Deus  Christianorum  onochosie$.  Sed  quam  fal- 
sa  mendaxque  fuit  bsao  pictura,  tam  verum  erat 
abethnicis  deos  adorari  bominum  belluarumque 
membris  compositos  (cap.  16). 

Ne  autem  ethici  veram  Ghristianorum  doctri- 
nam  voluntaria  ignoralione,  et  impudentibus  more 
Bolito  mendaciis  deinceps  calumniarentur,  illam 
Tertuliianus  summa  cum  brevitate,  tum  sinceri- 
tate  sic  exponit :  Oeus,  inquit,quem  colimus,unu8 
est,  qui  mundum  universum,  in  suas  majestatis  g 
ornamentom,  ex  nibilo  creavit.  Quamvis  autem 
cognoscatur,  invisibilis  tamen  est,  inBBstimabilis, 
immensui,  ac  sibi  soli  tantus  quantus  est,  cogni- 
tus.  Hunc  vero  unum  verumque  Deum  revera  ex- 
sistere  demonstrant  et  mundus,  et  cstera  omnia, 
quas  verbo  fleri  Jussit,  ratione  composuit  ac  vir- 
lute  sua  condidit.  Qmn  etiam  illud  evidentissime 
comprobatur  testimonio  anime  nostrs,naturaliter 
Ghristianae,  qu8B  in  quocunque  sive  infirmitatis, 
sive  erroris,  sive  pravss  libidinis  statu  sit,  ubi  re- 
sipiscity  aut  redit  ad  se  ipsam,  non  deos,8ed  unum 
conclamat  Deum,  eumque  judicem  contestatur. 
(oap.  17). 

Neo  minus  evidens  divin»  exsistentis  argumen- 
tum  desumitur  ex  sacris  Veteris  Testamenti  libris  ^ 
qui  scripli  sunt  a  viris  divino  Spiritu  iuundatis,  et  ^ 
qui  scripta  sua  variis  verisque  miraculis  oonfirma- 
vere.  AristaBus  autem  lestifleatur  hosce  libros,  He- 
braico  primum  sermone  compositos,  in  Grscum, 
procurante  Ptolemeeo  Philadelpho,  ao  Menedemo 
probante,a  septuaginta  JudaeiB  summa  flde  conver- 
Bos  fuisse.  Tum  autem  adhuc  asservabantur  in 
Ptolemaei  bibliotheca  Hebraicis  et  GreBois  litteris 
exarati,  quos  Judsi  singulis  quibusque  Babbatis 
palam  lectitabantNullum  ergo  de  illorum  veritate 
atque  integritate  dubium  esse  poterat  (cap.  18). 

Maximam  autem  illorum  auctoritatem  vindicat 
antiquitas.  Nam  unius  prophet»  scrinium,  id  est, 
Moysis  libri,  cffiteris  gentilium  oommentationibus, 
diis,  templis,  oraculis,  sacris,imo  omnibus  Grflecis 
718characteribu6,  ac  plerisque  gentibus  et  ur- ^ 
bibus  vetustiores.sunt.  Naui  is  Moy8es,Inacbo  ooae- 
vus,  non  modo  Homerura  et  Priami  cladem,  sed 
vetustissimum  quoque  Danaum  astate  longe  superat 
Cffiteri  vero  prophef»,  etsi  illo  posteriores,  non 
brevi  tamen  temporis  intervallo  Grsoos  sapientes, 
legiferos  et  historicos  antecedunt.  Quia  vero  id 
quod  omnibuB  probatu  facillimum  est,  enarrare 
longius  foret,  TertuUianua  banc  probationem  id- 
circo  misBam  feeit,  ita  tamen  ut  fontes  indicet, 
eitctque  varios  scriptores,  ex  quibus  illa  Soripturs 
Bacrs  antiquitas  unicuique  maoifeBtiBBima  fieri 
potest  (cap.  19). 


Neqbe  porro  BUmmam  illius  auctoritatem  repetit 
ex  hac  tantum  antiquitate,  sed  co  maxime,  quod 
plane  divina  sit.  Ab  illiu«  namque  auctoriboB, 
divino  Bpiritu  afflatis,  mundi  ciadeB  aliaque  plura 
prsdicta  sunt,  quae  revera  aocidisse  cogoosoimuB. 
Dubitare  proinde  de  csteris  non  debemus,  qu»  ab 
iis  preBountiata  quoque  fuerunt.  Ratum  itaque 
fixumque  eBse  debet  unum  duntaxat,  qui  ab  eis 
passim  prsdicatur,  Deum  existere,  veramque  esse 
Christianam  religionem,  qun  hisce  iilorum  libris 
Buifulta  est  (cap.  20). 

8ed  tum  insurgebant  ethnici,  ac  vociferabantor 
novellam  esse  bane  religionem  obristianorum, 
qui  a  Judaica,  et  nomine  etritibuB,  plane  penitas- 
que  disorepabant.  Verum  bis  respondet  Tertullia- 
nus  JudffiOB  Bumma  felioitate  tandiu  floruisse, 
quandiu  insigni  sua  Justitia,  ac  patriarcbarum 
fide,  gratiam  Dei  promeruerunt.  PoBtqnam  vero, 
conculcatis  illius  legibus,  maxima  in  scelera  pro- 
lapsi  sunt,  in  eorum  poenam  di8per8i,palabundi,ao 
coBli  solique  extorres  ita  vagantur,  ut  ipsiB  pa- 
triam  suam  vestigio  saltem  salutare  conoessum 
non  fuerit.  At  non  hffic  tantum  a  sacris  illorum 
vatibus  prffidicta  sunt,  sed  futurum  qnoque  alium 
populum,  in  quem  Deua  majorem,  qaam  illis 
gratiam  Iransferret.  ChriBtuB  vero  selecti  hujus 
populi  arbiter,  magiBterque  est,  ab  iisdem  quoqoe 
prophetis  prffinuntiatue.  Et  is  quidem  philoBopbis 
Zenoni  et  Gleanthi  non  plane  incogniiuB,  Dei  X^oc 
Bormo,  ratio,  Bophia,  Bapientia,  verasque  Filius 
est.  Non  enim  hominum,  aut  factitiorum  deorum 
more,  sed  sicut  radius  ex  sole,  ita  spiritus  ex 
spiritu,  et  lumen  de  lumine  genitas,  non  recessit 
a  matrice,  sed  ita  exceBsit,  ut  non  separetur  a 
Bubstantia  Bui  Palris,  a  quo  alter  modulo,  non  nu- 
mero,  gradu  non  statu,  unus  omnino  oam  illo  est 
DeuB.  Statuto  dehinc  tempore  prolapsoB  In  virgi- 
nem,  bomo  Deo  mistus  faotus  fuit. 

Ad  aniles  vero  fabulas  hsc  rejioere  non  pote- 
rant  neque  gentilee,  qui  similes  aliaB  flnxerant, 
neque  Judsi,  qai  noverant  illum  a  suie  prophetis 
promissum  fuisBO.  Nam  hi  in  eo  errabant,  quod  ca, 
quffi  in  iis  saoris  ScriptariB  de  primo  et  seoundo 
illiuB  adventu  dicta  sunt,  non  inteHigentoB,  iliam 
ad  noB  Jam  venisBO  inflciabantar.  Tanta  autem 
erat  eorum  Cfficitas,  perversitas,  et  nequitia,  ut 
huno  magiffi  accusaverint,  qui  editls  miracuUe  se 
A^Yov  Dei  palam  ostendebat.  Gum  vero  ccolesti  Bua 
dootrina  pIurimoB  ad  ae  alliceret,  tuno  oxaBperati, 
illum  obtuleruntPontio  Pilato,  714  ab  eoque  vio« 
lentia  sufifragiorum  extorBerunt,  ut  oruci,  quemad- 
modum  iile  prsdixerat ,  affigeretur.  Bo  autem 
moriente,  facta  est  inBoHta  plane  Bolis  defectio,  ab 
iisdem  Judffiis,  qui  eam  a  prophetis  annuntiatam 
nesciebant,  m  arcanis  suiB  descripta.  Ab  llliB  porro 
corpuB  ejus  sepulcro  est  conditum.  Sed  com  tertia 
die  mirabiliter  resurrexisBot,  subreptam  a  diB- 
eipulis  jaotitaverunt.  At  iUe  redivivuB  torbis  Be 
Bubduzit,  ao  per  dies  quadraginta  oum  qoibaBdam 


793 


IN  APOLOGBTICDM  D.  LB  NODRRY  DISSERTATIO. 


794 


discipuJis  cooversatus,  eoa  doctrina  ubique  divul-  A. 
ganda  imbLiit,  ac  post  hseo  oircumfusa  nube  con- 
scendit  in  CGelum.  Pilatus  vero^qui  tunc  consciontia 
Ghristianns  erat,  ea  omnia  nuntiavit  Tiberio,  qui  - 
quidem  Ghrislo  credidisset,  nisi  fuisset  Gaesar, 
imperasselque  ethnicis.  Veruni  soeviores  Judaei 
discipolos  Christi,  traditam  sibi  ab  eo  dootrinam 
prdedioantes,  crudelissime  divexarunt ;  eorumque 
Banguinem  Nero  primus  Romie  effudit. 

Porro  autem  Tertuilianus  constanter  asseverat 
hanc  veram  esse  Ghrisliane  doctrinas  summam, 
neo  posse  sibi  ab  ethnicis  lidem  abrogari.  Persua- 
sum  siquidem  Ghristiani  penitus  habebant  fas  . 
nemini  unquam  fuisse,  multoque  minus  sibi  re- 
ligionis  suae  documenta  deolarantibus,  mentiri. 
Quid  ergo  in  hao  eorum  reliKione  et  oultu  poterat  n 
ease  mali,  qui  Deum  a  se  per  Ghristum  ooli  palam 
asserebant?  Nonne  Judffii  Deum  per  Moysem  vene* 
rabantur,  ao  gentiies  Graeci  per  alios  homines, 
Romani  vero  per  Numam  Pompilium  superstitio- 
nibus  suis  initiati  sunt?  Querendum  potius  erat 
utrum  vera  sit  Ghristi  divinitas,  qua  cognita,  homo 
in  roelius  reformatur  (cap.  21). 

Credebant  preterea  Ghristiani  esse  dsmones, 
pbilosophis,  ao  potissimum  8ocrati  ac  Zenoni 
poetis  atque  magis  haud  incognitos,  qucis  vulgui 
exsecrando,  aut  aliis  maledicendo  invooat.  Hi  au- 
tem  spiritaalis,  sicut  angeli,  sunt  subslanti»,  aed 
in  peccatum  prolapsi,  exitium  hominis  ab  mund^ 
initio  moliti  sunt.  Siout  autem  substantia,  sio 
viribus  spiritaiibus  praediti,  non  solum  fruges  ho- 
minisque  valetudinem  viliant,  sed  illius  quoque  ^ 
animum  oonoutiunt  pravis  motibus,  et  a  divini- 
tatis  avertunt  cogitatu.  Naliva  vero  agilitate  cum 
ohique  uno  momento  sint,  ao  Dei  dispositionea 
cognoscant,  asmulantur  dimnitiUem,  dum  furantur 
diuinaiionem,  Ad  haeo  vero,  ambigua  pronuntiant 
oraoula,  sanant  quos  Inserunt,  falsa  variis  prssti- 
giis  faoiunt  miracula,phaotasmata  edunt,  defunoto- 
rum  infamant  animas,  pueros  eliduntin  oraculi  elo- 
quium,  somnia  immittunt,  atque  eorum  opera  ca- 
prflB  ao  mensffi  divinare  oonsueverant.  Atqui  eth- 
nici,  qui  hso  omnia  diis  suis  ascribebant,  hos 
dabio  pro3ul  dsemones  esse  fatebantur. 

Neqne  respondere  poterant  deos  suos  non  ex 
his  quae  in  profanis  loois,  sed  quse  in  eorum  dun- 
taxat  templis  fiebant,  dehere  flestimari.  Non  disparD 
etenim  est  illios  furor  qui  ex  turre  his  diis  sa- 
crata,  et  alterius  qui  se  ex  summo  vicinae  domus 
tecto  dat  prflecipitem.  Nec  impar  eliara  illius  est 
amentia,  qui  in  deae  bonorem  lacertos  et  genitalia, 
atque  alterius  qui  sibi  gu!am  prosecat.  Sed  si  haec, 
ait  71  ft  Terlullianus,  levis  videantur  momenti, 
aliiB  argomentis  inviotissime  demonstratur  eosdem 
esse  deos  gentilium  ac  deemones.  Producatur  enim 
aliquis,  qui  de  deo  patitur,  qui  aris  inhalans,  nu- 
men  concipit ;  prodeat  dea  virgo  pluviarum  polli- 
oitatrix,  proferatur  in  medium  deus  ^sculapius, 
morienlem  aliqaem  senaturus,  tumque  hi  omnes 


et  singuli  si  pelenti  Cbristiano  qui  sint.se  dcemones 
esse  non  fateantur,  per  Tertullianum  lioet  ut 
illico  fuodatur  ejusdem  christiani  sanguis.  Atnihil 
plaoe  hac  demonslratione  est  simplioius,  mani- 
festius  et  efficacius.  Vel  enim  mentietur  daemon» 
et  deus  non  est  :  vel  vcra  dicet,  ac  proinde  dii 
revera  daemones  sunt.  Quicunque  ergo  hffic  a  diis 
factadixerit,  is  asserat,  necesse  est  illos  Ghristianis 
esse  subjectos,  atque  idcirco  tam  falsos  esse  deos 
quam  vera  est  Ghristianorum  religio.  Omnis  quippe 
hffio  potestas  oritur  ex  Ghrieti  nomine,  quo  dae- 
mones,  ab  illis  adjurati,  de  obsessis  hominum  cor- 
poribus  coguntur  non  Boluoi  exire,  sed  insupor 
fateri  se  deos  non  esse,  sed  immundos  spiritus, 
00  malitiam  suam  prffidamnatos,  unioum  vero  esse 
Deum,  ac  vera  idcirco  esse  quse  de  Ghristo  paulo 
ante  diota  sunt  (cap.  22,  23). 

Recte  ergo  ex  eis  Tertuliianus  concludit  Ghri- 
atianos  perperam  Imav  nmjestatis  divins  accusari. 
Quamvis  enim  constaret  veros  esse  deos  ethnico- 
rum,  ipsi  tamen,  quemadmodum  Plato,  existima-. 
bant  penes  unum,  puta  Jovem  esse  summam 
potestatem,  et  officia  penes  ceteros.  Quid  ergo 
ppcoabant  Gbristiani,  qui  unum  supremum  Deum, 
sicuti  alii  homines  unicum  imperatorem,  colebant 
et  venerabantur  ?  Nunquid  id  minus  licitum  illis 
erat;  quam  singulis  quibusquc  hominibus,  civita- 
tlbus,  et  provinciis  quemdam  proprium  et  pecu- 
iiarem  deum  habere  ?  At  certe  alii,  nemine  re- 
pugnante,  Jovem,  alii  Fidem,  iEgyptii  aves  et 
beslias,  Syri  Astartcm,  atque  ita  caeteri  suum 
deum  privatim  colebant.  Uno  verbo  unicuiquo 
licebat  quemcumque  vellet  colere  prster  verum 
Deum.  Sed  nonne  hoc  potius  erat  maximum,  cu- 
jus  falso  Ghristianos  insimulabant,  I(Bse  majestatis 
divinae  crimen  ?  Et  oerte  illud  tanto  megus  erat* 
quanto  orudelius  Ghristianos  ad  falsa  numina  co- 
lenda,  ao  verum  et  rerum  omnium  creatorem 
Deum  penitus  negandumcogere  nitebantur  (cap.24)^ 

Objeotabant  tamen  Romani  se  pro  pietatis,  ao 
religionis  erga  deos  suos  merito  aocepisse  totius 
terrarum  orbis  imperium.  Quid  ergo  ?  ait  Tertul- 
iianus.  Numquid  illud  impetraverant  a  diis  suis 
vernaculis  ao  domesticis,  quales  erant  Sterculus, 
Mutunus  et  Larentina  meretrix  ?  Quis  credat? 
Numquid  a  peregrinis  et  adventitiis,  quibus  major 
Romae,  quam  patrise  sus  protegends  cura  esse 
debebat?  At  Gybele  Romam  asoita,  de  nuntianda 
magno  suo  sacerdoti  archigallo  Aurelii  imperatoris 
morte  tam  parum  sollicita  fuit,  ut  tranquillo  animo 
passa  sit  lacertos  impurumque  sanguinem  ab  illo 
litari  pro  hujusce  imperatoris  sslute,  qui  jam  ante 
octo  dies  ex  hao  vita  migraverat.  Qua  vero  ratione 
Jupiter  tam  patienter  tulit  Gretam  suam,  ubi  na'* 
tus,  mortuus,  et  sepultus  est,  Romanis  fascibus 
716concuti?  Numquid  Juno  squo  animo  ferre 
potuit  Garthaginem,  sibi  olim  adeo  dilectam,  et 
Samo  praeipositam,  a  Romanis  deleri,  ut  imperii 
sui  iines  latius  propagarent  ?  At  si  res  tamen  ita 


795 


TERTDLLIANl  OPERUM  PARS  1.—  SBRIES  I,  APOLOQBTICA. 


796 


Bit,  cop  Romani  minorem  illi  honorem,quam  lup®  A  leris  arguebant.  Quidni,  cum  viventem  iraperato- 


p^ostitutissirMB  LarentisB  tribuerunt  ? 

Deinde  vero  plures  illorum  dii,  sicuti  Saturnus 
et  Jupiter,  regnaverant.  A  quo  ergo  Romanorum 
deo  suum  accepere  regnum  ?  Nuroquid  a  quodam 
Sterculo?  Quis  nisi  fatuus  id  dicere  audeat?  Multi 
quoque  fuerunt  regee,  qui  nec  Romanorum  dopB, 
neo  alios  nunquam  coluerant.  Denique  Romanum 
regnum  ante,religionem  aocrevit.  Priusquam  enim 
Numa  Pompilius  vanas  superetitiones  Romse  insti- 
tuisset,  et  ante  quam  ulla  apud  illos  fuissent  deo- 
rum  simulacra,  plures  Latini  habuerunt  reges.  Ro- 


rem  longe  magis,  quam  deos  suos  mortuos  time- 
rent,  atque  idcirco  citius  per  hos  omnes  pejerarent, 
quam  per  imperatoris  genium?  Quid  vero  rect» 
rationi  magis  repugnat,  quam  diis  sacriflcare  pro 
homini»  salute,  quam  neo  dare  possunt,  neo  con- 
gervare?  Quo  enim  modo,  urget  Tertullianu8,alioB 
servabunt,  qui  suas  aBdes  ac  staluas  sine  caesareo- 
rum  militum  excubiis  tuerinon  valent?Quid  vero, 
quod  templa  et  dii  multi  pandent  de  CaBsaris  nutu 
ac  voluntate?  Itaque  Ghristiani  multo  potiori  jure 
pro  imperatoris  salute  non  falsos  illos  deos,  sed 


•X  m    1  11-  s       I'  %. .'    •  Dcum   verom.  vivum,   et  «temom  precabaniur. 

mani  ergo,  mquit  Tertulhanus,  non  an/«  reiioio«,    •  *^euui   vmutu,   tivuui,  r        .     .. 

'     '^  L  r  •       •     -       Nam  et  iosimet  mperatores,  si  sanaa  meniis  amt» 

quam  magnt ;  ideoqae  non  ob  hoc  magni,  quta  re-      ^'•*™  ^*  ipsiuio^  *uj|*o  «         ,  K«K««t 

liaiosi  hune  sibi  optanl  esse  propitium,  a   qao  haben'- 

o  j'  ju  *    n         j     •       •*•*•«  auod  homines  sint,  quod  vivant,  quod  aliis  homi- 

8ed   acrius  adhuo  urget :  Quomodo,  mquit,  lati  R  ^        uutu»"^»  o.i*  ,  ^  »  ^  «^«^ 

.      ,.  .  o  XT        •  »  I         r    »«       nibus  imoerent.  Pro  eorum  igitur  salute,  prospe- 

m  aliorum  regna  mvaserunt?  Non  pietate  profecto,      "»""»  nui^ciouv.  ©  ."  ^.  , 


nec  religione,  sed  bellis,  et  victoriis,  ac  proinde 
communi  mcenium  et  templornm,  sacerdotum  et 
civium,  rerum  sacrarum  et  profanarum  strage  ao 
ruina.  Hsccine  ergo  est  pietas,  propter  quam  dii 
et  ledentibus  se  Romanis  orbis  imperium  dede- 
runt,  et  aliis  ademerunt,  qui  suos  quoque  nec 
minori  piotate  colebant  deos.  Denique  ante  Jacta 
Romae  hmdamenta,  regnabant  non  solum  Babylo- 
nii,  Medi,  iEgyptii,  Assyrii  et  Amazones,  sed  Judsi 
etiam  qui  omnesRomanorum  aliorumquegentilium 
deos  respuebant,  et  aspernabantur.  Non  ergo  Ro- 
manorum  aut  aliarum  gentium  dii  regna  dispen- 


ritate,  vita  longiori,  diuturnoque  imperio  Ghri- 
stiani  manibus  expansis,  nudo  capite,  sine  pravio 
monitore  preces  fundabant  de  carne  pudioa,  inno- 
cente  anima,  ac  sanoto  Spiritu  profectas.  8ed  non 
offerebant,  sicut  ethnioi,  grana  unius  assis,  nac 
arboris  Arabicee  lacrymas,  neo  sanguinem  boTis 
tabe  aut  letate  confecti,  nec  spuroam  consoientiam, 
aut  hostias  a  vitiosissimis  sacerdotibus  immolatas. 
Bthnicorum  Itaque  praesides  provocatTertuIlianus, 
ut  Christianoa,  si  fas  unquam  sit,  eo  modo  Deum 
pro  imperatoris  salute  precantes  torqueant,  discru- 
cient,  et  occidant  (cap.  28,  29,  30). 
Quam  sincero  autem  animo,  nec  fictaadulatione, 


sant,  sed  solus  ille  omnipotens  Deus,  ^ju5,  inquit         

Auctor  noster,  e$t  orhU,   gui  regnatur,  et  homo  ^  quaa  ethnicis  eam  objicientibus  prodesse  poterat, 
i  regnat.  Non  Christiani  igitur,  qui  illum  ^  sic   Deum  omnipotentem   ptecarentur,   mde  lUo 


ipse^  qui 

oolebant,  sed  Romani  aliique  gentiles  laesae  majes' 
tatis  divinas  crimine  convincebantur,  qui  non  so- 
lum  falsos  deos  colebant,  sed  eoHdem  Christianoa 
ad  eorum  cultum  quibuslibet  supplicis  compellere 
conabantur  (cap.  25,  26). 

Quorum  vero  major  erat  clementia,  hi  persua- 
dere  illis  tentabant,  ut  saltem  manente  apud  ani^ 
mum  veri  Dei  colendi  proposito,  tam  pertinaciter, 
tamque  certo  capitis  periculo  diis  sacrifioare  non 
Tccusarent.  8ed  hoo  falsao  miserirordiae  consilium 
iis  inspirabatur  fraude  et  astutia  daemonum,  qui 
Ghristianorum  potestatem  timentes,  adversus  eos 
implacabili  odio  prasliantur.  Neo  minimum  quidem 
putant  esse  prsedamnationis  suaa  solatium,  si  con- 


demonstrat,  quod  sacris  eorum  litteris,  quas  non 
occultabant,  omnibus  praBcipitur,  ut  non  solum  pro 
inimicis  Buis,8ed  pro  ipsis  etiam  nominatim  impe- 
ratoribus  Deum  orent.  Addit  aliam  ipsis  fuissecau- 
sam,  sive  potius  necessitatem,  pro  imperatoribo» 
et  imperii  Romani  statu  orandi,ut  roundi  nimiram, 
qui  cum  eo  perire  debebat,  finis  retardaretur. 
Quocirca  per  aalutem  imperatorum  libenter  jura- 
bant,  minime  vero  per  illorum  genios,  quos  adju- 
rationibus  fugare  consueverant  (cap.  31,  32). 

Prfflterea  tanto  major,  inquit  Auctor  noster,  erat 
Christianorum  pietas  et  religio  erga  imperatorem, 
quanto  certius  sciebant  illum  a  Deo  vero  electnm 
ac  constitutum.  Ab  hoo  igitur  Deo  imperatoris  salu- 


BtanUam  illorem  labefaotare,  eosque  laedere   ali-  D  tem  eo  faoilius  poterant  impelrare,   quod  msce 

precibus  illum  Deo  minorem  esse  fatebantur.Nefas 

autem  ipsis  erat  imperatorem  deum  appellare,  ul 
pote  qui  homo  eet,  ao  dum  triumphat,  suae  admo- 
netur  humanaa  condilionis.  Quin  vero  Augustui 
imperator  nolebat  ae  dominum  vocari.  Et  recle 
quidem  ;  nam  unus  est  omnium  atque  eliam  impe- 
ratoris  dominus,  seilicet  Deus  omnipotens.  Denique 
quomodo  imperator  adhuc  vivus,  poterat  Dei  appel- 
lari  nomine,  quod  ethnici  non  ante  apotheosim  G«- 
saribus  tribuebant  (cap.  33,  34)? 

Qua  autem  facilitate  et  evidentia  Tertollianna 
hactenoB  probaverai  ChriBtianoi  oon    efse  reo» 


quando  possint.  Quamobrem  Christiani  iilis  re- 
sistunt,  persuasumque  habent,  se  nuoquam  de 
Ipsorum  malitia,  gloriosius  triumphare,  quam  cum 
pro  oonstanti  fidei  Buas  professione  damnantar 
(cap.  27). 

Porro  autem  ethoici  impiis  daemonum  dolis  et 
artibus  Christianos  non  modo  ad  deorum  cultam, 
qai  omnino  liber  et  voluntarius,  aut  nuUus  esse 
debet,  invitos  impellere  volebant,  sed  ad  iisdem 
quoque  diis  pro  salute  imperatoris  sacrificandum. 
Quapropter  haec  sacrincia  facere  defugientes, 
majoris,  717  quam  la8B«  majeBtatiB  divinas  sce" 


797 


IN  APOLOGETICUM  D.  LE  NODRRY  DISSERTATIO. 


798 


lese  mijestatis  719  buinan«,  eadem  perspicui-  A 
tate  ostendit,  eos  propterea  ab  etbnfois  dici  non 
potuisse  publicoe  bostes,  quod  ipsorum  more  non 
celebrarent  Cssarum  solemnia.  Quis  enim  nisi 
impius  homo  negabit  ea  agenda  esse  cum  magna 
modestia,  vereonndia,  sobrietate,  et  pudicitia  ? 
Atqui  gentiles  ea  eelebrabant  summacum  lascivia, 
ebrietate,  impudentia,  seditiosis  cursitationibus, 
injuriis,  et appensis  instar  lupanarium  ad  domorum 
poates  laureis  ao  lucernis.  Huoaceedit  quod  hsc  festa 
solemnia  agentes,  non  ipsis  parcebant  imperato- 
ribuB,quibu8  cum  plures  vita  annos  falso  optabant, 
tum  de  alio  novo  cogitabant  creando  imperatore. 

Nequesinit  Auctor  noster  sibi  responderi  hso 
cac!  tanturo  et  ingrati  vulgi  etse  vota,  non  vero 
aliorum.  Non  enim  plebeii  homines  erantinfensis-  3 
simi  imperatorom  hostes  Cassii,  Nigri,  Albini,  ne- 
que  alii  Sigeriis  et  Partheniis  audaciores,  qui  inter 
duae  laorosGcsaremobsederunt;  neque  ii  tandem, 
qui  harnm  soelestarnm  partium  socii  tum  quotidie 
agnoacebantur.  At  isti  tamen  pro  imperatorum 
salnte  sacra  faciebant,  per  eorum  dejerabant 
genium,  ao  solemnia  sicuti  alii  omnea  oelebrabant. 
Eadom  quoque  dependebuntofflciaastrologi,  aru- 
spices,  augures,  magi,  qui  daemonum  artibus  de 
Caesarnm  futura  morte  consultabant,  exoptabant- 
que  esse  proximam  (oap.  35). 

Debita  ergo  imperatoribus  fides,  pietas  et  religio 
i.on  in  bis  ofllciis  consistit,  quoeab  eorumhostibus 
6£piuB  exihiberi  visa  sunt,  sed  in  moribus,  ac 
bonffi  mentie  operibos,  quae  imperatoribus  et  aliisp 
omnibusindisoriminatim,  nullaque  nisi  a  Deo  exspe- 
ctata  mercede  perBolvas.  At  hec  prestabant  Cbri- 
stiani,  qui  Jubentur  nemini  male  velle,  autfacere, 
de  nnllo  male  cogitare,  neminem  odisse,  diligere 
inimicoB,  ac  com  Iseduntur,  par  pari  non  reterre* 
Quod  quidem  ab  illis  tam  sedulo  observatum  est ; 
ut  ab  vulgo  lapidibus  appetiti,  vel  aliorum  furore 
ignibus  exuati,  vel  bacchanalium  furiis  ex  sepul- 
cro  effossi,  tot  taatasque  sibi  aut  suis  fratribuB 
illatas  iojorias  nunquam  ulcisoi  voluerint.  Pote- 
raot  tamen  de  iis  poenas  sumere  aut  pauculis 
facuIiB  occoltas,  aut  majoribus,  quam  ethnici,  mi- 
litom  copiis  apertas.  Per  totum  siquidem  mundnm 
disperBi,  urbes,  municipia,  castra,  exceptisque  so- 
liB  deorum  templis,  omnia  impleverant.  Quamvis 
autem  minoreB  copias  instrnere  potuissent,  cui  ^ 
tamen  bello  prompti  et  idonei  non  erunt,  qoi  li- 
benter  pro  sue  religionis  confessione  ee  trucidari 
patiebanlor  ?  Fac  etiam,  si  velis,  eos  fuisse  inermes. 
At  8oa  sola  a  gentibus  defectione,  aot  separatio* 
ne,  sessevindicarefacillime  poterant.Tantaquippe 
erat  illorom  multitudo,  ut  ethnici  sibi  solis  relicti, 
suam  obstupuissent  ad  solitudinem,  acpluresbos- 
tes  habuissent,  quam  oives.  Oenique  ad  Christia- 
norum  vindictam  satis  utiqoe  fuisset,  si  dsmoneB 
non  depuliesent  ab  obsessis  ethnicorom  corpori- 
buB.  Tanto  igitur  hoo  ono  prassidio,  gentiliboB 
celkitOy  oBteadebant  8€  noa  homani  qoidem  geae- 


ris,  sed   erroris,  oti  bactenus   probavimos,   esse 
inimicos  (cap.  36,  37). 

Transitinde  Auctor  noster  ad  alteram  neo  mi- 
nus  719  impudentem  calumniam,  qaa  Ghristiani 
de  falso  illicitffi  factionis  crimine  postulabantur. 
Que  enim,  ait  ilie,  estfactio  illicita,  nisi  hominum, 
qui  dignitatnm  aut  glorie  ambitione  civitates  ac 
regna  turbabant?  Atqui  Cbristiani,'nulla  ambitione 
ducti,  nuntium  Bemperremiserantethnicorum  cce- 
tibus,  et  rebus  pnblicis,  quemadmodum  oirci, 
theatri,  arens,aliorttmque  spectaoulorum  volupta* 
tibus.  At  certe  iis  rejectis  nullum  inde  ethnicis 
damnum,  nullaque  injoria,  sicoti  neqoe  si  qoando 
Cbristiani  aiias  consectarentur  voluptates,  quas 
ethnici  vicissim  respuebant  (cap.  38). 

Tertullianus  porro  ut  cunctiis  planius  adhuc 
Odtenderet  nibil  a  Chriitianis  turbulento  illicits 
fartionis,  sed  omnia  solo  verae  religionis  et  pieta- 
tis  animo  (leri ;  breviter  ac  sincere  ea  describit, 
qus  in  eorum  coetibus  agebantur.  In  illis,  inquit, 
vim  Deo  faciebant,  fusis  precationibus  pro  impe- 
ratore  et  potestatibus,  pro  statu  sfficuli,  ac  r(*rum 
quiete,  pro  mora  fini  ultimo  mundi  afiferenda. 
Tum  dehinc  legebantur  divina  Scripture,  qnibus 
adstantium  pasceront  fldem,  spem  erigerent,  ac 
figerent  Hduciam.  Soquebantur  postea  exhortatio- 
nes,  castigationes,  et  divina  ob  grave  aliquod  peo- 
catum  censura.  Prffisidebant  autem  bis  codtibus 
probati  seniores,  non  pretio,  sed  merito  hunc  ho- 
norem  adepti.  Unusquisque  vero  menstrua  die 
modicam  stipem  sua  sponte,  et  pro  modulo  confe- 
rebat  ad  alendos  quoslibet  egenos,  senes,  pueros, 
exsules,  carceribus  mancipatos,  aliosque  ad  me- 
talla  damnatos.  Bthnioi  ergo  frustra  oonabantur 
hanc  infamare  mutuam  Christianorum  charitatem, 
qua  etiam  sese  invioem  vera  religione  adonatos, 
fratres  vocabant ;  soaqoe  aliis  partiebantor  bona, 
quibus  nunquam  non  dirimebatur  mutuus  ethni- 
corom  amor.  Indiscreta  quippe  illi  habebant  om- 
nia,  prffiler  uxores,  qnas  bi,  cffitera  omnia  retinen- 
tes,  cum  amicis  sois  qoemadmodom  Socrates  et 
Cato,  communicabant. 

Pergit  Tertullianus,  ac  ccena,  inquit  ChriBtiano- 
rum,  non  sicut  Megariensum,  vel  aliorum  ibi  ab 
illo  notatorum,  prodiga  erat  et  sumptuosa,  sed 
jure  merito  aGraecis  i^iizri  et  a  Latinis  dilectio 
nuncupatur.  A  precibus  inchoatur,  ao  postea 
omnes  tanta  moderatione  comedunt  et  bibunt,  ut 
meminerint  Deum  per  noctem  adorandum.  Post 
aquam  vero  manualem  et  lumina,  quisque,  ut 
potest,  ad  aliquid  ex  Scripluris  saoriB  Deo  canen- 
dum  provocatur.  Alii  vero  secum  colloquentes, 
Dominum  audire  sciunt.  Denique  oratio  sicot  in- 
oepit,  ita  dirimit  convivium,  atque  inde  omnes 
non  tumultooso  et  lasci?o  ethnioorom  more,  sed 
summa  cum  modestia  disceduot.  Atque  ex  iis  ita 
expositis  Tertollianos  oonolodit  non  in  his  Ghri- 
Btianorom,  sed  ipsis  gentiliom  coetibQB  esse  illioi- 
taa  damnandaaqne  OaotioneB. 


799 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


800 


Neo  potiort  quidem  jure  hi  chamitabant  eosdem  Al  quiebaat  gentiles,  vectigalia  miauuntur.  8ed  qui- 


Ghristiauos  publicarum  omnium  calamitatum  esse 
auotores.Nam  ante  auditum  illorum  nomen  plures 
insulffi,  ab  Auctores  nostro  denominat»,  aut  maris 
fluctibus,  aut  molibuB  terras  absorpt»  sunt.  Con- 
stat  etiam  antea.  ac  priusquaoi  ulli  essent  Homa- 
norum  720  dii,  totum  orbem  terrarum  generali, 
nec  tantum  campestri,  ut  Plato  putavit,  periisse 
diluvio.  Ad  hiec  vero  priusquam  Judei  in  iBgy- 
ptum  migrassent,  atque  adeo  longe  antea  quam 
GhristuB  religionem  suam  fundasset,  ullor  ignis 
Sodomam  et  Gomorrham,  VulsinioB  et  Pompeios 
coneumpserat.  Nemini  quoque  incompertum  Ro- 
manoBGannensi  prslio  fuiBse  profligatos^etoaptum 
a  Senonibus  oapitolium,  oum  Homani  deos  suos, 


bus,  ait  Tertuiiianus  ?  Numquid  hominibus  dits- 
quevestris  mendicatibus?  NonneGhristiani  opem 
illis  petentibus  semper  ferunt,  eorumque  miseri- 
cordia  plura  vicatim  tribuit,  quam  gentiles  tem^ 
platim?  Gstera  vero  vectigalia  iidero  Ghristiani 
tanta  fideexpendunt,  quanta  improbitate  ab  ethni- 
ois  fraudantur  (cap.  42). 

Quinam  autem,  perglt  Auctornoster  de  Gbristia- 
norum  querebantur  inutilitate  ?  Nonne  lenones, 
7%t  perduclores,  aquarioli,  sicarii,  venenarii, 
magi,  et  alii  ejnsdem  farinaB  homines?  At  eis  in- 
fructuosos  esse  fructus  est.  Gsterum  si  Ghristiani 
aliquid  reipublic»  afTerant  detrimenti,  illud  ds- 
monia   ex  ipsorummet    ethnioorum    corporibua 


et  nulli  Christiani  verum  Deum  adorarwat.  Demum      ejiciendo,  satis  superque  compensabant.  Verum 
eadem  antea  fuit  urbium  atque  templonim  clades  »  gentiles  tanta  profecto  crudelitate,  quanto  reipu- 


et  ruina.  At  hac  non  potueruot  iis,  §uorum  erant 

teropla,  faetitiis  diis  ascribi,  sed  impietati  honii- 

num,  qui  eos  coluerunt,  ao  verum  Deum  omnium 

bonurum  fontem,  aut  ignorantes  aut  aspernati, 

omni  vitiorum  scelerumque  genere  sese  contami- 

naverant.  Huc  acoedit,  quod  ab  eo  tempore,   quo 

exorta  est  Christii  religio,  leviores   procul   dubio 

fuerunt  publicae  hujusmodi  calamitates.     lUiuB 

quippe  sectatorum  innocentia  iniquitatem  sfficuli 

temperavit.  Et  vero  ubi  calamitate  aliqua  mundus 

premebatur,  tum  ethnici  falsos  deos  suos  ritibus 

solitis  perperam  fatigabant :  Ghristiani  vero  oon- 

tinentia,   Jejuniis,   aliisque    posnitentia)    actibus 


blicffi  damno  occidebant  Ghristianos,  quorum  com- 
pertaomnibus  esse  debeat  innocentiavel  eosolo, 
quod  sceleratis  oum  pleni  essent  carceres,  nullus 
ibi,  nisi  suum  solum  ob  nomen,  Christianus  repe- 
riebatur(cap.  43,  44). 

Nequeinde  tanturo  probatur  illorum  vit»  mo- 
rumque  integritas,  sed  ex  divinis  etiam  illorum 
legibus,  que  sanctitateet  auctoritate  suaomnibus 
humanis  ionge  prsstant.  Nam  hds  homicidium, 
ilisB  iram  ;  hsB  adulterium,  ill»  concupiscentiam : 
hse  maleficium,  illa»  maleloquium;  ille  injuriam 
vindicari  precipiunt,  ha9  injurie  vicem  reddere 
prohibent.  Huc  accedit  quod  omnia,  qus   in  hu- 


exorabant  veri  Dei  misericordiam.  Non  hi   itaque  .         ..,•        i      i.  \     l  \.       ^     ai 

.  _  .      ,.  j     *i.  •  •     11  ?      n  maniB  gentilium  legibus   probantur,  h«c  cx  di- 

veri  Dei  cultores,  sed  ethnici,  tllum  spernentes,  C  „.„.„  ^^^j„,,„ TofofMill  ^ot;K»io  «„«♦    Pr«. 

publicarum  calamitatum  causa  erant  (cap.  39,  40). 


Instat  adhuo  TertuUianus  iniquisBimos  esse 
horum  deos,  si  propter  Ghristianornm  acelera  illos 
tantiB  malis  afflictent  ac  oonGciant.  Nec  sinit  hoc 
telum  in  Ghristianos  retorqueri,  quos  Deus  iisdem 
atque  gentiles  calamitatibuB  opprimi  patiebatur. 
JuBtOB  quippe  homines,  uti  ipse  edixit,  non  dis- 
oernet  ab  injustis,  nisi  in  ultimo  postmundi  flnem 
judioio.  Quapropter  voluit  omnia  in  hoo  humana 
vitas  cursu  omnibus  esse  communia,  et  adversa 
quidem  bonis  in  admonitionem,  malis  vero  in  ca- 
Btigationem.  NuUis  praterea  adversis  lasdebantur 
Ghristiani,  quibus  nihil  erat  optabilius,  quam  de 
hoo   mundo   exire.  Qaacunque  autem    vexatione 


vinis  Christianorum  statutis  delibala  sunt.  Pra- 
terea  majorem  esse  harum,  quam  illarum  aucto- 
ritatem  hinc  plane  conQcitur,  quia  humana  lex 
perfringi  facile  potest,  vei  propler  reorum  latebras, 
et  peccandi  necessitalem,  vel  propter  supplicii  bre- 
vltatem,  non  ultra  obitum  iniligendi.  At  nihil  pror- 
sus  latere  potest  Deum,  qui  ceternaslde  quibusli- 
bet  criminum  consciis  pconas  repetit.  Quid  mirum 
ergo  si  tanta  fuerit,  Bicuti  jam  demonstratum  est, 
Ghristianorum  illom  timentium  innoceotia,  et 
gentilium  proconsulem  metuentium  perTersitaB 
(cap.  45,  46)  ? 

At  philosophi  nostri,  aiebant  isti,  eamdem  ac 
Christiani  profitebantur  innocentiam,  justitiam, 
patientiam   sobrietatem,   pudicitiatn.  Si  ita  cst. 


concuterentur,  spem  fiduoiamque  suam   prcdica-  D  respondet  Tertullianus,  cur  plures  philosophi,  su- 


tione  divinarum  Scripturarum  recreabant.  At 
ethnici  e  contrario  nihil  in  adversis  solatii  a  diis 
Buis,  neque  in  hao,  neque  in  futura  vita  habentes, 
iigustoB  utique  colebant  et  ingratos  (cap.  41). 

Quid  prsterea  magis  absurdum  alia  ethnicorum 
de  Christianis  expostuiatione,  qua  conquerebantur 
eoB  esse  infructuosos  ac  Reipublicfla  inutilea  ?  Non 
enim  Brachmanes  erant,  aut  silvicolfie,  sed  qusli- 
bet  cum  iisdem  ethnicis  oommercia  ubique  habe- 
bant,  ac  solis  exceptis  Buperstitiosis  illorum  care- 
moniis,  sic  artes  miflcebant  et  operas,  ut  cum  iis, 
et  de  illis  viverent.  At  templorum  noBtrorumi  in* 


perstitiones  gentilium  aBpcrnati,  laudantur,  do- 
nanturque  statuis  ac  salariis;  Gbristiani  vero  id- 
circo  torquentnr  et  interficiuntur?  Nunquid  So- 
crates,  qui  dflemonis,  6ibi]seroperassi8tentis,opera 
usus  est^  et  .£sculapio  sacrificavit,  melior  fuit 
Ghristianis,  qui  deemonia  fugant  et  expullunt? 
Nunquid  Thaletis,  qui  de  Deo  interrogatus  nihil 
respondit,  aut  Platonis,  qui  dixit  Deum  esse  in- 
ventu  et  enarratu  difficllem,  major,  aut  melior  est 
Bcientia,  quam  ct^Juslibet  Ghrlstiani  opificis^  qoi 
Deum  invenit,  etquis  ille  sit  confcBtim  explicat? 
Nanquid  Ghristianorum,   qui  continentiam  ser- 


801 


IN  APOLOGETICUM  D.  LB  NODRRY  DISSERTATIO. 


802 


vaot,  aut  nollam  pr»ter  uzoreTn,  femiQam   eon*  A  bumanum  ab  eo  reOoi  posse»  a  quo  anima  de  u 


oupiscont,  minor  aut  pejor  est  podicitia,  quam 
Platonis  adolescentium  corruptoria,  vei  Diogenis 
Phrynem  meretrioem  perdite  amantis,  vel  8peu- 
sippi  in  adullerio  morientis,  vel  Demooriti  sese, 
ne  mulieres  corruptis  oculis  videret,  obosecantis  i 
Que  vero  fuit  aut  Diogenis  modestia,  superbiam 
Platonis,  alia  superbia  calcantis,  aut  Pythagorae 
et  Zeaonis  tyrannidem  affectantium  ?  Qu»  Lycurgi 
squita8,qui  ob  emendatas  leges  suas  mortem  sibi 
conscivit?  Quid  plura?Nonne  Aristoteles  tam  tur- 
piter  Ilermiam  loco  suo  expulit,  quam  Alezandro 
adulatus  est  ?  Nonne  Plato  veutris  gratia  vendi- 
tatua,  AristippuB  nepotatus,  m  Hippias  in  in- 
sidiis»  a  se  alteri  paratis,  ocoisns   memorantur  ? 


no 


in  aliud  corpus  migrandi  potestatem  habere  per- 
peram  fingitur.  Verum  enimvero  fictitia  plane  est 
illa  animarum  migratio;  quandoquidem  nullus 
unquam  se  in  bestiam  retormatum  agnovit.  Pr«- 
terea  hoo  animsB  deuno  in  aliud  corpus  transitu, 
una  hominis  pars  viva,  altera  semper  mortua  re- 
manet.  At  necesse  omnino  est  totum  hominem  ad 
pristinam  suam  vitam  redire,  ut  de  bonis  aut 
malis,  a  sein  hac  vita  aotis,  ultimum  a  Deo  ju- 
dioium  referat.  Quid  vero,  quod  anima  nihil  sine 
corpore  pati  potest,  quaa  tamen  non  sine  iilo  ali- 
quid  meruit  ?  Neque  dixeris  id  non  posseunquam 
ab  ullo  fieri.  Nam  qui  te.  cum  non  esaes,  siout  et 
omnem  mundum,  de  nihilo  oreavit,  potest  utique 


At  Ghristianus  ab  iis  omnibus  alienissimus,  ni-      temetipsum,  postquam  esse  desieris,  totum  siouti 

u:,  ..^-„.-.  V.:-  .:-«:,.  *.«*.-.:*    a:  ^.,:.  .«i U  eras,  reficero.  Postremo  lox,  tenebr©,  sidera,  fru- 

otus  terree,  semina.  et  ofitera  aiia  quamplurima 
reviviscunt,  quanto  magis  ad  vitam  redibit  7*t3 
homo,  qui  quidem  si  se  Pythie  oraculo  noverit, 
omnium  morientium  et  resurgentium  est  do^ 
minu*  ?  Ubicunque  ergo,  aut  quocunque  modo 
ad  nihilum  redactus  fuerit,  ad  vitam  poteslate 
illius  revocabitur,  cujus  est  nihUum,  sicut  et 
totum» 

Numquid  igitur,arguet  aliquis,  moriendum  sem- 
per  et  resurgendum  ?  Ita  sane,  aitTertullianus,  si 
Deo  placuisset.  At  ilJe,  qui  ex  diversis  ao  oontra- 
riis  rebus  creavit  omnia,  voluit  utique  homines 
mortuos  ad  pristinam  vitam  semel  eo  medio  tem- 
poris  puncto  excitari,  quod  in  fine  mondi  inter 
hano  temporaneam  «tatem  ac  aBternitatem  deinde 
futuram  intercedit. 


hil  unqaam  his  simile  tentavit.  Si  quis  enim  ex- 
cessit  e  regula  discipline,  tum  desiit  esse  Ghristi- 
anus. 

Ethnici   ergo    frustra  venditabant  philosophos 

saos  Ghristianis  soientia  ABquiparari.  Nam  hi  ipsi 

philosophi,   quemadmodum   poetie   ac    sophisUe, 

piura   quidem   placita  ex  sacris   divinae  nostrs 

Soripturae  fontibus  hauserant :  sed  ejus  simplici- 

tatem,  ao  sermonem  tuno  obscurum  despioientes, 

ea  pravis  oorruperunt   suis   opinionibus.   Ex  hac 

quippe  sacra  Scriptura   agnoverunt  unum  dun- 

taxat  esse  Deum  :  sedhunc  Platonici  incorporeum, 

Stoioi  oorporeum,  Epicurus  ex  atomis,  ex  numeri^ 

Pythagoras,  Heraolitus  ex  igne  ortum  esse  docue- 

rant.  Simili  quoqae  modo  Plato  divinam  illios 

providentiam   asseruit,   quam  negavit  Epicurus. 

Aliqui  illum  extra  mundum,   alii  in   eo  positum 

oensebant.  Eamdem  sane  ob  causam  variae  fuerunt 

illorum  de  mundi  ortu  et  duratione,  ac   de  ani- 

ms  hamanie  natura  opinationes.   Neque  objicien- 

dum  est  a  quibusdam  quoque   Gbristianis  adulte- 

ratam  fnisse  recentem  Ghristi  dootrinam.  Nam  hi, 

inquit  TertuUianus,  hffiretioi  sunt,  et  adversus  er- 

rores  ilbrum  praescribimus  oArtissima  veritatis  re- 

gula,  qu8B  ab  ejusdem   Ghristi  discipulis   ad  nos 

transmissa  est. 

Maligna  insuper  daemonum  oalUditate,  pravoque 
illoram  instinctu  gentilesphilosophielpoetaBquas- 
dam  excogitarunt  fabulas,  ut  falsa  veritatis,  in 
Scripturis  sacris  traditn,  similitudine   Cfleteri   ho- 


Tunc  autem  Dei  cultores  ooneequentur  aBtern® 
felioitatis  prcBmiiim,  quemadmodum  profani  et 
iniqui  sempiterno  igne  cruoiabuntur.  Hujus  porro 
if?nis,a  terreno  nostro  plane  diversi,  exempla  no- 
bis  suppeditant  fulmina,  et  montes  semper  arden- 
tes.  Quae  quidem  etsi  philosophi  agnoverint,  alii- 
quenon  improbaverint;  hanc  tamen  Christiano- 
rum  sententiam  deridebanl.  Fac  tamen,  si  Deo 
placet,  illam  esse  falsam.  At  oerte  omnibus  ipsa 
aBternaB  aut  poBnae  aut  mercedis  spes  ulilis  est  et 
necessaria.  QuaBcunque  porro  iila  sit,  non  idcirco 
tamen  in  Ghristianos  gladiis,  bestiis,  crucibus,  et 
ignibus,exsuUante  populo.saBviendum  erat.  Ethnici 


roines  ipsispotius,  quam  Ghristianis,  sibi  odiosis,  D  igitur  insulse  prorsus  gestlebant,  ac  gloriabantur 


fidem  preBstarent.  Sic  enim  finxere  aliquod  apud 
inferos  tribunal,  Pyriphlegethontem  fluvium,  et 
Elysios  oampos  ;  quia  a  nostris  acceperunt  ulti- 
mum  fore  hominum  omnium  judicium,  aeternas 
improborum  poenas,  ao  piorum  sempiternam  in 
paradiso  felicitatem.  Sed  quis  nesciat  scriptis  no- 
stris,  ut  pote  antiqnioribus,  potius  quam  aliis 
recentioribus,  sicuti  archetypo  potius  quam  ima- 
gini  credendura  (cap.  47)  ? 

Bt  certe  Pytbagorica  animarum  transmigratioue 
longe  verior  est  integra  corporum  uostrurum  re- 
stitutio.  Nemo  quippe  inficias  unquam  ibit  oorpus 


de  illorum  supplicii8,qui  damnari  potius,  quam  a 
Deoexcidere  optantes,  immortalem  agebant  trium- 
phum  (cap.  48,  49). 

Sed  rursus  gentiJrs  acriusque  vociferabantur 
nullam  Ghristianis  esse  querendi  oausam,  si  sua 
sponte  patiantur.  At  his  Auclor  nostcr  respondet 
illos  more  pati  militum,  qui,  llcet  belli  deprecen- 
tur  pericula,  totis  tamen  decertant  viribus,  ac  de- 
mum  gaudentes,  praedam,  victoriam  et  gloriam 
adipiscuntur.  Gbrislianorum  qnippe  victoria  glo- 
riam  habel  placendi  Deo,  et  vitaB  aternaB  prasdam. 
lu  glorioso   autem  hoc   certamine  ipsa,   quibus 


ms 


TERTDLLIANI  OPBSUM  PAR8  h  —  8BRIBS  I»  APOLOOBTIGA. 


804 


craciantur.instrumenta  illis  Bunt  faabitoa  viotori»,  J^  inier  m$iro$  icriptores  admodum  darus^  in  Apologg' 


yestis  palmata,et  ourrus  triumpbantie.  Nee  despe* 
rati  ergo,  nec  perciti  dici  poterant  ab  ethnicie, 
qui  Mutii,  Empedoclis.  Didonis,  Regoli,  Anaxar- 
cbi,  Atticffi  meretricis,  Zenonis  Bleatisi,  Laoonum, 
aiiorumque  in  tormentis  et  crudelissima  nece  for- 
titudinem  et  constantiam,  non  maximis.  tantum 
exinlerunt  laudibus,  sed  eos  etiam  statuis,  imagi- 
nibus,  titulis  ad  quamdam  ex  morte  ad  vitam  re- 
vocationem,  et  glorioB  eternitatem  decorarunt. 
Tanto  igitur  abest  ut  Chrislianus,  qui  a  Deo»  pro 
quo  patitur,  veram  eternitatem  exspectat,  insanus 
sit,  quin  potius  inde  innocentiam  soam,  et  ethni- 
corum  ioiquam  probet  crodelitatem.  Nonne  etiam 
bi  ipsi  Gbristianam  mulierem  ad  lenonem  potius 


ticosuOf  quem  advertus  gerUe*  pro  nostra  fide$mbit 
(Ruf.  iib.  II,  cap.  2).  Nec  male  protecto,  si  aliqua 
non  omisisset  latine  aic  vertenda  :  PosUa  Grxcum 
in  sirmonem  tramlato.  Persuasum  itaque  Easebius, 
et  ipse  etiam  Rufinus  babuerunt  buoo  librum  a 
TertulJiano  conscriptom  fuisse.  Plura  adhuc  idem 
Eusebius,  memorato  Tertulliani  nomine,  ex  hoc 
eodem  libro  transcripsit  (Euseb.  lib.  ui,  oap.  23, 
p.  91),  et  alicubi  addidit :  E^iXijTat  V  ^(aiv  ^ioto- 
pia  k\  i\^  dvcoTipu)  86SY)X&&Ka(jLCv  tou  TepruXXiavoi) 
'PdJfMitxii;  'AttoXoy^oc,  ^c  ^  ip(jLy)vcCa  xouxov  lfi\ 
Tp^icov.  Porro  ex  TertulUani  Apologetico,  LaiiM 
conscripto^  eujus  supra  mentionem  fecimus,  hxc  a 
nobis  desumpta  est  narratio  (Ibid.  cap.  35,p.  105). 


quam  leonem  damnando,  palam  confitebantur  la-      Sic  enim  Vaiesius  Gra»ca  Tertulliani  verbaLatiDa 

m_  _  J5_!i»_       :        ± 1. — ^_«>^      .ki   D  c^^ik      Ai:>-.  J :_._^  _ji ;_    i:i _!i_i.;_  _: :\:t 


bem  pudicitis  omni  tormentorum  genere,  el 
morte  ipsa  atrociorem  ab  iila  et  aJiis  Gbristianis 
reputari  ?Neque  inde,  nehilum  quidem,gentiiibu8 
sua  proflciebat  ssvitia  ;  quandoquidem  sanguis 
martyrum  semen  erat  Gbristianorum,  quo  mirum 
in  modum  crescebat  semper  illorum  numerus. 
8ua  siquidem  morte  longeplures  effecerunt  discipu- 
los.quam  Gioero,  Seneca,  Diogenes»  794  Pyrrbon, 
et  Gallinicus,  qui  suos  ad  doioris  tolerantiam  et 
mortem  oobortaJbi  sunt.  Gentilee  namque  primum 
quidem  invictam  admirati  sunt  Gbristianorum  con- 
stantiam.  Tum  dehino  agnoverunt  tants  oonstan- 
tiffi  causam  et  Gbristian»  reiigionis  veritatem. 
Eam  porro  agnitam  ulia  absqoe  mora  amplexati, 
miro  incensi  sunt  ardore  martyrii,  qua  non  solum 


feoit.  Alio  denique  adbuo  in  iibro,  citatis  similiter 
TertuIJiani  nostri  verbis,bsc  prsmisit  (Idem,lib.v, 
cap.  5^  pag.  169]  :  Mipxu;  Bl  toiStcov  y^voit'  h  di(i6- 
Xpsco;  6  TepTuXXiav^c  tj^  'Pa)(xa'ixfi[  ouyxXijti))  icpoff- 
(ovijoac  6iilp  TTJc  icfoTca);  dTcoXoY^ac,  ^c  xal 
icpfSvBcv  £(jivT){jL0VKU9a(Ji&v,  Tijv  xc  loTopfav  ptSatuv 
Auv  Jiico8s{(Ki  (uI(ovi,  xal  i^ap^tcrtipc^  Scd  et 
TerttUlianus,  ita  interprete  Valesio,  efusdem  rei 
ideneus  tettis  ett  m  Apologetico,  guem  pro  fidei 
nostrse  defensione  ad  senaium  urbis  Romte  iMtino 
sermone  conscriptU^  cujus  etiam  tupra  mentionem 
fecimuSf  ubi  hanc  historium  vatidiore  atque  eviden' 
tiore  argumento  coufirmat. 

1  %b  Ad  bsc  vero,Elieronymu8  ia  sua  ad  Magnum 
epistola  (Hieronym.  epist.  83,  ad  Uag.  pag.  656) : 


remittuntur   omnia  pecoata,  sed   tota  eliam  Dei  C  «  Quid  Tertolliano,inquit,  eruditios,  quid  aeutins  ? 


gratia  redimitur.  Gratias  igitur  agebant  ethnico- 
rum  sententiis,  quibus  damnati,  a  Oeo  absolve- 
bantur(cap.  50). 

ARTICULUS  II. 

Ostenditur  Teriullianum  esse  hujus  libri  auctorem^ 
ac  quis  ille  fuerit^  quge  ejus  patria,  qui  paren- 
tes,  quorum  falsis  religionibus  primum  imbutus 
fuU. 

Constat  sane,  ac  communis  omnium,  nemine 
bactonus  refragante,  sententia  fuit  Tertullianum 
hujus  Apologetici  libri  verum  genuinumque  esse 
auctorem.  Si  quis  tamen  certa  bujusce  opinionis 
argumenta  sibi  proferri  desiderat,  abunde  ei  sa- 
tisfacere  haud  difncile  est.  Nam  prseter  complures 


Apologetieus  ejus,et  Gontra  gentea  libelii,cunetam 
seeculi  obtinent  disciplinam.  »  Plara  autem  in  rem 
adeocertam  et  adeo  evidentem  oongerere  nihil 
necesse  est,  nisi  veiis  ipsi  soli  meridiano  luoem 
afTerri. 

Antequam  vero  ad  huno  librum  more  nostro 
examinandum  veniamuSy  opers  pretium  est  in- 
vestigare  quis  hie  ipse  iliias  auctor  fuerit.  Primo 
itaque  quatuor,  nullo  adhuc  i^olamante,  feruntur 
hffic  ejus  nomina :  Quintus^  Septimius,  tlerens^ 
Tertutlianut,  Neminem  vero  movere  debet  bsc 
toi  nominum  turba.  Nam  piures  totidem  appellati 
sunt,ut  ab  aliis  sue  gentis,  ao  famili»  hominibus, 
discernerentur.  Primum  autem  erat  pranomen, 
manuscriptos  remotioris  et  propioris  etatis  co- D  quo  is,  cui   imponebatur,  ab  omnibus  suis  fratri- 


dices,  in  quibus  hic  ipse  liber  TertuUiani  nomine 
inscribitur,  Eusebius,  cujus  hac  in  re  fldes  nulli 
suspecta  esse  debet,  post  transcripta  quipdam  bu- 
jusce  libri  verba,  ibidem  adjecit  :  Tauxa  Tep- 
xuXXiav6<  ,  Touc  'P(i>(Aa((ov  v6(jiouc  liJxpi^dDXibc 
divT)p,  T^  TK  &XXa  I[v8o(oc,  xal  tcov  (jtaXiora  litl 
'Pc&(Ai]C  Xa(ji7rptbv,  iv  t^  -^paffziaj^  (xkv  auTcp  x^ 
'Pa)(Jitt£a>x  (p(ii)v^.  (jLSxa6X7]6s(ai[t  ^l  xai  iicl  rfjv  'BXXi- 
fia  YX&ooav  &ickp  XpKrciavcov  aicoXoY^qK  (Euseb.  lib. 
II,  Bcclet,  hist.  cap.  2,  p.  41).  Qu»  quidem  Rufmus 
fiio  Latine  interpretatus  est :  Bxe  Teriullianus  vir 
et  legum  ei  intiUutionum  Romanorumperititsimus^et 


busdistingui  posset.  Etenim  praenomina,  sicuti 
Varro  nos  monuit,  sunt  «  instituta  ad  usumsingu- 
laria,  quibus  disoernerentur  nomina  gentilitia,  ut 
a  numero  Prima,  8ecunda,  Tertiai  Quarta,in  viris, 
ut  Quintus,  Sextus,  Decimus  ;  sic  ab  aiiis  rebus, 
cum  esaent  duo  Terentii  aut  piuroB,  discernendi 
oausa  ut  aiiquid  singulare  haberent,  notabant,  ut 
ab  eo  qui  mane  natus  diceretur,  ut  esset  Manius, 
qui  luce  Lucius,  qui  post  patris  mortem,  Posthu- 
mus  »  (Varr.  iib.  ii,  de  ling.  Latin.  pag.  426). 

Nomen  vero  erat  gentilitium,   sive  a  gente  de- 
Bumptum,  ex  qua  suam  aiiquis  ducebat  originem. 


805 


IN  APOLOGETICOH  D.  LBi  NOURRT  DISSBRTATIO. 


806 


GogDomen  porro,  qnod  plures  ab  agaomine  non  A 
distinguuot,  datum  est,  ut  cum  in  una  famiila  pln- 
res  ejusdem  erant  nominis,  unusquisque  ex  qua 
natus  fuisset,  dignosceretur.  At  quidam  tamen 
opinantur  agnomen  ideo  dictum,  quod  tribus  jam 
memoratis  accesserit  vei  ob  prcBclarum  aliquod 
animi  vitium  vei  corporis  nffivum,  vei  aliam  si- 
milem  ob  causam.  Sed  de  his  plura  Sigonius, 
Onuphrius  Panvinus,  et  alii  (Sigon.  de  nomin. 
Roman.  cap.5:  Onupbr.  de  nomin,  Rom.  §  13 
et  16). 

TertuUiani  itaque  praenonem  fuit  Quintns^  haud 
dubie  quia  quinto  inter  fratres  buob  ordine  natuB 
erat.  Nomen  Seplimius,  uti  ipse  bis  Bigniiicat  verbiB, 
quibus  iibrum  de  Virginibw  velandis^  sio  absolvit : 
«  Hnc  oum  bona  paoe  iegentibus,  veritatem  oon-  B 
Buetadini  praeponentibus,  pax  et  gratia  a  Domino 
noBtroJesu  redundet  cum  Septimio  Tertulliano, 
cujus  boc  opusculum  est.  »  (Tertuli.  lib.  de  Virg, 
veland.  cap.  i7).  Nomen  autem  illud  Septimii  ha- 
buity  quia  ortus  CBt  ex  Septimia  gente.  Quia  vero 
plures  erantbigus  familiflB  viri,  additum  ei  oogno- 
men  Florent  TeriuUianus,  nisi  probetor  a  oogno- 
mine  distingui  illud  agnomen,  quod  ipsi  aliquam 
peculiarem,  uti  annotavimus,  ob  causam  sit  adje- 
otum. 

Caterum,  tametsi  quatuor  ipsi  Aierint  nomina, 
solo  nibilominns  TertuUiani  nomine  ab  Eusebio, 
uti  Jam  vidimuB,  atque  ab  Hieronymo,  et  aliis, 
quemadmodum  inFra  nec  seme]  animadvertemuB, 
appellatur.  Atque  eo  etiam  lolu  Apologeticiu  eJuB  n 
liber  in  manuscriptis  nostris  codicibus  inscriptuB 
est. 

Qua  antem  in  provinoia  et  urbe  natus  sit,  noB 
dooet  736  Hieronymus  bisoe  verbis  :  Tertullia^ 
nus...  provinciss  Africx^  civitatU  Carthaginensis 
(Hieronym.  Calai.  Scriptor,  eccles,  cap.  53,  pag. 
145).  Quamobrem  in  ohronico  Eusebiano  dicitor 
Tertutlianus  Afer  {Chron.  Euseb.  ab  anna.  Christ. 
208) :  ab  Optato  autem  Teriullianus  Carthaginensis 
(Optat.  lib.  I,  de  schism,  Donatist,  pag.  8).  5ed  quid 
testibus  opuB  est  pluribus,  cum  ipsemet  Tertullia- 
nuB  patriam  suam  bis,  qua  in  illo,  de  qno  agitur, 
Apologetico  legimus,  verbis  indicet  ?  Infantes  m  pe- 
nes  Africam  Saturno  immolabantur  palam  usque 

ad  proconsulatum  Tiberii teste  militia 

patrt®  nostrs  que  idipsum  munus  illi  procon-  D 
Buli  functa  est  •  Tertuliian.  Apologet,  oap.  9).  At 
inBuper  bo  Garthagine  natum  fuisse  testiOcatur 
alio  in  libro,  qoem  GarthagineaBibuB  obtulit. 
Oblivionisenim  vitium  ibi  eis  ideo  exprobrnt,  quod 
etsi  ariete  olim  in  beliiB  usu  fuisBent :  «  Gum  ta- 
men,  inquit,  altimarent  teropora  patria,  et  aries 
Jam  Romanus  in  muros  quondam  suos  auderet, 
obstupuere  illico  Garthaginenses,  ut  novum  extra- 
neum  ingenium  <»  (Idem  lib  de  Pallio^  cap.  1). 
Nonne  autem  inde  colligi  potest  his  verbis  non 
mino3  clare  suam,  quam  illorum  quos  ailoquitury 
patriam  ab  ilio  dcBignari  ? 


Carthagine  igitur  baud  dnbie  natus  est,  paire^ 
ut  ait  Hieronymua,  eenturume  proconsulari :  vel 
Bicut  in  Eusebii  Cbronioo  legimus  :  iile  cff»- 
turionis  proconsnlaris  fUius  fuit.  At  non  magoo 
quidem  in  bonoreerant  prooonsulis  centuriunes  et 
milites ;  utpote  qui  iliius  apparitores,  viiia  mini- 
steria  obire  consueverant  (Hieronym.  C<Ual,  script. 
Eccl,  cap.  53,  p.  ^115;  Chron,  Euseb.,  ad  ann. 
Gbrist.  208). 

Ab  hoc  autem  patre  buo  Tertullianus,  et  aliis 
nuno  incognitis  parentibuB  suis  ethniciB  ortus, 
nefandas  illorum  superstitioneB  oum  laote  auxit, 
palamque  postea  profesBus  est.  Nam  ubi  de  veris 
Ghristianorum  dogmatibus  disputat,  eosdem  etbni« 
008  sio  afTatar :  Hao  «  et  nos  risimuB  aliquando  ; 
de  veBtris  fuimus:  fiunt,  non  nasountur  Gbristiani » 
(TertuUian.  Apologet.  oap.  18).  Suam  vero,  qua 
tuno  laborabat,  cscitatem,  ac  veri  Dei  ignorantiam, 
his  verbis  alio  in  iibro  depiorat:  •  Poenitentiam, 
hoo  genuB  hominum,  quod  et  ipsi  retro  fuimua, 
caci,  sine  Domini  lumine,  natura  tenus  norant^ 
pasBionem  animi  quamdam  esse,  qu«  veniat  de 
ofTenBa  seotentia  prioris  (Init.  lib.  de  Pamitent. 
cap.  1). 

Tum  ergo,  quemadmodum  eruditi  viri  observa- 
verunt,  veri  Oei  et  Ghristiana  reiigionis  iumine 
privatus,  profanis  speotaouiiB  deieotabatur.  De  his 
enim  alioubi  dixit:  «  Malo  non  implere,  quam 
meminiase  »  (De  Spectac,  oap.  10).  Quin  etiam  non 
sine  animi  dolore  confltetur  se  in  turpia  carnis 
vitia  0880  prolapsum :  «  figo  enim,  inqniebat,  scio 
me  neqoe  alia  oaroe  adulteria  commisiBBO,  ne* 
que  tunc  (legeodum,  nunc)  alia  carne  ad  conti- 
nentiam  eniti.  »  (,De  Resurrect.  cam,  cap.  59).  Neo 
minuB  aperte  declarat  se  aiiorum  peocatorum 
Buorum  poBnituisse :  «  Tu  peooator  mei  Bimiiis, 
imo  me  minor.  Ego  enim  prsstantiam  in  delictis 
meam  agnosco  »  {De  Pomitent,  cap.  4).  Ao  rursuB 
postea:  «  Peocator  omnium  notarum  cum  8im,neo 
ulli  rei  787  nisi  poBnitentie  natus,  non  faoile 
posium  super  ea  re  taoere  »  {De  Paeniient,  cap 
12)«  At  nulii  prooul  dubio  mirum  videbitur,  si 
ethnicus  homo,  qui  deoa  adulteros,  et  aduIteriB 
pcjores  adorabat,  eorum  exempla,  siout  GhaBreas 
apud  Terentium  {Runuch,  aot.  III,  scen.  5,  v.  43) 
sequi  voluerit.  Sed  quantffi  hec  orimina  Tertul- 
liano  oiim  etnico  voluptati,  tanto  ipsi  Ghristianam 
postea  religionem  proQtenti,  uti  ex  ejus  libriB, 
atque  hoc  prasertim  Apologetico,  patet,  horrori 
fuerunt. 

• 

ARTIGULUS  III. 

Quihus  rntionibus  Tertullianus  ad  Christianam  rC' 
ligionem  adductuSy  et  quando  eam  professus  est, 

Quibtts  Tertuilianus  ratiooibus  ad  Ghristi  fidem 
amplexaodam  impulsus  sit,  si  quis  postulat,  is  a 
Georgio  Ambianensi  Gapucino  audiet  tres  illas 
fuisae :  Ghriatianoram  innooentiam,  excellentiam 
aacr»  Scripturs,  ae  miram  eurumdem  GhnBtla" 


807 


TERTULLIANI  OPERITM  PARS  L  —  SBftlES  I,  APOLOGBTIGA. 


808 


norom  in  dffimones    potestatem     (Georg.  vind.  J^  enim  luminibus  h«c  veritas  fulgebat,  ut  ab  omni- 


TerlulL  part.  ii,  queet.  1  et  2).  Verum  baso 
ipsa,  quantumvls  validK,  rationum  momenta  ille 
eadem,  qua  astruxerat,  manu  deslruit.  Nam  con- 
tinenter  abjunxit  ethnicos  JudaBOsque,  quales  uti- 
que  erant  Uipianus,  et  Suetonius,  Josephus  et 
Pbilo,  aliosque  doctissimos  viros,  hisce  rationibus 
non  minus  attento,  quam  Tertullianus,  animo 
ponderatis,  non  potuisse  ad  Cbristianffi  religionis 
professionem  adduci.  Quamobrem  putat  Tertul- 
lianum  nutantem  adhuc,  ao  fluctuantem,  aliqua 
eingulari  divinaque  visione  impulsum,  Ghristianffi 
retigioni  suum  dedisse  nomen.  Sed  undenam, 
quaiso,  Georgius  didicit  a  memoratis  ah  eo  cum 
gentilibus  tum  Judsis  illas  Ghristian®  religionis 


bos  voluntaria  obstinatione  non  obcncatis,  statim 
Busciperetur.  Sed  audias  velim  ilJum  b»c  enar- 
rantem  :  «  Testimonium  ignorantie  est,  que  ioi- 
quitatem  dum  excusat,  condemnat;  cum  omDes 
qui  retro  oderant,  quia  ignorabant  quale  sit  quod 
oderant,  simul  desinunt  ignorare,  cessant  et 
odisse.  Ex  his  fiunt  Ghristianiy  utique  de  com- 
perto,  et  incipiunt  odisse  quod  fuerant,  et  profl- 
teri  quod  oderaot  »  {Ibid.  cap.  1).  At  certe  si  tot 
gentiles,  fatente  ipsomet  Tertulliano,  his  omnibus, 
aut  singulis  rationibus  facti  sunt  GbristiaDi: 
quanto  magis  ille  cui  adeo  coroperta  fuit  falsitai 
religionis  ethnicorum  et  Ghristianas  veritas.  Ad 
illam  igitur  rejiciendam,  et  hanc  amplexandam 


pfobationes  tanta  quanta  a  Tertuliiano  animi  at-      opus  non  babuit  ea,  quam  Georgius  finxit,  divina 
tenlione,  «quitate,  sinceritate  expensas  et  ponde-  "  -•-■ — 


rata8?Unde  etiam  accepit  Tertullianum  iila  sin- 
gulari  visione  fuisse  donatumy  qua  privatus,  aliis 
quantumllbet  validissimis  rationibus,  ad  Gbristia- 
nam  religionem  adduci  nunquam  potuisset?  Sio- 
cine  ergo  Ghristiano  religiosoque  homini  licet 
mera  eaque  levissima  conjectura  eorum  vim  et 
robur  inflrmare  argumentorum,  quibus  Ghristiann 
religionis  veritae,  ut  infra  ostendemus,  invictis- 
Bime  demonstratur?  Sed  doctus  ille  vir  animum 
haud  dabie  non  satis  adverterat  ad  ea  Tertulliani 
in  ApologeUeo  de  Martyrum  patientia  verba  :  «  Quis 
non  oontemplatione  ejus  concutitur  ad  requiren- 
dum  quid  intus  in  re  sit?Qui8  non,  ubi  requisivit, 
acoedit?  Ubi  accessit,  mori  exoptat  »  (Tertullian. 

Apologet.  oap    50)?  El  rursus  ille  alteri  libro  eie  C  ^^^^"eam  juVnnrBUte^rusieerirhao^^mlteril 
finem  imponit :  •  quisque  tantam  tolerantiam  spe- 


visione. 

Quando  autem  Ghristianae  religioni  nomen  dede- 
rit,  non  ita  facilc  dixeris.  GpinatuB  est  enim  Pa- 
melius  iibrum  de  Pallio  publioam  in  lucem  ab  illo 
eroissum  anno  Ghristi  195,  et  statim  ac  ille  Chri- 
stiana  religione  initiatus  fuit.  Sed  falsa  est  hujas 
scriptoris  opinio  !n  assignanda  bujus  libri  state, 
quem  longe  postea,  nimirum  post  ipsiusa  catho- 
lics  Ecclesia  defectionem,  et  circa  annum  211 
soriptum  nuno  peritiores  existimant. 

Alio  igitur  modo  investigandum  est  suscepte 
ab  illo  bujus  professionis  initium.  Discimus  autem 
ex  Hieronyno  editam  ab  eo  de  conjugii  moUstiii 
coromentationem :  Cum  adhuc  essei  adolescent 
Hieronym.  lib.  i,  adv.  Jovin.  pag.  157}.  Quamvis 


ctans,  ut  aliquo  eorupulo  percussus,  et  inquirere 
acoenditur  quid  sit  in  causa,  et  ubi  cognoverit 
veritatem,  et  ipse  statim  sequitur  »  {Ad  ScapuL 
cap.  ultim.).  At  si  quilibet  gentiiis,  nec  omnino 
pertinax,  nec  iniquus  rerum  «stimator,  sic  agnita 
Ghristiane  religionis  veritate,  eam  amplexatus  est, 
quanto  magis  Tertullianus,  qui  alios  aoimi  sagaci- 
tate  et  ffiquitate  longe  superabat  ? 

Quid  vero,  quod  ille  maxime  Gbristianorum  in 
738  dffimones  poteslatis  oculatns  testis  fuit,  ant 
saltem  de  illa  ita  persuasus,  ut  ethnicosad  pericu- 
Jum  illius  coram  omnibus  faciendum  provocet»  ac 
nisi  dsmones  ab  illis  adjurati,  se  deos  non  esse 


dixerit ;  Eustochium  tamen  virginem  ad  hunc,  si- 
cut  et  alios  Gypriani,  Damasi,  atque  Ambrosii 
libros  legendos  adhortatur :  «  Et  nunc,  inquit,  ea- 
dem  admoneo,  ut  si  tibi  placet  scire  quot  molestiis 
virgo  libera,  quot  uxor  adstricta  sit,  legas  Tertul- 
lianum  ad  amicum  philosophum.  »  (Idem,  epist. 
18,  ad  Eustorh,  p.  37).  Sed  in  dubium  haud  im- 
merito  vocari  potest  utrum  hic  liber,  cujus  Jam  a 
longo  tempore  jacturam  fecimus,  a  Tertulliano 
ethnico  aut  Christiano  fuerit  compositus.  Verum 
cui,  inquiet  aliquiB,  verisimile  videbitur  Hierony- 
mum  Ghristienffi  virgini  auctorem  euasoremque 
esse  voluisse,  ut  bunc  fiicut  Cypriani,  Damasi  et 
799  Ambrosii  iibros  pervolutaret,  ei  quid  vidis- 


fateantur,     horumce    Ghristianorum   velit    fundi  D  ppt  in  illo  contrastatas  Christianffi  religionisleges? 


Banguinem?  At,  «  quid  isto,  inquit,  opere  mani- 
festius,  quid  hao  prohatione  fidelius?  Simplicitas 
veritatis  in  medioest  »  (Idem,  Apologet.  cap.  23). 
Exploratam  igitur  habuit  hujus  rationis  et  expe- 
rientiffi  vim,  cui  a  nemine  nisi  falsis  prffijudiciis 
penitus  obcfficato,  resisti  posse  arbitrabatur. 

Nec  minus  perspecta  ipsi  fuit  Scripturffi  sacrffi 
auctoritas,  quam,  inquil,  «  qui  adierit,  inveniet 
Deum ;  qui  etiam  etuduerit  intelligere,  cogetur  et 
credere  »  (Ihid.  cap.  18).  Nonne  ergo  et  ille  ibi 
Deum  invenit,  et  falsos  agnovit  gentilium  deos, 
ao  veram  esse   Christianam  religionom  ?  Tantis 


Quomodo  autom  Tertullianus  hujusmodi  librum 
conficere  potuit,  nisi  iisdem  legibus  abunde  fue- 
rit  institutus?  Atqui  nuilus,  illo  ipso  teste,  Ghri- 
stianam  religionem  ejusque  leges  agnovit,  quin 
illara  confestim  voluerit  profiteri.  Prseterea  Hie- 
ronymus  hsc  adhuc  de  illo  memoris  mandavit : 
«  Hio  usque  ad  mediam  ffitatem  presbyler  Eccle- 
sie  »  (Idem,  Catalog.  script.  eccL  cap  53,  p.  115), 
videlicet  catholicffi  psrmansit^  et  idcirco  antequam 
Montani  hffiresi  infectus  fuisset.  Tum  vero  ille 
ibidem  adjecit :  Fertur  vivisse  usque  ad  decrepitam 
xtatem,  ad  annum   scilicet  ootogesimum,  aut  si 


809 


IN  APOLOGErrCUM  D.  LE  NOURRT  DISSERTATIO. 


810 


velie,  nonagesimnm.  Orthodoxus  igitar  presbyter  A 
permansit  ad  annum  slaiis  suas  oirciter  quadrage- 
simum.  At  neo  tunc  primum  quidem,  nec  statim 
post  emissam  Gbristianffi  religionis  professionemy 
ad  hunc  saorum  ordinem  evectus  videtur.  Ergo 
juvenili  in  ctate  ez  ethnioo  Christianus  factus  vi- 
detur.  Quanti  autem  in  tota  hao  argumentatione 
sit  ponderis,  periti  quique  pronuntient. 

ARTIGULU8  IV. 

De  TertuUiani  conjugto^  et  $ummo  continentisB 
amore ;  de  ejus  sacerdotio ;  utrum  presbyter  fa- 
etus^  mariiorum  more  cum  uxore  vixeHt^  nec 
sacris  ordinihus  initiatos  distinxerit  a  laicis  : 
guodnam  fuerit  illitu  videndi  genus,  quam  asperis 
moribus :  quomodo  et  quando  in  Montanistarum 
hxresim  protapsus^  ac  quo  setatis  suas  et  Christi 
anno  longiorem  vitam  /inierit,  n 

Uxorem  oerle  Tertullianus  habuit,  eamque  Chrl- 
stianam,  uti  ex  duobus,  quos  ad  illam  scripeit, 
libria  evidentissime  demonstratur.  At  nostrffi  eta- 
tis  scriptores  in  controversiam  vocant  utrum  ille 
adhuo  gentilis,  aut  Christianus  illam  gentiiem  aut 
Christianam  duxerit.  Nam  mos  quidem,  ut  ipse 
Tertuliianus  testatur,  Christianis  tuno  erat,  ut 
inirent  ethnicorum  mulierum  connubia,  nuUum- 
qoe  in  illius  aliorumve  scriptis  exstat  vestigium, 
qoo  deprehendi  possit  utrum  iile,  ducta  jam  uxore, 
ad  Christi  castra  convolaverit.  Verum  si  ex  iis 
qne  paulo  ante  diximos,  inferri  possit  ab  illo 
adhucjuvene  in  leges  Ghristi  juratum,  nonne  et 
hinc  quoque  concludi  potest  ductam  ab  eo  postea 
uxorem  ?  Ubi  enim  Ghristianus  factus  est,  majori  p 
observandfi  Christianffi  logis  studio  semper  flagra- 
vit,  quam  ut  ipse  Christianus  aliam  in  matrimo- 
nium,  nisi  Christianam  acciperet.  Et  vero  in  ci- 
tatis  ad  uxorem  libris  ei  persuadere  conatur,  ut  si 
ipse  prior  ex  hac  vita  migraverit,  aut  permaneat 
in  viduitatis  statu,  aut  Christiano  nubat  viro,  si 
velit  secundis  nuptiis  illigari.  Nonne  autem  vero 
prorsus  simiie  est,  illum  paruissc  legibus,  quas 
uxori  suffi  prffiscripsit  ?  8ed  hasce  conjecturas  alio- 
rum  judicio  permittimus. 

Cum  sua  porro  uxore  Tertullianus,  solito  oonju- 
gum  noore,  haud  dubie  vivebat,  quando  illi  libros 
proxime  laodatos  direiit.  Eamquippe,  siipseprior 
moriatur,  ad  continentiam  in  viduitate  servandam 
sic  cohortatur :  •  Et  quod  in  matrimonio,  inquit, 
non  valuimus,  \n  viduitate  sectemur.  Amplec-  D 
tenda  occasio  est,  qus  adimit,  7S0  quod  ne- 
cessitas  imperabat  »  (Tertull.  lib.  i  ad  Vxor.  cap. 
7.)  Quorsum  enim  hffic  ad  illam  fecit  verba,  si  a 
consueto  matrimonii  usu  ipse  uxorque  ejus  sibi 
semper  temperavissent?  Nemo  tamen  est,  qui 
inde  non  intelligat  quanto  Tertullianus  conti- 
nentis  castitatisque  studio  inflammatus  semper 
fuerit. 

Minus  autem  mirum  omnibus  videri  deberet, 
quod  ille  uxorem  suam  ad  continentiam  his  in 
libria  adhortetur,  ei  vera  stt  de  tempore,  quo 
scripti  sunt  quorumdam  oum  heterodoxorum,tum 

PATtOl.  I. 


catholioomm  opinio.  Ab  illo  enim  editoa  Buapioan  - 
tur  tam  ingravescente  ipsius,  quam  florente  ac 
vivida  uxoris  ffitate.  Quamobrem  putant  in  iis 
conditas,  illius  quasi  testamenti  tabulas.  Sed  non 
aliud  opinionis  sue  argumentum  proferunt,  niai 
hffio  Tertulliani  verba,  quffi  prioris  libri  initio  ita  le« 
guntur  :  «  Nam  sfficuiaribus  satagentes  sumus,  et 
utrique  nostrum  consultum  volomus.  Si  talibus 
ordinamus,  cur  uon  magis  de  diviniii  atque  o<Ble8« 
tibus  posteritati  nostraB  prospicere  debeamus,  et 
legatum  quodammodo  prffilegare  admonitionem  et 
demonstrationem  eorum,  qus  ex  bonis  immorlali- 
buB,  et  de  hffireditate  CGsIorum  deputatur  ?  » [Ibid.^ 
cap.  1.)  Sed  quia  in  codioe  Agobardi,  uti  nos  mo» 
net  Rigaltius,  bis  legitur  talibus,  id  correotum 
voiuit,  ao  legendum:  Talibus  tabutas  ordinamus; 
et  inde  colligit  hos  libros  testamenti  instar  a 
Tertuiliano,  ffitate  jam  plurimum  provecto,  com- 
positos.  (Higalt.  not.  1  in  hunc  libr.) 

Sed  tametsi  res  ita  esset,  numquid  testamenia 
nunquam,  nisi  ingravescente  Jam  ffitate,  ab  homi- 
nibus  facta  obsignataque  sunt?  Numquid  aemo 
prudens  homo,  ac  prffisertim  Ghristianus,  etsi  flo- 
rente  adhuc  ffitate,  de  morte  semper  incerta  et 
testamento  suo  conscribendo  cogitavit  ?  At  certa 
Tertuliianus  eo  potiori  jure  de  illo  oondendo.  qua« 
libet  ffitate  sua  cogitare  debuit,  quod  tuno  Sffi- 
vientibus  in  Gbristianos  ethnicis,  nesoire  non 
poterat  vitam  suam  quotidie  periclitari.  Nonne 
etiam  ille,  tanto  tanique  singulari,  uti  diximus, 
continentiffi  castitatisque  amore  semper  incensus, 
potuit  quolibet  vita  su8b  tempore  uxoremsuam  ad 
eam,  si  unquam  vidua  foret,  oonservandam  adbor- 
tari  ?  Ad  hffic  vero  si  illa,  oum  TertuUianus  eden- 
dis  his  libris  operam  dabat,  adhuc  erat,  ut  aiunt» 
vivida,  numquid  ex  ficta  quorumdam  illius  ver- 
borum  significatione  concludi  potest  ilium  senem 
fuisse  aut  decrepitum  ?  Neque  audiendi  sunt,  qui 
objiciunt  plura  in  his  libris  occurrere,  quibus 
Tertullianus  suum  in  Montanistas  jam  propensum 
animum  patefacit.  Numquid  enim  quia  uxorem 
suam  ad  continentiam  adhortatur  ?  At  nonne  ipse 
etiam  Paulus  apostolus  Ghristianos  ad  eamdem 
virtutem  cohortatus  est?  Sed  jnobis  sufflcit  quod 
concedant  Tertullianum  cum  hos  ad  uxorem  scri- 
bebat  libros,  nondum  in  Montanistarum  lapsum 
fuisse  errorem.  Ad  mediam  enim  usque  ffitatem, 
uti  Hieronymus  a  nobis  citatus  testificatur,  pre- 
sbyter  catholicffi  Ecclesiffi  fuit.  Ergo  longe  ante 
senectutem  suam  libros  illos  composuerat. 

At  quemadmodum  de  Tertulliani  conjugio  oon* 
stat,  ita  sane  extra  dubium  esse  videtur  illDm 
sacro  presbyteratus  ordine  fuisse  inauguratum. 
Btenim  Hieronymus,  7S1  et  iibri  de  Prffidestina- 
torum  hffiresi  auctor  illum  Ecclesin  preebyterum 
haud  dubitanterappellent(Hieronym.  Catal.  seript. 
EccL  cap.  53,  pag.  \\h\  Prxdestin,  cap.  26, 
pag.  28).  Quamobrem  Alixius  memorata  Rigaltii, 
de  iibris  a  TertuUiano  jam  state  coniecto  ad  uxo- 


811 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I— ?ERIES  I,  APOLOGETICA. 


8ii 


rem  Bcrfptis,  opinioni  eo  lubentius  subscripsit. 
quod  inde  confici  posse  putabat  eumdem  Tertul- 
lianum,  postquaia  presbyter  factus  est,  cum  uzore 
sua  soiito  vixisse  more  maritali.  Sed  hsc  senten- 
tia  et  ruinoso  prorsus,  uti  adnotavimus,  funda- 
mento,  ac  falsia  Galvinian»  hsreseos  prsjudiciis 
inniza  est.  Et  certo  quo  majori  contineotiae  studio 
Tertuitianus,  ut  saepius  diximus,  ardebat,  eo  mi- 
nus  probabile  est  illum,  postquam  presbyteratus 
ordini  ascriptus  fuit,  non  stetisse  in  aliorum  La- 
tinffi  Ecclesis  sacerdotum  vestigiis,  qui  sese  ab 
solila  uzorum  consuetudinc  continebant.  Paucissi- 
mos  siquidem  atque  ad  summum  duos  vel  tres 
invenias,  qui  secus  egerint.  Nemo  autem  ulla  un> 
quam  ratione  ostendet  Tertullianum  horum  po- 
tiuB,  quam  iiiorum  sibi  ad  imitandum  proposuisse 
ezempla. 

Verum  alius  nescio  quis  forsitan,  sacrorum  or- 
dinum  oppugnator.  a  nobis  postulabit,  cur  Ter- 
tullianus,  ei  presbyter  fuit,  sese  aliquando  in 
laicorum  retulerit  numerum.  Nam  in  libro  De 
Oratione :  «  Nos,  inquit,  vel  maxime  nuliius  loci 
homines  »  (Tertuli.  lib.  De  Orat.  cap.  14).  Sed 
quamvis  bic,  sicuti  opinantur,  esset  horum  verbo- 
rum  sensusy  nihil  tamen  ex  eis  contra  Tertulliani 
sacerdotium  concludi  potest.  Gertum  enimvero 
non  est  utrum,  quando  hsc  scripsit,  tum  adhuc  in 
grege  non  fuerit  laicorum. 

At  quidam  nobis  haud  dubie  objicient  ab  illo 
Bublatum  fuisse  omne  laicos  inter  et  clericos  dis- 
orimen,  ubi  de  utrisque  hunc  loquitur  in  mo- 
dum  :  c(  Unde  episcopi  et  clerus?  Nonne  de  omni- 
bus?...  Sed  cum  extoUimur  adversus  clerum, 
tunc  unum  omnes  suinus,  tunc  omnes  sacerdotes 
nos  Deo  et  Patri  fecit,  cum  per  adsquationem  dis- 
cipIinflB  sacerdotalis  provocamur,  deponimus  in- 
fuias,  et  impares  sumus.  »  Ita  quidem  ille  in  libro 
De  Monogamia  (Idem,  lib.  De  Monog,  cap.  12). 
Simiii  quoque  modo  in  alia  de  Exhortatione  eatti" 
UUis :  t<  Differentiam,  inquit,  inter  ordinem  et 
plebem  constituit  EccIesiaB  auctoritas ;  et  honor 
per  ordinis  consessum  sanctilicatus ;  adeo  ubi 
ecdesiastici  ordinis  non  est  consessus,  et  ofTers, 
et  iinguis,  et  sacerdos  es  tibi  solus.  »  (Idem,  lib. 
de  Bxhort,  castit,  cap.  7.) 

Verum  neraini  incompertum  est  illum  dum  hec 
scriberet,  jam  animo  imbibisse  Montanistarum 
errores,  quos  ibidem  secutus  adjecit  :  «  Sed  ubl 
tres,  Ecclesia  est,  licet  laici.  »  (Ibid,)  Quamobrem 
errantium  more  vel  sibi  non  constitit,  vel  nonien 
saoerdotis  non  proprio  et  strictiori,  sed  improprio 
et  latiori  acoepit  signiflcatu,  quemadmodum  non 
semel  sumitur  ab  Joanne  his,  ad  qus  alludere  vi- 
detur  verbis :  Fecit  nos  regnum  et  sacerdotes  Deo  et 
Patri  suo  (Apoc,  i,  6).  Atque  iterum  postea: 
Fecisti  nos  Deo  nostro  regnum  et  sacerdotes  (Ibid. 
oap.  V,  10).  Ipse  enimvero  idem  Tertullianus, 
tametsi  tunc  Montani  sectator,  alio  in  libro  sic 


A  loquitur :  «  Est  hodie  soror  1Z%  apud  nos  re- 
veiationum  charismata  sortita,  quas  in  ecciesia 
inter  dominica  solemnia  per  ecstasin  in  spiritu 
patitur...  Post  transacta  solemnia,  dimissa  plebe, 
quo  usu  solet  nobis  renuntiare  qus  viderit.  • 
(Torlull.  lib.  De  Anim,  cap.  9.)  At  certe  ibi  ille 
sese  a  plebCy  seu  omni  laicorum  grege  secernit. 

Priyatam  autem  solitariamque  egit  vitam  ac 
rejecta  commutii  omnium  veste,  sumptoque  pbilo- 
sophorum  pallio,  se  ex  publicorum  negotiornm 
tumultu  subduxisse  testiflcatur.  Hcbc  enim  sunt 
ejus,  ficto  ejusdem  pailii  sui  nomine.verba:  « Ego 
nihil  foro,  nihil  campo,  nibil  curi»  debeo  ;  nnlii 
officio  advigilo,  nulla  rostra  praeoccupo,  nulla 
prsBtoria  observo ;  canales  non  odoro,  cancelloa 
B  non  adoro,  subsellia  non  contundo,  jura  non 
conturbo,  causas  non  elatro,  non  judiop,  non 
milito,  secessi  de  populo,  in  me  unioum  negotium 
mihi  est,  nisi  aliud  non  cuno,  quam  ne  curem.  » 
(Idem,  De  Pall,  cap.  5.) 

Moribus  vero  tam  caslis  sanctisque  fuit,  quam 
duris  profecto  et  asperis.  Severioris  quoque  disoi- 
plinse  non  solum  sectator  erat,  sed  acerrimus 
etiam  ac  ultra  statos  aequitatis  limites  defensor  et 
patronus.  Nec  parum  quidem  verisimiie  videtur 
illum  falsa  severitatis,  quam  montanists  pre  se 
ferebant,  specie  deceptum  in  eorum  hflsresiro  sese 
dedisse  praecipitem.  Sed  huo  ingenita  animi  duri- 
tia  inclinantem  traxerunt  falss  quarumdam  mu- 
lierum,  illius  hsBresis  veneno  imbutarum,  visiones 
C  atque  prsBdictiones.  Denique  «  invidia  et  contu- 
meiiis  clericorum  RomsB  Ecclesi®,  ait  Hierony- 
mus,  ad  Montani  dogma  delapsus,  in  multis  noTae 
propheti»  meminit,  specialiter  autem  adTersus 
Ecciesiam.  »(Gieronym.  Catalog,  script,  eccl,  c.  53, 
p.  115.) 

Primam  itaque  vites  sus,  qu8B  longior  prooul 
dubio  fuit,  partem  in  Ecclesia  catholioa,  alteram 
miserando  sane,  nec  satis  unquam  deplorando 
casu  inter  Montanistas  hffireticos  transegit.  Nam 
sioul  pergit  idem  Hieronymus:  c  Usque  ad  mediam 
ffitatem  presbyter  Ecciesiffl  permansit.  »  [IbiL) 
Addit  autem  ibidem  eruditissimus  scriptor  iilum 
floruisse  potissimum  sub  Severo  prinoipe  et  Anto- 
nino  Garacalla,  atque,  uti  fertur,  pervenisse  ad 
D  decrepitam  usque  etatem.  Si  vero  peritioribus 
nostri  temporis  scriptoribus  fldem  habeamus, 
natus  fuerat  circa  annum  Ghristi  160,  et  anno  cir- 
citer  245  mortuus  est.  Inflcias  porro  nullus  ibit, 
longiorem  media  parte  fuisse  vite  illius  cursum, 
cujus  postremam  partem  in  propugnandis  absur- 
dis  hffireticorum  erroribus  consumendo,  et  sibi 
ipsi  et  aliis  quampluribus  nocuit.  Quamobrem 
recte  jam  iaudatus  a  nobis  Hieronymus :  « In 
Tertulliano,  inquit,  Jaudamus  ingenium,  damna- 
mus  hffiresim.  »  (Idem,  lib.  iii,  Apotog,  adv.  Rufin, 
pag.  463.)  At  de  illius  ingenio  paulo  uberiuB  agen- 
dum  est. 


813 


IN  APOLOQBTICaM  D.  LB  NGURRT  DISSERTATIO. 


814 


ARTIGULU8  V. 


De  lertulliani  ingenio  et  multiplici  erudUione: 
utmm  juriseonxultus  fuerit,  ei  idem  ac  Tertyllia' 
nus:deejus  stylo  ae  scribendi  modo^  et  nominis 
celebritate. 

Severo  morum  vtvendigue  genere  Tertullianus 
sequebatur  7SS  innatos  impetus  ingenii,  acu- 
tisdimi  quidem  et  acerrimi,  sed  non  minus  aepe- 
ri  ac  vebementis.  Quapropter  Hieronymo  vocatur 
ttctis  et  vehementis  ingenii  vir  (Hieronym.  Catalog. 
script,  eccl.  c.  53,  p.  115).  Atquamvis  id  tacuisseti 
durum  et  impatiens  illius  ingenium  passim  ubique 
in  ejus  luoubrationibus  emicat.  Quid  ergo  mirum, 
81  ille  intra  legitimos  patienti»,  mansueludinis  ao 
moderationis  limites  sese  continere  ssepius  non 


A  et  RuQnum,  jam  a  nobis  oitatos,  aliosqua  oompln- 
res,  ab  Hieronymo  appellatur  vir  eruditissimus 
(Hieronym.  adv,  Figit.  pag.  385  et  epist.  85  ad 
Mag.  pag.  656),  quo  quidem  nibil  est  eruditius 
et  acutius.  In  ipso  autem,  de  quo  nunc  disputamus, 
ipsius  ApologcticOy  et  aliis  adversus  gentes  libelli8 
id  emicare  haud  dubitanter  affirmat.  Operee  igitur 
prorsus  inutiiis  forethoc,  sicut  facileest,  illustrium 
cujuslibet  statis  scriptorum  testimoniis  compro- 
bari,  quod  a  nemine  7S4  ignoratur,  et  ipsamet  au« 
ctoris  ecripta  manifestissimum  omnibus  faclunt. 

At  prstermittere  tamen  nonpossumus  singulare 
quoddam  eruditionis  genus,  quod  his  Eusebius 
verbis  in  Tertulliano  laudavit:  TepxouXXtav6<  xo^c 
P*(0{jiaia)v  v6{jL0uc   T^|Xpi6ci>xa>c,  ^V7)p    xdc   xc  &XXa  Ev- 


potuerit?  Et  ipse  certe  taiii  sincero,  quam  pceni-  R  ^°^^^  ^^^  '^^^  (AAXtaxa  iiz\  'P(A(xtjc  Xafjiirpwv  (Euseb* 


tenti  animo  palam  confessus  est  se  patientis  vir- 
tute  non  omnino  fuisse  prffiditum.  Uis  enim  suum 
de  eadem  patientia  librum  orditur  verbis  :  «  Gon- 
flteor  ad  Dominum  Deum  satis  temere  me,  si  non 
etiam  imprudenterde  patientiacomponere  ausum, 
cui  praestandaB  idoneus  omnino  non  sum,  ut  homo 
nullius  boni,  quando  oporteat  demonstrationem 
et  commenddtiooem  alicujus  rei  adortos,  ipsos 
prius  in  administratione  ejus  rei  deprebendi,  et 
constantiam  comroonendi  propriaB  conversationis 
auctoritate  dirlgere,  ne  dicta  factis  deflcientihus 
erubdscant.  >  (Tertuli.  lib.  De  Patient.  cap.  1.) 

Verum  si  acriores  animi  impetus  virtute  patien- 
tia  mitigare  non  semper  valuit,  ingenio  certe  pol- 


Jib.  II  Histor.  Eccles.  cap.  2,  pag.  41),  id  est^  Va- 
lesio  interprete :    TertuUianus   legum  Bomanorum 
peritissimus,  et  inter  Latinos  scriptores  celeberrimus, 
Valesio  longe   antea   prsiverat  RnGnus  eumdem 
pene  in  modum  :  Tertultianus  vir  et  legum,  inquit, 
et  institutionum  Romanarum  peritissimus^  et  inter 
nostros  scriptores  admodum  clarus  (Ruf.  lib.  ii  Bist. 
Eccles.  cap.  2).  A  vero  autem   longe  abBunt,  qui 
inde  includi  posse  autumant.  TertuUianum   no« 
strum  professione  Buafuisse  jurisoonsultum,  eum- 
que  ipsummet  esse  Tertyllianum,  qui  revera  leges 
publice  docuit  et  intcrpretatus  est.  Nam  uterque 
propriis  suls  nominibus  satis  distinguitur.  Deinde 
vero  quis  nesciat  posse  aliquem  juribusleglbusque 


lebat  ad  quamlibet  scientiam  facile  consequendam  ^  Romanorum  affatim  imbui,  tametsi  illorum  soien- 
nntiHaimo-  Ouantum  vero  omni  ftruHitionia  ffflnnpfi  ^  tiam  nunquam  in  scholis  publicis  professus  fuerit? 

Non  ibi  itaque  Eusebius  TertuUiani  profeasionem 


aptissimo.  Quantum  vero  omni  eruditionis  genere 
abundaverit,  ez  his  coigice  Vincentii  Lirinensis 
verbis  :  «  Sicut  Origenes  apud  Gracos,  ita  hic 
apud  Latinos  noslrorum  omnium  facile  princeps 
judicandus  est.  Quid  enim  hoc  viro  doctius  ?  Quid 
in  divinis  atque  humanis  rebus  exercitatius  ?  Nem- 
pe  omnem  philosopbiam,  et  cunctas  phUosophorum 
BBCtaa,  auctores  assectoresque  sectarum,omnesque 
eorum  disciplinas,  omnem  historiarum  ac  studio- 
rum  varietatem  mira  quadam  mentis  capacitate 
complexus  est.  Ingenio  vero  nonne  tam  gravi  ac 
vebementi  ezcelluit,  ut  nihil  sibi  pene  ad  expu- 
gnandum  proposuerit,  quod  non  uutacumine  iri-u- 
perit,  aut  pondere  eliserit  ?  Jam  porro  orationis 
suae  laudes  quis  ezsequi  valeat?  Qusb  tanta  nescio 


laudat,  sed  perfectam  legum  Romanarum  doctri- 
nam  atque  peritiam. 

Par  tantffi  iUius  eruditioni  non  erat  elooutio. 
iEquoB  autem  et  idoneos  ea  de  re  Judioes  si  deai- 
deras,  en  tibi  presstoest  Laotantii,  qui  Gicero  Ghri- 
Btianus  audit,  Judicium  :  «  Septimius  TertuUianuB 
fuit  omni  genere  litterarum  peritus,sed  in  eloquen- 
do  parum  facilis,  et  minus  comptus,  et  multum 
obscurus.  »  (Lactant.  lib.  v,  Inst,  divin.  oap.  1, 
pag.  459.)  Neque  dizeris  ibi  Lactantium  loqni  de 
TertulHani  potius  Apologotico,  aliisque  HbriB  ad- 
versus  ethnicos  scriptis,  quam  csteris  ejus  operi- 
bus.Etenim  eadem  est  Hieronymi  de  omnibus  illios 


qua  rationum  necessitate  conserta  est,  ut  ad  oon-  D  commentationibus  sententia,  quam  hisce  paucio- 


Bensum  sui,  quos  suadeni  non  potuerit,  impellat. 
Gujus  quot  pene  verba,  tot  sententiaa  sunt,  quot 
sensus,  tot  victorise.  Sciunt  hoc  Marciones,  Apel- 
les,  Praze»,  Hermogeoes,  JudflBi,  Gentiles  Gnostici 
caBterique,  quorum  ille  blasphimias  multis  ac  ma- 
gnia  voluminum  suorum  molibus,  velut  quibusdam 
fuiminibus  evertit  »  (Vincent.  Lirin.  Gommonitor. 
I.)  Sed  tantis  laudibus  iUam  baud  dubie  omnige- 
nam  Tertulliani  eruditionem  cumulat,  qua  in  pri- 
mis  libros  suos  in  Cbristianffl  religionis  et  ortho- 
dozorum  dogmalum  defensionem  scriptos  passim 
ubique  couspersit.  Quamobrem  propter  Eusebium 


ribus  verbis  pronuntiavit :  <c  TertuUianus  creber 
est  in  sententiis,  sed  difflcilis  in  eloquendo.  »  (Hie- 
ronym.  epist.  49  ad  Paulin.  •  pag.  567.)  Nemo 
autem  est,  qui  notata  ab  utroque  orationis  diffloilis 
inornataB,  et  obscurioris  vitia  non  statim  depre- 
hendat. 

Aiii  vero  reprebendunt  ineequabilem  eorum, 
quibus  ille  utitur,  argumentorum  varietatem.  Gra- 
vissimis  siquidem  et  invictissimis,  inquiunt,  argu- 
mentationibus  plures  alias,  rapidioris  ingenii  acu- 
mine  ezcogitatas,  quandoque  intormiscet,  que  le- 
vissimi  aut  nullius  plane  sunt  momenti. 


815 


TERTDLLIANI  OPERUM  PAR8  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA, 


816 


At  plerique  omnes  fatentur  illud  vitiosum  sive  A  ostendimus,  esse  hujus  Apologttici  libri  vernm  ao 


dicendi,  sive  argumentandi  genue,  sicubi  occurrat, 
micandi  prorsus  sententiarum  gravitate,  summa- 
que  aliorum  argumentorum  vi  ac  pondere,  quasi 
mira  quadam  compensatione,  leniri  et  resarciri. 
Ei  vero  si  Yincentium  Lirinensem,  non  omnino 
ineptum  judicem,  jam  a  nobis  citatum,  rursus  au- 
dire  velis :  «  Tanta,  inquit,  nescio  qua  rationum 
necessitate,  oratio  ejus  conserta  est,  ut  ad  con- 
sensum  sui  quos  suadere  non  potuerit,  impellat. 
Gujus  quot  pene  verba,  tot  sententiaB  sunt,  quot 
sensus,  tot  victoris.  »  Eam  sane  ob  causam  ille, 
sicuti  aiebat  Chronici  Eusebiani  auotor,  «  omnium 
Ecclesiarum  sermone  celebratur.  »  (Euseb.  Chron. 
ad  ann.    Christ.  208.)   7S5    Ecclesiarum  autem 


gecuinum  auotorem.  At  quo  temporn  eum  compo- 
suerit,  non  una  est  omnium  consensio.  Georgius 
^nim  Ambianensis  putat  illum  a  Tertulliano  edi- 
tum  primis  Severi  imperatoris  annis,  hoc  est,  paulo 
post  annum  Ghristi  193  (Georg.  Yind.  TeHul,^  part. 
ixi,  §  1,  pag.  20),  quo  ille  Romani  imperii  habenas 
moderari  coepit.  Suam  autem  opiniooem  inde  con. 
flrmare  conatur,  quod  exislimet  TertuUianum,  ubi 
de  superstite  parricidarum,  qui  neoem  imperato- 
ribus  intulerant,  racematione  loquitur,  ibi  de  Per- 
tinacis  interfectoribus  fecisse  sermonem  (Tertul- 
lian.  Apologelic.  cap.  35).  Quia  rero  Albini,  qui 
adversus  Severum  imperatorem  conspiravit,  no- 
men  quod  in  teztu  Tertulliani  ibidem  legitur,  buio 


dioit  non  solum  Occidentis,  sed  etiam  Orientis.  «^  sentenliaB  adversari  cernebat,   7S6  illud  intru- 


Quidam  enim  illius  iibri,  ob  magnum,  quo  eesti- 
mabantur,  pretium,  in  Grsecam  iinguam,  ut  paulo 
antea  annotavimus,  conversi,ab  Graecis  hominibus 
non  minus  avide,  quam  a  Latinis  legebantur. 

Tanti  porro  Gyprianus  eos  fecit,  ut  idcirco  Ter« 
tullianum  magistrum  appellaverit  suum,  nec  diem 
ullum  sine  alicujus  ex  illius  libris  lectione  prater- 
ire  voluerit.  Hujus  autem  tam  assidue  lectionis 
testis  omni  fide  major  nobis  est  Hieronymus,  qui 
a  quo,  et  quam  certo  id  acceperit,  sic  enarrat : 
«  Vidi  ergo  quemdam  Paulum  Concordi»,  quod  op- 
pidum  Italiffi  est,  senem,  qui  se  beati  Cypriani  jam 
grandis  cBtatis  notarium  cum  ipse  admodum  es- 
set  adolescens;  Romas  vidisse  diceret^  referreque 
sibi  solitum,  nunquam  Gyprianum  absque  Tertul- 


sum,  atque  ex  libro  ad  Scapulam  huc  translatum 
esse  pronuntiat  (Idem  lib.  ad  ScapuL^  cap.  2).  Sio 
itaque  difOcuitatis  uodum  unius  verbi  amputatione 
secari  voluit.  Verum  qua,  amabo  te»  ratione  PNulIa 
penitus,  ao  contra  omnium  manuscriptorum  codi- 
oum  auctoritatem.  Everso  itaque  vanae  illius  opi- 
nionis  fundamento,  et  ipsa  penitus  ruat  necesse 
est  Quin  etiam  illius  falsitas  ex  mox  dicendis  adhuo 
olarius  patebit. 

Boaliger  autem  et  Alixius  opinati  sunt  huno  U- 
brum  in  lucem  tantum  prodiisse  post  ejusdem  Se- 
veri  imperatoris  mortem,  quae  anno  Ghristi  211, 
menseFebruario  accidit.  At  nullam  opinationis  sue 
aliam  reddunt  rationem^  nisi  quia  arbitrantur  hso 
Tertulliani  verba :  «  Papias  leges  heri  constantis- 


liani  lectione  unum  diem  prsteriisse,  ac  sibi  cre-  ^  simus  principum  Severus  exclusit,  »  (Idem,  ApO' 

logeL  cap.  4)  non  aliter,  quam  de  hoc  imperatore 
jam  mortuo  posse  intelligi.  Numquid  ergo  adver 
bium,  heri,  illum  potius  mortuum,  quam  adhuo 
viventem  significat?  Deinde  vero  ibi  Severus  glo- 
rioso  constantissimi  prinoipis  titulo  exornatur.  At 
quomodo  TertuIIianus  hoc  elogio  illum  decorare 
potuit,  nisi  antequam  publiois  edictis  diram  in 
Christianos  excitasset  persecutionem  ?  Atqui  eam 
movisse  perhibctur  exeunte  anno  Ghristi  secundo 
Bupra  ducentesimum.  TertuIIianus  igitur  huno  li- 
brum  ante  hunc  annum,  ac  proinde  ante  hujus  im- 
peratoris  obitum  confecisse  dicendus  est.  Nec  mi- 
nus  quidem  certo  illud  probari  posset  his  illius 
verbis :  »  Leges  adversus  Christianos  nuilus  Se- 


bro  dicere  :  Da  magistrum.  TertuIIianum  videlicet 
significans.  »  (Hieronym.  Caialog,  script.  Eccles. 
.cap.  53,  pag.  115.)  Quih  etiam  plane  asseverat  hoo 
ex  ipsimet  Cypriani  libris  testatum  satis  fieri.  Ad 
Pammachium  enimvero  et  Oceanum  hec  in  verba 
scripsit :  «  Beatus  Gyprianus  Tertulliano  magistro 
utitnr,  ut  ejus  scripta  probant :  cumque  eruditi 
et  ardentis  viri  delectetur  ingenio,  Montanum  cum 
eo  Maximillamque  non  sequitur.  »  (Idem  epist.  42. 
pag.  342.)  Neo  dubium  sane  est  quin  alii  quamplu- 
rimi,  quemadmodum  Cyprianus,  Tertulliani  libros 
pervolutaverint.  De  illo  siquidem  haec  rursus  ab 
Hieronymo  litteris  mandata  legimus  :  uMuIta  sori- 
psit  volumina,  quse  quia  nota  sunt  pluribus,  pre- 


termittimus.  »  (Hieronym.  ibid.)  At  quomodo  illis  D  verus  impressit,  »  quse  in  quibusdam  bujus  Apolo- 


adeo  nota  esse  poterant,  nisi  ea  ssepe  sepius  le- 
gissent? 

GAPUT  II. 

De  libri  Apologetici  «tatej  quibus  directus  nuncU' 
patusque  sit,  utrum  auctoris  nomine  primum  in* 
scripius^  quis  iUius  iitulus,  quodve  argumentum, 
a  quibus  in  capita  diversus,  et  prasfixa  capitum 
summaria,  quo  applausu  susceptus ,  a  quo  in 
Grxcam  linguam  conversus  ac  qao  stylo  con^ 
scriptus. 

AHTIGULUS  PRIMU8. 

Quo  tempore  Tertutlianus  Apologeticum  publicam  in 

lucem  emiserit. 

Extra  omne  dubium  est  TertuUianumi  uti  jam 


(7«ttamanuscriptiseteditiscodicibu8leguntur(/M. 
oap.  5).  Quia  taraen  in  aliis  editionibus  ot  septem 
nostris  codicibus  manuscriptis  scriptum  est,  nullus 
Verus  impressit:  h«o,de  quibus  adhuc  postea,  non 
ultra  quam  oporteat,  urgenda  duximus. 

Instat  vero  Alixius^  Ad  suum  Tertullianus  rf« 
Prxscriptionibus  hxreiicorum  librum  alludere  vide- 
tur,  ubi  in  Apologetico  contra  illos  sic  disputat: 
«  Expedite  prescribimus  adulteris  noBtris  illam 
esse  regulam  veritatis,  qua  veniat  a  Christo,  trans- 
missa  per  comites  ipsias,  quibus  aliquando  poste- 
riores  diversi  isti  commentatores  probabuntur.  » 
{Ibid.  cap.  47.)  At  numquid  hoc  argumentum  ad- 


817 


IN  APOLOGETIGDM  D.  LE  WOURRY  DISSERTATIO. 


818 


veraus  novatorea  et  dootrin»  Chriatian©  corrupto-  A  cad.  pag.  col.  2).Atque  ex  his  posterioribns  verbis 


res  ab  alio  adhiberi  non  potest,  nisi  ab  eo,  qui 
librum  de  Prasscripiionibus  hasreltcorum  ediderii? 
Deinde  vero,8i  ibi  ad  hune  librum  collineare  voiuit, 
ourillum  clarioribus  verbis  non  indicat,  atque  iis 
utitur,  qus  de  illo,  uti  alii  putant.tam  conficiendo 
quam  jam  composito  possunt  inteiligi?  Denique 
non  constat  Inter  eruditos  quo  ten^pore  Tertullia- 
nus  hunc  de  Prxscriplionihus  librum  publicam  emi- 
serit  in  lucem.  Peritiores  autem  critici  censenl  ab 
eo  divulgatum,  cum  nondum  ab  Ecolesia  catholica 
defecisset. 

Nominem  porro,  uti  opinamur,  illud  movebit 
quod  Alixius  adhuc  objectat  designalam  a  Tertul- 
liano  sibi  videri  insolitam  eclipsim.quaB  anno  Chri- 


aliqui  conGci  posse  existimant  Tertulliani  Apolo' 
geticum  in  lucem  prodiisse  non  solum  post  exstin- 
ctas,  de  quibus  ille  disserit,perduellium  reliquias, 
sed  poat  Plautian:  etiam  c&Bdem,  qui  jubente  Cara- 
colla,  anno  Christi  204  aut  205  interfectus  est. 

In  hujus  autem  opinionis  confirmationem  adducl 
quoque  poterant  subsequentia  ejusdem  Spartiani 
de  hoc  ipso  imperatore  verba  :  «  Multos  etiam, 
quasi  Chaldsos  aut  vates  de  sua  salute  consuluis- 
sent,  interemit,  prsBcipue  suspectos  unumquemque 
idoneum  imperlo,  oum  ipse  parvulos  adhuo  fllios 
haberet,  idque  dici  ab  iis  vel  crederet,  vel  audiret, 
qui  sibi  augurabaotur  imperium  :  »  {Ibid.)  nam 
Tertullianus  eodem  citato  a  nobis  capite  dixit  : 


sti  210  contigit  (ihd.,  cap.   20).   Quod  enim   citat  3  .  Eadem  officia.  in  principum  scilicet  solemnitati- 


libri  Apologetici  caput,  in  eo  nullum  plane  exstat 
singularis  7S7  et  insoIitaB  aiicujus  eciipsis  indi- 
oium,  nullaque  signifloatio. 

Alii  itaque  existimant  hunc  librum  a  Tertuliiano 
elucubratum  iuisse,  oum  Severus  orbi  Romano  im- 
perabat.  Non  enim  illum,  nisi  adhuc  regnantem, 
neo  in  Christianos  adhuc  palam  ssavientem,  oon- 
stantissimi,  uti  paulo  ante  diximus,  imperatoris 
elogio  exomasset.  Deinde  vero  ubi  de  perduellibus, 
l89s»  majestatis  reis,  ao  publicis  hostibue  postea 
disserit  :  a  Unde,  inquit,  Cassii,  et  Nigri,  et  Al- 
bini,  » |(i6W.  cap.  35)  qui  videlicet  de  summa  im- 
perii  potestate  oum  legitimis  imperatoribus  deoar- 
taverant.  At  post  occisum  mense  Maio  anni  495 


bus,  depcndunt,  et  qui  astrologos,  et  aruspices, 
et  augure8,et  magos  deCasariscapiteconsultant.» 
(TertuUian.  Apologet,  cap.  35.) 

Negari  quidem  non  potest  hanoargumentationem 
7S8  non  minimi  profecio  esse  ponderi8,si  ethnici 
proximam  imperatorum  mortem  optantes,  magos 
aliosque  divinandi  arte  peritos  de  solius  Severi 
imperatoris  salute  semel  tantum  consuluissent.  At 
certe  Tertullianus  hanoce  consultationem  saspius 
propositam  et  repetitam  fuisse  haud  obscure  si- 
gnificat.PriBterea  si  h«c  illius  de  iisdem  seditiosis 
faotionibus  verba  :  cc  Sed  et  nuno...  quotidie  reve- 
lantur,   »  attentiori  animo  expendamus,  nonne 


-^    ..  inde  colligi  recle  polest,  de  illis  sermonem  ab  illo 

Pertmacem  imperatorem,   C.    Pescennius    Niger      fien,  tanquam  nondum  penitus  exsUnctia,  sed  ad 

purpuram  et  imperium  in  Pannonia  assumpsit,  ^  summum  sopitis,  caputque  amplius  attoUere  non 

ejusque  m  partes  transiit  Gassius  Clemens.  Niger 

vero  victus  a  Severo,  ac  profligatis  tertio   pr«lio 

illius  copiis,  fuga  satuti  suae  consulere  frustra  co- 

natuB  est.  Ab  iis  enim,  qui  fugientem  insequeban- 

tur,  ocoisus  fuit  snb  finem  anni  194,  vel  195  ini- 

tiuai.   Post  haec  Severus  Albino,    quem    falsis 

blanditiis.ne  hostium  suorum  numerus  augeretur, 

deceperat,  bellum  intulit.  Com  misso  tandem  prope 

Lugdunom  preBlio,  Albinus  initio  anni  197  fractus 

ao  fasus,  mortem  sibi  conscivisse  perhibetur. 

Neque  tamen  tuno  omnino  finitum  est  oivile  bel- 
lum.  Superfuerunt  etenim  hujus  factionis  fautores, 
de  quibus  ibidem  Tertullianus  noster  :  «  Sed  et 


audentibus  ?  Nondum  ergo  Severus  habuisse  vide- 
batur  apertas  cum  Plautione  simultates.  Atqui 
Plautianus  filiam  suam  Plauliliam  Caraoall»  ejus- 
dem  Severi  filio  in  matrimonium  anno  204  oollo- 
oavit.  Anno  autem  subsequenti  ille,  teste  Hero- 
diano,  maoifestam  Garacalla,  genori  sui,  qui  tum 
uxorem  suam  oderat,audaciam  furoremque  veritus, 
in  ejus  imperium  insidiis  invadere  molitus  est 
(Herodian.  lib.  iii  in  Fita  Severi  pag.244  et  seqq.). 
Sed  his  retectis  Garacalla  illum,  prcsente  Severo 
patre  suo,  Jussit  eocidi.  Ante  hunc  igitur  annum 
Tertulliani  Apologeticus,  sed  non  multo  prius  scri- 
ptus  videtur.   Quorsum  enim   Plautiani  potius, 


qui  nuno  selesUrum,  ait,  partium  socii  ao   plau-      quam  Albini  et  aliorum  perdueliium  nomini  pe- 

Bores  quotidie  revelantur,  post  vindemiam  race-  ^  peroisset  ?  Post  annum  itaque  197,  quo  Albinus 

matio  auperstes.  a  {Ibid.  cap.  38.)  At  hec  olarius 

ab  iElio  Spartiano  hono  in  modum  explicantur : 

«   Multi   sane  post  Albinum,  fidem  ei  servantes, 

bello  a  Severo    soperati   sunt  Spartian.   in   Vita 

Severi  pag.  323,  col.  I).  Ultus  est  igitur  graviter 

Albinanam  defectionem ;  interfectis  plurimis,  ge- 

nere  quoque  ejus  exstincto,  iratus  populo  et  sena- 

toribus,  Romam  venit.  »  Tunc  deinde  post  me- 

moreta  varia  Severi  itinera  illud  adjecit  :  «  Inter 

haec   Pescennianas   reliquias,   Piautiano  auctore, 

persequebatur,  ita  ut  nonnullos  etiam  ex  amicis 

suis,  quasi  vit»  0u»  iusidialores  appeteret. » {Ibid. 


violentas  sibi  manus  attulit,  et  ante  annum  204 
aut  205,  quo  Piautianus  necatus  est,  hunc  Tertul- 
lianus  iibrum  confeoit. 

Probabile  tamen  quibusdam  videtur  eum  a  Ter- 
tuliiano  profectum  anno  posteriore,  quo  Antonini 
Caracall»  decennalia  Cssariani  imperii  celebrata 
Kunt,  atque  ignis  persecutionis,  in  Christianos 
concitats,  ardentius  flagrabat.  Nam  de  iis  Tertul- 
iianus  in  hoc  Apologetico  sspius  di8putavit(cap.2). 
Deinde  vero  plures  quidem  ab  aliis  imperatoribus 
in  Christianos  leges  lalas  memorat,  sed  nullam  a 
Severo.  Nonne  ergo  Tertullianus  ante  promulgata 


819 


TKRTULLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


820 


hujus  in  608  edicta  hunc  Apologeticum  librum  di-  A     Ea  porro  sunt    rationum    OQomenta  quibus  di- 


vulgavit? 

At  quamvis  ille  boc  in  libro  adversus  ethnicos, 
qui  principum  solemnia  non  minus  nefario,  quam 
BuperstioBO  ritu  agebant^  acerrime  invebatur, 
non  de  Caracalls  tamen  potius,  quam  Severi 
aliorumqne  prinoipum  solemnitatibus  disserit.  Ad 
Christianorum  autem  porsecutiones  et  leges  in 
eo8|8cripta8  quod  spectat,  facile  concedimus  Se- 
verum  imperii  sui  initio  iis  revera  favisse.  Ipse 
siquidem  Tertullianus  testis  est  hujusce  favoris, 
cujus  hanc  reddidit  rationem  :  i  Ipse  etiam,  in- 
quit  (Tertull.  lib.  ad  ScapuL  cap.  4).  Severus, 
pater  Antonini,  Ghrislianorum  memor  fuit.  Nam 
et  Proculum  Gbristianum,  qui  Torpacion  cogno- 


versaB  de  hujus  libri  aetate  opiniones  innitunlur* 
Atiis  sedulo  expensis,  si  basc  posterior  aliis  pre- 
ponenda  tibi  videatur,  fatendum  est  bunc  iibrum 
vulgatum  fuisse  post  ezcitatam  ab  eodem  Severo 
adversus  Gbristianos  persecutionem,  non  quidem 
anno  197  aut  198,  ut  quidam  frustra  opinantur, 
sed  anno  202,  quo  idem  Severus  leges  in  eos  re- 
vera  condidit,  et  decimum,  ut  ait  Eusebius,  im- 
perii  sui  annum  agebat  (Euseb.  lib.  wi^Eccles.HUL 
cap.  2,  pag.  101  et  seqq.). 

Al  si  quis  judicet  non  satis  valida  esse  bujua 
opinionis  firmamenta,  is  certe  non  diffitebitur  ex 
his,  quffi  paulo  ante  adnotabamus,  recte  profeoto 
coiligi  posse  hunc  Tertulliani  )ibrum  in  lucem  ab 


minabatur.  Euhodis  procuratorem,   qui  eum  per  n  illo  emissum  fuisse  aliqao  post  Albini  necem  tem 

_i_    _        |.  j  -  •!•..•  1        *'  _^>.. :j M. 1.     ir\<^    1 s ^L.-^_^_..: 


olcum  aliquando  curaverat,  requisiyit,  et  in  pala- 
tio  suo  habuit  usque  ad  mortem  ejus,  quem  et 
Antoninus  optime  noverat,  lacte  Ghristiano  edu- 
catus.  »  Patemur  quoque  nullam  in  Apologetico 
Oeri  legis  ab  eodem  Severo  in  Gbristianos  sancit» 
mentionem. 

Yerum  non  inde  certo  ooncludi  posse  putamus 
illum  editum  fuisse  postquam  Caracdla,anno  211, 
solus  [imperare  ccepisset,  atque  etbnici,  eo  jam 
regnante,  in  7S9  Chriatianos  omnes  crudelissime 
furebant  ac  bacehabantur .  Tantua  quippe  erat 
ethnicorum  in  eos  furor,  ut  is  solus  ac  vanus  ve- 
terum  legum  pretextus  ipsls  ad  quoslibet  nun- 
quam  non   excruciandos  suffecerit.  Neque  id  a 


pore,  id  est,  post  497,  quemadmodum  observavi- 
mus,  Chrisli  annum.  Quooiam  vero  Tertullianus 
ibidem  signiflcat  repressos  fuisse  majoree  factionis 
illius  impetus,  ao  quasdam  tantum  superfuisse 
illarum  reliquias,  inde  sane  concludendnm  est, 
hujus  libri  statem  anno  199  aut  potius  200  coosi- 
gnandam  videri. 

Urgebit  tandem  aliquis  tunc  Tertuliianum,  ut 
sepius  dictum  est,  non  attigisse  qaadragesimum 
quintum  statis  sue  annum.  Atqai  summa  erudi- 
tio,  qu»  mirum  in  modnm  et  passim  ubique  in 
boc  iliius  Apologeiico  refulget,  provectiorem  (Bta- 
tem  desiderare  videtur,  imo  vero  supernum,  uti 
aiii  respondent,  740  divini  luminis  et  gratisB 
auxilium.  Prelerea  Terteliianus  tam  exoellenti  ac 


nobis  temere  fingitur.  Eosdem  enimvero  genliles  ^  auxiiium.  rreierea  reneiiianus  lam  exoeiienu  au 
TertuUianus  noster  his  compellat  verbis  :  .  Quo-  ^  Perspicaci  ingenio  praeditus  erat,  ut  quadragesimo 
ties  in  Christianos  dessvitis,  partim  animis  pro- 


priis,partim  legibus  obtemperantesIQuoties  etiam, 
preeteritis  vobis,  suo  jure  nos  inimicum  vulgus  in- 
vadit  Japidibus  et  incendiis  1  Ipsis  Bacchanalium 
furiis  nec  mortuis  pareunt  Cbristianis^  quin  illos 
de  requie  sepulturffi,  de  asylo  quodam  mortis  jam 
alios,  jam  nec  totos,  avellant,  dissecent,  distra- 
hant.  »  (TertuIIian.  ApologeU  cap.  36,  pag.  459.) 
Paulo  autem  prius  ille  dixerat  :  •  Nec  uUi  magis 
depopulatores  Christianorum,quam  vu1gus,»(/(/fm 
oap.  35,  pag.  451)  cscum  nempe  et  vesanum, 
quod  Bua  procul  dubia  rabie,  ac  ingenito  quasi 
furore,*nuIlo  autem  legum  prflescripto  ad  vexandos 
necandosque  Christianos  fercbatur.  fiuc  accedit. 


ffitatis  BUffi  anno  bac  ipsa,  aliaque  majori  erudi- 
tione  imbui,  et  ea  totam  hunc  librum  complere 
haud  difiiciliter  potuerit. 


ARTICUL08   11. 

Quibusnam  aniistitibus  et  prsssidibus  hunc  Tertullia' 
nus  Apologelicum  Itbrum  nuncupaveriU 

Quanto  aperlius  clariusque  TertuIIianus  ipso 
Apologelict  initio  prodidit  iilum  a  se  directum 
«  Romani  imperii  antistitibus  in  aperto  et  edito, 
in  ipso  fere  vertice  civitatis  prssidentibus.  »  (Ter- 
tuilian.  Apologet,  cap.  1,  pag.  257)  tanto  majori 
animorum  contentione  inter  eruditos  disputatur 
quinam   cujusve  civitatis   fuerint   illi     prssides. 


quod  othnici  in  eos  refundebant  publicarum  om-  D  Apud  plurimos  quidem  opinio  jamdudum  invalae- 
nium  oalamitatum  causam.  Ubi  igitur  aliqua  acci-      rat  bis  verbis  Romanum  senatum  significari ;  aliis 


disset,  tum   confestim,  teste  adhuc  Tertulliano, 
oonclamabant  :  Chrisiianos  ad  leonem  (/^iVi.cap.40). 

Audire  tamen  nobis  videmur  aliquem,qui  adhuo 
instabit  hsc  aliaque  plura  in  hoc  Apologetico  non 
potuisBe  ab  Auotore  nostro  desoribi,  quamdiu  Se" 
verus  imperator  favit  Cbristianis.nec  ullam  adver- 
8U8  eoB  legem  dederat.  Verum  si  nullius  legis  ab 
eo  lats  Auctor  noster  meminit,id  alii  deindustria 
factum  esse  opinantur,  ne  magie  irritaret  viventie 
tunc  imperatoris  animum,sed  facilius  ad  saniorem 
mentem  illum  revocare  nosset» 


tamen  postea  visum  est  designari  preBsidea  Gartba- 
ginis  ;  alits  demum  quotquot  toto  Romano  in  im- 
perio  prssides  erant. 

Prims  autem  opinionis  fautores  nituntur  his 
ipsis,qu6B  civitavimus,Tertulliani  verbi8.Non  aliam 
enlmvero  urbem  nisi  Roman  indicari  arbitrantur. 
Et  certe  quis  alius,  inquiunt,  esse  potestille  aper- 
tus  et  editus  civitatis  vcrlex,  nisi  Romanorum 
Capitolium,  quod  Tertullianus  periphraai  potius, 
quam  suo  nomine  appellandum  ceneuit?  Nonne 
etiam  in  hujus  sententiaconfirmationemilludpro- 


•"1 


821 


IN  APOLOGETiCUH  D.  LE  NOURRY  DISSBRTATIO. 


82i 


ferri  polerit,  quod  de  boHs  eclipsi,  queo  Christo 
moriente  contigit,  soriptum  ab  illo  legimus  :  »Kum 
mundi  casum  relatum  in  arcanis  vostris  babetis?» 
{Ibib.  cap.  21.)  Quienam  etenim  illa  sunt^  nisi 
Romanorum  aroana,  sive  archiva  et  chartophyla- 
cia,  in  quibus  acta  publica  recondebantur  ?  Nbm 
ibi  ille  narrat  Pilatum  Tiberio  imperatori  nuntia- 
visse  non  eolom  hanc  eclipeim,  sed  ea  etiam 
eztraordinaria  omnia,  qu»  ante  et  post  Ghristi 
mortem  acciderant.  Quis  autem  faoile  non  conce- 
det  Tibertum  juBsisse  hsc  in  iisdem  reponi  et  Ber» 
vari  arcanis,  ad  qus  scrutanda  Tertullianus  Roma- 
noB  provocat  ? 

At  quod  ille  obscurius,  hoc  Eusebius  clarius 
his,  qun  nulla  obscuritate  involvuntur,  retulit 
verbis  :  Tertullianus  Apologiam  suam  x^  pb>(xa(x^ 
9UYxXv{T(p  irpo<T;p(2iv7)9ac,  ad  ienatum  Romanum 
eonscpipsit  (Euseb.  lib.  v.  Hist.  Bccles,  cap.  5, 
pag.  169).  Nec  minimum  quidem  roboris  huic  sen- 
tentiffi  eo  afferri  autumant,  quod  Tertullianus 
Romffi  diu  commoratus  sit.  Rursus  namque  de  iilo 
Eusebius  hsBc  posteris  scripto  tradita  reliquit  • 
JLaX  x&v  [liXtTtoL  iTzi  *P(i&(av]c  Xa(jiirpb>v.  Et  Romae 
celebenimus  fuit  (Ibid.  lib.  ii,  cap  2,  pag.  41).  Huo 
quoque  accedit  Hieronymus  {Catal.  scriptor.  eccles. 
cap.  53,  p.  U5),  qui  testificatur  illum  dericorum 
Romanorum  vexatum  fuisse  invidia  et  oontumeliis. 
Ubi  autem,  nisi  cum  Romae  degebut  ? 

Sed  nibil,  inquiunt  alii,  obstat  quominus  Ter- 
tullianuB^etiam  dum  Garthagine  habitaret,  illis  in- 
vidiae  et  caJumniarum  aculeis  pungeretur.  Tam 
enim  frequens  erat  inter  Romanos  et  Garthagi- 
nenseB  commercium,  ut  quam  Tertuilianus  me- 
ruerat  summiB  eruditionis  et  741  doctrinae  famam, 
ab  invidis  Romane  Ecclesiie  clericis  potueritlace- 
rari.  Nec  alio  certe,  quam  ad  hanc  illius  famam 
Eusebins,  verbis  proxime  oitatis,  respezisse  ipsis 
videtur.  Neque  etiam  his  ille  denotat  aliquam 
Tertulliani  in  urbe  Roma  habitationem,  sed  mazi- 
mam  apud  Romanos  nominis  et  famse  ejus  ob  sin- 
gularem  dootrinam  scriptaque  sua  celebritatem. 

Urgere  tamen  alti  poterant,  neminem  prorsus 
difBteri  posse  illum  Romam  saltem  semel  venisse. 
Quis  enim  hoc  negare  auderet,  quod  ipsemet  Ter- 
tuUianus  disertiBsime  asseruit?  «  Gemmarum  no- 
btlitatem  vidimus  Romae  de  fastidio  illo  Partho- 
rum  et  Medorum,  csterorumque  gentilium  suo- 
rum,  coram  matronis  erubescentem,  nisi  quo  ad 
ostentationem  fere  habentur  »  (Tertull.  lib.  i,  de 
Cuttu  fem.  cap.  6.)  At  certe  siout  semel,  ita  sepiuB 
Romam  ire  potuit  ibique  commorari.  Optime  qui- 
dem  reponent  alii :  Sed  quomodo  probari  poterunt 
alia  TertulUani  in  hanc  urbem  itinera,  aut  cum 
ibi  revera  mansisse  quando  Apologeticum  conB- 
ciebat  ? 

Quamobrem  plures  arbitrantur  iUum  prorsus 
Carthagine  editum,  oblatnmque  hqjusce  civitatis 
prssidibuB.  Etenim  ab  iUiuSy  uti  jam  vidimus, 
ezordio  illoB  vocati  in  aperto  et  edito  vertice  civi- 


A.  tatis  prsesidentes  (Idem,  Apologet.  cap.  16,  pag. 
259).  Rursus  vero  alibi  :  In  ista^  inquit,  civitate  in 
qua  suum  elucubrabat  Apologeticum.  Atqui  Roma 
non  eivitas,  sed  urbs,  atque  eo  solo  Urbis  nomine 
per  antonomasiam  appellari  solebat.  Nonne  enim 

hec  ipsamet  sunt  ejus  verba  :  «  Libernm con- 

sules  senatuB  auctoritate,  non  modo  Urbe,  sed 
universa  Italia  eiiminaverunt  ?  »  {Ibid.  cap.  6, 
pag.  305.) 

Deinde  se  tuoc  illuo  abfuisse  haud  obscure  Ter- 
tuUianus  ipse  signiflcat.  Nam  poBt  citata  proxime 
illiuB  verba  dizit : «  Ecce  in  iila  religiosissima  urbe 
iGneadum  piorum  (id  est  Roma)  est  Jupiter  qui- 
dem  »  [Ibid.  cap.  9,  pag.  317).  Vides  hano  ab 
eo  vocari  urbem,  et  his  verbis,  in  illa,  signiiicari 

n  80  ab  ea  fuisse  remotum.  Ad  hsec  vero,  ubi  patrios 
et  indigetes  quarumdam  nationum  deos  recenset  • 
ff  Romanas,  ut  opinor,  inquit,  provincias  edidi,neo 
tamen  Romanos  deos  earum,  quia  Rome  non 
magis  coiuntur,  quam  qui  per  ipsam  quoqae  Ila- 
liam  municipaii  conseoratione  censentur.  »  {Ibid, 
cap.  24).  At  sane  si  hunc  librum  Romano  senatui 
nuncupasset,  non  bis  verbis,  RomanaSf  Romanos, 
RomaSy  sed  potius  istis,  vestras^  vestros,  et  a  vobis, 
utique  uieretur.  Eumdem  tamen  in  modum  alibi 
adhuo  locutus  est  {Ibid^^  oap.  21,  pag.  392,  cap. 
35,  pag.  451). 

Instant  prsterea  nullam  in  hoo  libro  fieri  ae- 
natus  Romani  mentionem,  sed  siouti  initio  arUi' 
stites  et  praesidentes^  ita  et  in  fine  prxsides  oom- 
pellari.  Jam  vero  audisti  priora  ejus  verba,  nuno 

C  posteriora  audias  velim  :  «  Sed  hoc  agite,  boni 
prflBsides,  meliores  multo  apud  populum,  si  iUis 
Ghristianos  immolaveritis.  »  {Ibid.  cap.  50,  pag. 
530.)  At  eo  nomine  non  appellat  Romanos  sena- 
tores  aut  magistratus,  sed  alios  in  urbe  ac  pro- 
vincia,  in  qua  manebant,  Africa  videlicet  et  Gar- 
thagine  prsesidentes  et  antistites. 

743  Quid  vero,  quod  postquam  ostendit  hu- 
manas  victimas  apud  varias  gentes  et  Romanos 
ipsos  diis  immolari,  et  in  Gatiline  coqjuratione 
humanum  sanguinem  degustatum,  tum  haec  sub- 
junxit  :  »  Longe  ezcurro  :  hodie  istic,  »  id  est, 
in  ipsa  urbe  ubi  hsc  scribebat,  u  Bellonffi  sacratos 
sanguis  de  femore  proscisso  in  palmulam  ezcep- 
tus  datus  signat.  »  {Ibid.f  cap.  9,  pag.  321).  Quis 

D  ergo,  inquient,  non  videt  ab  illo  soam  oivitatem  a 
Romana  aperte  distingui  ? 

Denique  ethniois  opponit  Ghristianos,  Deum,non 
proconsulem  timentes  (Ibid.  cap.  45).  Ethnici  igitur 
huno,  minime  vero  illum  timebant.  Proconsul  au- 
tem  non  Rome,  sed  in  provinciis  hanc  gerebat 
primam  mogistratus  dignitatem.  Verum  alia  su- 
perioris  Bententie  (irmamenta,  quibus  RomanoB 
prffisuies  compellatos  esse  ostendimus,  his  ra- 
tionum  momentis  nec  destruuntur,  nec  inflr- 
mantur. 

Tertia  itaque,  et  inter  utramque,  hactenus  a  no- 
bis  ezpositam,  media  illorum  opinio  est,  qui  ar« 


6m 


TERTULUANl  OPEKUM  PARS  1.  —  SERIES  1,  AW)L(3GETICA. 


m 


bitrantQr  huno  Apotogelicum  libram  a  Tertulliano  A 
directutn  fuisse  non  unius  tantum  civitatie  aut 
provinciffi,  sed  totius,  quam  longe  lateque  pate- 
baty  Romani  imperii  praesidibus.  At  ea  si  probari 
possit,  aliarum  assertatores  poterunt  seoum  faciie 
reconciliari.  Utrem  autem  vera  sit,  quia  id  ab  ejus 
patroms  non  satis  accurate  demonstratuo)  est,  a 
nobis  diltgentius  inquirendura.  Primo  itaque  con- 
stat  hunc  librum  nuilis  nominatim,  sed  generatim 
prssidibus  missum  esse  et  oblatum.  8i  qui  enim 
nomine  suo,  nec  alii  prstor  illos  appeliarentur, 
nulla  esse  posset  lis  aut  controversia.  Nam  iis 
huno  in  modum  nomtnatis,  absoluta  sane  ac  per- 
feota  oausa  erat. 

Deinde  vero  fatentur  omnes  in  hoc  libro  Ro- 
manos  praesides,  neo  semel  quidem,  compollari.  n 
'Ecquid  enim  id  negaretur,  quod  Jam  proba- 
tum  est,  atque  his  rursum  verbis  confirmatur  : 
«  Ut  ad  eos  dominatores  gentium  aspiciam.  Homo 
fvLii  Noma  Pompitius.  »  {Ibid,  cap.  2^)  Neque  ta- 
men  bos  tantum  presides,  sed  Quirites,  et  ipsam 
quoque  plebem  Romanam  sic  alloquitur  (Ibid,  cap. 
35)  :  <(  Ipsos  Qairites,  ipsam  vernaculam  septem 
collium,  hoo  est,  urbis  Rome  plebem,  convenio, 
an  alicui  Gflesari  suo  pareat  lingua  Romana  ?  » 
Verumtamen  aliud  est,  inquies,  aliquos  in  libro 
suo  alloqui,  aliud  vero  iis  suum  mittere  et  nuncu- 
pare  librum.  Recte  quidem.  8ed  cur,  amabo  te, 
omnes  Romanos  prffisides,  Quirites  et  plebeios, 
nominibus  suis  appeilavit,  nisi  quia  suam  ad  eos 
librum  mittendum  esse  certo  noverat  ? 

At  satis  perspicue  o8tendimue,non  Romanos  tan-  ^ 
tum,  sed  alios  etiam  praesides  in  hoc  Tertulliani 
libro  compellari.  Exposita  namque  in  secundc  opi- 
nionis  defensionem  argumenta  non  minus  aperte 
probant  huncce  librum  aliis  scriptum  fuisse, 
quam  Romano  senatui,  aut  presidibus  Romanis. 

Huo  accedit,  quod  auctor  noster  in  hoo  Apolo- 
getico^  quemadmodum  in  duobus  ad  Nationes  li- 
bris,  communem  omnium,  quotquot  in  orbe  ter- 
rarum  erant,  Ghristianorum  causam  agit.  Sicut 
ergo  hos  ad  cunctas  nationes,  ita  Apohgeticum 
librum  ad  omnei  74S  Romani  imperii  praesides 
ab  eo  missos  fuisse,  cui  verissimilimum  non  vide- 
bitur  ? 

Neque  dizeris  scriptum  ab  illo  quoque,  in  Ghri- 
stiaaorum  defensionem,  alium,  ut  ipse  vocat,  li-  D 
bellum,  quem  ad  Scapulam^  praeposito  iilius  no- 
mine,  direxit.  Gur  enim,  obsecro  te:  huio  quem 
objectas,  libello  Proconsulis  proprium  nomen  in- 
Bcripsit  ?  our  in  eo  obique  se  ad  eum  speciatim 
scribere  significat  ?  cur  e  contrario  in  Apologetico 
multo  graviori  ao  longiori  libro,  nuliius  plane  sin- 
gularis  homini8,neo  quorumdam  pr{e8idum  nomen 
uHibi  inseruit  ?  Nonne  haec  ipsa  ratio  est,  quia 
Apologeticum  omnibus  generaliter  etbnicis  prssi- 
dibuB  scribendum  esse  ceneuit?  Bt  certe  is  videtur 
esse  primorum  libri  illius  verborum  sensus  :  Si 
non  licei  vohU,  Romani  imperii  atdislites^  id  est, 


quiintoto  Romano  impetio  primarii,priacipe8et 
prieeides  estis  in  aperto  et  ediio  in  (qus  ultima 
particuladesideraturin  omnibus  codicibus  nostris 
et  editis  antiquioribus)  ipso  fere  vertice  civUalit, 
nimirum  cujusque  prsBsidentibus.  Ibi  enim  indefi- 
nite  dixit  Romani  imperii  antistites^  qui  in  aperto 
atque  edito  ipso  vertice  oivitatis  oujuBlibet  ad 
alios  judicandos  prssidetis.  At  haeo  interpretatio, 
et  tertia  opinio,  id  saltem  habet  commodi,  quod 
faeile  tollat  propositas  ab  aliarum  sententiarQtn 
patronis  difficultates,  et  ipsamet  diversas  BeDtea» 
tias  inter  se  conciliet.  Nam  hino  facile  iDtelligitur 
cur  quosdam  praesides  aliquando,  alios  vero  dod- 
nunquam  in  hoc  appellaverit  iibro,  quem  Gartfaa- 
gine  scribebat.  Omnia  porro  trium  illarum  opinio- 
num  argumenta  sive  ab  oJiis  proposita,  sive  a 
nobis  adjecta  candido  simplicique  more  nostro 
exposuirous,  ut  quao  m^'ori8  ac  gravioris  ponderiB 
sint,  omnes  facile  agnoscant,  ac,  quam  veriorem 
Judicaverint,  opinionem  amplectantar. 

ARTICULUS  III. 

Utrum  Tertullianus  huic  Apologelico  nomen  inscrip- 
serit  suum  :  de  illius  titulo,  argumento,  in  eapita 
divisumcy  capitumque  summariis, 

Disputant  eruditi  nostraB  aetatis  scriptores  otrum 
Tertullianus  huic  libro  uomen  suum  prsBfixerit. 
Verisimilius  enim  quibusdam  videtur  illud  ab  eo 
compres8um;  quandoquidem  ab  ejus  exordio  pa- 
lam  expostuiat  sibi  aliisque  Ghristianis  publicfi 
defensioni  viam  praecludi.  Totidem  quippe  haeo 
sunt  illius  verba  :  •  Si  denique,  quod  proximeac- 
cidit,  domesticis  indiciis  (manusrripti  nostri  et 
melioris  notas  codices  editi  judiciis)  nimis  operata 
infestatio  sectcB  hujus  obstruxit  defensioni  (in 
quibusdam  edilis  additum  obstruit  viam)^  liceat 
veritati,  vel  occulta  via  tacitarum  litterarum  ad 
aures  vestras  pervenire. »  (Tertull.  Apolog.  cap,  \, 
pag.  259.)  ,Si  ergo  Ghristianis  non  licuit  causam 
suam  pubiiceao  coram  judioibu8defendere,quanto 
minus  Terlulliano,  tam  acriter  gentilium  errores 
impugnanti ;  ne  prolato  suo  nomine,  caput  certo 
et  inevitabili  periculo  temere  ofTerret?  Tum  enim 
iile  nondum  superbum  audacioremque  montani* 
starum  animum  induerat,  sed  cathoHoaB  Ecclesis 
obtemperantem  744  praaceptis,  quibus  cuilibet 
Ghristiano  horreadis  cruoiatibus  ac  morti  crude- 
lissimae  ultro  se  exponere  vetabalur. 

Quid  vero,  inquiunt  alii,  si  martyrii  desiderio 
intlammatus,  supplicia  mortemque  pro  Ghristi 
confessione  eo  minus  timuerit,  quo  ardeotias  eam 
optabat?Quid  etiam,  si  persuasum  omnino  habuit 
nomen  suum  latere  diu  adiis  non  potuisse.sed  fore 
ut  ipso  suo  dicendi  genere  omnil)us  statim  fieret 
manifestum  ?  Quamvis  ergo  Jodicibus  palam  so 
sistere  ausus  non  fuerit.non  potuit  tamen  occulte, 
ut  ipee  loquitur,  taoitarum  litterarum  viaB  suum 
nomen  praBmittere,  quod  diu  ocouKare  non  po- 
terat.  NuUa  quoque  videtar  esse  raiio,  cor   in 


8i5 


IN  APOLOQETICUM  D.  LB  NOURRY  WSSERTATIO. 


826 


hujaepotius  libri,  quam   aliorum   ad  Naiianes  ei 
Scapulam  titulo  nomen  suum  reticuerit. 

Cffiterum  quidquid  de  tacito  sive  expresso  Ter- 
tultiani  nomine  definiatur,  nemini  plane  dubium 
esse  debet  illud  saltem  Ghristianis  non  diu  fuisse 
iocognitum.  Neque  enim  iatuit  Eusebio,  neque 
Lactantio,  qui  bunc  librum  non  dissimulato,  uti 
vidimus,  ejus  nomine  cilaverunt.  Quosdam  igitur 
hujuslibri  codices  ad  manum  habebant,  ipso  Ter- 
tulliani  tempore  haud  dubie  descriptos,  in  quibus 
nomen  ejus  prcpositum  erat.  In  duobus  autem 
antiquissimis  nostris  codicibus  manuscriptis  hio 
est  illiuB  titulus :  Apologetkum  TertuUiani ;  et  in 
fine  hsBC  verba  leguntur :  Apologeticum  Quinti  Ter" 
tuiliani  explicit.  In  oaBteris  quoque  aliis  codicibus, 
tam  manuscriptis,  quam  editis,  hic  liber  Apologe- 
ticum,  aut  Apologeticus  inscribitur.  Veram  autem 
esse  hanc  inscriptionem  noo  probatur  hoc  tantum 
illonim  testimonio,  sed  Laotanlii  etiam  a  quo  is 
liber  Apologeticus  appellatur,  et  Eusebiiy  a  quo 
Graecis  hisce  citatur  verbis  (Lact.  lib.  v,  inst.  cap. 
4,  pag.  470  ;  Euseb.  loc.  supr,  cit. )  :  'Yitkp  Xpi- 
oTiavuiv,  dicoXoY(a,  id  est,  Christianorum  apologia 
et  defensio.  Plures  autem  in  rem  adeo  certam  ac 
probatam  citare  tam  nobis  longum^  quam  aliis 
molestum  foret. 

Qaantamlibet  autem  brevia  sithic  titulus,totum 
tamen  ipsius  libri  complectitur  argumentum.  In 
eo  siquidem  Tertuilianus  defensionem  suscepit 
Ghristianorum,  planeque  demonslrat  illos  contra 
omnia  cujuslibet  naturalisdivinse  ethumansB  legis 
prsscripta  propter  solum  noroen  suum,  nec  causa 
unquam  audita  ab  ethnicis  condemnari  et  oc- 
cidi,  qui  omnium  rei  erant  scelerum,  quorum  eos- 
dem  Christianos  falso  falsius  accusabant.  Ex  his 
itaque,  quee  in  proposita  a  nobis  hujus  libri  ana- 
lysi  fusius  explicata  sunt,  apertissime  conflcitur 
totum  illius  argumentum  eo  titulo  exhiberi. 

Quamvis  autem  hic  ipseliber  in  omnibus  editisi 
ao  manusoriptis  etiam  vetustissimis  codicibus, 
varia  in  capita  sit  divisus,  ea  tamen  divisio  a  Ter- 
tulliano  prufeota  non  est.  Ecquis  enim,  quantum- 
libet  param  eruditus,  vel  primo  intuitu  non  depre- 
hendit  quam  parum  accurata,  quamque  imper- 
fecta  sit?  Plurimis  autem,  qui  novas  illius  editio- 
nes  adornarnnty  illud  ita  persuasum  fuit,ut  hancce 
partitionem  mutare  non  745  dubitaverint.  Gona- 
tom  vero  illorum  qui  improbet  putamus  esse 
neminem.  At  nullusetiamnegabiteos  scopumnon- 
dam  attigisse,  et  huno  librum  posse  adhuc  meliui 
in  oapita  distribui. 

Porro  autem  si  certum  sit  hunc  librum  in  capita 
a  Tertuliiano  non  fuissedivisum,longe  profecto  cer- 
tius  est  ab  ilio  edita  non  esse  eorumdem  capitum 
summaria  seu  argumenta.  Et  ea  qoidem  in  libris 
quaoonqne  antiqua  manu  ezaratis  ita  inepta  sunt 
ao  prepostera^ut  nihii  pejusfieri  potuerit.Quamob- 
rcm  posterioribos  hujos  Apologetid  editionibus 
prefeoti  studaerunt  iila  emendare  ;  nec  omnino 


A  quidem  inulilis  fuiteorum  correctio,  sed  non  ita 
absoluta,  quin  adhuo  acouratiori  oastigatione  in- 
digeat. 

ARTICULUS    IV. 

Quanfo  applausu  hic  liber  susceptus,  a  quo  Grxcam 
in  linguam  conversus,  quo  stylo  conscnptus^  et 
inirum  TerluUianus  suscepto  defensoris  Christianae 
religionis  munere  rite  functus  sit. 

Summo  sane  omnium  cum  Graecorum,tum  Lati- 
norum  Christianorum  applausu,  communique  ap- 
probatione  susceptuslectusquefuithic  liber.Neque 
ad  id  probandum  alio  opus  habemus  teste,  quam 
Eusebio,  qui  memoriffi  prodidit  illum  tanto  apud 
Grecos  fuisse  in  pretio,ut  ab  eis  vernaculam  suam 
in  linguam  conversus  fuerit.  Ab  illo  quippe  his 
B  totidemque  verbis  citatur  :  TcpTouXXiavoc.  .  .  ^v 
T^  YP*?^-^  K^^  aiTtJ)  T^  *Pto|JLa((i)v  <p(i)v^,  fJLeTaSXij- 
661071  8k  >tal  licl  xii^  'EXXASa  '^Xihvzayi^  6iclp  Xpi- 
oTiavwv  kTzx>Xo^i(f  (Euseb.  lib.  ii,  Bccl.  Hist.  cap.  2, 
pag.  41),  TertuUianus.  .  .  .  tn  Apologia  ad  ipso 
quidem  Latine  conscripta^  postea  vero  in  Crxcum 
sermonem  translata. 

At  quidam  nostrs  aetatis  scriptores,  eruditione 
sua  conspicui,  de  hujus  Grffica  interpretationis 
auotore  inter  se  dissident.  Nonnulli  enim  opinan- 
tur.hunc  ipsnm  esse  Eusebium.  Sed  hoc  negant 
alii.  Nam  ubi  idem  Eusebius  ex  hoc  libro  plura 
transcripsit,  quffi  Plinius  ad  Tiberium .  de  Christi 
mlraculis  retulerat,  ibi  multa  praetermisit,  qu»  ad 
suum  tamen  propositum  maxime  conducebant. 
Sed  non  magni  momenti  est  hoo  argumentum. 
Majoris  ponderis  illud  videtur,  quod  plura  testi- 
monia,  ex  hoo  adhuc  libro  ab  eodem  Eusebio 
desumpta^non  satis  accurate  inOrffiCum  sermonem 
versa  sunt.  Sed  parum  Ecclesiffi  interest  scire  quis 
hunclibrum  Grffice  sit  interpretatus.  Nobis  autem 
facilius  persuadebitur  eum  Grffice  redditum  ante 
Eusebii  tempora,  et  cum  tyranni  migore  persecu- 
tionis  estu  in  Ghristianos  sffiviebant.  Non  omnino 
siquidem  obscure  ilie  nobis  signiQoare  videtur 
huuo  librum  a  se  non  antea  leotum,  quam  Grffioo 
^dlomate  divulgaretur.  Utcunque  porro  sese  res 
habeat,  inde  profecto  iiquet  quanti  hsc  Apologia 
a  Grascis  hominibus  ffistimata  fuerit. 

Quid  ergo,  inquiet  aliquis,  nonoealiud  longedi- 
versum  Laotantius de illa  judicium  his  >uiit  ver- 
D  bis  ?  «  Septimius  Tertullianus  fuit  omni  genere 
litterarum  peritus,  sed  in  eloquendo  parum  faoiiis 
et  oomptus,  et  multum  obscurus  fuit.  Ergo  ne  hio 
quidem  satis  celebritatls  invenit, »  id  est,  famffi 
et  laudis  (Lactant,  lib.  v  Inst.  746  divin.,  cap. 
1,  pag.  459).  Verum  qui  hso  objecerit,  isanimnmy 
quffiso,  ad  ea  advertat,  que  superius  diximuSi  ao 
primum  quidem  a  Lactantio  laudari  omnigenam 
Tertuliiani  nostri  eruditionem  (supr.  cap.  4,  art. 
5).Deinde  veroquod  dixitillum  non  satis  invenisse 
oelebritatis,  ita  inteliigi  non  debet,  ao  si  minus 
validis  rationum  momentis  causam  egerit  Ghristiti- 
Borum,  sed  propter  difQcilem,inoomptam  ao  mul- 


i 

■ 


827  TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  8ER1BS  I,  APOLOGETICA.  828 

tam  obscuram  dictionem   atque  elocutionem.  Et  A  ostendemus,  magis  consentaneum.  6ed  Lactantius 


sane  qui  hunc  iibrum  primariis,  ut  aiunt,  labris 
attigerit,putarau8  esse  neminem,quinstatim  fatea- 
turillum  frequentibus  verborum  a  bona  Latinitate 
alienorum  8pinis,salebris  aaperitatibusque  resper- 
gi,  et  magna  involvi  sffipius  obscuritate.  At  nul- 
lum  quoque  esse  credimus,  qui  non  fatebitur 
TertuIlianum,sihoc  inlibrolectoressuos  verborum 
leponbus,  venustate  sermonis  etpolitse  eiegantis- 
que  orationis  suavitate  non  deliniat  ac  delectet, 
miro  tamen  styli  acumine  sententiarumque  gra- 
vitate  eos  concuti,  ao  pleraque  omnia  illius  argu- 
menta  tanti  esse  momenti  ac  ponderis,  ut  iis  aut 
convincantur  8Bquiores,aut  pertinaciores  conteran- 
tur  atque   obruantur.   Neque   tamen  dissiraulare 


longiorem  procul  dubio  desiderabat  horum  docu- 

mentorum  expositionem,  ao  probationem.  Verum 

in  superioribusnostris  disserlationibusostendimus 

non  justam  omnino  esse  hanc  querimoniam(Du- 

sertat.  in  Minuc.f  cap.  2,  art.  2,  ettn  Lactant.,  cap. 

3,  art.  2). 

CAPUT  m. 

De  hujus  libri  Apologetid  manuscriptis  codicibut, 
editionibus,  et  variorum  in  eum  joaraphrasibus, 
scholiii  el  observationibus, 

ARTIGULUS  PRIMUB. 

De  variis  hujus  tibri  manuscriptts  codieibus. 
Plures  sane  Apologetioi,   a  Tertulliano  nostro 


«**»«..«..,««. .  editi,codice8  manuscnpti  Ad  «etatem  usque  noBtram 

possumus  eum  aspennns  ingenii  impetu  nonnun-  n  *  r.  ■     •  j-    ^r.    *      nu 

nnam  rantnm  ««J^om  «^uiu...-^ 1. x B  perveneruut,  Duos  enim  indicat  Beatus  Rbenanus, 

quorum  opera  hujus  aliorumque  ejusdem  Tertul- 


quam  raptum,quaBdam  adhibuisse  argumenta.qu® 
aut  infirma,  aut  etiam  falsa  pluribus  videnlur. 
Verum  infra  demonstrabimus  eos  non  satis  dili- 
genter  atteudisse,  quantum  ille  hocin  libro  brevi- 
tati  consuluerit,  et  plura  quae  falsa  putant,  vera 
profecto  deprehendi,  si  cum  aliis,  quas  ipse  alibi 
fusius  enarrat,  atlento  animo  componantur. 

Non  jure  autem  prorsus  immerito  potest  in  hoc 
libro  desiderari  raelior  argumentorum  dispositio 
et  ordo,  qui  majus  toti  operi  lumen  attulisset,  et 
quo  TertuUianus  sibi  facilius  conciliasset  leotoris 
benevolentiam  et  approbationem. 

Verum  nobis  aliquisadhuc  objioiet  Lactantium, 
qui  hanc  de  eodemTertullianii4po%eWc<7  tulitsen- 


liani  librorum  editionem  adornavit.  PrimusPater- 
niacensis,  in  Paterniaci  Transjurani  coenobii,  se- 
cundus  in  Hirsaugiensis  monasterii  bibliothecis 
asservabantur.  Uterque  autem  plurimis  iisdemque 
fere  omnibus  sic  scatet  mendis,  ut  alter  ab  aUero 
videatur  descriptus.Alium  vero  Tertuiliani  Operum 
codicem  Sigismundus  Gelenius  velustissimum  et 
optimae,  ut  ipse  ait,  notae  codicem  nactus  est  ex 
Masburiensi  ccenobio  :  sed  ille  satis  clare  nobis 
nun  edisseruit,  utrum  hic  Apologeticus  unus  ex 
Tertulliani  libris  sit,  qui  in  hoc  codice  desideratur. 
Tres  praaterea  ezstant  in  bibliotheca  Vaticana  eo- 
rumdem   librorum  codices,    ex   quibus,  sibi  ab 


tentiam  :«  Quanquam  Tertullianus  eamdem  Chri-  p  illustrissimo  cardinale  Sirleto  subministrati»,  Ala- 


stianorum  causam  plene  peroraverit  in  eo  libro, 
cui  Apojogetico  nomen  est  ;  tamen  quoniam  aliud 
est  accusantibus  respondere,  quod  in  defensione 
aut  negatione  sola  positum  est  ;  aliud  instruere 
quod  nos  lacimuB,  in  quo  necesse  est  doctrinae 
totius  summam  contineri.  »  (Lactant.  lib.  v, 
Inst,  cap.  4,  p.  470.)  Declarat  enim  duo  ab  iis  agi 
debuisse,  qui  Christian»  religionis  defensionem 
adversusethnicos  suscipiebant.  Primum  erat  iie 
respondere,  qui  Christianos  plurium  criminum 
insimulabant.  Secundnm,  doctrinnm  ChristianaB 
religionis  ita  exponere  ac  demonstrare,  ut  ea 
quilibet  plene  ac  perfecte  instrueretur.  At  ille  pri- 
mam  hujus  causas  p^rtera,  a  TertuUiano  plene 
peroratam  fatetur,  minime  vero  secundam.  Verum 


nus  Copus  diversas  ab  editis  lectiones  collegit, 
Iransmisitque  Pamelio,qui  iis  ad  concinandam  no- 
vam  operum  Tertulliani  editionem  usub  est.  Sed 
tria  adhuc  illa  illorum  eiemplariaipsisuppeditata 
8unt,et  duo  quidem  ex  S.  Amandi  ac  Bavonis  mo- 
naslerii8,tertiura  Anglicum,quod  penes  se  Joannes 
GlemeDs  Anglus  habebat.  Verum  neque  Pamelius, 
neque  alius  quispiam  nobis  indicavit  qualia  quan- 
tfieve  antiquitatis  easint. 

In  nostra  autem  Gallia  alii  cujuslibet  statis  re- 
periuntur  horum  librorum  manuscripti  codices, 
ex  quibus  plures  nuUis  aliis  aut  veneranda  anti- 
quitate,  aut  eleganti  charactere  cedere  videntur. 
Ez  iis  unus  Puteanorum  olim  fratrum  asservatur 
in  regis  nostri  Christianissimi  bibliotheca.Alterum 


satis  TertuUianus  proposito  suo  esse  putavit  insu-  ^  vero  Jacobus  Bongartius  possidebat.  Ad  utrumque 
Isas  evertisse  ethnicorum,   Christianos   cujusvis      autem  Desiderius  Heraldus  singularem  i<p(?to(?«<ic« 

ffnitviaaimi  (•riminia  nnn.«»««i:.,^  ._: .* li ._  .•••  .•         •. 


gravissimi  cnminis  accusantium,oriminatione8,  ac 
vindicasse  illorum  innocentiam  ac  morum  inte- 
gritatem.  Quam  recteautem  id  demonstraverit,  ex 
data  hujus  libn  analysi  alque  aliis  infra  dicendis 
fiet  omnibus  manifestum. 

Deinde  vero  ille  penitus  intactam  non  reliquit 
Christiana  747  doctrin»  institutionem  et  expli- 
calionem.Nam  prccipuaejus  capita  breviter  qui- 
dem,  sed  adeo  sincereac  candide  explicat,  ut  ab 
omnibus  intelligi  facile  possit  nihil  esse  et  divinia 
institutionibus    et  rectae    rationi,    Bicut   postea 


editionem  castigavit. 

Nicolaus  vero  Rigaltius  non  magna  sine  indigoa- 
tioneconquerituremcsndatisBimaOperumTertuliiani 

prima  genuinaque  exemplaria  jam  a  longo  tempore 
ab  iis,qui  Africanihujus  scriptorisdlcUonescapere 
non  potuerunt,  sic  corrupta  fuisse,  ut  vix  ulla 
restituendi  748  veri  textns  spes  supersit.  Sed 
fatetur  tamen  suaeeditioni  piurimum  lucisetorna- 
menti  accessisse  ex  variis  lectionibus,  a  Rhenano, 
et  aliis  melioribus  a  Fulvio  ac  Junio  collectis  et 
editis.  Nos  ineuper  admonet  sibi  ad  manum  fuiase 


829 


IN  APOLOGETICUM  D.  LB  NOURaY  DISSERTATFO. 


830 


memoratum  codicem  Puteanorum  fralrum,  et  ai-  A 
terum  Petri  PithcBi,  ac  variantes  codicis  Fuldensis 
lectioues,  in  libro  illustrissimi  Monchalli,  Tho- 
losatum  archiepiscopi,  ex  autographo,  ut  ipse  ait, 
descriptas.Horum  autem  codicum,  atqueimprimis 
barum  lectionum  sibi  missarum  auxilio,  textum 
Apologetici  250  in  locis  se  emendasse  glorialur.  At 
penitus  tacuit  cujus  not®  et  antiquitatis  sint  duo 
illi  codices,  et  illud  autographum,  ez  quo  Fuiden- 
ses  lectiones  delibatae  sint. 

Nosveronon  solum  duos  illos  primos  nacti  snmus 
codices,  sed  alios  etiam  complures,  qui  quidem 
qualesve  sint,  explicandum  est.  Primus  itaque 
Puteanus,  charactere  puicberrimo  circa  annum 
Ghristi  900  descriptus  peritioribus  videtur.  In  eo 
autem  solus  TertuUiani  Apologeticus  liber  contine-  B 
tur,  asservaturque  in  Christianissimi,  ut  diximus, 
regis  nostri  bibliothecanumero3971  notatus,quem 
illustrissimus  abbas  Tellerius  summa,  qua  solet, 
benignitate  nobiscum  a  Nicolao  Glemente  communi- 
cari  praecepit. 

Secundus  Petri,  ut  diximus,Pith(Bi  olim  fuit,  et 
RR.  Patrum  Oratorii  Jesu  coUegio  Trecensi  dono 
datus,  in  eorum  bibliotheca  custoditusjad  nos  sin- 
guLiri  prorsus  illorum  hunianitatetransmissusest. 
Viri  autem  in  examinandis  veteribus  codicibus 
magis  exercitati,ex  characterum  formaillumunde- 
cimo  circiter  Sfficulo  scriptum  esse  Judicarunt.  Sed 
primi  librarii  imperitia  variis  passim  fGsdatus  est 
mendis,  quie  alius  doctior  appositis  obelis,  atque 
ad  marginem  notis,  aut  correxit,  aut  corrigenda  ^ 
esse  monstravit. 

Flures  autem  in  eo  codice  transcripti  sunl  Te^- 
tulliani  tractatus,  quorum  index  in  prima  illius 
pagina  exhibetur.  Verum  in  hoo  indice  prntermis- 
sas  est  hic  Apologeiicus  liber.  Quamobrem  suspi- 
candi  locus  esso  videtur  utrum  post  alios  libros  ab 
aliquo  librario  postea  exaratus  fuerit.  Nam  index 
ille  jeadem  manu,  atque  alii  libri  soriptus  est. 
Qui  vero  Apologeticum  deinceps  descripsit,  is  aliis 
imperitioret  Latinse  linguas  ignarus,  frequentet, 
quibus  codex  ille  passim  ubique  scatet,  errores  re- 
liquit.  Alia  qnoque  in  eo,  quam  in  aliis  libris 
coospicitur  verborum  contractio.  Quidam  tamen, 
satifl  idonei  scripturas  veterisJudiceSfhunc  librum, 
Bicnt  alios,  ab  eodemlibrario  exaratum  existimant, 
In  60  autem  non  integer  ille  Apologelicus  liber  ^ 
exhibetur,  sed  duntaxat  usque  ad  oapitis  tricesimi 
initium  :  cstera  autem,  qus  quartam  totius  libri 
partem  continent,  plane  desiderantur. 

Tertium  codicem  manuscriptum  nobis  suppedi- 
tavit  virillustrissimus,  et  omni  laude  maJor,AchiI- 
les  HarlffiuSf  qui  postquamadroirabili  prorsusjuris 
scientia,  aequitate,  probitate  aliisque  eximiis  vir- 
tutibus  per  multos annos  Parisiensi senatui  prsfuis- 
set,  tanta  animi  fortitudine,  quanto  communi 
omnium  deeiderio  se  hac  dignitate  abdioavit,  ac 
servata  semper  eadem  vita  equabilitate  mortuus 
est.  Codez  autem  ille  characteris  749  elegantia 


Puteano  non  cedit,  neque  centum  post  annos 
descriptusnobis  videtur.  At  plerasque  in  eo  eas- 
dem,  atque  in  illo,  deprehendimus  bonas  et  malas 
lectiones. 

Quartus  ac  quintus  codex  Colbertinffi  est  bibllo- 
thecffi,  numerisque  980  et  5271  sigoati.  Antiquior 
autem  ab  annis  circiter  7U0,  et  recentior  non  unte 
annos  400  scripto  videtur  traditus.  Bibiiothecffi 
vero  illius  praefectus  cl.  vir  Carolus  Duchesne 
nobis  utriusque  codicis,  Jubente  iliustrissimo  ab- 
bate  Colberto,  copiam  fecit. 

Diversas  insuper  lectiones  ex  duobus  aliis  oodi- 
cibus  manu&criptis  accipimus,  quorum  primus 
monasterii  est  Morbacensis,  in  cujus  fine  h©c  le- 
guntur  verba  lOrate  pro  domino  ahbate  Morbacensi, 
Is  autem  ipse  est  Bartholomffius  de  Andelo,  qui 
anno  1455  ac  postea  huic  monasterio  prffipositus, 
collectos  undique  quamplurimos  codices  manu- 
scriptos  eadem  subscriptione  notari  voluit.  Longe 
autem  recentiori  manu  exarata  sunt  bffic  aubjecta 
Apologelico  verba,  quam  ipse  Apologeticus  liber, 
qui  600  aut  700  abhinc  annis  scriptus  apparet. 
Varias  autem  ^us  lectiones  summa  diligentia  et 
ad  scrupulum  usque  decerpsit,  ad  nosque  misit 
unus  ejusdem  monasterii  monachus,  cujus 
humanitati  gratias  nec  minimas  quidem  habe- 

mus. 

Aller  codbx  manuscriptus,  cujus  variantes  ab 
editis  lectiones  ad  nos  miss»  sunt,  unus  ex  lis 
est,  quibus  suam  bibliothecam  Roms  ditavitabbas 
illustrissimus  Justus  Fontaninus,  sua  satis  notus 
eruditione,  nec  a  nobis  unquam  sine  debita  laude 
nominandus.  Hunc  autem  ille  codicem  submini- 
stravit  nostro  Glaudio  Devic,  qui,  iicet  majoribus 
studiis  deditus,  curavit  erutas  a  se  diversas  hujus 
codicis  lectiones  ad  nos  transferri. 

Quinque  porro  memoratos  codices.  Puteanum, 
PilhCBanum,  Harl»anum,  et  utrumque  Colberti- 
num,  cum  adornataaRigaltio  editione  diligenter 
contulimus,  atque  ex  hac  collatione  plurima  sane 
collegimus  diversas  lectiones,  qu®  ab  illo,  nulla 
Sffipe  sffipius  reddita  ralionp,  scd  propria,  uti  vide- 
tur,  auctoritate  sape  sffipius  aut  penitus  resecat», 
autimmutatffi  sunt.  Fatetur  enim  se  duobus  dun- 
taxat,  ati  diximus,  codicibus,  Puteano  et  Pitbcea- 
no,  et  variis  Fuldensis  lectionibus  usum  fuisse.  At 
hffl  leotiones  alieno  plane  in  loco  inventa  sunt, 
nec  scire  Rigaltius  potuit  aquo,aut  qua  diligentia 
collectffi  fuerint.  Nec  magis  compertum  habuit, 
aut  certe  neminem  admonuit  cujus  notffi  et  ffita- 
tis  sit  illecodex  Fuldensis,  cujus  ut  plurimum  au- 
ctoritate  textum  immutavit  Tertulliani.  Nara  ex 
collatis  nova  post  illum  cura  Puteano,  et  Pithoea- 
no,  aliisque  raemoratis  codicibus,  atque  diversis 
aliorum  lectionibus,  plane  aaimadvertimus  illos 
correctionibuB  Rigaltii  omnino  adversari.  Quis 
autem  dixerit  dubiam  unius  Faldensis  codicis  fidem 
tot  aliorum  et  meliorum  et  anliquiorum  auctori- 
tati  esBe  anteferandam  ?  Ne  quis  vero  nobis  minus, 


831  TERTULLIANI  OPERUM  PAUS  L  —  SERIES  I,  APOLOGBTIGA.  %fi 

quam  illi  credendum   esse  existimet,     quffidam  A  alibi  beec  Tertulliani  yerba  :  Deum  tangimus  (Md, 


proponenda  sunt  hujusmodi  amputationum  et  im- 
mutationum  750  exempla.  In  primo  itaque  Apo- 
logetici  capite  hffic  tanlumin  Rigaltii  editione  legun- 
tur  :  «  Omnes  qui  retro  oderant,  quia  ignora- 
banty  simul  desinunt  ignorare,  •  etc.  (Tertullian. 
Apologet.  cap.  1,  p.  262).  In  nostris  autem  exem- 
plaribus  manuscriptis  ac  prioribus  editionibus  : 
•  Omnes  qui  retro  oderant,  quiaignorabant  quate 
eitquod  oderant,  simul  desinunt  ignorare,  »  etc. 
Videsne  a  Rigaltio  rejecta  esse  hsc  verba  quale 
sit  quod  oderant  ?  Neque  dixeris  ea  a  typographis 
omissa  fuisse.  Nam  eumdem  Rigaltium  summe 
negiigentisB,  nec  ulli,  qui  editioni  hujuscemodi 
operis  praeflcitur,  condonand®   accusabis.   Postea 


c.  40). 

Aliud  adhuc  hujuscemodi  immutationum  exem- 
plum  si  velis,  non  longe  quasrendum  est.Non  eaim 
multo  post  ille  haec  in  eodem  Tertulliani  textumu- 
tavit  editorum  et  codicummanuscriptorum  verba: 
Non  lavor  dituculo,  ubi  scribi  jussit :  Non  lavo 
sub  noctem,  Plura  alia  bujus  iibri  loca  a  Rigaltio 
pariter  751  interpolata,  maleque  mulctata  pos- 
sent  facile  proferri.  Sed  iis  recensendis  nuoc,  ne 
eadem  repetantur,  supersedendum  esse  duximus, 
De  iilis  enimverOy  que  majoris  momenti  sunt, 
data  inferius  occasions  agendum  erit.  Decrevera- 
mus  quidem  omnes  prorsus  vel  a  nobis,  vel  ab 
aliis  excerpta  variantes  hujusoe  libri  lectiones  ad 


vero  hsec  nec   plura  in   eadem   Rigaltii   editione  n  nostrae  dissertationis  calcem  reprssentare.  Verum 
11      j  «»  1    •««  •  j.        '^      .  1   1.1  •  •         «1  j_    .„. 


habentur  :  'c  Venerem  humana  sagitta  sauciatam, 
Martem,  »  etc.  {Ibid.  cap.  14).  In  iisdem  autem 
editis  et  manuscriptis  libris :  «  Venerem  humana 
sagitta  sauciatam,quod  filium  suum  >Eneam,  pene 
interfectum  ab  eodem  Diomede,  rapcre  vellet  : 
Martem,  »etc.Numquid  ergo  etid  typographorum 
oscitanti.i)  aut  festioationitribuendum  ?  Sin  autem 
Rigallius  haec  ex  margine,  vel  aliunde  in  textum 
intrusa  putabat,  cur  nos  hujus  additamenti  non 
admonuit  ?  Sed  age,  et  alia  ex  auctoris  nostri 
textu  similiter  resecata  agnosces.  Ahbiqoippe  Ter- 
tullianus,  ut  testantur  nostri  codices,  scriptum 
reliquerat  :  «  Dicam  plane  imperatorem  dominum, 
sed  voce  communi.  »  (ibid.   cap.   34.)  At  Rigaltio 


quia  unus  e  soladibus  nostris,  qui  adornands  om- 
nium  TertuIIiani  librorum  editioni  sedulam  dat 
operam,  poposcit  hanc  sibi  provinciam  demandari, 
aequioribus  illius  votis  satisfaciendum  esse  cen- 
suimus.  Ad  propositum  itaque  nostrum  sufficere 
arbitramur  prsecipua  ac  notatu  digna  in  hac  dis- 
eertatione  indicare  corrupta,  interpolata,  excisa 
et  immutata  TertuIIiani  verba  ut  ejus  mens  et 
sententia  possit  ab  omnibus  facilius  intelligi. 

ARTICULUS   IX. 

De  variis  hujus  Apologetici^  aliorufnque  Terlulliani 

librorum  editionibus. 

Pauca  profecto  invanias    veterum  Ecolesifle  Pa- 
trum  opera,  qus  &ffipius  typis  mandata  sint,  quam 


haeo   tria   postenora  verba    toUere   placuit.    Neo      u-    a     i      *•           i-           >p    i  n-     :  t.i«.,K««*jn 
„         /,.,         m    X      .     X    X  .           .      Tx       r  bic  Apologeticus   ali«que  TertuUiani  lucabratio- 
multo  postille  :  «  Tanto  abest  ut  imnerator  Deus  ^         *;.!.•      i  .  x-     x     x  _  -^j 


postille  :  «  Tanto  abest  ut  imperator 
debeat  dici,  non  modc,  »  etc.  Verum  in  iisdem 
antiquioribus  exemplaribus  scriptum  esl :  «  Tanto 
abest  ut  imperator  dici  debeat,  quod  credi  non 
potest,  non  modo,  »  etc.  Quis  igitur  hsc  verba  : 
Quod  credi  non  poteht,  ex  textu  sustulit,  nisi  ille, 
qui  inutilia  et  supervacua  esse  arbitrabatur? 

Quid  vero,  quod  non  modo  excisa,  sed  transpo- 
sita  sunt  ab  eo  isthasc  TertuUiani  verba  :  «  Licuit 
Epicureis  aliquam  decernere  voluptatis  veritatem. 
Quo  vos  ofTtmdimus,  sialias  prffisumimus  volupta- 
tes?  Si  obiectari  novissime  nolumus,  nostra  inju- 
ria  est,  si  forte  non  vestra.    Sed  reprobamus  qu» 


nes.  Neque  ille  simul  cum  istis  tantum,  led  seor- 
sim  quoque  publioi  juris  factus  est.  Nam  issolua 
ex  typographorum  ofQcina  publioam  in  lucem 
studioao  cura  Joannis  Baptistae  Egnatii  exivit. 

Altera  autem  hujus  Apologetici  editio  Lutelis 
Parisiorum  facta  est  anno  1613,  labore  etopera 
Desiderii  Heraldi,  qui  ei,  ut  buo  loco  adnotavimus, 
M.  Minucii  Felicis  Octavium  subjunxit  (Disseriai. 
in  Minuc,  Octav.  cap.  2,  art.  3). 

Antea  vero  et  postea  ille  Apologeticus  liber  cum 
aliis  Tertuiliani  operibus  aut  plurimis,  aut  omni- 
bus  publicffi  luci  datus  fuit.  Praecipuas  autem  eo- 
rum  editiones  ut  breviter  recenseamus,  primo 
quidem  Beatus  Rhenanus  illa  Basileas  anno  1521, 
placent  vobis  ;  nec  nos  nostradelectant.  « (/hd.cap.  ac  deinde  anno  t528,  typis  excudi  curavit.  Ex  bis 
38.)  In  aliis  vero  vetustioribus  editis   et  manu  ^  autem  editionibus  aliffi  annis   1525,  1536  et  1538, 


exaratis  codicibus  :  «  Quo  vos  oiTendimus,  si  alias 
prffisumimus  voluptates  ?  8i  oblectari  novisse  vo- 
lumuB,  nostra  injuria  est,  si  forte  nostra,  non  ve- 
stra.  Sed  reprobamus  qus  placent  vobis,  nec  vos 
nostra  delectant.  Sed  licuit  Epicureis  aliquam  de- 
cernere  voluptatis  veritatem,  id  est,  animi  aquita- 
tem  et  ampla  negotia  Christianffi.  »  Sed  hoc  ulti- 
mum  verbum  Christianx  in  editis  non  invenitur. 
Quid  ergo  ?  Numquid  propter  hoc  solum  verbum, 
ab  osoitante  librario  prspostere  additum,  fas  ali- 
cui  fuit  textum  TertuIIiani  immutare,  pervertere, 
detruncare  ?  Simili  tamen  modo  Rigaltius  delevit 


eodem  plane  modo  divulgatffi  sunt  :  alia  vero  anno 
1562  curis  Sigismundi  Gelenii  in  vulgus  prodivit. 
Tum  deinde  anno  1580,  aliam  Renatus  Laurentius 
dela  Barre  nobis  procuravit,  qua  TertuUiani  com- 
mentationes  veterum,  ut  ipse  ait,  et  recentiorum 
exemplarium  collatione  emendala  fuerunt.  Nulla 
autem  horum  librorum  edilio  multiplicata  magis 
fuit,  quam  illa,  qu»  curante  Jacobo  Pamelio,anno 
1579,  publicam  in  lucem  emissa  est.  Nam  earur- 
sus  annis  1579,  1584,  1596,  1597,  1599,  1608, 
1616, 1627,  1658,  <662  et  1664,  variis  recusa  fuit 
in  Europe  urbibus. 


L 


833 


IN  APOLOGETICUM  D.  LE  NOURRT  DISSERTATIO. 


834 


Prsterea  Ladovicas  de  la  Cerda,  primarius  apud  A 
RR.  6  societate  Jesu  Patres  theologiae  professor, 
novo  labore  novisque  curis  pleraque  publicavit 
TertuHiani  opera  :  sed  ea  prsesertim  omisit,  qu69 
ab  illo  adversus  Marcionem  et  catboUcam  Eccle- 
siamscripta  sunt.  Duobus  tameo  tomis  ea  com- 
plexuaest,  qui  annis  1624,  1630  ac  1641  e  prebo 
ezierunt. 

Anno  autem  1634,  Nicolaus  Rigaltius  omnia 
quoque  Tertulliani  opera,  uno  tomo  oomprehensa 
novo  759  studio  novisque  typis  edi  curavit. 
Sedquod  ad  Apologeticum,  de  quo  nunc  dispu- 
tamus,  librum  attinet,  jam  animadvertimus  plura 
ab  illo  in  Africano  scriptore  nostro,  pro  libito, 
propriaque  auctoritate,  variis  in  locis  immutata, 
transposita,  atque  etiam  penitus  excisa. 

Subsequenti  tamen  anno  1635,  altera  post  eum-  " 
dem  Rigaltium  editio  Parisiis  ex  typographorum 
exivit  ofGcina.  Qui  vero  illi  prspositus  est,is  nullo 
amplius  manuscripto  codice  usus,  voluit  librum 
TertuUiani  de  Pallio  et  Apologeticum  ad  Pamelii, 
reliquos  omnes  ad  Rigaltii  numeros  recudi.Verum 
praefationis  auctor  in  hoc  plane  aberrat,  quod 
editos  ab  Rigaltio  libros  de  Pallio  et  Apologeticum 
sic  perfectos  esse  existimet,  ut  videri  possint  ab 
illo  luci  poblicffi  primum  donati.  Nam  ex  bis  qu» 
paulo  ante  notavimus,  et  postea  annotabimus, 
quis  non  videat  hunc  librum  aRigaltio  pluribus 
in  locis  potius  corruptum  fuisse,  quam  emenda- 
tum  ?  Anno  nihilominus  1641,  tota  illa  ipsa  editio 
talisiterum  a  typographisexcusa  est,  qualis  ab 
oodem  Rigaltio  adornata  fuerat.  C 

Qa»  porro  has  editiones  excrjperunt,  e®  ad  nul- 
lius  deinceps  manuscripti  codicis,  sed  Rigaltian® 
tantum  fldem  adornats  sunt.  Priorem  ex  iis  pro- 
cnravit  Georgius  Ambianen8is,minorita  Gapucinus. 
Tres  autem  eam  divisit  in  tomos^  quorum  primus 
anno  1646,  secundus  anno  1648,  et  tertius  anno 
1650  divulgatus  fuit.  Insignem  vero  prsefixit  toti 
operi  litulum  Tertutliani  redivivif  perinde  ac  si 
mortua  eruditissimi  illius  Africani  opera  ad  vitam 
revocasset.  Nihil  profecto  necesse  est  nostrum  de 
hac  inscriptione  totaque  editione  interponerejudi- 
cium  ;  quandoquidem  alii  quam  plurimi  suum, 
nec  illud  quidcm  valde  honoriflcum  affatim  tule- 
runt.  Qnidam  tamen  eruditi  viri  plura  sane  in  ea 
laudibas  haud  immerito,  uti  paulo  post  dicetur,  n 
digna  judicant. 

Secundffi  tandem  post  Rigaltium  omnium  Ter- 
tulliant  operum  editioni  prefuit  Philippus  Prio- 
rius,  qui  illam  anno  1664  absolvit.  Sed  nihil  ei 
de  novo  addidit,  nisi  brevena  de  Tertulliani  :  Vita 
et  naevis  dissertatiunculam,  neo  interruptum  im- 
portuna  notarum  mole  textum,  novosque  typo- 
graporum  errores. 

ARTIGULUS  IIX. 

De  variorum    in  Tertulliani  Apologeticum   scholiis 
paraphrasibuSf  notis  et  observationibus. 

Pluros  sane  varia  eruditione  conspioui  scripto- 


res,  qui  in  edendis  Tertulliani  libris  curam  im- 
penderunt,  aut  aliud  aliquid  agebant,  conati  sunt 
obscuriora,  aut  notatu  magis  digna  Apologetici 
illius  libri  leca  suie  observationibus,  scholiis,  pa- 
raphrasibus  et  commentariis  aut  explicare  et  illus- 
trave,  aut  conQrmare.  Primo  autem  Beatus 
Rhenanus  huic  libro,  a  se  edito,  prffifixit  argu- 
mentum,  sed  longe  quam  par  erat  brevius.  Verum 
hanc  brevitatem  suppleri  posse  putavit,  subjectis 
novis  capitum,  ut  aiunt,  summariis,  quibus  alia, 
in  manuscriptis  exhibita,  emendare  connixus 
est.  Ad  hffic  vero,  in  eodem,  etsi  brevissimo, 
libri  hujus  758  argumento  tentavit  paucissimis 
quibusdam  obsouris  ejus  locis  lucem  aliquam 
praeferre. 

Posthfflc  vere  Francissus  Zephyrus,  cum  ani- 
madvertisset  quant®  utilitatis  hic  iiber  [omnibus 
esse  possit,  ac  ne  studiosi  adolescentes,  propter 
sermonis  obscuritatem  corruplosque  librariorum 
incuria  Ioco8,ab  ejuslectione  deterrerentur,ipsius 
composuit  ediditque  paraphrasim.  Fn  ea  autem, 
quffi  textui  TertuIIiani  minus  quidem  commode 
intermi8cetur,plura  loca  intellectu  diffioilia  expla- 
nare,  ac  varia  obscuritatisimpedimenta  removere 
molitur.  Tanti  porro  Pamelius  hanc  paraphrasim 
ffistimavit,ut  illam  in  eum  plane,  quo  in  superiore 
editione,  modum  textui  Auotoris  nostri  censuerit 
inserendam. 

Verumtamen  hffic  ipsa  ab  aliis,  qui  variis  hujus 
libri  editionibus  deinde  prffipositi  sunt,  atque  im- 
primis  Ludovico  la  Cerdaplane  penitusque  rejecta 
eat.  At  doctus  iste  vir,  ne  quis  de  hac  omissione 
conqueri  unquam  posset,  novamedidit  textus  Ter- 
tullianei  interpretationem.  Singulis  quoque  capi- 
tibus  subjecit  notas  8uaB,quibu8,alia8  laudedignis, 
idem  textus.non  sine  interrupta  lectoris  attentione 
legi  haud  facile  potest.  Sed  plures  etiam  expostu- 
lant  de  inutilibus  quibusdam  ac  longioribus  notis, 
atque  a  TertuIIianiproposito  alienis  digressionibus. 
Ab  aliis  nibilominus  laudantur,  cffiterisque  ante- 
ponunturhactenus  editis.  In  bis  itaque  illud  dun- 
taxttt  desiderant,  quod  textum  Tertulliani  ad  ma- 
nuscriptos  codices  non  castigaverit  ;  quod  omnia 
illius  opera  non  publicaverit ;  quod  pro  eua  eru- 
ditione  non  explicaverit  et  confirmaverit  tradita 
ab  eo  Cbristianffi  religionis  documenta. 

Ab  Heraldo  autem,  post  editum  a  se  hunc  Ter- 
tulliani  Apologeticum,  adjectus  esi  liber,  uti  ab  eo 
vocatur  fommm/artiw,  quem  notis  tantum,  a  se 
invicem  plane  disjunctis,  composnit.  Ne  vero  in 
illis  a  Tertulliani  proposito  longius  excurreret, 
duos  ei  subjunxit  digreasionum  libros,  quibus 
difficilia  et  salebrosa  ejus  loca  complanare  nititur. 
In  his  autem  omnibus  deprehenditur  profana  au- 
ctoris  eruditio,  sed  sacrorum  et  obscuriorum 
ChriBtianffi  religionis  dogmatum,  a  Tertulliano 
traditorum,  explicationem  frustra  requiras.  Plura 
quoque  alia  rcliquit  intacta,  qus  explicatione  et 
confirmatione  procul  dubio  indigebant. 


835 


TBRTULLIANI  OPKRUM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOOBTICA. 


836 


Multas  quoque  in  omnia  Tertulliani  opera  ani- 
madversiones  edidit  Laurentius  de  la  Barre,  quas 
se  ex  iis  excerpsisse  declarat,  quibus  Beraldus, 
Alciatus,  Crinitus,  Turnebus,  Vetranius,  Homa- 
nus,  Cujacius,  aliique  peregrinis  in  Jocis  quasdam 
intellectu  difflciles  Tertulliani  dictiones  explicare 
contendebant.  Sed  quia  hsec  spectant  ad  gramma- 
ticam,  ibidem  adjecilRhenaninotas,  quasquidem^ 
quia  Romanorum  et  Hispanorum  censuram  non 
effugerant,  a  se  prius  correctas  esse  signiflcat.  At 
quia  pauca  admodum  easque  brevissimas  addidit, 
vixque  uUam  dedit  in  Aplogeticum  hunc  librum, 
vides  sane  quid  ab  eo  de  rebus  theologicis  exspe- 
ctare  debeas. 

Mflyoris  itaque  pretii  restimantur  Pamelii  in 
hunc  754  aliosque  TertuUiani  libros  annotatio- 
nes.  Non  minima  quippe,  uti  aiunt,  consperguntur 
sacra  profanaque  eruditione,  quse  lectoribus  prod- 
esse  potest.  Sed  hoc  in  eis  culpant,  quod  Pame- 
lius  a  proposito  sffipius  digrediatur,  plura  conges- 
serit  inutilia,  et  interjecta,  sicuti  diximus,Zephyri 
paraphrasi»  interruperit  TertuHiani  textum,  quem 
debebat  in  hoc  et  aliis  libris,  meliorum  codicum 
ope,  pristine  si  fleri  potuerit,  restituere  integri- 
tati. 

Rigaltius  itaque,  iis  omnibus  spretis  postque 
habitis,  novas  scripsit  in  hunc  Apologeticum  alia- 
que  TertuIIiani  opera  notas  et  observationes.  Ve- 
rum  quoniam  plurimas,  ab  eruditis  hominibus 
profectas,  haud  merito  prorsus  jure  praetermisit, 
illsrursus  publici  jurisfacts  suntin  unovolumine 
quod  anno  1635  editnm  est.  GoUectffi  autem  fue- 
runt  ex  Pamelio,  Latino  Latinio,  Beato  Rhenano, 
Joanne  Mercerio,  Edmondo  Richerio,  Theodoro 
Marcilio,  Joanne  Wowerio,  et  Gabriele  Albaspinso 
Aurelianensium  Episcopo. 

Persuasum  autem  eruditi  quidam  viri  habuerunt 
hoc  volumine  divulgate  a  Rigaltio  operum  Ter* 
tulliani  editioni  conjuncto,  hanc  ceteris  omnibus 
fore  perfectiorem.  Sed  prsterquam  quod  in  illo 
notarum  volumine  omittuntur  aliorum,  sicuti  la 
Cerd»  non  minus  utiles  notie  et  eiplicationes  ; 
quid,  amabo  te,  sperandum  de  Rigaltio,  qui  ad 
emendandum  Tertulliani  textum,  nec  ipsos,  sicuti 
diximu8(art.  super.),  quos  prie  manibus  habebat, 
nec  alios  manuscriptos  codices  aut  legere,  aut 
sequi  curavit?  Deinde  vero  non  minima  quidem 
in  notis  suis  scribendis  fuit  iliius  audacia,  quam 
in  praefatione  sua  excusare  coactus  est.Sed  paucos 
admodum  invenias»  quibus  omnino  accepta  sit  il- 
lius  excusatio. 

Minus  quidem  temerarie  sunt,  sed  non  magis 
probantur  longissimffi,  et  ad  nauseani  usque  con- 
jectse  a  Georgio  Ambianensi  observationes.  Nam 
in  illas  ea  omnia  intrusit,  qu»  aliam  ob  causam, 
et  ad  publioas,  uti  videtur,  conoiones  corrogave- 
rat.  NonnuUi  tamen  fatentur  in  iis  aiiqua  esse 
utiHa,  ac  praesertim  in  capitum  schoHis,   qus   in 


A.  adversa  textus  Tertullian!  parte  ab  ipso  exhiben- 
tur. 

Denique  Priorius  varias  selegit  eruditorum  vi- 
rorum  Rbenani,  Pamelii,  la  Gerdffi,  Salmasii, 
Albaspinsi,  aHorumque  quorumdam  animadver- 
siones,  quibus  et  quasdam  a  se  excogitatas  iden- 
tidem  interseruit.Sed  he  tam  levis  sunt  momenti, 
ut  qui  eas  approbaverit,  vix  ullus  reperiatur.  In 
hoc  tamen  utcunque  laudandus,  quod  omnes  illae 
animadversiones  et  notas  in  pagioarum  inferiori 
margine,  absque  ulla  textus  Tertulliani  interru- 
ptione,  excudi  voluerit.  Nam  eo  modo  lectoris 
commoditati  melius  oonsultum  est.  6ed  quis  ne- 
gligentifejvitium  ei  unquam  condonabit,  qoi  ad 
opera  Tertulliani  novis  typis  recudenda  aggressus, 

n  nullum  plane  cum  editis  contuHt  manuscriptum 
codicem,  sed  solam  Rigaltii  editionem  de  verbo 
ad  verbum  secutus  fuit  ? 

Ex  iis  porro,  quffi  de  tot  tamque  variis  operum 
TertuIIiani  editionibus  hactenus  a  nobis  disputata 
755  sunt,  quis  nobiscum  non  fatebitur  nullam 
prorsus  esse  qua  perfecta  et  omnibus  numeris 
absoluta  dici  merito  possit  ?  De  Htteraria  igitur 
republica  is  proculdiubio  bene  merebitur,  qui  sa- 
cra  profanaque  eruditione  non  parum  imbutus, 
novam  parabit  Apologetici  et  aliorum  Tertulliani 
operum  editionem.  Sed  ante  omnia  textus  illius 
summa  flde  et  diligentia  ad  manuscriptos  codioes 
Gallicanos,  Italicos,  Germanicos,  Anglicanos,  ac 
veteres  editiones  recognosci  debet  et  castigari. 
Plures    enim   supersunt   saltem   Apologetici  libri 

C  optimffi  notffi  codices,  quos  nemo  bactenus  cum 
editis  contulit.  At  si  varias  ac  notatu  dignas  le- 
ctiones,  ex  illis  excerptas,  bona  flde  exhibeat,  de 
vero  genuinoqueTertuHianitextu  certius  judicium 
ferri  poterit. 

CAPUT  IV. 
De  duobus  Teriulliani  ad  Nationes  libris. 

ARTICQLUS  PRXMUS. 

Analysis  libri  primi  ad  Naiianes, 

Duobus  ad  Nationes  Hbris  causam  TertuIIianus 
adhuc  egit  Christianorum,  duasque  utrumque 
Hbrum  satis  aperte  divisitin  partes.  In  prima  si- 
quidem  prioris  libri  ostendit  Christianos  nec  au- 
ditos,  neo  defensos  falsissimis  iniquissimisque 
D  prsjudiciis  a  gentilibus  vexari,  condemnari  ao 
crudelissime  necari  (lib.  i,  cap.  1  et  seqq.).  Pla- 
num  vero  secunda  in  .parte  omnibus  facit  falsa 
omnino  esse,  quorum  Christiani  accusabantur, 
crimina,  horumque  reos  revera  essegentiles  (Cap. 
9  et  sepq.).  In  primu  autem  secundi  libri  parle 
demonstrat,  quam  vana  et  absurda  sii  ficta  a 
Varrone  tripiex  ethnicorum  theologia,  que  ab  eo 
physica,  mythica  ac  plebeia  sive  gentUis  appella- 
tur  (lib.  II,  cap.  1  et  seqq.),  In  secunda  autem 
parte  deiLonstrat  deos  Romanorum  falsos  esse 
planeque  commentitios  (cap.  9  et  scqq.).  Sed  bec 
paulo  enodatius  expHoands  sunt. 


837 


IN  APOLOGBTIGDM  D.  LB  NOQRRY  DISSERTATIO. 


838 


Primutn  itaqaa  ethnicis  vitio  vertit,  qnod  im-  A 
plaoabili  odio  Christianos  persequerentur,  tametsi 
qui  qualesve  sint  penitus  ignorarent,  neo  scire 
unquam  voiuerint.  Ubi  primum  eoim  illos  agaove- 
rant,  statim  desinebant  odisse,  Christianamque 
religionem  ultro  amplectebantur.  Neque  id  negari 
poterat,  quod  clamabat  quotidiaua  ipsorum  de 
multiplicato  Ghristianorum  numero  querimonia. 
Non  sinit  autem  Auctor  nostersibi  objici  hos,  ut 
fieri  aliquando  solet,  in  malum  coaversos.Nuilam 
quippe  mali  notam  habet  Christianaa  religionis 
professio,  cujus  neminem  aut  pudet  aut  poenitet, 
ac  de  qua  omues  gaudent  et  gloriantur  (Lib.  i. 
cap.  i). 

Si  qua  vero  fuissent  Christianorum  crimina,  ad 
ea  utique  deularanda  iilos  ethnioi  qusstione  ac  g 
tormentis  cogere  debebant.  At  e  contrario  iis 
nomen  suum  vel  sponte  negantibus,  vel  negare 
coactis  confestim  credentes,  fateri  quoque  debe- 
bantnihil  maii  in  eorum  religione  posse  deprehendi. 
Suis  prflBterealegibus  quilibet  judioes  tenebantur 
quorumvis  criminum  reos  interrogare  qu»,  qualia 
et  quantahec  essent,  756  qui  eorum  socii  et 
receptores,  ac  ea  tandem  in  scripta  damnatorum 
sententia  nominatim  enuntiare.  At  nihil  tale  in 
Christianorum  damnatione  factitatum,  neo  aliud 
eorum  sententia  pronuntiatum,  uisi  Christianum 
nomen.  Solum  ergo  nominis  crimen  erat ;  sed  hoo 
ipsum  nomen  nihil  barbarum,  infaustum,  inho- 
nestum  sonat,  sed  vel  unctionem,  vel  saltem  sua- 
vitatem,  aut  bonitatem,  quando  ab  ipsis  gentibus 
chresiiani  corrupte  vocabantur  (cap.  2,  3).  ^ 

At  hi  plane  desipiebant,  qui  solo  auctoris  no- 
mine  seotam  Christianorum  se  odisse  oausabantur 
(cap.  4).  Non  enim  Platonicoe,  aut  Phythagorffios, 
ob  Platonis,  aut  Pythahagore,  nec  medicos  ob  Era- 
BiBtrati,  neo  grammaticos  ob  Aristarchi  nomen 
oderaot.  Quis  etiam  nesciat  nefas  esse  [^sectam 
aliquam  odio  habere  nisi,  quid  in  ea  odio  dignum 
sit,  anteaadvertatur?  Ethnici  tamen  nec  Christia- 
nam  sectam,  nec  ejus  auctorem  noverant,  nec 
volebant  cognoscere.  Ad  hsc  vero,  per  ipsos  cui- 
libet  ethnico  licebat,  quam  vellet  philosophorum, 
tametsi  reipublice  ac  principibus  infensorum, 
sectam  ampleoli.  Eos  quoque  solos  philosophos 
vexabant  qui  veritatem  ex  parte  docentes,  asper- 
nabantur  illorum  deos.  Ita  sane  Socratem  damna-  D 
verunt,  quanquam  Apollinis  oraculo  renuntiatus 
faisaet  mortaiium  omnium  sapientissimus.  Non 
mirum  itaque  si  illorum  in  Christianos  odium  ve- 
ritas  pepererit.  Sed  vide,  quseso,  quo  insanieatis 
animi  furore.  Fatebantur  eos  omnes  meliores 
facto8,  qui  ejurato  falsorum  deorum  cultu,  suum 
dederant  Christiane  religioni  nomen.  Sed  in  illos 
hoc  Bolo  nomine  crudelius  S6Bviebant,  eosque  no- 
centes  et  sceleratos  esse  malebant  quam  Christia- 
noB. 

Contra  tamen  ubjiciebant  ethnici  quosdam   ex 
Christianb  pessimos  esse,  ac  vitiis  soeleribusque 


perditos  (oap.  5).  Vesum  hi,  inquitTertunianus, 
pauci  admodum  erant;  qui  quidem,  sicut  nsBvi 
corporis,  ita  sect»  susb  ostendebant  prwetantiam. 
Quicunque  porro  et  quotquot  illi  fuerint  hi,  non 
secus  ao  philosophi  seotamsuamflagiliisinfaman- 
tes,  erant  veri  desertores,  nomine  tenus  Christia- 
ni,  imo  hoc  indigni  nomine. 

Urgebant  gentiles  sectam  Christianorum  revera 
malam  esse,  utpote  qu»  imperatorum  legibus 
damnata  sit  (cap.  6).  At  nonne  eadem,  regerit 
Auctur  noster,  imperatorum  aliorumque  justfls 
leges  statueruntneminem  unquam  condemnandum 
nisi  prius  criminis  alicujus  sit  rite  convictus? 
Our  ergo  ethnici  Ghristianos  nec  a\iditos  nec 
convictos  condemnabant  ?  Nonne  plures  etiam 
datae  sunt  ab  eorumdem  ethnicorum  legislatoribus 
iniquissime  leges,  postmodum  emendats,  vel  an- 
tiquatas  ?  Denique  injusta  lex,  qualis  in  Christia- 
nos  lata  fuerat,  nullum  exigit  honorem  aut  obse- 
quium. 

Nec  instare  poterant  ethnici  leges  in  Christianos 
ab  iis  sancitas,  qui  illorum  crimina  communi  po* 
pularique  fama  compererant.  Nonne  enim  fama, 
fatentibus  iisdem  ethnicis,  malum  est  quo  nullum 
velocius?  Sed  illa  tandiu  tantum  vivit,  quandiu 
incerta,  falsa  et  mendax  est.  Ubi  enim  res  est 
certa,  ibi  h»c  fama  desinit.  Investiganda  igitur 
illius  origo  atque  exspectandum  757  tempus, 
quod  omnia  revelat.  Quis  autem  ab  ipso  Christia- 
0»  religionis  exordio  objecta  Christianis  infanti- 
cidia,  incestus,  aliaque  scelera  in  eorum  synaxibus 
unquam  deprehendit,  patefecit,  prodidit  ?  Num- 
quid  ipsimet  Christiani?  Sed  summo  silentio  sua 
mysleria  tegebant,  nec  poterant  tam  horrenda 
crimina,  si  illorum  conscii  fuissent,  sine  capitis 
periculo  prodere.  Numquid  gentiles  ?  Jklinime  qui- 
dem.  Quamvis  enim  Christianos  in  suis  synaxibus 
quotidie  obsiderent,  nemo  tamen  hsc  deprehen- 
disse,  nec  ullus  domesticus  pretio  corruptus,  se 
aut  vidisse ,  aut  celavisse  uoquam  testiflcatus 
est. 

Praeterea  Christiani  sectatoribus  suis  leges  Chri- 
sti  sedulo  observantibus  pollicebantur  aeternam 
felicitatem.  At  dic,  quseso,  utrum  non  insano  pe- 
nitus  homini  oredibile  flat  illam  aliquando  pro- 
missam  fuisse  iis,  qui  tanta  scelera  perpetrassent  ? 
Nemo  etiam  gentilis,  vel  minimo  humanitatis  sensu 
praeditus,  ea  perpetrare  ausus  unquam  fuisset 
Ergo  nec  ulli  Christiani,  quorum  eadem  ac  cffite- 
rorum  hominum  natura,  necCynopennae  erant,nec 
Sciapodes,  nec  antipodes  (cap.  7). 

Quis  autem  non  rideat  ethnicos,  qui  ridiculo 
pueri,  a  mutua  nutrice  educati,  primoque  vocis 
sono  piyxoi;  pronuntiantis ,  commento  probare 
contendebant  Christianos  Phrygibus  aliisque  na- 
tionibus  esse  posteriores?  Quis  enim  nesciat  Chri- 
stianam  gentem,  qua  a  Judaeis  ortum  duxit,  esse 
caeteris  antiquiorem  ?  Quamvis  autem  aliis  recen- 
tior  foret,  tertia  tamen  post  Graecos  et  Romanos 


8M 


TERTDLLIANI  OPERnM  PARS  1.  —  SERIES  l,  APOLOGETICA. 


840 


natio  iDhtimaaiseiniiesuperstitionibus  addictanon  A 
ef*at  (cap.  8). 

Instabant  ethnici  Christianos,  ob  deorum  con- 
temptum ,  omnium  cladium  esse  auctores,  at- 
que  idcirco  exterminandos  (cap.  9).  Sed  variis 
Tertullianus  exempli»  demonstral  mundum  gra- 
vissimis  calamitatibus,  uti  aquarum  inundationi- 
bus,  igne  coQiesti,  ac  generali  diluvio  perturba- 
tum  obrutumque  fuisse,  antequam  ipsimet  ethnici 
deoB  suos  flnxissent,  ac  fundatffi  essent  urbes  in 
quibus  nati,  commorati  et  sepulti  sunt.  Quid  vero, 
quod  postea  hi  eximii  dii  non  potuerunt  ab  aliis 
clieidibns  suos  eripere  cultores  ? 

decunda  hnjus  libri  in  parte  Auctor  noster  osten- 
dit  ipsosmet  gentiles  eorumdem  oriminum  esse 
couscios,  quorum  Ghristianos  arguere  frustra  co-  g 
nabantur.  Nam  hi  qui  antiquos,  sed  impios  ritus  a 
Ghristianis  repudiatos  immerito  querebantur,  illi 
ipsi  amajorum  suorum  legibus,  institutis,  moribus 
desciverant  cultu,  victu  ,  ipsoque  sermone,  ac 
nunquam  satis  a  se  laudatas  rejecerant  vetu- 
states. 

Deinde  vero  Ghristiani  deo8,quos  nullos  esseno- 
verant,  non  contemnere  non  potuerunt.  £tbnici  vero 
quos  veros  esse,  ac  se  colere  venditabant,  penitus 
adspernabantur.  Plurlbus  siquidem  spretis  et  re- 
pudiatis,  quosdam  tantuma  se  selectos  honorabant. 
Nonne  etiam  contumeliose  a  senatu  ejecti  sunt 
deus  Alburnus,  Liber,  Serapis,  Harpocrates,  Anu- 
bis,  et  statuffi  illorum  everse?  Quid  diis  adhuc 
magis  injurioBum,  quam  sine  senatusconsulto  eos  p 
coli  non  758  posse?  Quid  magis  ignominiosum, 
quam  a  privato  quolibet  homine  domesticos  pigno- 
rari  deos,  publicos  vero  in  hastario  venditari? 
Quid  turpius,  quam  protempli  solo,  aditu,  stipiti- 
bus,  ostiis  exigi  mercedem  ?  Qus  major  deorum 
infamia,  quam  senem  in  Saturno,  imberbem  in 
ApoIIine,  in  Marte  militem,  in  Vulcano  fabrum 
oonsecrari,  quam  diis  maximis  aequales  facere 
mortuos  homines,  quam  punire  per  deos,  non 
vero  per  genium  Gffisaris  dejerantes,  quam  pessi- 
mas  quasque  victimarum  partes  iis  sacriilcare? 
Quid  tandem  deorum  majestate  magis  indignum, 
quam  ab  Homero  aliisque  poetis  impune  decan- 
tari  Venerem  sauciatam,  vinctum  Martem,  Jovem 
ab  aliis  diis  lacessitum,  flentem,  luxuriantem/ 
suaque  adulteria  dinumerantem  ?  Quid  plura  ?  D 
Nonne  iidem  dii  deridebantur  in  theatris  et  Len- 
tulorum  atque  Hostiorum  comcBdiis,  ubi,  cunctis 
plaudentibus,  mimi  et  histriones  ridiculam  plane 
agebant  Gybeles  pastorem  suspirantis  persoBam,vei 
Jovis  elogia  et  ignominia  decantabant?Nonne  dii 
ibfamabantur  a  perditis  hominibus,  qui  in  cavea 
reprsesentabant  Atym  castratum,  crematum  Her- 
culem,  Ditem  gladiatorum  deducentem  exsequias, 
ac  Mercurium  mortuos  examinantem  ?  Quis  ergo 
diffltebitur  hujusmodi  deos,  ab  his  ipsis,  qui  eos 
finxerant,  gentilibus  longe  magis,  quam  a  Christia- 
nis  contemni  et  derideri  (cap.  10)? 


Age  vero,  ethnici  a  mendace  Tacito  deeepti, 
falso  asseverabant  a  ChristianiB  adorari  asini 
caput  (cap.  11).  Sed  ipsi  gentiles  revera  totos 
adorabant  asinos  cum  sua  Epona,  suisque  cum 
priBsepibus  consecrabant  bestias.  Qua  vero  ratio- 
ne  Ghristianis  erimini  dabant,  quod  orucem  Chri- 
sti  colerent,  cum  ipsi  Atticam  Palladem  et  Cere- 
rem  Phariam  a  crucis  stipite  non  discrepantem 
venerabantur  ?  Nonne  etiam  rectas  crucis  partt  su- 
perstruebant  deos  suos  ;  et  integris  crnoibus  victo- 
rias,  cantabra,  siphara  et  signa  militaria^  qu» 
maximo  habebant  in  honore  (cap.  42)  ? 

Quidam  vero  ex  illis  perperam  opinati  sunt  So- 
lem  aChristianis  adorari,  quiaverumDeum  suumy 
facie  ad  eumdem  Solem  conversa,  precabantur,  ac 
die  Dominico  spirituali  indulgebant  Isetitis  (cap. 
13).  Verum  rmprobi  isti  calumniatores  negare  non 
potuerant  morem  ethnicurum  fuisse  simili  modo 
factitios  deos  suos  precandi,  atque  illis  dicandi 
unum  Hebdomadis  diem,  quem  Dominico  proxi- 
mum,  longe  diverso  ac  Judei  ritu,  celebrabant. 

Tum  deinde  Tertullianus  acriter  invehitur  in 
bestiarium  quemdam,  Judaics  religionis  deserto- 
rem,  qui  in  circo  picturam  Dei  Christianorum 
sub  forma  asini  oircumtulerat  cum  hac  inscrip- 
tione :  Onochoetes  (cap.  14).  Nam  qnanto  longios 
istud  a  veritate  abhorrebat,  tanto  certius  erat  ab 
ethnicis  adorari  deos  coroutos,  caprigenas  ae 
monstris  omnino  similes. 

Nihil  quoque  falsius  flagi  poterat  quam  a  Ghri- 
stianis  sacra  inter  mysteria  occidi  infantem,  ejns- 
que  sanguinem  potari.  At  plane  constabat  ab  ethni- 
cis  contra  ieges  suas  recens  natos  trocidari  infan- 
tes,  aut  summa  crudelitate  injuriis  aeris  necandos 
exponi,  759  aut  elici  eorom  sanguinem,  totos- 
que  prscoquos  devorari  (cap.  15). 

Quid  vero  impudentius  quam  Ghristianos  falsi 
omnino  nooturni  incestus  ab  iis  accusari,  qui  in- 
fioias  ire  nequibant  gentiles  Persas  cum  matribus 
suis  palam  coire,  quique  OEdipum  scelus  illud  in 
theatro  reprassentantem  magno  cum  applausu  lau- 
dabant  incitabantque.  Quin  etiam  isti  ipsi  cam  li- 
beris  suis,  quos,  sicut  diximus,  exposueraot  in- 
fantes,  neo  amplius  agnoscebant,  sepius  infami 
inceetu  commiscebantur  (cap.  16).  Ne  quis  autem 
illud  gratis  fictum  objiceret,  ab  Auctore  nostro  con- 
firmatur  celebri  exemplo,  quod  Fusoiani  Urbis 
prsfecti  tempore,  nec  paulo  ante  acciderat,  quam 
hos  libros  scripsisset. 

Pergit  ille,  palamque  facit  Ghristianos  frustra 
publicos  hostes  ab  ethnicis  ideo  proclamari,  quia 
non  adorabant  imagines  Csisarum,  nec  per  eorum 
genium  jurabant  (cap.  17).  Plane  enim  ostendit 
boc  ipsum  in  crimen  merito  vocari  rebelles  illas 
nationes,  qu»  ab  imperatoribus  debellatc,  Par- 
thicorum,  Medorum ,  Germanicorum  cognomioa 
eis  pepererant.  Nonne  etiam  publici  hostes  flieruDt 
Romani,  qui  conspiraverunt  adversus  imperatores 
suos,  eosque  in  palatiis  suis  nuper  in  Gallia  occi» 


841 


IN  LIBRUM  AD  NATIONBS  D.  LB  NOURRT  DI8SBRTATI0. 


819 


dernnt  ?  Nonne  etiam  pablid  hosles  dicendi  sunt.  A 
qni  illos  vexarunt  omni  contumeliarum  genere 
in  ludia  circeneibua,  vel  famosis  libeliis  ad  eoram 
statuae  appenBisf  Denique  quinam  publioi  bostes, 
Dum  Gbristiani,  qui  nolebant  deum  vocare  impe«- 
ratorem ;  vel  gentiles,  qui  contra  conseientiam  il- 
lum  non  sine  irrisione  appellabant  deum  ac  per 
ejuB  genium  dejerantes,  pejerare  non  vereban- 
tur? 

Novum  porro  hi  scelus  Ghristianis  inferebant, 
mirabilem  videlicet  in  quibuslibet  cruciatibus  pro 
religionia  su»  veritate  perfereDdis  constantiam 
(cap.  18).  Sed  qua,  queso,  fronte  et  audacia  ? 
Nam  ipsi  maximis  laudibus  e£ferebant  Regulum, 
qui  primus  crucis  supplicio  ;  reginam  i£gypti,quae 
beatiarum  morsu  ;  uxorem  Annibalis,  qusa,  sicuti  n 
Dido,  voluntario  igne  vitam  fmierunt.  Nonne  etiam 
laudabant  Atticam  mulierem,qu8B  post  acerbiesima 
tormenta  linguam  suam,  ne  secretum  proderet, 
in  tyrannum  exspuit?  Nonne  etiam  gladiatoribus 
laudi  tribuobant,  quod  a  se  invicem,  aut  a  bestiis 
necari,  quod  quidam  vivoa  se  oomburi,  quod  La<^ 
conea  se  flagris  cedi  laniarique  constanter  pate- 
rentur  ? 

At  certe  eo  magis  laudanda  erat  iuvieta  Ghri- 
stianorum  in  horrendis  cruciatibus  fortitudo,quod 
iilos,  non  siout  othnici,  ad  aucupandam  inanem 
hominum  gloriam  tolerabant,  sed  quia  certissime 
exspeotabant  futuram  oorporum  resurrectionem, 
ultimum  Dei  judicium,  atque  ffiternam  pro  meritis 
mereedem  (cap.  19).  Neque  hanc  propter  exspe- 
elationem  exsibilandi  erant  ab  ethnicis,  qui  asse-  C 
rebant  animas  hominum  in  alia  etiam  bestiarum 
corpora  migraturas,  futurum  Minois  ao  ilhada- 
manthi  judicium,  ao  postea  impios  flBterno  igne, 
pios  autem  in  amceno  looo  vitam  fleternam  traos- 

acturos. 

780  Postremo  Tertollianus  ex  hactenus  dispu- 
tatis  concludit  Ghristianos,  eliamii  omaium,  quo- 
rum  falso  accusabantur,  criminum  rei  fuisseat, 
non  puniendos  tamen  vexandosque  ab  ethnicis, 
qui  eadem  perpetrasse  revera  eonvincuntur  (cap. 
20).  Denique  quamvis  Christiani  se  criminum  reos 
esse  dixissent,  maxima  nihilominus  diligentia 
ethnici  investigare  debebanl  an  haec  vera  essent, 
ac  legitimos  audire,  examinare  horum  criminum 
testes  ao  conscios.  Sed  noiebant  hffic  a  legibus  q 
suis  statuta  observare,  ne  agnita  Christianorum 
innocentia,  eos  amarent,  quos  odisse  ac  de  medio 
tollere  deoreverant.  Voluntaria  igitar  ignorantia 
errores  suos  amabant,  oderantque  veritatem. 

ARTICULUS  XII 

Analysis  libi^i  secundia. 

Becundo  in  libro,  daas  quoque  in  partes  divieo, 
ostendit  Tertullianus  falsos  esse  gentilium  deos, 
pravosque  ao  rejiciendos  eorum  oqUus  (lib.  n, 
cap.  1).  Quacunque  enim  majorom  auctoritata 
stabiliti  videaptur,  illorum  falsitas  adeo  manifesta 

PatioIi.  L 


est,  ut  omnibus,  qui  se  sponte  non  ezoaeaverint, 
facillime  agnoscatur.  Indomitam  itaque  horum 
obstinationem  ut  frangatTertullianus,  ea  primum 
refeliit,  quas  Varro  omnium  sui  temporis  virorum 
eruditione  prsBstantium  facile  princeps,  in  suis  de 
religione  libris  tradiderat.  Triplex  autem  ibi  ille 
diitinguit  deorum  genus  :  primum  physicum,  sive 
philosophorum  ;  secundum  mythicom,  seu  poeta« 
rum  ;  teriium  gentile,seu  populorum.Sed  primum, 
inquit  auctor  noster,  inoertis  nititur  conjecturis, 
secundum  meris  fabulis,  tertium  ridioulis  deorum 
adoptionibus,  cuituque  ineano  et  turpissimo.  Ea 
ergo  omnia  tam  falsa  sunt,  quam  communis  nna- 
que  esse  debet  omnium  de  vero  Deo  sententia 
unanimisque  consensus. 

Suroma  quippe  erat  physicorum  seu  philosopho- 
rum  de  Dei  natura  dizsensio,  qu»  non  aliunde, 
quam  ex  ipsius  ignorantia  oriebatur  (oap.  2).  8a- 
pientiam  itaque  frustra  profltebantur,  oujue  ini- 
tium  est  Dei  timor.  Quomodo  autem  eum  timere 
potuissent,  quem  quis  qualisque  sit  ignorabant? 
Promptum  tamen  illis  erat  hunc  verum  Deum  ex 
sacris  nostris  Scripturis  cogcoscere.  Sed  qu»  ex 
puris  hisce  fontibus  hauserant,  coeca  gloriaB  libi- 
dine  ducti,  variis  corruperunt  argutiis,  et  exinde 
varias  scissi  sunt  in.  partes.  Platonici  siquidem 
docebant  Dei  providentia  omaia  administrari  ; 
contra  Epicurei  id  plane  penitusque  negabant. 
Asserebant  iidem  Platonici  Deum  intra,  Stoioi  ve- 
ro  extra  mundum  esse  positum.  Fatebatur  Dioge- 
nes  se  nescire  quid  in  ogbIo  agatur,  quive  dii  sint : 
prius  vero  Thales  Milesiux  Grseso  de  diis  illum  in- 
terroganti  nihil  prorsus  respondere  potuit.  Socra* 
tesvero  iilos  exsistere  non  quidem  credebatsedjus- 
sit  tamen  galinm  gallinaceum  ifisculapioimmolari. 

Quid  plura  ?  Dionysius  deos  trifariam  divisit : 
primo  in  eos  qui  sub  aspectum  nostrum  cadunt, 
ut  sol  et  luoa  ;  secundo  in  nlios  qui  non  videntur, 
ut  Neptumus ;  tertio  in  alios  qui  assompti  sunt  ex 
761  hominibus,8icuti  Hereules  et  Amphiaraus.Tri- 
plex  etia(n,seddiver8um  deorum  genus  exoogitavit 
Arcesilaus,  nimirum  Olympios,  Astra  et  Titaneos. 
Posteriores  vero  tantum  duos  Xenoorates  admisit, 
quemadmodum  pierique  yEgyptii  non  plures,  quam 
solem  et  lunam,  ccBlum  et  terram.  Suspicabatur 
autem  Democritus  deos  omnes  ortos  esse  cum 
superno  igne,  cujus  instar  Zeno  naturam  esse  vo< 
luit.  Unde  Varro  docuit  mundi  aniroum  esse  ignem, 
quo  quippe  exstincto  morimur. 

Ad  id  tamen  unum  hflB  omnes,  quantumvis  di« 
versflB,  opiniones  conspirare  videntur,  ut  non  alios 
philosophi  illideosesse  putaverint,  quam  mandi 
elementa,  aut  que  ex  iis  oriuntur  (oap.  3).  Verum 
Tertullianus  hfleo  vigilantium  hominum  somnia 
esse  demonstrat.  Nam  Deus  ex  se  ipso  est,  ingeni- 
tus  et  flBternus,  qui  nec  initium  habet,  nec  finem 
unquam  habebit.  Atqui  elementa  partes  sunt  mun- 
di  quem  Plato  creatiim  esse  fatetur,  et  solus  Epi* 
ourus  increatum  esse  somniaverat. 

37 


84S 


TBRTDLLIANI  OPBRUM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  APOLOGETICA. 


M4 


AdhflBOvero,  si  mQndus  et  elementa  dii  sint,  A  iU>  poetaram  dii  ?  Hominee  uttqae,  sordida  aat  sce» 


animalia  esse  debent,atqoe  bocipso  mortalia  sont 
ac  divinitate  carentia.  Nec  audiendus  est  Varro, 
qui  garriebat  ea  esse  quidem  animalia,  sed  quas 
ex  se  ipsis  moventor,  et  idcirco  immortales  dii 
oensendi  sunt.  Nam  quoquo  modo  hasc  elementa 
moveantur,  sunt  profecto  corporea,  ac  proinde 
destrai  cam  possint,  dii  esse  nequeunt.  Deinde 
vero,  etsi  sese  movereut,  motus  tamen  sui  princi- 
pium  acoeperunt  ab  alio,  qui  quamvis  non  videa- 
tor,  omnium  motum  primus  aoctor  est,  et  idcirco 
veros  solusqoe  Deus. 

Nec  sinitTertullianus  sibi  objici  nomenGraBcum 
dc^c  a  ourso  ac  motu,  quo  elementa  prsdita  sunt, 
reipsa  derivari  (cap.  4).  Nam  vera  Dei  denomina- 


lerata  origine  procreati,  qui  per  vits  sue  curricu- 
lum  in.  omni  sese  volutarunt  genere  soelerum. 
Quamobrem  Plato  poetas  ipsumque  Homerum, 
tanquam  iroproboe  deorum  oriminatores,  civitate 
pellendos  esse  censuit.  Quin  etiam  ethnici,  quan- 
tumiibet  impudentes,  Christianis  tantam  deorum 
infamiam  exprobrantibu8,nihil  aliud  respondebant 
nisi  meras  esse  fabulas  poetarum.  Verum  etsi  poe- 
tis  se  non  credere  clamarent,  flotos  tamen  ab  illis 
deos  Gererem,  Ideam  matrem,  Satumum,  Hercu- 
lem  non  solum  venerabantur,  sedhorrenda  quoque 
eis  sacriflcia  faciebant.  Quis  igitur  hos  poetarum 
deos  non  summa  sine  impietate  ab  ethnicis  coli  et 
venditari  non  fatebitur  ? 


tio  non  aliquam,  quie  oculis  nostns  conspioiatur,  -.     ^qc  minus  certe  insulsum  erat  tertiom  deorum 


non  seous  ao  cursus  et  motu8,qualitatem  significat, 
sed  supremam  majestatem  ao  substantiam.  Quid 
vero,  quod  plures  ethnici  deos  suos  bene  multos 
immobilei  esse  praBdicabant?  Nemo  insuper  infioias 
anquam  ibit  elementa  componi  materia,  quam 
simplicissima  Dei  natura  pati  non  potest.  Et  certe 
Zeno  materiam  mundi  a  Deo  sejunxit,  eumque  per 
illam,  tanquam  mel  per  favos  transire  arbitratus 
est.  Sed  dicas  velim,  quo  pbysici  pacto  mundum 
ac  comprebensa  in  eo  elementa  deos  eese  asse- 
verant  ?  Plato  enim  ipsum  huno  mundum  oenset 
esse  rotundam  oapiteque  oarentem.  Epicurus  ve- 
ro,  QusB  supra  nos,  inquiebat,  nihil  ad  noi ;  solem- 
que  duntaxat  pedaiem  esse  effutiebat :  contra  Pe- 
ripatetioi  illum  toto  terrarum  orbe  longe  migorem 
esse  opinabantur.  Nonne  ergo  tales  deoa  flngere  C 
samma  dementia  est?  Denique  Tbales  Milesius  cce- 
lom  rimando  in  poteum  cecidJt.Quid  autem  casus 
ille  indicat,  nisi  vanam  fuisse  curiositatem  pbjsi- 
corom  qui,rerum  naturam  frustra8crutati,verum  ii- 
liosartificemDeum  omnipotentem  non  cognoverunt? 

Instabat  Yarro  tribuendam  elementis  divinita- 
tem,  qua  homines  aut  summis  beneficiis  sibi  de- 
vinciunt,  aut  premunt  incommodis  (cap.  5).Verum 
respondet  Tertullianus  eiementa  rerum  prospera- 
rom  vel  adversarom  esse  tantommodoinstrumenta, 
veromqoe  7B%  Deum,  cui  serviunt,  esse  iilarum 
aootorem.  Nam  sicuti  egroti  sanatio  non  medica- 
mentis,  sed  medico,  et  mors  hominis  non  giadio 
aut  lanceflB,  sed  latroni  aut  hosti  tribuends,  sic 


genus,  qaod  Varro  gentile,  seu  plebeium  esse  doce- 
bat  (cap.  8).  Non  alii  quippe  erant  hi  dii,  quam 
illif  quos  quidam  populi  ad  arbitrium  ac  libidinem 
adoplatOB  ab  aliis  nec  visu,  nec  auditu,  ac  ne 
nomine  quidem  discernebant.  Tales  Tertulliaaaa 
memorat{Atargatim,  Ckelestem,  Versutinam,  Obo- 
dam,  Dusaren,  Belenum,  Deiventium,  Visidianum, 
Numentinum,  Anohariam,  PraBverim  et  Norliam. 
Eadem  voro  licentia  factum  ille  patat,  ut  iBgyptii 
qui  bestias  coiebant,  patriarcham  Joseph  Serapidis 
nomine  deum  habuerint  et  honoraverint.  Recte 
igitur  ex  dictis  concludit  falsissimos  esse  ilios  po- 
pulorum  deo8,  quandoquidem  solus  verus  Deus 
ubique  praBsens  et  omnium  Dominus,  ab  omnibns 
pariter  colendus  et  adorandus  est. 

Secunda  hujus  libri  parte  Romanorum  deos  iUe 
speciatim  explodit  et  evertit  (cap.  9).  Eos  autem 
Varro  praepostere  divisit  in  dubios,  oertos  et  elec- 
tos.  Nam  quis,  inquit  auctor  noster,  nisi  amens, 
incertum  dubiumque  deum  honorat?  Gertos  vero 
deos  et  selectos  qui  habet  ac  veneratur,  is  alios 
profecto  spernit  ac  reprobat.  Inepta  est  igitur  illa 
divisio  deorum,qui  paulo  melius  distingui  poterant 
in  oommunes  et  proprios.  Verum  primi,  sive, 
communes,  iidem  sunt  ac  publiciet  adventitii,  qui 
paulo  ante  memorato  a  nobis  et  confutato  deorum 
physico  vel  mythico  genere  oomprehenduntor.  Su- 
persunt  itaque  768  tantum  proprii  Romanorum 
dii,  qui  vel  ex  devictis  hostibus  rapti  et  Romam 
asportati  erant,  vei  penates  et  lares,  quos  unusquis- 


prospera  et  adversa  non  elementis,  sed  Deo,  asquo  D  que  privata  in  domo  sua  peculiarique  ritu  colebat. 


meritorum  judici,  ascribenda  sunt.  Gonstat  praa- 
terea  elementa  minui,  intercidere  ac  regi  ab  ali- 
quo  (cap.  6).  Et  verus  Deus  nec  minui,  nec  pati 
aliquid  potest,  omniaque  regit  ac  moderatur. 

Transit  inde  Tertullianas  ad  seoundum  deorum 
genus  quod  Varroni  mythicum  seu  poetarum  co- 
gnominare  placuit  (oap.  7).  Fiuxerunt  autem  poets 
hos  deos  ease  heroas,  qoi,  post  transactam  morta- 
lem  hominoro  vitam,  praBclaris  factis  adepti  sunt 
divinitatis  prsraium.  Pessiroo  autem  hoo  exemplo 
Romani  suos  reges,  aliis  pejerantibus,  deos  simi- 
liter  renuntiarunt.  At  quinam,  amabe  te,  fuerant 


At  hi  omnes  homines  fuerunt.  qui  ob  egregia  qus- 
dam  facinora  dii  post  mortem  insulsa  plane  cod- 
secratione  facti  sunt.  At  qusBnam,  ait  TertuUianus, 
uoius  ex  eis,  verbi  gratia  i£ne«,  erant  merita  ? 
Num  pietas  in  patrem  et  fllium  ?  Sed  is  vel  suamy 
sicut  Antenor,  prodidit  patriam,  vel  eam,  relicto 
Priamu  et  Astyanacte,  fiagrantem  deserendo,  non 
imitatus  est  feminam  Punicam,  quas  se  oum  filiis 
in  ardentis  patria  ignes  injecit.  Numquid  melior 
Romanis,qui  pro  salute  principum  adversus  liberos 
et  conj  uges  Jurabat  ?  Si  quod  porro  patrem  hume- 
ris  gestando  promeruit,  nonne  Argiv;^  jovenes  ma- 


845 


IN  UBRUM  AD  NATIONES  D.  LE  NOURRT  DISSBRTATIO. 


846 


trem  suam,  ne  in  sacris  piaculum  faoerot,taaquam  A 
jugales  vexerunt?  Simium  ille  patrom  aliiit,  non- 
ne  filia  qusdam  migori  pietate  patri  buo,  in  car- 
cere  posito,  admovit  ubera  ?  Magis  ergo  illi  divinis 
honoribus  digni  erant,  quam  ignavus  timidusque 
ifineas,  qui  post  prsBlium  Laurentinum  nunquam 
comparuit.  Numquid  etiam  divinitatis  bonorem 
meruit  Romulus,  qui  interfecit  fratrem  suum.alie- 
nasque  rapuitvirgines  ?  Numquid  llerculespropter 
Augis  Omum  ejectum,Ppne1opeproptercastitalem, 
Sanotus  propterhospitalitatem  jura  divinitatis  po- 
tiuB,  quam  Sterculus,quam  niia  Fauni^  quam  Uiy- 
xes  consequi  debebant  ? 

Quid  vero  de  aiiis  longe  turpioribus  diis  dicen- 
dum  ?  Quid,  obseoro  te,divinitatis  estin  Larentina 
meretrice  publica  et  Romuli  nutrice  ?  Quid  femioa,  g 
qusin  Herculis  aedituo  post  ridiculum  ludum  vi- 
tiata,  ab  ipso  Hercule  jam  mortuo  se  compressam 
faiase  gloriabatur  ?  Quis  patienter  ferat  infamem 
Antinoum  a  Romanis  deum  haberi?  Alios  tamen 
non  minus  turpes  deos  hioommenti  suat,quoa  nu- 
ptiis  ac  procreandis  liberispraeessestultissime  prs- 
dicabant.  Tales  sunt  Conserviu8,Fluvionia,Vitum- 
nn9,  Sentinus,  Diespiter,  Gandelifera,  Prosa,  Far- 
mus,  Albana,  Runcinia,  Potina,  Kdula,  Aboona, 
Domiduca,  Volumnus,  Voleta,  Paventina,  Venilia, 
Volupia,  Prffistilia,  Peragenor,  Gonsus,  Juventa, 
Fortuna,  Barbata,  Afferenda,  Mutunus,  Tutunus, 
Pertunda,  Subigus,  Prema,  et  alii  quorum  officia 
nominibuB  suis  appellare  vel  minimus  pudorissen- 
sus  prohibet  (cap.  10,  11). 

Omnes  porro  Romanorum  deos,  ut  siniul  et  se-  ^ 
mel  Tertullianus  prfficidat,ipsam  petit  illorumori- 
ginem,  quam  Varro  a  Jove,  Junone  et  Minerva 
orditur,  sed  quas  a  Saturoo  ilbrum  parente  repe- 
tenda  est  (cap.  12).  Non  hio  autem,  multo  minus 
ejus  filii,  deuB  unquam  esae  potuit,  qui  e  GoqIo  seu 
Cbrono  etTerra  genitus,  patrem  suum  castrasse 
perhibetur.  Nec  dicendum  haBC  allegorice  de  tem- 
pore  terrflBque  fecunditate  explioari.  Clarissimi  si- 
quidem  soriptores,  Gassius  Severus,  Cornelius  Ne- 
pos,  Taoitus,  Diodorus,  et  alii  disertissime  asseve- 
rant  Saturnum  revera  hominem  fuisse  qui,  variis 
orbiB  terrffi  partibus  pera^ratis,  in  (Enotria  seu 
Italia  exoeptus,  monti  et  urbi,  ubi  sedem  lixerat, 
7641  ac  toti  Itali®  suum  imposuit  nomen.Qua  vero 
ille  tanquam  ex  inopinato  appulerat,  nec  cogniti  D 
erant  ejus  parentes,  dc  coelo  lapsus  ferebatur.  Ne 
quid  autem  ethnici  mutire  auderent,  hoc  recepto 
ab  illis  Sibyllae  testimonio  confirmat. 

ilaque  cum  nuUus  ambigendi  locus  detur,  quin 
SaturnuB  homo  fuerit,  inde  certo  colligitur,  quos 
ethnici  ortos  ex  illo  ac  postea  mortuos  sepultos- 
que  fatebantur,  hos  reipsa  fuisso  homines  (cap. 
13).  Atqui  mortui  homines  non  possunt  esse  dii, 
nisi  vel  aseipsiB,  vel  ab  aliis  suam  accepcrint  di- 
vinit&tem.  A  se  autem  ipsis  eam  non  babent.  Non 
enim  sivissent  se  primum  fuisse  homines,  tot  tan- 
tisqae  humaniB  inflrmitatibos  obnoxios.   Neque 


etiam  suprema  divinitate  ab  alio  aliquo  donati  Bunt 
nisi  cffiteris  omnibus  fictis  diis  potentiore,  qui 
proinde  solus  verus  Deus  dici  debet.  Deinde  nulla 
prorsus  assignari  causa  potest,cur  verus  Deus  alios 
fecerit  deos.  Non  quidem  ut  sibi  auxilio  essent  vel 
ornamento.  Deus  enim  omnipotens  nullius  ope  vel 
urnatu  indiget.  Neque  aliquos  homines  propter 
eorum  merita  deos  fecit.  Quid  namque  merebatur 
Saturnus  filiorum  suorum  devorator  ,  aut  Jupiter 
patris  subductus  furori,  sororis  adulter,qui  ut  alia 
stupra  et  adulteria  securius  faoeret,  bovis,  imbris 
aurei,cygni,  aiiasque  formas  induisse  perhibetur  ? 
Tam  impii  ergo  et  scelerati  hiyusmodi  hominesdi* 
vinilatem  nunquam  meruerunt. 

Neque  ii  etiam  dii  sunt,  quos  DionysiuB  StoicuB 
in  nativos  et  factos  distinguit  (cap.  ii).  Terlullia- 
nus  siquidem  vei  unico  Herculis  exemplo,Bed  quod 
plane  sufHcit,  iasulsiBsimam  haaoce  opiaioaem 
evertit.  Noa  eaim  diviaitate  digauB  erat  HerculeBf 
quia  feras  iateremit,  quaadoquidem  plures  occi- 
duntur  a  gIadiatoribu8,neque  etiam  quia  t^rraram 
percucurrit  orbem  ;  nam  ABclepiades  Gynicus,  plu- 
resque  pbilosophi  majori  roendicitatiB  labore  can- 
otae  lustraverunt  tolius  muadi  parteB.  Numqaid 
ergodeusest,  quia  ille  se  ooatulit  ad  iaferoB?Sed 
quibusaam  eorum  via  patet  ?  Pergamus,  si  placet. 
Nonne  eximius  ille  Hercules  conBtupravit  femlnaB? 
Nonne  ob  amissom  puerum  militiam  deseruit  Ar- 
gonautarum  ?  Nonne  lascivffi  uxoris  venenis  cir- 
cumventus,  accenso  rogo,  necem  sibi  ipse  conae- 
vit  ?  Quis  ergo  meatis  suffi  compoB  homo  buao  cre. 
dat  esse  deum  ?Quo  etiam  paoto  iCSsoulapiuspotuit 
deus  reauntiari,  qui,  ut  narrat  Argivus  Socrates, 
patre  iacerto  uatus,  ob  mediciaffi  peritiam  fulmiae 
Jovis,  quemadmodum  ejus  mater,  perousBUs  fuit. 
Athenienses  tamen  illum  matremque  ejus,  Bioot 
Thesea,  adorant. 

Nec  oGsIo  ac  divinitate  magis  digni  Gastores, 
Perseus,  Erigone,  exoletus  Jovis,  sive  Ganymedes, 
siouti  nec  canes,  scorpiones  et  cancri,  quos  Ro- 
mani  in  astra  transtulerunt.  Quis  vero  aine  riBU 
illa  audiet  nomina  deorum,  quos  Romaai  certis 
quibusdam  urbium  ao  domorum  locis  prffipositos 
arbitrabaatur  ?  Ab  iis  quippe  vocaatur  VidauSy 
Gfficuius,  Orbana,  Arguis,  Lana,  Ascensus,  Levi- 
cola,  Forculus.  Gardea,  Limentinus,  aliique  sin- 
gulis  quibusque  vitffi  offlciis  prefecti.  Sed  hi  solis 
pene  Romanis  cogniti,  si  dii  765  fuissent,  offite- 
ris  omnibusnihil  opus  erat  (cap.  45). 

At  ingrati  plane  sumus,  inquiebant  Romani,  si 
divinitatis  honores  iis  denegemus,  qui  vits  aeoes- 
saria  nobis  iavenerunt.  Tribuendi  igitur  sunt,  ait 
TertuIIianus,  hi  honores  Gatoni,  qui  ficum  viri- 
dem,  et  Pompeio  qui  cerasa  Romam  primi  attule- 
runl.  Sed  nibil  har.  ratione  futilius.  Non  enim 
fructuum  inventor,  sed  auctor  et  creator  vcrus 
Deus  est.  Et  certe  nov»  artes  ab  hominibus  quo- 
tidie  inveniuntur;  nemo  tamen  barum  iaveatores 
dcos  esse  dixerit  (cap.  10). 


M 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGBTICA. 


848 


Instabant  Romani  se  sua  in  deos  pietate  ac  reli-  A  legimas  :  »  Hic  suut  Tertulliani  libri:  Ad  nationes 


gione  meruisBB  totius  mundi  dominatum.  Itane 
vero,  inquit  TertuUianus  ?  Numquid  turpis  Ster- 
cnlus  Romani  imperii  Gnes  propagavit  ?  Numquid 
Jupiter  antri  Idsi,  GreUe  patri»  suaB,  ac  jucundis- 
simi  nutricis  su®  odoris  oblitus,  his  preetulit  Gapi- 
tolium  ?Numquid  Juno  Gartbaginis,  quam  Samo 
olim  prsposuerat,  penitus  immemor,  voluit  eam 
a  Romanis  Bubverti  ?  Sed  horum  aliorumque  im- 
belliam  deorum  nec  ulla  fuit  adversus  fata  potcs- 
tas,  nec  potuerunt  suas  urbes  provinciasque  ad- 
versas  hostium  suorum  arma  tueri. 

Ad  hffic  vero,  Romanorum  imperium  antea  fun- 
datnm  fuit  quam  uUa  deorum  essent  simulacra, 
oultuB  ao  8aora,quffi  poslmodum  a  Numa  Pompilio 


liber  I ;  item  Ad  nationes  Wber  II.  »  In  primieliam 
libri  flne  :  «  Tertulliani  Adnationes  liber  I,  expli- 
cit.  Inoipit  liber  secundus  Ad  naiiones,  >  Hujus 
porro  codicis  librarius  inprimaejuspaginalitteris 
majoribus  scripsit :  «  Liber  oblatus  ad  nltare  Scf 
Stephani  ex  voto  Agobardi  ept,  »  id  est,  episcopi. 
At  is,  inquiunt,  ipse  est  Agobardus  LugduneDsiB 
archiepiscopus,  qui  Garoli  Magni  flliorumqueejus 
ffitate  atque  ineunte  sieculo  nono  florebat.  Tum 
itaque  descriptus  fnit  ille  codex  ex  ailio  procul  du- 
bio  antiquiore,  in  quo,  atque  aliis  haud  dubie 
pluribus,  hi  libri  prsflxum  similitcr  habebant 
Tertulliani  nomen.  Gommunis  igitur  non  eo  tan- 
tum  Agobardi,  sed   superloribus   etiam    ssoulis, 


introduota  sunt.  Beilis  itaque  accrevit  illud  impe-  ^  opinio  erat    TertulHanum   horumce  ad  Nationes 
riom,  atque  idcirco  pari  saoerdotum   ao   oivium      Hbrorumesseauctorem. 


csde,  pari  rerum  sacrarum  atque  profanarum 
ruina,  totque  sacrilegiis,  quot  tropfflis  ao  trium- 
phis.  Oenique  quis  nescit  funditus  eversa  fuisse 
regna  Assyriorum,  Medorum,  Persarum,  ^gyptio- 
rum,  qui  non  minore  pietate,  quam  Romani,  deos 
BuoB  colebant  ?  Solus  ergo  Oeus,  unus  et  omni- 
potens,  regna  dispensat,  minime  vero  Romanorum 
aataliorum  gentium  dii,  quos  tam  factitios  esse 
oonstat,  quam  iilorum,  a  quibus  cotuntur,  falsas 
vanasque  religiones  (cap.  17). 

AETICULUS  III. 

Variis  rationum  momentis  ostendUur  Tertullianum 
hcrum  librorum  esse  auctorem,  et  nova  Hoombeeki 
id  negantis  opinio  refellitur. 


Quamvis  autem  tanti  roboris  ratio  nobis  deesset, 
horum  tamen  librorum  argumentum,  ffllas,  atquc 
io  primis  styli  scriptionisque  genus,  ac  summa 
cum  Apologetico  afflnitas,  illos  a  TertuIliaQO  pro- 
fectos  esse  demonstrant.  Ex  ipsa  siquidom  a  nobis 
jam  exhibita  eorum  analysi  evidentissime  patct 
illorum  scriptorem  in  hoc  esse  totum,  ut  palam 
omnibus  faciat  Ghristianos  contra  legum  omnium 
prsscripta  ab  ethnicis  iniquissirae  vexari,  eorum- 
que  criminum  falso  accusari,  quorum  reveracou- 
scii  erant  ipsimet  gentiles.  Scripti  sunt  ergo  hi 
libri  ipsa  Tertulliani  state,  cum  etbnici  tam  ceeco, 
quam  effrenato  furore  in  GhriBtianos  adhuc  ssTie- 
bant.   Oenique   nibil  in   eis   sive   de  GhristiaDis, 


Testatum  nobis  Hieronymus  fecit  editos  fuisse  a      sive  de  gentibus  dictum  est,quod  Tertulliani  aetati 


TertuHiano  preter  Apohgeticum  alios  ad  Gentes 
libro8,de  quibus  ad  Magnum  hffic  scripsitin  verba: 
«  Quid  Tertulliano  eruditius?  quid  accuratius? 
Apologeticus  ejus  et  contra  Gentes  libri  cunctam 
Bfficuli  obtinent  discipHnam.  »  (Hieronym.epist.83, 
ad  Mag,  pag.  656.)  Quis  autem  non  videat  hos,  de 
qnibuB  agimus,  designari  libros»  et  ab  Apologetieo 
diHtingui?  Cuamvisenim  in  Agobardi  codice,  de 
quo  infra  dioendum,  inscribantur  Ad  nationes^ 
eumdem  tamen  atque  Ad  genles  titulum  esse  quis 
diffltebitur  ? 

Hucaccedit  Augustinus,  qui  TertuUiani  nostri 
opinionem  refeUendo,  ejus  nomine  hosce  libros, 
tametsi  paulo  obscurius,  citavit  :  «   Non  dico,  in- 


non  conveniat,  ipsumque  ejus  tempus  non  indicet. 
Singularis  quoque  horum  Hbrorum  slylus,  ioso- 
litum  dictionum  verborumque  genus,  planeosteo- 
duntTertuIlianum  esse  verum  illorum  parentem. 
Nam  peculliari  ejus  ac  propria  cffiterisque  dissi- 
miHs  ejus  elocutio  in  eis  ubique  passim  emicat, 
ac  cito  citius  a  quolibet  lectore  deprehenditur.  Ad 
hffic  vero«  in  illis  sspius  occurrunt  non  iolum 
eadem  atque  in  Apologetico  propria  insolilaque 
TertuHiani  verba,  sed  integr»  etiam  esdem  pe- 
riodi.  Neque  id  longa  inductione  probari  necesse 
est,  quod  facile  obvium  atque  ex  postea  dicendis 
manifestum  omnibus  flet.  Nonne  autem  taota 
utrorumque  librorum  afflnitas  et   connexio  satis 


quit.  quod  facetius  ait  Tertullianus  fortasse,  quam  D  aperte  demonstrat  illos   ab   uno  eodemque  scn 


verius  :  Si  dii  seliguntur  ut  bulbi,  utique  csteri 
reprobi  judicantur.  »  (August.  lib.  vii  de  Civit. 
cap.  4,  pag.  462.)  Scimus  qnidem  nonnullis  visum 
ibi  citari  illius  Apoiogeticum.  Sed  persuasum  alii 
ita  haberunt  non  alios  ihi,  quara  766  ad  Na- 
tiones  libros  citari ;  ut  inde  illorum  textura  corrigi 
voIuerint.Et  certe  postea  ostenderaus  Augustinum 
ibi  ad  hos  potius  respexisse  auctoris  nostri  libros, 
quam  ad  Apologeticum, 

Prffiterea  hi  libri  in  vetusto  Agobardi  codice 
manuscripto  non  serael  inscribuntur  ipso  Tertul- 
liani  nomine.  Secunda  enim  ilHus  in  pagina  hffio 


ptore,  niroirura  Tertulliano.  esse  compositos? 

Miramuritaque  recenliorem  quemdam,  magai 
certe  apud  suos  nominisvirura,  qui  audacler  pro- 
nuntiat  sibi  plane  non  viderl  Tertullianum  horum 
librorum  revera  esse  auctorem.  Sed  quibus,  pu- 
tas,  rationum  momentis  ?  Non  aliis  pene  quam  iis 
ipsis,  quibus  ei  potissimum  vindicalur  :  «  NoQ 
videtur  raihi,  inquit,auctor  esse  TertuHianus,  non 
ejus  stylus  ot  materia,  161  quae  fere  eadem  qu» 
in  TertuHiani  Apologetico,  inde  potius  hausta,  et 
per  aHquem  forte  Tertulliani  ffimulum,  aut  stu- 
diosum  ad  eum  efforraata.  »  {Hoombeek,  lib.  i  de 


849 


IN  LIBHDM  AD  NATIONES  D.  LE  NODRRT  DISSURTATIO. 


850 


UeoL  Patr.  oap,  1,  g  10,  pag,  106.)  Novum  A 
saae  et  mirum  est  illud  argumeDtandi  genusl 
Idem  Btylus,  inquit  doctus  ille  vir^  et  eadem  est 
Apologetici  et  liborum  ad  Natumes  materia ;  ergo 
hi  libri  non  a  Tertulliano,  sed  ab  ejus  aemulo  aut 
Btudioso  compositi  eunt.  Quid,  si  inde  nos  simili- 
ter  concludamus  Apologeticum  non  ab  illo,  sed  ab 
eju8  cBmulo  aut  studioso  esse  confectum  ?  Numquid 
respondebit  hunc  librum  Tertulliano  ab  aliisscri- 
ptoribus  adjudicari  ?  At  nos  etiam  mox  ostendimus 
ipsi  quoque  ab  aliis  ascribi  illos  ad  Nationes  libros. 

Deinde  vero  eruditus  ille  vir  noblBcum  fatelur, 
qQod  negare  non  potest,  eumdem  esse  horum 
iibrorum  et  Apologetici  stylum.  At,  nec  ille,  neo 
alius  unquam  negabit  Tertulliani  stylum  dicen- 
dique  modum  ita  ipsi  proprium  et  peculiarem  ^ 
osse,  ut  vix  ac  ne  vix  quidem  uUus  unquam  po- 
taerit  iilum  imitari.  Nonne  ergo  hinc,  ut  perltio- 
res  critici  solent,  longe  potiori  jure  concludendum 
est  eumdem  TertuUianum  horum  trium  librorum 
esse  revera  parentem  ? 

Instat  Hoornbeckius  eamdem  prseterea  esse  illo- 
rum  matcriam  idemque  argumentum.  Sed  quid 
inde?  Numqaid  idem  Christianus  auotor  duos  di- 
versos  de  eodem  argumento,  ao  potissimum  in 
Christian»  religionis,  ab  ethnicis  tanta  iniquitate, 
qaanta  sevitia  vexatffi,  defensionem  libros  confl- 
cere,  aut  seriptos  retraotando  reficere,  corrigere, 
aagere,  minuere  non  potuit?Nunquam  certeis.qui 
h«c  nobis  objectat,iIlud  inficiabitur.Nam  ipse,siout 
alii  omnes,  palam  confitetur.Tertulh'anum  libri  ad 
Scapulatn  verum  esse  auctorem.  AtqUi  in  hoc  libro  C 
idem  atque  in  Apologelico,  et  duobus  ad  Nationes 
iibris  argumentam,videlicetChri8t:anorum  iniquis- 
sime  vexatorum  causa,  sed  qu®  brevius  agitur.  Ad 
hflBO  vero  libri  ad  Natianes,  ad  alios  quam  Apologe^ 
Ucus,  et  liber  ad  Scapulam  directi  sunl.  Quid  vero 
quodpaulo  postdemonstrabimusalia  plurain  ApoUh 
getico,  quam  in  libris  ad  NationeSf  ao  vice  versa  per- 
tractari  ?  DeniquoostendemusTertuIlianum  validis 
rationibuB  ad  hos  libros  post  Apologeticum  scri- 
bendoB  compulsum  fuisse. 

Urget  tamen  Hoornbeckius  auctorem  libri  primi 
ad  Nutiones  dixisse  nondum  elapsos  a  Christo  nato 
annos  ducentos :  in  iibro  autem  de  Monogamia 
circiter  eentum  et  sexaginta  (TertuU.  lib.  de  Mono- 
gam,,  cap.  3).  Sed  levisBimas  rationes  alia  longe  D 
leviori  confirmare  frustra  nititur.  Nam  et  con- 
fctaret  nullum  Ilbrariorum  in  numeris  describendis 
subesse  errorem,  ac  certum  foret  initium  horum 
annorum  ab  ipso  Christo  duci,  non  inde  tamen 
concludi  potest  libros  ad  Natianes  Tertulliano  esse 
abjudicandos.  In  ipso  siquidem  horum  primo  legi- 
mus :  «  iGtati  nostrs  nondum  anni  CCL  »  (Idem, 
lib.  I  ad  Nation,  cap.  7).  Ac  non  multo  post :  Vt 
supra  edidimus  mtatis  nostrx  nondum  anni  trecenti 
{Ibid,  cap.  9).  Numquid  ergo  hunc  librum  non  ab 
uno  eodemque  auctore  editum  esse  dixeris?  Quis 
70§  sans  mentis  homo  ita  unqaam  argumentatas 


est  ?  Quis  non  videat  ab  eodem  scriptore,  chrono- 
graphum  non  agente,  dici  revera  potuisse  nondum 
a  Christo  fluxisse  200  annos,  et  alibi  annos  oiroi- 
ter  CLX  elapsos  esse  ?  Sed  nos  sans  puderet 
tffiderelque  tam  vanam  singularemque  opinionem 
refellere,  nisi  quidam  postea  huic,  quem  magis 
laudibus  extollunt,  novo  auctori  ■ubscripsisse 
viderentur. 

ARTIGULUS   IV. 

Quo  temj  ore  hi  libri  publicam  in  lucem  prodierunt% 

Quo  ipso  tempore  TertuUianus  his  ad  Naiiones 
libris  oomponendis  operam  dederit,  diotu  neo 
promptum  nec  facile  est.  Qusdam  tamen  in  els 
ffitatis  notffi  atque  indicia  nobis  sese  offerunt. 
Primo  etenim  in  libro  legimus  latam  paulo  antea  a 
FuBciano,  Urbis  prasfeoto,  sententiam  in  quemdam 
patrem,  qui  oum  filium  suum  reoens  natum  expo- 
Buisset,  elapso  dehino  tempore,  sibi  amplius  non 
oognitum,  a  seque  emptum,  construpraverat  (Ter- 
tull.  lib.  I  ad  Nat.,  cap.  16).  Atqui  Capitolinus 
meminit  Fusciani,  Urbis  prsfecti,  oui  Pertinax 
proxime  saccessit  (Capitolin.  in  vita  Pertinacis^ 
post  init.).  Initio  autem  anni  193,  hio  imperator 
creatus,  post  tres  circiter  menses  oocisus  fuit.  Non 
diu  ergo  post  PertinaciB  mortem  Tertullianus  hos 
libros  edidiflse  dioendus  est. 

Neque  objioias  ilium  in  eodem  libro  scripsisse : 
jEtati  nostrx  nondum  anni  250,  id  est}  a  Christian» 
reiigionis  exortu  (Tertull.  Hb.  i  ad  Nat.  oap.  7). 
Nam  postea  adhuc  scripsit :  <(  Ut  supra  edidimus, 
statis  nostrs  nondum  anni  trecenti. »  (ffriti.cap.  5.) 
Nihil  ergo  penitus  cerlum  et  exploratum  inde  con- 
oludi  potest.  Msjorem  enimvero  annorum  nume- 
rum  assignare  ille  procul  dubio  maluit,  ne  ethnicis 
ullum  cavillandi  looum  prsberet.  Prsterea  ex  duo- 
bus  iilis  numeris,  nondum  anni  250  et  300  tam 
disparibus,  quid  oertum  coliigi  potest?  Si  quid 
autem  inde  colligere  velis,  prius  deflniendum  tibi 
erit,  quo  TertuIIianus  anno  assignaverit  srffi  Chri- 
stiana  initium. 

NonnuUi  itaque  existimtfnt  horum  librorum  sta- 
tem  certius  agnosci  posse  ex  aliis  illius  verbiB, 
quibus  ethnicos  sic  alloquitur :  «  Ex  vobis  natio- 
nibus  quotidie  Cssares,  et  Parthioi,  et  Medioi,  et 
Germanici  sunt.  » {Ibid.  cap.  17.)  At  haBC,inquiunt, 
Caracallam  spectant  qui ,  Germanis  Parthisqne 
devictis,  Germanici  Parthicique  agnomine  anno 
216  insignitus  est.  Non  male  quidem,  si  Cara- 
callffi  soli  hffic  honoris  cognomina  data  fuissent. 

Glarius  ergo  horum  librorum  ffitatem  indicant 
hso  Bubsequentia  auctoris  nostri  verba :  «  Adhuo 
Syriffi  cadaverum  odoribus  spirant ;  adhuc  Galliffi 
Hhodano  suo  lavant.  »  (Ibid.)  Nam  ibi  procul  du- 
bio  designantur  Pescennius  Niger  et  Clodius  Aibi- 
nus,  qui  cum  a  Severo  imperalore  defecissent,  ille 
in  Syria,  hic  in  Gallia,  cum  suis  copiis  profligati 
offisique  fuerunt.  Atqni  hffic,  qus  in  ejusdem  Ter- 
talliani  Apologetico  memorantur,  contigerant  anno 


851 


TBRTDLLIANI  OPERUM  PARS  L—  SBRIBS  I,  APOLOGBTIGA. 


852 


194,  Tel   195,  aut  potius  anno   197,  siouti  supra  ^  tam  valida  nobis  videntur  alia,  quae  ex  his  ipsis 


ftisius  explicavimus  769  (supr.  cap.  3,  art.  2). 
Paulo  igitur  post  huno  annum  hos  Tertullianus  ad 
Nationes  libros,  sicut  Apologeticum  divulgasse  di- 
cendus  est. 

Quidam  vero  ex  subsequentibus  illius  verbis : 
<c  Temporum  qualitas  robu...  ris  antiquitatis  exe- 
gerit  ingenia  duriora :  at  nuno  tranqoilitas  pacis 
et  ingenia  mitiora,  »  {ibid,,  oap.  18)  arbitran- 
tur  confici  posse  hiBO  ab  illo  tradita,  cum  Ghri- 
stiani  sub  initio  imperii  Severi  optata  pacis  et  otii 
tranquillitate  fruerentur.  At  Severus  ille  persecu- 
tionem  in  eos  excitavit  datis  anno  202  edictis. 
Antea  igitur  Tortulliaous  hos,  inquiunt,  libros 
oonfecerat. 


ad  Nationes  libris  erui  possunl.  Iq  his  siquidem 
non  semel  TertuUianus  promiltit  multa  se  alibi 
explicaturum  Nc  vero  aliquid  dubii  et  incerti 
proferri  quidam  causentur,  ea  non  urgebimus, 
quae  Tertullianus,  postquam  probavit  Christianos 
ob  suum  duntaxat  nomen  vexari,  continenter  addi- 
dit :  X  Sed  dum  haBO  ratio  suo  loco  ostenditur.  770 
vos,  quaminsequiminiadexpugnationem  nominis, 
edite  rationem.  »  (Tertuil.  lib.  i  ad  Nai,  cap.  3). 
Nihil  enim  ibi  diserte  pollicetur  a  se  deinceps 
agendum,  sed  rem  ipsam  a  se  satis  explicatam 
signiflcasse  nobis  videtur. 

At  clarioribus  profecto  verbis  spondet  fore  ut 


alibi  longiorem  instituat  de  futura  corporum  re- 

Sed  animadvertendum  est  illum  his  verbis  in-     Burrectione,  ©ternieque  hominum  post  morlem 

duxisse  ethnicos,   perperam  objioientes  duriora  "  aut  praemiis  aut  pcenis  disputationem.  Hunc  enim 


fuisse  suorum  ingenia  m^Jorum,  qui  ad  quoslibet 
etiam  acerbissimos  cruciatus  patienter  ferendos 
comparati  magis  erant,  quam  alii  aBtatis  sue  homi* 
nes,  quorum  ingeniatranquillitaapaeis  et  otii  mi- 
tiora  reddiderat.  Si  tamen  haec  ipsa  auctoris 
Dostri  verba  de  vera  Ghristiana  Ecclesis  pace 
intelligenda  esse  oontendas  ao  probaveris,  ultro 
tibi  aasentiemur.  Inficias  nemo  tamen  ibit  ex  su- 
perius  dictis  certius  colligi  bos  ad  Nationes  libros 
et  Apologeticum  non  multo  post  annum  197  pu- 
blicam  venisse  in  luoem.  Quinam  autem  ex  iis 
primom  prodierint,  alia  est  inter  eruditos  contro- 
versia,  Jam  a  nobis  excutienda. 

ARHGULUS  V.  G 

Utrum  hi  duo  oii  Nationes  libri  anie  vel  post  Ter- 
tuUiani  Apologeticum  scripfi  fuerint, 

Qui  duos  ad  Naiiones  libros  post  Jpologeticum 
Bcriptos  fuisse  autumant,  hi  ratione  triplici  opi* 
nionem  suam  stabilire  conantur.  Primo  enim  ApO" 
logeticum  anno  circiter  duoentesimo,  atque  initio 
commottt  ab  imperatore  Severo  adversus  Ghri- 
■tianos  persecutionis,  editum  suspicantur ;  libros 
autem  ad  Nalionet  Jam  proveoto  Caracall»  impe- 
rio,  et  postquam  hic  imperator  Parthici  Germani- 
oique  nomen  accepisset.  Verum  jam  ostendimus 
nutare  penitus  h^Jusce  posterioris  de  Garacalla 
assertionis  fundamentum. 

Seounda  illorum  ratio  est,  Christianorum  defen- 
■ionem,  qu»  totum  et  Apologetici  et  iibrorum  ad  D 
Nationes  complectitur  argumentum,  plenius  in  his 
quam  in  illo  pertractari.  Sed  a  nobis  postea  de- 
monslrabitur  quam  vero  parum  similis  sit  h»o 
oonjectura. 

Tertiam  rationem  sumunt  ex  verbis  et  periodis, 
qai  aliis  ocourrunt  in  libris,  qnos  TertuIIianus 
post  suam  ad  Montanistas  defectioncm  divulgafit 
Quasi  vero  neo  alia  bis  quoque  similia  reperian- 
tur  in  aliis  ejus  libris,  ac  praesertim  Apologetico, 
ubi  longe  plura  eadem  atque  in  libris  ad  Nationet 
oocurrere  fatentur. 

Quam  inflrma  autem  hec  rationum  momenta, 


ille  loquitur  in  modum  :  «  Viderimus  de  fide  isto- 
rum,  dum  suo  loco  digeruntur,  »  {Ibid.  cap.  7j 
id  est,  Bcriptis  tradenda  disponuntur  et  pratpa- 
rantur.  Ubinam  vero  hoc  ille  adversus  ethnicorum 
ineptias  digessit  ao  tradidit  ?  Non  in  his  qaidem 
ad  Nationes  libris,  sed  sub  finem  Apologetid  sui, 
quem  potius  quam  alium  librum  designasse  haud 
immerito  dixeris  (Idem,  Apologet.  cap.  48  et  49). 

Tum  deinde,  ubi  alias  ethnicorum,  Ghristianos 
omnis  publio»  cladis  oausam  esse  oiamitantium, 
oalumnias  refellit :  t  Postmodum,  ait,  obtunden- 
tur  expositione  totius  nostr»  discipIinaB.  »  (Idem, 
lib.  I,  ad  Naiion.  oap.  10.)  Dio  autem,  obseoro, 
ubinam  ilie  ad  diluendas  hasce  gentilium  crimina- 
tiones  hano  Christianam  doctrinam  exposuit.  Non 
in  his  certe  ad  Nationes  libris,  sed  in  pluribus  ApO' 
logetici  capitulis,  uti  vel  ex  sola  patet,  quam  su- 
pra  dedimus,  hujus  libri  analysi  (Idem.  Apologet, 
oap.  47,  18  et  seqq.). 

Preterea  poilicetur  se  aliquando  probatarum 
faisa  esse  de  Deo  non  modo  ethnicorum  poetanim, 
sed  divinandi  etiam  artem  profltentiom  doca- 
menta :  «  Delibanda  enim«  inquit  ille,  nanc  eat 
species  ista,  cujus  sao  ioco  ratio  reddetar.  • 
(Idem,  lib.  ii,  ad  Nat.  cap.  5.)  Quo  ergo  in  iibro 
iilam,  qua  gontilium  ineptie  aocusationes  redar- 
guantur  reddidit  rationem  ?  Nonne  in  Apoiogetico^ 
ubi  eam  fuse  explicatam  legimus  (Idem,  Apologet.f 
cap.  21  et  22)  ? 

Quid  plura?  Ubi  ilie  rursus  gentilium,  qui  in- 
fanticidii  Ghristianos  impudentissime  postulabant, 
audaciam  retundit,  illos  his  compellat  verbis: 
c<  VoB  si  de  memoria  abierunt  qu»  caede  hominis, 
qusque  infanticidiis  transegisse,  recognoscetiB  suo 
ordine.  Nunc  enim  diiferimus  pleraque,  ne  eadem 
videamur  ubique  retractare.  »  (Lib.  II,  ad  Naiion. 
cap.  15.)  Vides  profecto  ibi  duo  ab  auctore  noetro 
dieerte  enuntiari.  iPrimo  quidem  plenius  a  sa  ipso 
demonstrandum  gentiles  homicidii  atque  infanti- 
cidii  esse  reos.  Atqui  id  ille  nullibi  fuBius  quam 
in  Apotogetico  demonstrat.  Seoando  palam  decla- 
rat  multa  se  diBtaliBse,  alibi  a  bo  faBias  enocleanda 


853 


IN  LIBRUM  AD  NATIONBS  D.  LE  NODRRT  DISSBRTATIO. 


854 


ne  eadem  aliis  in  libria   repeteret  ac  retraotaret.  A  Gaput  9 Gap.  40  et  41 . 


8ed  ubi,  queso,  hffic   adversus   gentilee  uberius, 
quam  in  Apologetico  disputavit  ? 

Quis  ergo,  iis  omnibus,  ques  retulimus,  accurate 
expensis,  non  fatebitur  Tertullianum,  cum  hos  ad 
Nationes  libroa  exarabat,  nos  ad  suum  miaisse 
Apologeiicufn  quem  tum  confioere  meditabatur 
(Supr.  cap.  3,  art.  1)  7  Prius  igitur  libri  ad  Natio- 
netf  quam  Apologeiicus  ab  illo  editi  sunt.  At  ex 
aasignata  a  nobis  higus  etate  satis  aperte  coliigi 
potest  illum,  ad  datam  scribendi  Apotogetid  fldem 
Hberandam«  non  771  longum  interposuisse  tem- 
poris  spatium,  nec  moram  pati  potuid8e,quin  Ghri- 
Btianorum  causa  sicuti  apud  universas  nationes.ita 
apud  eorum  prnsides,  judices  ac  magislratus  per- 


Gaput  10 Gap.  12,  13,  U  et  15. 

Gaput  11,  12,  13  et  14.    .    Gap.  10. 
Gaput  14,  15  et  10.    .    .    Gap.  9. 

Gaput  17.  * Gap.  35. 

Gaput  18 Gap.  50. 

Gaput  19 Gap.  47,  48,  49. 

Liber  secundus  ad  Naliones.  Apologetieus. 

Gaput  12 Gap.  40. 

Gaput  17 Gap.  25. 

Vides  sane  ex  hoc  indice  cum  Apologetieo  con- 
oordare  779  primum  adNationes  librum,  si  hujus 
excipias  oaput  quintum,  in  quo  petita  ab  ethniois 
ex  malis  quibusdam  Ghristianis  argumentatio  di- 
luitur  ;  et  caput  ultimum,quod  totius  iibri  oonclu- 


orata,   illorum  innocentiam  omnibus  patefaceret.  ^  sio  est.Secundus  autem  liber  ad  eationes  in  septem- 
'    '    "       *'*  '^'   *  -'^«/v       deoim  capitula  divisus  est,  quorum  quindeoim  ni- 

hil  cum  Apologetictt  commune  habent.  In  octo  au- 
tem  prioribus  ex  his  quindecim  capitulis  Tertul- 
lianus  fictum  a  Varrone  triplex  deorum  genus 
physicum,  mythioom,  plebeium,  in  septem  vero 
posterioribus  venditatos  Homanorum  deos  exagitat 
et  expiodit. 

Ex  quinquaginta  vero  Apologetici  oapitulis  ne 
media  quidem  pars  oum  duobus  ad  Nationes  libris 
congruit.  Gum  csteris  autem  dissidet,  in  quibus 
TertulIianuB  explicat  asseritque  quam  vera  sint 
Ghristianorum  documenta,  quam  casti  et  inoor» 
rupli  iliorum  mores,  quam  pii  et  saDoti  solemnes 
eorum  ocatus,  ao  quam  religiosn  synaxea.  At  de 
,     .  .     .  ,.    .  ,.  hiQ  nihil  in  lihria  ad  Nationes.  \]qo  verbo  in  hisoe 

nes  aberiU8._  perfectius,  mehonque  ordine,   quam  C  ijbris  demonstratur  Christianonim  innocentia  ini- 


Si  ergo  Apologeticus  liber  oirca  annum  Ghristi^OO, 
quemadmodum  diximus,  publicam  in  iucememis- 
BU8  68 1,  hi  duo  ad  Nationes  libri  paulo  ante  divul- 
gati  fuerant  (Ibid,). 

ARTIGULUS  VI. 

De  horum  librorum  argumentOt  el  utrum  illud  plC' 
nius  perfectiusque  in  eis^  quam  in  Apologeiico  per- 
tractetur. 

Plura  quidem  in  superiori  articuio  retulimus 
Tertulliani  verba,  quibus  testatur  se  plura  in  his 
ad  NatUmes  libris  prffitermisi8se,qu8e  in  Apologetico 
fusius  explicare  deoreverat.  At  heo  plane  repu- 
gnant  illorum  opinioni,  qui  contendunt  harumce 
commentationum  argumentum  in  libris  ad  Natio- 


io  Apologetico  pertractari.  Animum  enim  nescio 
qua  ratione  induxerant  aore,  vehemens,  acutum 
auctoris  ingenium,  igneumque  illius  acumen  pas- 
sim  ubique  in  his  micare  libris,  sed  eum  violento 
illios  impetu  raptum,  plura  scripsisse,  qu®  non 
satis  meditate,  polita  limataque  sunt.  Verum  ruit 
plane  bsc  opinio,  si  Apologeticus  post  libros  ad 
Nationes  ab  eo,  sicuti  vidimus,  profectus  fuerit. 
Praeterea  constat  plura  magni  sane  momenti  in 
Apotogetico  disputari,  ques  in  libris  ad  Nationes 
omissa  sunt,  tametsi  nonnulla  in  his  vicissim  li- 
bris,  et  nentiquam  in  illo  legantur.  Gunotis  autem 
ut  hso  magis  plana  ao  perspicua  flant,  ^exhiben- 


quissime  vexata,ethnioorum  vero  ii]JuBtitia,depra« 
vatio,  corruptela  et  religionis  pravitas,  nihilque 
amplius.  Verum  in  Apotogetico  hac  quidem  om- 
nia,  et  insuper  Christianse  religionis  Banotitatis  ao 
veritae.  Quis  ergo  ex  hac  horumce  librorum  col* 
iatione  negare  poterit  iliorum  argumentum  longe 
plenius  ac  perfectius  in  Apotogetico^  quam  in  libris 
ad  Nationes  explicari  ao  demonBtrari  ? 

ARTICULUB  VII. 

De  librorum  ad  Nationes  titulo ;  cur  a  Tertulliano 
Mcripti,  a  quibus  directi  fuerint ;  de  unico  illorum 
manuscripto  codice^  variis  editionibus^  ac  quorum' 
dam  in  eos  notis  et  observationibu». 


dum  censuimus  indicem  capitum,in  quibus  eadem 

agunlur.  Inde  enim  unusquisque  facile  judicabit,  -.      Observatum  a  nobis  fuit  hos  libros  in  Agobardi 

s -u..-  1.S  i.-u^.- :_-^ j! X  D  codice  inscribi  ad  Nationes  (Supr.  hoo  cap.  art.  3) ; 

ab  Hieronymo  autem  librorum  ad  Gentes  nomine 


in  quibus  hi  libri  a  se  invicem  discrepant. 


INDBX  GAPITUM 

In  quibus  ApoiogeticuB  et  libri  ad  Nationes,  inter  se 

conveniunt. 

Liber  primus  ad  Nationes.  Apologeticus. 

Gaput  1.    -    ....    .  Gap.  1. 

Gaput  2 Cap.  2. 

Gaput  3 Gap.  2  et  3. 

Gaput  4 Gap.  3  et  46. 

Gaput  6 Gap.  4. 

Gaput  7 Gap.  7  et  8. 

Gapat  8 Gap.  8,  non  totam. 


citari,  sed  utriusque  tituli  eamdem  esse  signifioa- 
tionem.  Quia  tamen  illi  ad  quos  hi  libri  direoti 
sunt  ab  ipso  Tertulliano  Nationes  aut  miseree  aut 
miserandse  nationes  appellantur,  hinc  certe  potior 
videtur  prafixa  in  Agobardi  codioe  inBoriptio 
(TertuU.  lib.  i,  ad  Nat.  oap.  1,  et  lib.  ii,  cap.  1). 
Quidam  autem  ex  hac  epigraphe  ooUigi  posse 
autumant  hos  libros  ad  etbnicorom  popalum  ple- 
bemque  directos,  Apotogeiicum  vero  ad  ipsorum 
magistratus,  Judices  ao  prinoipeB.  At  de  hoc  qui- 
dem  Apotogetico  oerta  res  et  extra  oontroverBiam 


«6  TBRTULLIANI  OPERDM  PARS  1.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA.  856 

posita  est.   Qaid  tamen  vetai   qaomiaus  duo  ad  A  sit  emendationes,  eaBque  et  alias  plares  a  se,  vel 


Haiianes  libri  omnibus  omnino  ethnicis,  cum  po* 
pulis,  tum  judioibus  et  pr»8idibu8,8cripti  fuerint? 
Nonne  in  eis  Tertuiiianas  non  solum  in  plebem 
gentilium  invehitur,8ed  etiam  in  judices,  qui  con- 
tra  prescriptam  eequitatis  legumque  cunctarum 
formam  Ghristianos  indefensos  et  inauditos  con- 
demnabant?  Nonneergodioi  potest  Tertuliianum, 
oum  banc  ethnicorum  injustitiam  summamque  cru- 
delitatem  cerneret,  hos  primum  ad  Nationes,  id 
est,  quosounque  gentiles  direxisse  libro8,ut  eosad 
saniorem,  si  fleri  posset,  revocaret  mentem  ?  118 
Sed  quia  nihil  aut  parum  certe  profecerat,  tum  ad 
judioes  nominatim  presidesque  suum  misisse 
Apologeticum,  quo  iiloa  compeileret  ad  examinan- 


bene,  vel  sspius  male  exoogitatas,  in  textum  bo- 
rumce  iibrorum,  perinde  ac  si  pai  essent,  auda- 
cter  intrasit.  Longius  sane  foret  illas  omnes  hic 
exhibere,  quas  unus  ex  nostris  cum  nova  operum 
Tertulliani  editione  reprssentare  soio  meditatur. 
Plures  tamen,  qu8B  majoris  momenti  sunt,  oppor- 
tuniori  loco  inAra  notabimus.  De  postrema  tandem 
horum  iibrorum  editione,  a  Priori  adornata,  nibil 
nobis  amplius  dicendum  suppetit ;  quandoquidem 
iile  Rigaitianam  xaxo^  iz^ta^  secutus  est. 

Ab  his  porro,  quos  illorum  ad  NaUones  libroruo; 
editionibus  prsfectos  memoravimus,  scripta  sunt 
in  illos  nots  et  observationes.  Gotbofredus  autem 
piures  quam  alii  edidit,  quibas  menda  librarii  et 


dam  Ghristianorum  causam,  ne  ea  inaudita  con-  ^  Tertulliani  verba,  tametsi    quandoque  non  adeo 


deranarent  innocentes.  Quanti  vero  ba  rationes 
momenti  sint,expendant  aequi  rerum  estimatores, 
ao  pronuntient. 

Quam  multi  ao  frequentes  libri  Apologeiict,  tam 
rari  sant  horum  cui  Nationes  librorum  codioes  ma- 
nusoripti  (Supr.  oap.  2,  art.1).  Unicus  enim  nobis 
superest,  quem  Agobardus,  uti  aiunt  et  a  nobis 
Jam  annotatum  eet,  arohiepiscopus  Lugdunensfs 
ad  sanoti  Stephani  altare  obtuierat.  Verum  codex 
IWe  in  marginibus  plerisque  ita  sito,  squalore, 
aut  aqaa  pluvia  corruptus  est,  ut  extrems  linea- 
rnm  litter»  iegi  amplius  neqaeant.  Scpius  itaque 
depravatis  locis,  nisi  emendatior  oodex  reperia- 
tor,  medioa  manus  afferri  non  potest,  nec  auctoris 
sensus  plane  percipi. 


obsonra,  expianare,  aut  similibus  ipsius  etaliorDm 
dictis  confirmare  774L  nititur.  Pauciores  vero  a 
Higaltio  more  modoque  suo,  de  quo  satis  supra 
diximus,  scripts  sunt,  quas  PrioriuB  caravit  typis 
recudi,  eisque  unam  ex  Pamelio,  et  alias  proprio 
ingenio  adjecit.  Quanti  autem  sint  momenti,  eru- 
diti  viri  non  semel  pronuntiarunt. 

CAPUT  V. 
De  TertuUiani  libro  ad  Scapulam. 

ARTIGULUS      PRIlfUS. 

Analysis  hujut  libri. 

Librum  hunc  sive  potius  sapplicem  libeilum 

Tertullianus  ad  Scapulam  Africe  proconsulem  di- 

p  rexit,  quo  eum,  si  fleri  unquam  poterat,  a  Ghri 


In  veteri   autem   illo  codice  totum   opus  «no  ^  gtianis  contra  jus  omne  et  fas  excruoiandis  excar- 


tenore,  et  absque  ulla  capitum  divisione  exaratum 
esl.  Sed  Jaeobus  Gothofredus  illud  in  varia  capita 
distinxit,  adjecitquejcapitum  argumenta  ac  sum- 
maria.  At  Rigaltius,  his  omissis,  retinnit  solam 
capitam  partitionem,in  margine  suis  duntaxat  nu- 
meris  indicatam.  Guilibet  itaque  integrum  est 
hano,  si  ita  Judicaverit,  distinctionem  capitum, 
horumque  immutare  argumenta. 

Omnium  vero  primus  idem  Gotbofredus  hos 
libros,  anno  1625,  tales  separalim  typis  excudi 
curavit,  quaies  in  memorato  Agobardi  codice  de- 
Bcripti  Bunt.  Postea  Rigaltius  iilos  cum  aliis  Ter- 
tuiliani  operibus  divulgavit,quos  septuagies  octies 
80  correxiase  asseverat.  Sed  gratum  profecto  nobis 


niflcandisque  deterreret  (Tertuli.  lib.  ad  Scapul, 
cap.  1).  Primum  autem  declarat  huno  libellum  a 
se  scriptum,  non  quod  Ghristianis,  supplicia  lu- 
benti  et  alacri  animo  perferentibus,  timeret,  sed 
gentilibus  itlorum  inimicis,  quos  vel  hoc  solo 
nomine  diiigere,  ac  pro  eis  Deum  orare  iidem 
Ghrietiani  tenebantur.  Quamobrem  offioii  sui  esse 
duxit  palam  omnibus  facere  innocentes  omaino 
esse  Ghristianos,  ac  gentiles  in  hoc  ipso  criminum 
genere  revera  oiTendere,  in  quo  illos  faiso  repre- 
hendebant. 

Non  fictitioB  siquidem  deos,  sicut  illi,  colunt, 
sed  verum  anicumque  Deum,  quem  omnes  natu- 
raliter  oogno8cunt,ac  verentur.  Ghristiani  igitur  ad 


feoisset,  si  dignatus  fuisset  dicere  unde  has  omnes  D  alium  colendum  oogi  non  debent;  quandoquidem 


correctiones  acceperit.  Etenim  illas  non  delibavit 
ex  unioo  Agobardi  codice,  quem,  optima  fide  a 
Gothofredo  typis  excusum,  liigaltius  nunquam 
legisse  videtur.  Nam  ul  plura  taceamus,  interhso 
verba,  suo  amatari  apud  vos^  ille  vacuum  sicuti 
Gothofredus  spatium  reliquit  tanquam  aliquid 
deesset  (Tertull.  lib.  ii  ad  Naf.,  cap.  10).  At  in 
manuscripto  oodioe  nihii  deest,  et  omnia  sana 
atque  integra  sunt.  Non  hunc  igitnr  codicem  per- 
luBtravit,  sed  solam  ejusdem  Gothofredi  editionem 
Ex  hujas  itaque  conjeoturis,  quam  in  notis  suis 
oonsulto  adjecerat,  has  AigaltiuBi  quas  vooat,hatt* 


religionis  non  est  cogere  religionem.  Neque  etiam 
quicunque  finguntur  dii,  possunt  ab  invitis  sacri*. 
ficia  desiderare.  Impietatis  itaqae  aut  BacriJegii, 
aut  furti,  aut  seditionis  Ghristiani,  deos  colere 
recusantes,  plane  immerito  accuBantur.  Ethnici 
vero  impuno  spoliantes  deorum  suorum  templa 
illos  contemnunt  ao  derident. 

Quid  vero,  quod  hi  soli  in  Albinianis,  Nigrianis 
et  Gassianis  seditionibus  eo  ipto  tempore  reperti 
sunt,  quiper  imperatorum  jurabant  genios,  et  pro 
aorum  salute  immolabant  hostias,  et  sacrificia  ia- 
ciebant.  At  Christiam  nullius.piane  bostea  sunt. 


L 


857 


IN  LIBRUta  AD  SGAPULAM  D.  LE  NOURRY  DISSERTATIO. 


858 


nedum  imperatoris ,  quem  a  Doo  constitulum 
Bciunt,  et  idciroo  sincere  honorantyvoluntque  cum 
ioto  Romano  imperio  salvum  esse  et  incolumem. 
Non  gentilium  tamen  more  illum  venerantur,  tan- 
quam  deum,  aed  quia  falsis  omnibus  diis  est  ma- 
jor»  minorque  boIo  vero  Deo,  quem  idcirco  pro 
iilius  salute  quotidiano  precum  sacrificio  exorant. 
Caterum  tametsi  maxima  sit  eorumdem  Gbristia- 
norum  muitiludo,  singuii  nibilominus  vix  aliter 
agnoscuntur,  qoam  modestia,  siientio  ac  pristino* 
rum  vitiorum  emendatione  (cap.  2). 

Nec  inquieto  aut  impatienti  animo  irrogata  sibi 
ab  ethnicis,  ait  Tertullianns,  ferunt  supplicia, 
qnorum  a  Deo  exspertant  ultionem.  Sed  dolent 
utique  jam  prsmissa  fuisse  iJlius  jam  imminentis 
jttdicia,  messes  nimirum,  Hilariano  nuper  pr»- 
side,  amissas,  nimios  et  intempestivos  imbres. 
igoes  nocturnos  super  Garthaginis  mcBuia  penden- 
tes,  tonitrua  insolita,  atque  extraordinariam  pror- 
sus  solis  defeotionem.  Vigellius  vero  Saturninus, 
qai  primua  in  Africa  Ghristianos  775  internoi 
Joaserat,  ooulorum  lumine  privatos  est.  In  Gappa- 
docia  quoque  Glaudianus  Herminianus  peste  ver* 
mibusqne  ebuliientibus  obiit,  etiamsi  sera  nimis 
poenitentia  Ghristianus  pene  factus  fuiBsst.Denique 
Cecilius  Gapelia  cum  m  exitu  sive  exitio  Byzantino 
Gbristianis  insultando  exclamasset :  (iaudet$,  im- 
pudenti®  crudelitatisque  sus  pcBnas  soivit.  Si  qui 
vero  ejuamodi  pr»sides  impuue  evaserunt,  ultimo 
Dei  Judicio  punientur.  Scapula  ergo,  inquit  au- 
ctor  noster,  ideo  erattimendum,  quiaAdrumeti- 
oum  MaTilium  paulo  ante  illud  exitium  Byzanti- 
nam  ad  liestias  damnaxerat  (cap.  3). 

Serio  tamen  illum  admonet  hso  a  se  comme- 
morari  non  propterea  quidem  quod  ipse  aliquid 
formidet,  aut  ut  eumdem  Scapulam  terreat;  sed 
quia  vult  omnes  salvos  fieri.  Qoapropter  illum 
adhortatur,  ut  morem  gerat  legibus,  quae  nuUum 
reum,  nisi  crimina  confessum,  aut  earum  oonvi- 
ctum  plecti  prsBcipiunt.  Exempla  deinde  ei  pro- 
ponit  Gincii  Severi,  Vespronii  Gandidi,  Asperi, 
Pudentis,  qui  innocentes  GhriFtianos  condemnare 
noinerunt.  Quomodo  autem  hos  imitaretur,  sug- 
gerere  ei  poterant  advocati,  quibus  Gbristiani  non 
minima  sane  beneficia  contulerant.  Non  solum 
enim  ejecerant  dasmonia  ex  iilorum  notario,  et 
alio  eorum  propinquo,  sed  alios  etiam  morbis 
afflictos  mirabilitor  sanaverant. 

Quin  etiam  Severus  imperator,  Antonini  Ghri- 
stiaoo  lacte  educati  pater,  cum  olim  similiter 
sanatu  fuisset  oleo,  quod  Proculus  Torpacien 
Cbristianus,  Eubodia  procurator,  dederat,  non 
roodo  eum  ad  mortem  usque  in  palalio  suo  reti- 
noity  ied  clariisimas  feminoi  et  clarissimoi  viroij 
GbriBtiana  religionis  itidem  sectatores  nunquam 
Iffisit,  restititque  populo  in  Ghristianos  palam  fu- 
renti.  Marcus  quoque  Aurelius  in  Germanica  ex- 
peUitione  imbrem,  exeroilui  suo  penitus  neoessa- 


A  rium,  impetravit  precibus    Ghrislianorum,  qui  et 
alios  in  casu  simili  obtinuerant. 

Quid  ergo  iniquius,  quam  Jubere  Cbristianos, 
seduiam  virtitibus  omnibus  operam  navantes,  non 
tantum  gladio,  quemadmodum  a  legionis  et  Mau- 
ritaniff  proBsidibuB,  ex  veterum  iegum  prflBScripto 
feriri,  sed  vivos  etiam  comburi  ?  Verum  Tertullia- 
nus  palam  profitetor  hsBo  suppiicia  a  Ghristianis 
magis  loptari,  quam  timeri.  Gum  enim  Arrius 
Antoninus  in  eos  crudelius  sffiviret,  omnibus  in 
Asin  civitate  Bcse  illi  uitro  oCTerentibus  respondit : 
«  8i  vultis  perire,  prsoipitia  aut  funes  babetis.  » 
Quid  igitur  Scapula  faoiet  innumeris  propemedum 
Ghristianis  Garthaginensibus ,  quid  sui  ordinis 
hominibus,  quid  propinquis  et  amicis,  qui  sponte 

n  sua  sese  illi  neoandos  ofTerent?  Quamobrem  iiium 
hortaturut  pareat  Garthagini  et  provincisa,  quam 
militum  et  inimicorum  concussionibus  obnoxiam 
feoit.Deus  enim  solus  est  Ghriatianorum  magister, 
qui  ante  ipsum  erat,  nec  ab  hominibus  maii  ali- 
quid  pati  potest ;  contra  vero  quos  Scapula  ma- 
gistros  habet,  homines  sunt,  aliquando  morituri. 
Denique,  quidquid  ille  agat,  non  deficiet  Ghristia- 
norum  seota,  qus  tum  etiam  crescit,  cum  cedi 
videtur.  Quisquis  namquo  investigatet  agnoscit 
cur  ilii  tam  conatanter  qusalibet  tormenta  776 
patiantur,  hif*.  tunc  veritatem  cognoscit,  et  iilorum 
amplectitur  religionem  (cap.  4). 

ARTIGULU8  XI. 

Oitenditur  lertullianum  kujui  tihri  auctorem  :  qui- 
n  bui  rationibui  ad  illum  poit  Apologeticum  et 
libroi  ad  Nationes  edendum  impulsui  fuerit ;  quo 
tempore  illum  icripserit,  ac  de  quibusdam  ethni' 
cis  procomulibui  ac  praefectis,  qui  aut  crudelius 
aut  mitius  cum  Christianis  egerunt, 

Omnes  magno  sane  unanimiqne  consensu  fa- 
tentur  Tertuilianum  bujus  librl  verum  esse  paren- 
tem.  Ecquis  vero  id  negare  audeat,  quod  ipsemet 
liber,  totus  quantus  est,  palam  attestatur?  Nam 
idem  in  eo  atque  in  Apologetico  et  ad  Nationes 
libris  dicendi  genus,  eaadem  peculiares  ac  Ter- 
tuiiiano  propria  dictiones,  eadem  verba  singula- 
ria,  eadem  plerumque  in  Ghristianorum  adver- 
sus  etbnicos  defensionem  argumentationes.Quem- 
admodum  etiam  Apologeticus  et  libri  ad  Nationes 
aut  omnibus  ethnicis  aut  eorum  priBsidibus  missi 
D  sunt,  ita  plane  consiat  hunc  librum  directum 
fuisse  Scapuis,  Garthaginis  totiusque  Africsa  prs- 
fecto,  quem  Tertuilianus  a  Christianis  plane  in- 
nocentibus  torquendie  et  trucidandis  avocare  co- 
natus  est. 

8ed  quid  Tertulliano,  inquiet  aliquis,  necesse 
erat  aliam  adversus  gentiles  et  pro  Ghristianis 
prieter  Apotogeticum  et  Hbros  ad  Nationa  com- 
mentationem  aut  librum  scribere  ?  Immanis,  in- 
quimus,  ScapulaB,  Airic®  preBeidis,  in  Gbristianos 
SBBvitid  illum  ad  hunc  non  quidem  iibrum,  sed 
libelium  supplicem  oiferendum  compulit.  Quamvis 
enim  SeveruB,  anno  Christi  195  imperator  factus 


859 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I»  APOLOGBTICA. 


860 


per  primoa   imperii   sui  annos  impense   faverit  A  iVar^yr.  cap.  85  et  seqq.)   Quidam  aatem .  pntant 


Gbristianis,  post  debellatos  tamen  Gassium,  Ni- 
grum  et  Albinum  ac  post  suum  solemnem  anno 
497  in  urbem  Romam  ingressum,  animo  plane 
mutatus  est.  Tum  euim  ipso  primum  annuente, 
aul  saltem  non  prohibente^recrudescere  coepit  dira 
in  Ghristianos  persecutio.  Irutior  deinde  factus, 
novas,  anno  202,  in  eos  condidit  leges,  quarum 
auctoritate,  ait  Eusebius  ,  ubique  locorum  per 
Ecclesias  facta  sunt  martyria.  Africam  itaque  non 
secus  atque  aiias  provincias  is  crudelissimoB  vexa^ 
tionis  asstus  depastus  est  (Euseb.  lib.  vi  Ecdes, 
Hist,  cap.  2,  pag.  201 ;  Uieron.  Catalog,  scnptorum 
eccles,  §  54,  pag.  115). 

Tertullianus  vero  de  Ghristianorum  salute  sem- 


eas   martyrio  coronatas  anno  202 ;  alii  203 ;  alii, 
205,  post  commotam  prooul  dubio  a  Severo  impe- 
ratore  persecutionem.  De  Perpetua  porro  hsc  ipse 
Tertuliianus  alio   in  libro   memoris  mandavit : 
«  Perpetua,  fortissima  martyr,  sub  die  passioma  in 
revelatione  paradisi  solos  illic  commartyres  vidit.» 
(Tert.  de  Anima  cap.  55.)  Discimus  quoque  ab  Au- 
gustino,  qui  illius  et  Felicitatis  siepius  mentiooem 
facit,  utriusque  festum  diem  quotannis  in  Africa 
celebratum.  Nonne  autem  inde  satis  iiquido  confi- 
citur  has  in  Africa  palmam  tulisse  martyrii,  com 
ibi  Dilarianus  proconsulis  ofOcio  fungeretur?  (Aa- 
gustin.  serm.  280  et  neqq.  pag.  1134  et  seqq.) 
Postea  Tertullianus  :  «  Virgilius  Saturninus,io- 


per  sollicitus,   ante   datas  hasce  leges  Apologeti"  B  quit,  qui  primus  hic  gladium  in  nos  egit,  lamina 


cum  et  libros  ad  Nalionei^  sicut  diximus,  divulga- 
▼orat,  quorum  lectione  furor  gentilium  in  Ghri« 
Btianos,  quantumlibet  inflammatus,  debebat  pro- 
oul  dubio  sedari  (Euseb.  ibid,  cap.  1,  pag.  201). 
8ed  nuUa  prorsus  sole  etiam  meridiano  clariora 
rutionum  momenta  potuerunt  illum  restinguere, 
nec  prohibere  quominus  iniquissimis  legibus  a 
Severo  latis  Ghristiani  in  Africa  excarnificarentur. 
Quamobrem  TertuIIianus  hunc  adhuc  supplicem 
libellum  ScapuIoB,  illius  provinciaB  proconsuli,  ob- 
tulit,  quo  eum  et  gravissimo  argumenlorum  pon- 
dere,  et  domesticis  illustribusque  aliorum  presu- 
lum,  atque  etiam  imperatorum  797  exemplis  a 
divexandis  torquendisque  GhriHtianis  avocaret. 


amisit.  «  (Tertull.  ad  ScapuL  cap.  3.)  At  hunoesse 
existimant  Africae  prsoonsulem,  qui  aono  200,  vel 
sicut  aliis  placet,  205,  Garthagine  Speratum  aiios- 
que  Scilitanos  martyres  capite  damnavit.Nam  hsc 
litteris  consignata  legimus  in  eorum  martyrii  actis 
quffi  tanquam  vera  et  sincera  a  Baronio  primum, 
ao  nostro  deinde  Ruinarto  aucta  et  emendata,  pu- 
blicam  emissa  sunt  in  lucem  (Baron.  ad  aoD. 
Ghrist.  202,  §  2  el  seqq^ ;  Roinart.  Ad.  Mart,  p. 
77  et  seqq.).  Quod  aatem  TertuIIianus  Bubjunxit 
Saturninum  primum  in  Africa  gladium  in  Ghristia- 
nos  egitse^  ibi  prooul  dubio  (subintelligendum, 
poBtea  quam  excitata  fuisset  a  Severo  imperatore 
perseoutio.  Omnem  enimvero  extra  controversiam 


Pluraautemhiclibernobissuppeditatargumenta  r  '^^^  esse  videtur  plures  antea neci  fuisse traditos. 
quibus  illum    post  exortam  Severi  imperatoris  in      Sensus  itaque  Tertulliani  est  Ghristianoa  prius  a 


Gbristianos  persecutionem  scriptum  fuisse  satis 
aperte  conflcitur.  Quorumdam  enim  ibi  proponun- 
tur  exempla  prssidum.qui  cum  per  id  tempus(Ghri- 
Btianos  variis  suppliciis  alTecissent,  crudelitatis 
euee  pcenas  Jam  dederant.  Ab  Hilariano  autem  sio 
Tertullianus  orditur  :«Sub  Hilariano  pneside^cum 
de  areis  sepulturarum  nostrarum,  acclamassent : 
Areffi  non  sint,  areaB  ipsorum  non  fuerunt;  messes 
enim  auas  non  egerunt.  »  (Tertul.  lib.  ad  Scapul, 
oap.  3.)  Ibi  vero  haud  prorsus  inepta  antithesi 
aream  sive  locum  vaouum,  aut  oampum  sterilem, 
in  quo  mortui  sepeliebantur,  opponit  areae,  in  qua 
fruges  teruntur  et  excutiuntur.  Dixit  itaque,  quo 
tempore  acrius  ethnici   ssBviebant  in  Ghristianos 


Saturnino,  quam  Hilariano  excruciutoa,  ac  proinde 
illum  ibi  recensendo  Africas  prffifectos  Ghristiano- 
rum  carnifices,  non  sequi  temporum  ordinem. 

Minus  igitur  certa  videtur  illorum  opinio,  qui 
arbilrati  sunt  Gincium  Severum,Vespronium  Can- 
didum.  Asperum  ao  Pudentem  ibidem  a  Tertul* 
liano  nostro  post  Hilarianum  et  Saturninum  eodem 
ordine  appellari,quo  unnsquisqueproconsulAfrics 
fuit  (TertuIIian.  an  Scapul.  cap.  4).  Nam  hos  ideo 
commemorat,  qui  tanto  mitius  in  Ghriatianos  ege- 
runt,  quanto  illi  crudelius.  Gum  autem  temporum 
ordinem  servasse  dicetur  hos  potius,  quam  iHoB 
nominando  ?  Ad  haec  vero,  dubitandi  iocus  est 
utrum  hi  Afric»  fuerint  preesideaietenim  Hilariano 


acclamabantque  negandam   ad  illos   sepeliendos  D  et  Saturnino,  dirissimis  Ghristianorum  tortoribus, 

...  ..         --  _--  _  i..»/-i1 J? TT • i-1 J-^:_  «^aaa^ 


aream,tum  iisdem  ethniois  defuisse  messes  et  fru- 
roenta,  qusB  suis  in  arsis  tererent.  Palam  autem 
aaaerit  banc|  aterilitatem  contigisse,  oum  Hilaria- 
nus  AfricQB  preses  erat.  Atqui  ex  Actis  sanctarum 
marlyrum  Perpetuae  et  Felicitatis,  quae  tanquam 
vera  et  genuina  a  pluribus,  ac  tandem  a  Bollandi 
aociis,  et  nostro  Theodorico  Ruinarto  typis  edita 
Bunt,  discimus  has  sanctissimas  martyres  bestiis 
expositas  fuisse  jossu  Hilariani  procuratoris  : 
c  Qui  tunc,  sicut  ibi  legitur,  loco  proconsulis  Mi- 
nutii  Firmiani  defuncti  jus  gladii  acoeperat.)»(BoI- 
land.  7  Martiif  pag.  633  et  seqq. ;  Roinart.  Act. 


subjunxit  Glaudium  Hermimanum  Gappadocic  prae- 
fectum.  8i  quis  tamen  ab  auctore  nostro  veram  il- 
lorum  in  Africee  proconsulatua  auocesaionem  ex- 
hiberi  probaverit,  et  haud  inviti  asaoDtiemur. 

Gseterum  ille  haeo  clementiorum  prmaulum  exem- 
pla  ante  Scapulse  oculoo  non  aliam  ob  cauaam  po- 
8uit,nisi  quia  Africee  prssides  post  leges  adversas 
Ghristianos  a  Severo  imperatore  sanoitaa  in  illoi 
acerbius  furebant  et  bacchabantur  {ibid,  cap.  3)- 
Prster  preefatos  aiquidem  Satuminum  et  Hilaria- 
num,  ipsemet  Scapula,  aicut  auctor  noster  ibidem 
testifloaturi  non  modo  Adrumeiioam  Mavillum  ftd 


861 


IN  LIBRUM  AD  SCAPDLAM  D.  LE  NOURRY  DISSBRTATIO. 


862 


bestias  damnaverat,  sed  Africa  etiam  Ghristiana  A 
ipso  non  oohibente,  aut  jubente,  »  obnoxia,inquit, 
facta  est  concussionibus,  et  militum  inimicorum 
snorum  cojusque.  »  (Z&td.,  cap.  4.)  Quamvis  autem 
definire  non  po88imus,quo  prafati  proconsules  an- 
no  Afrioam  rexerint,  ex  bactenus  tamen  disputatis 
colligi  potest  huno  ad  Scapttlam  librum  editum 
faisse  a  Tertulliano  post  commotam  a  Sevoro 
imperatore  adversus  Christianos  persecutionem. 

Inquirendum  igitur  superest  utrum  statim  post 
excitatum  aut  exstinctum  illius  incendium  editus 
fuerit.  Quidam  autem  opinantur  illum  in  vulgus 
prodiisse  post  annum  210  et  Severi  imperatoris 
mortem.  Tertullianus  etenim  ibi  de  quadam,  in- 
quiunt,  soiis  eclipsi  hunc  loquitur  in  modum  : 
t  Sol  in  conventu  Uticensi,  exstincto  pene  lumine,  g 
adeo  porlentum  fuit,  ut  non  potuerit  ex  ordinario 
deliquio  hoc  pati,  positus  in  suo  hypsomale  et  do- 
micitio.  »  {Ibid.  cap.  3.)  At  hsc,  aiunt  illiy  eclipsis 
accidit  anno  Ghristi210,  undecima  aprilis  die,  ho- 
raque  ipsa  meridiana.  Sed  aliis  omnino  vacillare 
videtur  totum  hujus  opinionis  fundamentum.  So- 
litam  quippe  illinotant  solis  eclipsim  ;  Tertullianus 
vero  aliam  omnino  extraordinariam,  que,  sicuti 
ait,  portentum  fuerat.  Tum  namque  8o],inquit,erat 
in  sao  hypsomate,  id  est  summitate,  altitudine  et 
cacamine.Hocenimsigniflcat  verbumGrfficum  C^^^u)- 
fxa.  Nulla  autem  illius  ibi  positi  Geri  potest  ecli- 
psis,  qoam  tano  tantum  patitur,  cum  transit  circa 
nodos,qai  in  Draoonis  capite  et  cauda  ocourrunt. 
779  Quamvis  autem  Tertullianus  noster  in  astro- 
logis  aciontia  omnino  peregrinus  fuisset,  ex  illius  ^ 
tamen  verbis  ':oHigi  potest  solitam  non  fuisse 
hanc  solis  defectionem,  sed  ita  extraordinariam, 
ut  aBtroIogi,  ad  quos  ille  nos  mittit,  hoc  negare 
non  potuerint. 

Qaamobrem  Scaliger,  posthabita  illa  ratione, 
existimathunolibrum  fuisse  compositum  postmor- 
tem  Garacalla,  jamque  regnante  Heliogabalo,  qui 
mense  maio  anni  218  imperator  oreatus  est.  Ter- 
tullianus  enim  de  Severo  hoBC,  quemadmodum 
vidimuB,  verba  faoit :  «  Prooulum  Ghristianum.  .  . 
in  paiatio  suo  habuit  usque  ad  mortem  eJuB,quem 
Antoninus  Garacalla  optime  noverat.  »  (Tertull.  ad 
ScaptU,  cap.  4.)  At  nemo  sans  menti8,ait  Scaliger, 
pataverit  illud  de  Antonino  Garalla  adhuo  viven* 
te  dictum  (Scalig.  Animad.  in  Chron.  Euseb.  pag.  D 
129). 

Sed  quibus  sana  et  inlegra  mens  est,  hac  in 
argnoientatione  sanam  Soaligerimentem  non  agno- 
scunt.Quid  enim  vetat  quominus  Garacallajuvenis 
et  adolescens  noverit  Proculum,  tunoque  adhuo 
vixerit,  quandoTertuIiianus  hmo  litteris  mandabat? 
Ad  hsc  vero,  illud  verbum  noverai  ideo  ille  adhi- 
bet,  quia  Proculus,  non  autem  Garacalla,  tum  re- 
vera  erat  mortuus.  Non  ergo  ii  amplius  audiendi 
Bunt,  qui  ea  invalida  Scaligeri  ratione  freti,  ab 
eju8  tamen  opinione  paululum  recedentes,  suBpi- 
cantur  editum  fuisse  huno  librum  anno  217,  qoo 


regnavit  Macrinus.  Everso  siquidem  hujus  opinio- 
nis  fundamento,  ipsa  etiam  corruit. 

Propius  itaque  a  vero  abesse  videntur,  qui  nu- 
jus  libri  statem  assignant  paulo  post  annum  211, 
quo  Severus  Eboraci  in  Anglia,  mense  februario, 
vitam  imperiumque  posuisse  perhibetur.  De  illo 
quippe  hoc  in  librohaud  dubie  Tertullianusloqui- 
tur,ubi  dixit :  «  Ipse  etiam  Severus  pater  Antonini 
CaracallsB  Ghristianorum  memor  fuil.  »  (TtTiuU.ad 
Scapul.  cap.  4.)  Cur  enim,  inquiunt,  appeliatur 
pater  iln/onint.nisi  quia  Jam  migraverat  ex  hao  vi- 
ta,et  in  ejus  locum  fllii  ejus  Garacalla  et  Geta  sub- 
stituti  fuerant  ?  Nonne  etiam  postoa  auctor  noster 
ad  eos  jam  imperantes  alludit,  cum  asseruit  Sca- 
pulam  habuisse  sus  in  Christianoi  crudelitatis 
magistroB?  Post  Severi  autem  obitum,  aut  certe 
non  multo  postea,  cum  cerneret  TertullianuB  miti- 
gatum  Scapule  atque  aliorum  in  Cbristianosfuro- 
rem,illi  honcsupplioem  libellum  obtulissevidetnr* 
Non  enim  illum  offerendum  esse  censuit,  cum  So- 
verus,  cujus  summam  primis  imperii  annls  in 
Ghristianos  clementiam,  ut  vidimus,  laudaverat, 
in  eos  ad  mortem  usque  atrociter  seviebat.  At  illo 
vita  functo,  oblatam  sibi  proconsulem  Soapulam  a 
vexandis  Ghristianis  deterrendi  oocasionem  con- 
festim  captasse  verisimilius  est. 

ART1CULU8  XII. 

De  /lujus  libri  manuscriptis  et  editis  codicibus,  de 
variorum  in  eum  obsercationibus^  ac  nonnullii  di^ 
versis  lectionibus  et  notis. 

Plures  indicantur  hujus  libelli  codioes.  Primus 
est  Gorziensis,  quo  ad  illius  editionem  usus  est 
Rhenanus.  Alter  autem  vocatur  Angelicus,  ao  tres 
insuper  Vaticani  780  memorantur.  Gelenius  vero 
ad  prioriSj  et  Pamelius  ad  posteriorum  fidem,  bu« 
periores  bujus  libelli  editiones  recognoverunt  ac 
casligarunt,  Rigaltius  porro  alium  se  vidisse  te- 
Btatur  penes  Petrum  Belinium  S.  G  Divionensem, 
ccgus  diversae  ab  editis  lectiones  in  Petri  PithcBi 
manus  inciderant. 

Nunquam  autem  hio  liber  ex  typographorum 
ofGcinis  solus,  sed  semper  cum  aliis  Tertulliani 
operibuB  publicam  in  lucem  prodivisse  perhibetur. 
Totitaque  facta  sunt  hujus,  quot  illorum  editio- 
nes.  De  his  KUtem  cum  Jam  plura  disputaverimus, 
ea  nunc  repetere  nihil  necesse  e&t.Pamelium  autem 
qui  veteres  ex  tribus,  uti  ait,  Vaticanis  codicibus 
editiones  emendavit,  Rigaltius  ubique  secutuBest. 
QuamvisenimDivionensem  codicem  venditet,una{n 
tamen  tantum  notavit  diversam  lectionem,  quam 
plane  repudiavit.  Ibi  vero  occurrit,  ubi  de  Proculo 
hsBC  Tertulliani  in  editionibus  omnibus  verba  le- 
gimus:  «  Quem  et  Anloninus  Caraoalla  optime 
noverat,  lacte  Ghristiano  educatus.  »  (TertuII.  ad 
ScapuL  cap.  4.)  In  codice  autem  Divionensi  scri- 
ptum  habetur :  quem  et  Antoninus  noverat  Christia- 
nis  educatum.  Quibus  significatur  huno  Proculum, 
non  vero  Antoninum  Caraoaliaro,  lacte  educatum 
fuiBse  Ghristiano. 


m 


TBRTnLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIE8  I,  APOLOGBTIGA. 


864 


Veruzn  hanc  DivionensiB  codicis  lectionem  reji-  A. 
oit  Rigaltius,  quia  ilia  Tertulliani  verba  referri  dn- 
<  bent  ad  Antoninum,  a  qui  eeptennis  puer,  sicut 
narrat  Spartianus,  oum  coiiusorem  suum  puerum 
ob  Judaicam  reiigionemgraviusverberatum  audis- 
set,  neque  patrem  suum,  neque  patrem  pueri,  vel 
auctores  verberum  diu  respexit.  »  (Spart.  in  Vit. 
Carac,  pap.  331,  coi.  1.)  At  Judaic»  religionis  no- 
mine  Ghristianam  Spartianusintelligit^quiautram- 
que  ethnici  oonfundebant.Addamus,  si  lubet,  Pro- 
culum  pauio  ante  ab  ipso  Tertuliiano  dictum  fuis- 
80  Christianum.  Repetendum  igituriliud  nonerat 
bis  verbis  Christianis  educatum,  qu<B  in  Divioneosi 
oodice  corrupta  satis  apparent. 

Hujus  preterea  libri  initio  in  Pamelii  et  aliis 
deinceps  editiooibus  bso  legimus  :  «  Nos  quidem  n 
neque  expavescimus ....  cum  ad  hanc  sectam 
utique  suscepta  conditione  ejus  pacti  venerimus, 
ut  etiam  animas  nostras  auotorati  in  has  pugoaB 
aooedamns.  » (Tertuli.  ad  5mpu/.oap.  l.j  At  in  pri- 
rois  editionibus  scriptum  fuerat :  c<No8  quidemne- 

que  ezpaveBcimus oum  ad   hano  seotam, 

utique  suscepta  conditione  ejus,  pacti  ante  oum 
anima  nostra  et  auotorati,  in  bas  pugnas  accedi- 
mus.  »  SoIuB  autem  Laurentius  de  la  Barre  se  h®c 
verba  ex  Gorziensi  codice  emendasse  testificatur. 
Sed  veterum  editionum  verba  in  notis  integra 
conscribere  debebat,  ut  cuncti  facilius  agnoscerent 
num  recte  corrigantur  :  neque  enim  sensu  aliquo 
penitus  carere  videntur.  Gsterum  TertuUianuB 
ibi  utitur  verbo  auetorati, Bioai  et  alibi,  c(  Ad  ignes, 
ait,  quidam  se  auctoraverunt  »  {TeriuU.ad  Martyr.  ^ 
cap.  5,  p.  158.}  At  verbum  auctorare  signiOcat,  aut- 
mercede  se  obligare,  aut  saoramento.  Primis  au- 
tem  Tertulliani  verbis  hoc  verbum  secundo,  poste- 
rioribus  primo  sensu  accipitur.  8i  vero  scripto- 
rum  quorumdam  testimonio  illud  tibi  probari  po» 
stulaveris,  primum  781  audi  Ciceronem :  «  Ipsa, 
inquit,  merces  auctoramentum  servitutis.  »  (Cicer. 
lib.  II  de  offic,  p.  274,  lin.  4.)  Suetonius  autem  nar- 
rat  Tiberium  Caesarem  dedissemunus  gladiatorum 
auctoramento  centenum  mi7/tum.(SuRtony  lib.  ni,  § 
7).  Dixit  quoque*  Seneca  : «  Eum  dedi  larvis  et 
proximo  ponere  inter  novos  auctoratos.  »  (Seneo. 
Lud.  de  morte  Claud.  p.  919.)  Milites  vero  addicti 
militi»  sacramento  autorati,  dimissi  autem  exau- 
ctorati,  a  Livio  aliisque  scriptoribus  sffipius  dicun-  D 
tur.  Gffiteras  porro  hujus  libri  diversas  lectiones 
infra,  cum  occasio  se  dabit,  annotabimus. 

Notas  autem  et  observationes  in  huno  librum 
iidem  eodemqne  modo  scripBerunt,  qui  et  in  Apo- 
logeticum.  De  illisitaque  omnibus  idem,  quod  su- 
pra  animadvertimus,  judlcium  ferendum  est.  Nihil 
igitur  adjicendum,  nisi  quod  his  TertuIIiani  ad 
Scapulam  yerhis :  «  Cum  Adrumeticum  Mavillum 
ad  bestias  damnasses,  et  statim  h»c  vexatio  sub- 
secuta  est.  »  (TertuII.  ad  Scapul.  cap.  3)  Rigaltius 
arbitratur  denotari  acutissimffi  cigusdam  egritu- 
dinis  oruoiatum,  quo  ipse  Scapula  ob  iieratam^ 


inquit,  in  CbristianoB  sevitiam  denuo  vexabatur, 
Nam  TertuIIianus  continenter  addidit :  (s  Et  nunc 
ex  eadem  oausa  interpellatio  sanguinis,  »  id  est, 
ut  idem  Rigaltius  opinatur,  Christianorum  Baaguis 
clamaverat  ad  Deum,  ao  divine  illius  patieutie 
moras  iaterpellaverat.  Sed  nullum  plane,  ne  mi- 
nimum  quidem^auotor  noster  de  primo  aut  secaudo 
Scapule  morbo  verbum  fecit.  Et  vero  si  acutiBsi- 
ma,quemadmodcm  vuItRigaltius^aegritudine  semel 
et  iterum  laboravisset,  eum  longe  aorius  inde  u^ 
geret,  ut  ad  saniorem  menlem  faoilius  reducere- 
tur.  Verum  hoc  omisso,  instat  et  urget  alioram 
exemplis  prasidum  et  proconsulum,  qui  su»  ia 
Christiaoos  crudelitalis  poanas  dederant.  Nobis  ita- 
quefacilius  persuadebitur  referenda  esse  illaTer. 
tulliani  verba  ad  Byzantinum,  cujus  ibidem  me- 
minit,exitium,quoethnioi  ob  iniquissimam  ineoe- 
dem  Christianos  crudelitatem  a  Deo  se  mulctatos 
fuisse  palam  coufessi  sunt. 

Minus  autem  a  vero  Rigaltius  receBsiBse  videtar, 
ubi  in  his  Tertulliani  verbis,  Proeulum  Euhodix 
procuratorem  {Ibid.\  emendationem  comprobat 
PithcBi,  qui  Evodi  legendum  susptcatusest.  At  ftt- 
sius  de  his  sive  Rigaltii  sive  >Iiorum  observatio- 
nibusinfra  disserendum. 

CAPUT  VI. 

Novrn  in  lerluliiani  Apologeticam,  duos  ad  NaUones 
iibros^  et  unum  ad  Scapulam  observationes,  qui' 
bus  primum  ostendiiur  Cfirisiianam  religionem 
lultam  esse  sacris  Veteris  Testamenti  Scripturii^ 
ei  quomodo  hx  Scripturae  ad  Christianos^  Jvdxo- 
rum  successores,  pervenerint^  ac  quania  Ulorum 
auctoritas. 

ARTICULUS  PRIHUS. 

Quomodo  Tertullianus  ostendat  Christianam  nligio- 
nem,  Tiberio  imperante,  in  mundum  introdttctanit 
sacris  fulciri  Judxorum  SeripturU^  ac  Chrisiianest 
etsi  ab  iisdem  Judseis  nomine,  quorumdam  eibO' 
rum  fwu,  festii  diebus  et  circumcisione  discrepenl^ 
in  eorum  tamen^  ex  patrio  solo  ob  sua  sceiera  pul- 
sorumt  locum  fuisse  revera  subrogatos. 

7M  Non  aliud  Tertulliani  in  iis.de  quibusagi- 
mtt8,libri8  propositum  fuit,nisi  ut^causamChriBtia- 
norum  agendo,  demonstraret  veram  esse  ilioram, 
falsam  vero  gentilium  religionem,  hosqne  omniom 
reipea  reos  esse  criminum,  quorum  eoBdem  Ghri- 
BtianoB  falBO  accusabant.  Sed  quia  hmc  ab  illo  noa 
Batis  distincte  et  distribute  tractantur,  ac  plura 
et  difficilia  occurrunt,  ea  pro  virili  noBtra  parte  io- 
meliorem  ordinem  redacta,  solito  more  nostro  exa- 
minare  et  explicare  connitemur. 

FateturTertuUianuB  non  vetuetam  admodum  ease 
GhriBtianam  religionem,  utpote  qu»  aChriBto  Oo- 
mino  Bit  fundata,  regnante  Tiberio  GaBsare,  ante 
cujus  tempuB  nunquam  auditum  fuerat  Ghristia- 
norum  nomen.  «  GenBUS  enim,  inquit  ille,  hoc  est 
origo  et  initium,iBtiuB  diBcipiins^at  jam  edidimus, 
a  Tiberio  est.  »  (TertuIIian.  Apologet.  cap.  7.)  Prias 
vero  dixerat :  «  TiberiuB,  cuguB  tempore  nomen 
GhriBtianum  in  sffioulum  introivit.  »  (Ibid.  oap.  5.) 
Ubi  autem  et  qtt«ndoiUad  primoiatrodaotttmfae- 


8«S 


D.  LE  NOURRT  OBSERVATIONES  NOViE. 


866 


rit  si  qui  scire  aveat,  ex  Apoatoloram  Actibus  dis- 
cet  Paoltixn  et  Barnabam  in  Antiochena  Ecolesia 
doonisse  tarbam  multam  :  «  Ita  ut  cognominaren- 
tur  primnm  AntioohiflB  disoipuli  Ghristiani.  n{Act., 
eap.  11,  V.  25.)  Quamobrem  Tertullianns  noster 
alio  in  libro  :  «  ^tatis,  ioquit,  nostre  nondum 
annl  duoenti  et  qainquaginta,  »  ao  postea  :  •  iEtati 
nostrs  nondum  anni  trecenti.  »  Terlull.  ad  Nat. 
cap.  5,  et  oap.  9).  Ouin  etiam  in  Apologetioo  : 
Hestemi^  ait,  sumus,  id  est,  non  a  longo  tempore, 
sed  tanquam  hesterna,  si  oum  aliis  eomparemur, 
die  nati.  Ibi  autem  monitos  nos  esse  voluit,  non 
magno  sine  miraculo  factum,  ut  Ghri8tlani,tametBi 
ab  annis  tam  paucis  ezorti,  omnia  orbis  terrarum, 
exceptis  solis  ethnicorum  templis,  loca  impleve- 
rint  (Idem,  Apolog.  cap.  37). 

At  quanqnam  Ghristiana  religio,  fatentibns  etiam 
eJuB  Beotatoribue,  adeo,  siout  ait  Tertullianus,  no- 
vella  fuerit,  ut  Tiberiani  temporiSy  ita  ille  loquitur 
(Ibid.  oap.  21),  hoo  est,  Tiberio  Gesare,  sicut  mox 
diximus,  imperante  in  huno  mundum  introduota 
sib,  oertum  tamen  est  ipsam  antiquissimis,  ut  ille 
adhuo  ait,  Judacoram  insirumentis,  id  est,  saoris 
Yeteris  ToBtamenti  Scriptaris  esse  suffultam.  Non 
iis  autem  tantum  subnixa  est,  sed  ills  etiam  non 
minus  ad  Gbristianos  nuno  pertinent,  quam  olim 
ad  Judasos.  Paulo  enim  superius  auctor  noster  scri- 
pserat :  «  Unlus  propheta  sorinium,  id  est  Moysis 
libri,  aliorum  omnium  libros  pluribus  ssoulis  vin- 
oit,  in  quo  videtur  thesaurus  collooatus  totius  Ju- 
daici  sacramenti,  et  inde  etiam  nostri ;  »  {Ibid.  cap 
19)  in  nostris  vero  oodioibus  manuscriptis,  et  inde 
jam  et  nostri.  Quibus  sane  verbis  Tertullianus  si- 
gniflcat  in  hoo  et  aliis  Veteris  Testamenti  libris  di- 
vinam  nostri,  sicut  olim  Judaeorum,  sacramenti 
thesaurum  revera  collocari. 

Gontra  tamen  objiciant  ethnici  hanc  futilem 
esse  et  absurdam  prcsumptionem  jactationemque 
Christianorum,  qui  sub  umbraculo  insignissimm 
religumis  (Idem,  cap.  31)  se  volebant  abscondere 
atque  impium,  qaem  homini  crucifixo  exhibebant, 
cultum  totari.  Nam  roagna,  ioquiebant,  illos  inter 
et  Judseos  78S  erat,  non  solum  nomine,  sed  ip- 
sis  etiam  rebus  discrepantia.  Primo  enim^  sicut 
nemo  nesciebat  quanta  fuerit  Judffiorum  antiquitas, 
ita  nullus  pl&ne  ignorabat  Christum  essehominem, 
quem  ipsimet  Judsi  non  a  longo,  uti  mox  animad- 
vertimus,  tempore  Judicaverunt,  ac  crucis  aifece- 
rant  supplicio.  Deinde  illi  inter  se  dissidebant  vt- 
ctus  exceptionibuSj  hoc  est  quibusnam  ciborum  ge- 
neribus,  qnibus  hi  abstinebant,  illi  vero  utebantur. 
Tertio,  secum  discrepabant  solemniiatibus  dierum, 
quffi  apud  utrosque  erant  prorsusdiversn.Denique 
differebant  ipso  signaculo,  sive,  ut  ait  Minutius 
Felix,  notaculo  corporis^  qnod  ab  apostolo,  signum 
circumsisiofiis,etsignacuiumjustitiss  fidei  in  prxpu* 
tfovocatur  (Minut.  Felix,  pag.  376;  8.  Paul.  Epist. 
ad  Ram.  iv,  11  seqq.).  Atqui  haec  omnia  Christianis 


A  et  Judffiis  debebant  esse  comraunia,  si  eidem  Deo 
manciparentur. 

At  nova  non  fuit  haec  non  modo  gentilium,  sed 
etiam  Judffiorum  adversus  Christianos  argumenta- 
tio.  Nam  Justinus  Martyr  in  sua  ad  Graecos  cohor- 
tstione  illam  gentilium  nomine  sic  urget  :  Bt  S4 
Tic  ^icxoi  Twv  irpo^efpcoc  4^X1X4^61«  elQt(j|jivtov 
[i^  ^|xTv  Tttc  p(6Xouc  TauT«c,  dXXot  'lou8a(oic  npod- 
TJxeiv,  ^ik  T^  Iti  vuv  Iv  TaT^  auvaywYa^C  o^twv 
ffiijeaeat»  ^tai  (xdiTT)v  •?j|iac  Ix  toutwv  cpdoxeiv  ttjv 
6eo(T£6eta\  {ie(jLa67]xivat  Xiyoi  *  At  si  quis  fforrim, 
qui  temere  contradicere  consueverunt^  nobis  obji^ 
ctat  non  nostrna  hos  esse,  sed  Judseorum  libros  et 
per  vanitatem  nos  jactare  religionem  ex  eis  hausis- 
se  dicat  (Justin.  Martyr.  Cohort.  ad  Graec,  pag.  14). 
g  Alio  autem  in  libro  Judffium,  eodem  quo  Tertut- 
lianus  modo,  Gbristianis  hffic  objectantem  sic  indu- 
cit  :  *ExeTvo  $e  inopoufiev  (xdiXioTa,  el  6(ieTc  eiioeGeTv 
X^yovTec,  xat  twv  oXXtov  ot6|xtvot  Siatpipetv,  xaT* 
od$lv  auTcov  diiroXeCrrevOe  ,  oijSI  StaXXavcreTe  in^ 
T(ov  iQvfLv  T^v  6fxfcTepov  3tov  iv  T(|)  jni^^e  Tac  lopTac 
(XTJTe  Tok  ffdi66aTa  TYjpeTv,  [XTJTe  t^  7ieptTO[X7)v  lyeiv 
XXI  ^Tt  lii  &v6p(0'nou  9Taup(oO£vTa  Totc  iXirfSac 
irotojfxevot.  lllud  certe  quidem  ambigendo  maxime 
miramur  vos,  qui  veram  jactatis  reUginnem,  et  aliis 
hominibus  praestare  vuUis,  eum  nihil  ab  eis  varietis, 
et  vita  degenda  nihil  a  genlibus  differatis ;  utpote  qui 
neque  festos  dies,  neque  sabbata  servetis^  neque  cir» 
cumcisionem  habeatis,  atque  insuper  in  homine  crv^ 
cifixo  spem  collocetU  (Idem.  Dialog.  cum  Tryph. 
pag.  227). 

Respondet  itaque  Terlullianus  maximam  olim. 
Judffiorrm  fuiose  apud  Deum  gratiam,«ob  insignem 
jostitinm  et  fidem  originalium  auctorum,  x  (Tertul- 
lian.  Apologet.  cap.  21)  id  est,  primorum  patriar- 
cbarum,  ex  quibus  originem  suam  ducebant.Quam- 
obrem  tunc;  felices,  et  generis,  ut  ilie  ait,  magnitu- 
dine,  et  regni  sublimltato  floruerunt.  At  eorum 
posteri  fiducia^  ita  ipse  prosequitur,  «  patrum  in« 
flati,  deviantes  a  disciplina  in  profanum  modum,  » 
spreverunt  Dei  monita,  ac  conculcatis  ejus  legibus 
in  quffilibet  ruerunt  vitiorum  genera.  Sed  quem 
Deum  optimum  contempsere,  hunc  severum  judi- 
cem  experti  sunt.  Quod  quidem  evidentissime  pro- 
bat  exitus  hodiernus  ipsorum,  quo  «  dispersi,  ait 
auctor  uoster,  palabundi,  et  c(Bli  et  soli  sui  extor- 
D  res,  vagantur  per  orbem  sine  homine,  sine  Deo 
rege. »  {Ibid.)  Totum  autem  bunc  magistri  784 
sui  locum  Cyprianus  decerpsit,  ac  qusdam  etiam 
ipsamet  ejus  verba  huncce  in  modum  mutuatus 
est  :  «  Judffiis  primum  erat  apud  Deum  gratia.  Sio 
olim  justi  erant,  sic  majores  eorum  religionibus 
obediebant.  Inde  illis  et  regni  sublimitas  flornit, 
et  geoerls  magnitudo  provenit.  Sed  illi  negligentes, 
indisoiplinati  et  superbi  postmodum  facti,  et  fidu- 
cia  patrum  inflati,  dum  divina  prfficepta  contem- 
nunt,  datam  sibi  gratiam  perdiderunt.  Quam  vero 
fuerit  illis  profana  vita,  qus  contracta  sit  violatn 
religionis  offensa,  ipsi  quoque  testantur,  qui  etsi 


867 


TBRTDLLIANI  OPERUH  PAR8  I.  —  SERIES  I,  APOLOOBTIGA. 


868 


voce  taoeat,exitu  oojifltentur.  pieperai  et  palabnndi  A  rum  terram  quondam  et  urbem  sanotam  ingredi 


vagantur,  soli  et  cobU  sui  profugi,  per  hospitia 
aliena  jactantur.  »  (Cyprian.  de  Idolor.  VaniL  pag. 
15).  Sed  bflBC  Jam  relulimus  in  dissertatiooe  nostra 
de  libro  Minutii  Felicis,  qui  inde  Gecilii  pervica- 
ciam  retundit  {DUsertat .  in  Minut .  oap .  6 , 
art.  3). 

At  non  Bolum  huc  et  illuc  per  totum  terrarum 
orbem  Judni  erant  ac  vagantur  ;  sed  neo  ipsis 
quoque,  pergit  TertuUianus, «  advenarum  jure  ter- 
ram  patriam  saltem  vestigio  salutare  oonceditur.  » 
(TertuUian.  loc.  cit>).  Ubi  vero  contra  eosdem  Ju- 
dffiOB  nominatim  aUo  in  Hbro  disputat,  palam  adhuo 
asserit  Ulud  non  modo  eis  non  permissum,  sed 
etiam  vetitum,  quemadmodum  a  sacro  propheta, 


lege  permittitur.  i  (Idem.  in  cap.  xviii  E%ech.  v, 
16,  p.  617.) 

Qoo  autem  tempore,  et  a  quo  imperatore  iata  sit 
ea  lex,  si  roges,  ex  Busebio  discere  poteris,  qui  nar- 
rat  anno  12  Adriani  imperatoris,  post  eversam  or- 
bem  Berthera,  oon  procnl  Hierosolymis  dissitam  : 
T6  irav  (Qvoc  i(  ixefvou  xal  x^c  «tpl  to^  *Iepoo4Xufia 
YTJc  icdfJLirov  i7C(6a{veiv  et^pYexai  •  v6{aou  *8<SY(JiaTi  xal 
Siaxi^eaiv  'A^ptavou,  (bc  &v  (xt]8'  I{  di7c6irrou  6tu)- 
poTev  t6  icaTp(f»ov  ($a^oc  iYxeXeu9a{jivou,  'Ap(oT(i>v 
&  OeXXatoc  loropei.  Judasorum  universa  gsns  in  re- 
gionem  circum  Hi^osolyma  situm  pedem  inferre 
prohibita  est ;  adeo  ut  ne  prospicere  quidem  e  lon- 
ginquo  patrium  solum  ipsis  lieeret^  ut  scribit  Ariito 


videlioet  Isaia.  prcnuntiatum  longe  antea  ^iif^rR^' ^  Pellseus  {Yluseb.  l.  iv  Histor.  Eccies.  oap.  6.  pag. 


Audi,  qu8B80,  ejus  verba  : «  Animadvertimus  nunc 
neminem  de  genere  Israel  in  civitate  Bethlehem 
remansisse,  et  exinde  quod  interdictum  est,  ne  in 
oonGnio  ipsius  regionis  demoretor  quisquam  Ju- 
dnorum,  vel  hoo  quoque  esset  adimpletum  per 
prophetam  :  Terra  vestra  deserta,  civitates  vestras 
igni  eztutx^  id  est,  quod  beUi  tempore  eis  evenerit 
{Isa.  I,  7),  regionem  vesiram  in  conspectu  vestro 
exteri  comedent  et  deserla,  et  subversa  erit  a  popu" 
Us  atienis.  Et  alio  loco  sic  per  prophetam  dicitur  : 
Regem  cum  clafitate  videbilis,  id  est,  Ghristum  fa- 
cientem  virtutes  in  gloria  Dei  Patris,  et  oculi  vestri 
videbunt  terram  de  longinquo  {Isa.  xxxiii,  17). 
Quod  vobis  pro  meritis  vestris  post  expugnationem 
Jerusalem  prohibitis  ingredi  in  terram  vestram,de 
longinquo  eam  ioculis  tantum  videre  permissum  C 
est  (Idem,  Adv,  Jud.  cap.  13).  Prior  quoque  ille 
Isaiffi  locus  a  Gypriano  eamdem  ob  oausam  citatur 
(Gypr.  Ub.  i,  adv.  Jud.  §  6,  pag.  22). 

Eaporrapr8edictio,ac8ub8ecutum  patria  ingres- 
su  interdictum  ab  auctore  Eusebiani  Ghronici  hisce 
verbis  confirmatur  :  u  Bellum  Judaicum,  quod  in 
Palffistina  gerebatur,  flnem  accepit,  rebus  Judeo- 
rum  penitus  oppressis  :  ex  quo  tempore  etiam  in- 
trooondi  eis  Jerosolyma  Ucentia  ablata,  primum 
Dei  nutu,  sicut  prophetffi  vaticinati  sunt,  deinde 
Romanis  interdiotionibus.  •  (Buseb.  Chon.  ad  ann. 
Ghrist.  135.) 

Antea  vero  Justinus  Martyr  citat  eamdem  atque 
Tertullianus,  priorem  Isaie  de  ejiciendis  ex  patria 


118).  Vcrum  Hilarii  etate  nonnihil  de  bujusco 
legis  severitate  relaxatum  est,  quemadmodom  bis 
totidem  verbis  signinoat  :  t  Quin  etiam  dqiic 
ingressu  oivitatis  ejusdem  edicto  Romani  regis 
inhibentur.  Et  cum  deserta  sanotorum  sancta,  et 
prophetias  sUere,  et  placationum  hoBtias  deesse, 
et  dignitatem  omnem  deformatam  ministerii  Levi- 
tici  recordantur,  conversi  nuno,  et  fame  verbi 
Dei  et  cibi  salutaris  affecti,  ad  solatium  prffisen- 
tium  miseriarum  circumire  sunt  soliti  civitatem.» 
(Hilar.  Iract.  in  Psal.  Lvni,  g  7,  pag.  130.)  Verum 
infeUx  ille  populus  hoc  quaiicunque  miseriaram 
suarum  solutio  non  gratis  frui  poterat,  sed  pretio 
redimere  cogebatur.  Audias  velim  testem  hujuBCA 
rei  locupletissimum  Hieronymnm  :  «   Usque  ad 

prffisentem  diem  perfidi  coloni prohiben- 

tur  ingredi  Jerusalem  :  et  ut  ruinam  sne  eis  flere 
Uceat  civitatis,  pretio  redimunt ;  ut  qui  quoodam 
emerant  sanguinem  Ghri8ti,emant  lacrymaa  snas... 
adhnc  fletus  in  genis,  et  livida  braohia,  et  sparsi 
crines,  et  miles  mercedem  postulat,  ut,  iUis  flere 
plus  Uceat.  »  (Hierooym.  in  cap.  i  Soph.  v,  15, 
pag.  1655.) 

Atqui  non  hffic  tantum  sacris,  siout  dictumeflt, 
prophetarum  vocibus  prffidicta  fuerant,  «  sed  es- 
dem,  ait  Tertuliianffis,  semper  omnes  ingerebant 
fore,  uti  sub  extimis  curriculis  saculis  ex  omni 
Jam  gente,  et  populo,  et  loco  custodes  sibi  alle- 
geret  Deus  multo  lldeUores.  in  quos  gratiam  traos- 
ferret   pleniorem  quidem  ob  disciplinaB  auctoris 


Bua  Judfflis  vaticinationem  (Justin.  Cohort.  ad  gent^  ^^^^^[{^1^^,  y,  (TertuUian.  Apologet.  cap.  21.)  In 


pag.  14),  alteraque  adhuc  in  medium  allata,  con- 
tinenter  adjecit  :  "(ht  81  ^uXaaaetat  6^'  6fAu)v, 
6'ira>c  {Ai^^eU  ^v  a^x^  ')[i^'rizaLi ,  xal  6^vai;oc  xaxa^ 
Tou  xaTaXa(Ji6avo{xivou  'Iou$atou  elvi^vxo^  biptorat. 
Cavere  autem  et  servare  vos,  ne  quis  ibi  sit^  et 
panam  capitalem  constitutam  esse  adversus  Judaeum 
eo  ingredientem  785  probe  scitis  (Justin.  Apolog.  i 
pro  Christian.  pag.  84).  Hieronymus  vero  :  «  Post 
extremam  vastitatem  etiam  leges  publicffi  pepen- 
derunt,  et  prohibiti  sunt  Judffii  terraro,  de  qua 
ejeoti  fuerant,  ingredi.  »  (Hieronym.  in  cap.  vi, 
Isa.  f,  11,  p.  65.)  Bt  rursus  alibi :  «  NuUus  Judffio- 


nostris  codicibus  manuscriptis  iegimus  eadem  pro 
exdem,  et  auctioris  pro  auctoris^  nec  omnino  male. 
Gyprianus  vero  hfflo  aicuti  superiora,  paulo  ante 
a  nobis  memorata,  pari  modo  delibavit  :  «  DeuB 
ante  prffldixerat  fore  ut,  vergente  sfflculo,  et  mun- 
di  finejam  proximo,  ex  omni  gente  et  populo  et 
loco  cultores  sibi  allegeret  multo  fideliores,  et 
melioris  obsequii,  qui  indulgentiam  de  divinia 
muneribus  haurirent,  quam  acoeptam  Judei,  con- 
temptis  religionibus,  perdidissent.  »  (Cyprian.  (^e 
Idolor.  vanit.  pag.  15.)  At  neuter  ibi  indicat  qus 
illa  fuerint   786   sacrorum  vatum  oraoula :  aed 


D.  LB  NOURRT  OBSBRVATIONES  NOViE. 


870 


B 


TertuIliannB  quaBdam  alio  in  libro  citavij;,  et  plura  A 
Gyprianus,  atque  etiam  postea  Lactantius,  ut  suo 
loco  a  nobis  demonstratum   est  (Idem,   adv.  Ju' 
dxot^  cap.  12 ;  Gyprian.  lib.  i  adv.  Jud.  §  11,  pag. 
23  ;  DissertaL  in  LactanL  cap.  40,  art.  1). 

Ghristianis  itaque  tanquam  in  Judsorum  olea, 
ut  adbno  loquitur  TertullianuB,  ex  oleastro  insitis, 
atque  in  eorum  locum  euffectis,  communis  illis 
factus  est  cum  iiedem  Judaais  sacrarum  Veteris 
Teetamenti  Scripturarum  thesaurus  (Tertull.  de 
Testim.  anim.  cap.  5).  Prius  autem  sanctus  martjr 
Justinus  asseveranter  affirmaverat  doctrinam  in 
sacris  Veteris  Testamenti  Scripturis  traditam  per- 
tinere  ad  Ghristianos,  ad  quos  non  sine  divina 
providentia  ab  ipisme?  Judaeis  transmisso  sunt 
(Justin.  Cohort.  ad  gent.  pag.  14). 

Quamvis  autem  Judsois  et  Ghrislianis  communes 
hi  libri  facti  sint,  non  inde  tamen  sequitur  ab  istis 
recipi  debuisse  omnes  in  hisce  libris  prsBScriptos 
ritus.  Nam  plures  Jure  merito  Gbristus  abrogavit, 
quemadDiodum  Sabbata,  dies  festos,  circumcisio- 
nem,  et  hujuscemodi,  qus  carnalibus  Judeis  prn- 
scripta  fuerunt.  Nam  haso  omnia  umbrae  erant  et 
figurae,  ac  in  signum  data,  que,  uti  luculenter 
Tertullianus  alio  in  libro  demonstrat,  veritaiis,  id 
est  Ghristi  adventu  debebant  evanesoere  et  anti- 
qnari  (Tertull.  adv.  Jud.  cap.  3  et  4). 

Christiana  itaque  religio,  etsi  regnante  Tiberio 
imperatore  in  mundum  a  Ghristo  introducta,  in 
Judaic»  tamen  locum  substituta,  divinas  illius 
Scripturas  hsreditario  quasi  jure  accepit,  et  illis, 
sicuti  diximus,  fulta  et  subnixa  est.  Sod  id  clarius  C 
adhuc  patebit,  postquam  more  nostro  expenderi- 
mus,  quid  de  iisdem  saoris  Judasorum,  seu  Yeteris 
Testamenti  Scripturis,  a  Tertulliano  nostro  sta- 
tuatur. 

ARTICDLUS   II 

Quando  et  quomodo  sacrarum  Scripturarum  /t6rt, 
Hebraice  primum  conscripti^  in  linguam  Qrsecam 
a  Septuaginta  duobus  interpretibv^  conversi ;  an  in 
diversis  cellulis ;  ubi  de  Aristeaj  Ptolemaso  Phi' 
ladelpho^  PisistratOt  horumque  et  Atfaticorum  re- 
gum  bibtiotheciSf  ac  de  Demeirio  Phalereo  gram- 
maticmnim  prabatissimo. 

Observat  TertuUianus  Deum  a  primordio  misisse 
viros,  justitia  et  innocentia  oonspicuos,  qui  illum 
unicum  esse  et  agnoverunt,  et  prasdicaverunt 
(Tertullian.  Apoioget.  cap.  18).  Hi  autem  docebant  D 
ab  hoc  unico  Deo  creata  omnia,  de  humo  hominem 
formatum,  dispositas  temporum  vices,  edita  di- 
vins  majeslatis  sus  signa,  conditas  morum  vit8B- 
qae  recte  agend»  leges,  ac  producto  ffivo  omnes  ho- 
mines  ad  vitam  rursum  excitandos,  et  judicandos, 
ut  pro  meritis  sterna  aut  posna  aut  felioitate 
afnciantur.  At  tibi  in  TertuHiani  textu  hsec  legi- 
mos  verba :  «  Quas  demerendo  sibi  disciplinas 
determinaverit,  que  ignoratis  aut  descritis  ; »  qua 
qnidem  Heraldo  adeo  obscura  corruptaque  visa 
sant,  ut  nihil  de  his  pronuntiare  audeat.  8ed  non 
tanta  fuit  timiditas  Rigaltii,  787  qui  contra  aper- 


tam  omnium  manuscriptorum  editorumque  oodi- 
cum  ficlem  pai  ticulam  qui  pro  quas,  ac  deinde  quas 
pro  qux  scribi  nulla  tamen  reddita  ratione  voluit. 
Lubenter  tamen  fatebimur  non  omnino  infelicem 
videri  hanc  conjecturam,  sed  id  ei  deesse,  quod 
nullius  plane  codicis  auctoritate  flrmetur.  At  He- 
raldus,  audacior  postea  factus,  in  verbi  producto 
locum  suspicatur  substituendum  prodacto,  id  est, 
consumpto  et  peracto.  Suam  vero  emendalionem 
probare  conatur  aliis  Tertulliani  locis,  ubi  eadem 
significatione  prodactum  legitur.  Sed  poterat  insu- 
per  quintum  Tertuliiani  nostri  contra  Maroionem 
librum  citare,  ubi  eodem  verbo  similiter  usus  est. 
Verum  quid  facias  contra  codioum  omnium  recla- 
mationem,  et  ubi  auctor  barbara  et  impropria 
verba  adhibet  ?  Quicunque  autem  fuerit  ejus  lo- 
quendi  modus,  eo  aperte  significat  mundi  Gnem 
et  exitum  (Idem  iib.  v  advers.  Marcion.^  cap.  6). 

At  appellati  ab  eo  insignes  pietateetjustitiaviri 
non  solum  praMiicatores,  sicut  iiie  ait,  fuerunt,  sed 
etiam  prophetae  de  officio  prasfandi,  sive  futura  an- 
nuntiandi,  vocantur  (Tertullian.  Apologet.  cap. 
18).  Prstorea  virtutes,  sive  miracula,  ad  fidem 
divinitatis  stabiliendam  ediderunt.  Denique  Spiritu 
divino  inundati,  ipsa  adhuc  iliius  verba  sunt,  hoo 
est  ita  pieni  erant,  ut  extra  ipsos  efflueret  et  effun* 
deretur. 

Quffi  autem  ab  eis  mirabilia,  et  supra  naturs 
ordinem  facta,  ac  divino  afflante  Spiritu,  prsdi- 
cta  sunt,  hffic  omnia  in  thesauris,  inquit  rursum 
Tertullianus,  titterarum  manent  (Ibid.) ;  sed  qua- 
rumnam,  obsecro  te,  litterarum  ?  Non  aliarum 
procui  dubio,  quam  Hebraicarum.  Nam  ipse  ibidem 
narrat  Ptoiemeum  Phiiadelphum  a  Judffiis,  qui 
olim  Hebrffii  erant,  aocepisse  earum  libros,  proprias 
ac  veruaculas  litteras  (Ibid.),  sive  Hebrffia  lingua 
conscriptas,  quia,  ut  ille  adhuo  loquitur,  ad  ipsos 
semper  prophetffi  peroraverant  (Ibid.).  Moysis  ita- 
que  aliorumque  sacrorum  valum  libri  Hebraico 
sermoue  scripli  remanseraDt  apud  iJebrffios  et  Ju- 
daeos,  qui  eus  summa  certe  cura  integros  atque 
incorruptos  conservaverunt. 

8ed  ne  tantus  thesaurus  apud  eos  solos  semper 
lateret,  ccleberrima  duorum  supra  septuaginta 
seniorum  interpreiatione  cum  Grfficis  primum,  ac 
deinde  cum  aliis  gentibus  communicatusest.  Qua- 
propter  Tertuliianus  :  «  Nec  istffi,  inquit,  sacrs 
litterffi  nunc  latent.  •  (Ibid.)  Atque  ita  quidem  in 
Rigaltii  editione.  At  in  antiquioribas  editia,  et  in 
nostris  manuscriptis  codicibus  adverbium  nunc 
abest.  Nec  Jure  quidem  prorsus  immerito.  Tertul- 
lianus  siquidem  significat  illas  non  a  8uo  duntaxat, 
sed  ab  ipso  Grsecorum,  uti  diximus,  interpretum 
tempore  non  latuiRse  amplius. 

Quando  autem  et  quomodo  hffic  Grsca  sacrorum 
iibrorum  interpretatio  ab  iis  adornata  fuerit,  huno 
ille  explicat  in  modura  :  Gum  Ptolemffius,  cogoo- 
mento  Philadelphus,  bibliotheoam  suam  omni  qoo- 
rumcunque  librorum  supellectile  locuplotare  vellot, 


871  TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGBTICA.  m 

7SS  ab  Judffiis,   suggereote  Dometrio  Phalerec,  A  n&i*i*<^tione  oontinentur?  Utrum  aatera  hec  vera 


poposoit  et  impetravit  sacros  illorum  codiceB,  He- 
braice  exaratos,  et  viros  septungiDta  duos,  qu! 
illos  in  GrflBcam  linguam  transtulerunt.  Tum  ibi- 
dem  adjecit  auctor  noster :  «  Quos  Menedemus 
quoque  philosophus  Providentiae  vindex  (male  in 
nno  codice  Vaticano,  provincise  judex)  de  sententie 
communione  suspexit.  »  {Ibid.)  Sed  quid  his  ulti- 
mis  verbiSy  de  sentmtim  communums  suspexit  signi- 
ficetur,  non  minima  est  inter  eruditos  ffitatis  no- 
strs  scriptores  dissensio.  Quidam  enimvero 
opinantur  iis  significari  communem  fuisse  Mene- 
demi  de  divina  providentia  omnia  gubernante 
sententiam.  Verum  Tertullianus,  inquiunt  alii,  de 
hac  Dei  providentia  ibi  non  disputat,  sed  de  Grsca 


fuerit  Tertalliani  sententia,  te  pronnntiantem  li- 
benter  audiemus.  De  Aristeas  porro  7M  historia 
diversisqne  eruditorum  de  ilio  opinionibus,  ac  de 
Menedemo  alibi  disputavimus  (Idem,  iib.  i,  dissert. 
2,  cap.  1,  pag.  223  ac  seqq.  et  lib.  ni,  dissert.  2, 
cap.  3,  art.  5,  pag.  922). 

Pfailadelphus  pnrro,qui  Grecam  sacrn  Scriptane 
interpretationem  procuravit,  a  TertuUiano  appella- 
tur  non  solum  emditissimus,  sed  omnis  etiam  lUte- 
raturse  sagadssimus,  ubi  certe  subauditur  sabstan- 
tivum  nomen,  qaod  buio  adjectivo  sagacismm 
respondeat  (Terlullian.  Apologei.  cap.  48).  At  non 
aliud  esse  videtur,'quam  indagator^  ve\  explorator^ 
sagacitas  enim  ad  inveniendum  aut  explorandam 


tantummodo  sacrarum  Scripturarum  interpreta-  ^  dicitur.  Ea  porro  Philadelphi  sagacitas  erat  omnis 


tione.  Quorsum  ergo  hunc  de  illa  Dei  providentia 
mentionem  interjeoisset  ?  Quamobrem  hi  arbitran- 
tur  hunc  esae  Tertulliani  sensum  :  Menedemus 
absolutam  saors  Scripturs  Grfficam  interpretatio- 
nem  examinavit,  suspexitque  illam  commnni  in- 
terpretum  consensione  eodem  plano  modo  factam. 
Vindex  itaque  et  testis  fuit  divinie  providentiae, 
oujus  mirabili  plane  ductu  Hebraicum  Scriptur» 
textum  eodem  prorsus  modo  ab  iisdem  interpreti- 
bns  Gr»ce  redditum  palam  testiQcatus  est. 

At  hoc,  inquies,  ita  fieri  nequivit,  nisi  interpre- 
tes,  separatim  et  in  diversis  cellulis  positi,  hunc 
Hebraicum  textum  in  Grscum  singuli  verterint. 
Atqui  falsa  est  illa  de  diversis  illis  cellulis  opinio. 
Sed  quid  inde,  si  Tertullianus  prffivios  secutus  sit 


litteraturx,  id  est  librorom  omninm  quacunqae  de 
materia  scriptorum,  diligentissima  ubique  inquisi* 
tio.  Summo  autem  illos  conservandi  studio  hibliothe- 
cam,  ait  auctor  noster,  et  simili  modo  Eusebius  in 
Ghronico  (ad  ann.  ilSi),  ex  omni  genere  litteraiurx 
comparaverat,  Quanto  autem  librorum  namero 
instructa  fuerit  in  sequentl  articulo  ostendemuB. 
6i  quis  vero  postulet  qnis  sit  PisiBtratns,  cujas  bao 
in  re  studium  semulatus  Philadelphus  a  Tertaliia- 
no  asseritur,  illud  diecere  poterit  ex  his  A.  Gellii 
verbis :  «  Libros  Athenis  discipliaarum  liberalium 
publice  ad  legendos  posuisse  dicitur  Pisistratus 
tyrannus.  »  Vcrum  de  Pisistrati  tyrannide,  quam 
ter,  ul  narrat  Herodotus,  recuperavit,  frequens 
apud    varios    scriptores,   Laertium,  Pausaniam, 


—  -, ,  ,- j. ^  «.-      ^j —     ,«...^-.    — g, ,   , 

scriptores,  qui  post  Justinum  Martyrem,  ut  alibi  ^  Thucydidem,  yEliunum,   Valerium,  Maximum  et 


ostendimus,  hanc  de  illis  iaterpretum  cellulis  opi- 
nionem  constanter  propugnaverunt  (Tom.  I  Appa- 
rat.  lib.  ii,  dissert.  2,  cap.  7,  g  5  pag.  390  et 
Beqq.)?Nonne  enim  hancob  causam  Menedemus 
ab  illo  appellatur  Providentix  vindex,  quia  hos  in- 
terpretes  d$  sententise  communione  suspexit  utpote 
qui,  ab  invioem  sejuncti,  sacras  Scripturas  uno 
eodemque  modo  Graece  verterant  ? 

Verum  nonne  divina,  arguet  aliquis,  providen- 
tia  hoc  satis  resplendet,  quod  interpretes  illi  simul 
quidem,  sed  eodem  modo  eas  in  linguam  Grscam 
transtulerint?  Quis  nescit  quantum  intellectu  sint 
diffloiles  ?  ac  mirum  profecto  videri,  quod  illas 
Grsce  vertendo  una  eademque  fuerit  tot  interpre 


alios  mentio.  Nos  vero  de  hac  Pisistrali  tyrannide 
in  superiore  Apparaius  nostri  tooao  egimus.  Scri* 
ptum  prfleterea  a  citato  Pausania  legimus  dissipata 
olim  fuisse  Homeri  carmina,  atqae  ex  illis  a  Pisi- 
strato,  ut  ait  iEIianus,  collectis  confectam  Hiadem 
et  Odysseam.  8ed  prsstat  Giceronem  audire: 
«  Quisdoctior,  inquit,  iisdem  temporibus,  aut  cajus 
eloquentia  litteria  instructior,  quam  Pisistrati? 
qui  primuB  Homeri  iibros,  confusos  antea,  sio 
disposuisse  dioitur  ut  nuno  babemuB  ?  Non  fuitille 
quidem  civibus  suis  utilis,  sed  ita  eUqoentia 
floruit,  ut  litteriB  doctrinaque  praastaret. »  (Oell. 
lib.  VI,  Hfoct,  Attic.  cap.  17,  p  393 ;  Herodot.  lib. 
II,  g  59  et  seqq.;   Laert.   in   Vita  Solon,  §  53  et 


tum  senlentia.  Sed  quis  etiam  diffitebitur  longe  D  seqq.  65  et  seqq.;  Pausan.  lib.  i,  pag.  3  et  21; 

Thuoyd.  lib.  vm,  c.  13  Val.  Max.  lib.  i,  §  2;  lib. 
VIII,  0.  9 ;  Exter.  g  2 ;  tom.  I  Apparat.  paa.  1176: 
PauBan.  lib.  vii,  pag.  235  ;  iElian.  Var.  Eistor. 
lib.  xiii,  cap.  14;  Cicer.  lib.  iii,  de  Orat.  p.  194  i 
lin.  57.) 

Cerlo  tamen  Tertullianus  prQnnntiare  non  aadet 
utrum  Pbiladelphus  hujus  instruenda  ditissima 
bibliotheca  studium  revera  smulatus  fuertt,  sed 
dixit  tantum  :  opinor,  id  est  ut  ipsi  verisimilias 
videbatur.  Vitruvio  autem,  qui  Augusti  Casaria 
state  floruit  si  credas,  Ptolemsua  Philadelphus 
hocce  studio  imitatus  est  regeB  Attalicos.  Audias 


mirabilius  divinam  providentiam  reluxisse,  si  hi 
a  se  invicem  separati  interpretationem  auam  com- 
posuerint  ? 

Instabis  hasca  sejunctas  interpretum  cellulas  non 
obscuris  tantum  verbis  denotari,  sed  testem  quo- 
que  oitari  Aristeam,  qui  nullum  de  illis  habnit 
Bormonem.  Sed  responderi  poterit  Tertulliani 
verba  latis  clara  fuisse  ffitatis  sue  bominibus, 
unumque  vadem  ab  eo  datum  :  quia  tunc  commu- 
nis,  et  quasi  minime  dubia  erat  haec  de  distinctis 
illorum  interprotum  cellulis  opinio.  Quis  eliam 
inficiabitur  plura  ab  illo  narrari,  quam  in  Ariste« 


873 


D.  LB  NOURRY  OBSERVATIONBS  NOViE. 


8T4 


velim  illius  verba  :  «  Reges  Attalici  magnis  philo-  A  ^ib.  vi  Noct.  Att,  o.  ult.).  In  eorum   autem  aliquo 


logiaB  dulcedinibus  inducti,  cum  egregiam  biblio- 
tbecam  Pergami  ad  communem  delectationem 
instruxisaent,  tunc  item  PtoIemflBus  infiniio  zelo 
cupiditatisque  incitatus  studio,  non  minoribus 
industriis  ad  eumdem  modum  contenderat  Alex- 
andrias  790  comparare.  »  (Vitruv .  ProoDm.  fib. 
VII.)  Sed  in  hoc  ille  erroris  ab  aliis  arguitur.  Nam 
Alexandrini,  inquiunt,  reges  Attaliois  antiquiores 
erant.  At  nihil  inde  concludi  potest  adversus  Ter- 
tulliani  nostri  conjecturam.  Pisistratus  enim  etalii 
plures,  ab  Athenseo  et  Epiphanio  laudati,  biblio- 
thecas  instruxerant,  quos  Philadelpbus  potuit 
imitari  (Athen.  lib.  I,  Deipnos.  pag.  3  ;  Epiphan. 
de  Pond.  et  mensur.,  pag.  166). 


una  aut  duplex  Philadelphi  bibliotbeca  reposita 
fuit,  plurimum  enimvero  auctor  noster  verbis 
proximecitatismeminit ;  quemadmodum  Ammfa- 
nus  Marcellinus,  qui  post  descriptam  Serapsei 
muniflcentiam,  sic  prosequitur  :  c  In  quo  biblio- 
thecQB  fuerunt  insstimabiles  ;  et  loquitur  monu- 
mentorum  veterum  concinens  fldes,  septingenta 
volumina  millia,  Ptolemffiis  regibus  vigiliis  inten- 
tis  composita,  bello  Alexandrino  dum  diripitur 
civitas,  sub  dictatore  791  Gaesare  conflagrasse.  » 
(Animian.  Marcellinus,  lib.  xxii,  cap.  16,  pag. 
343.) 

Unamautem  tantum  memorat  Athenasus,  qui 
postquam  viros  quosdam,  coacervandis  libris  nobi- 


Csterum,  quamvis  oerta  esset  Tertulliani  opinio,  n  les^  recensuit :  «  Omnes,  inquit,  mercatus  Ptole- 


a  Scaligero  tamen  eo  vapulat,  quod  non  alio  Deme 
trium  Phalereum  titulo  exornaverit,  quam  Grani' 
fnaiicarum  probatissimi.  Enimvero,  «  parum,inquity 
notffi  TertuIIiano  Demetrii  dotes  fuerunt.  »  (Scalig. 
Noi.  in  Chron.  Euseb.  ad  ann.  1724,  pag.  133.)  Gur 
igitur  ?  Numquid  quibusdam  Demetrii  dotibus 
memoratis,  alias  negavit?  Quis  etiam  juranti  Sca- 
ligero  fldem  habiturus  est  ?  Nonne  Suetonius  nos 
alicubi  admonuit  grammalicis  datum  initio  nomen 
litteratorum,  quia  aliquid  acute  scienterque  pote- 
rant  dicere  aut  probare  ?  (Sueton.  de  Illust.  Gram- 
mat.  §  4,  pag.  821.  At  hoo  potissimum  nomine 
Tertullianus  Demetrium  laudavit,  quoniam  de 
bibliothecffipraBfectura  ipsi  a  Philadelpho  commissa 
disserebat.  Gui  autem   melius   demandari  potuit, 


meeus  rex  noster,  cognomine  Philadelphus,  cum 
iis  quos  Athenis  et  Rhodi  emerat,  tlc  'cV  )(aXi?^v 
'AXsJavSpeiav  |jieT>iY«T® »  ^^  pulchram  Alexandri' 
nam  bibliothecam  transferri  curavit.  »  (Athen.  lib.i 
Deipnos.  pag.  3.)  Similiter  Eusebiani  Chronici 
auctor :  «  Ptolemasus,  inquit,  Philadelphus  divinas 
Scripturns  in  Qraecam  vocem  ex  Hebraica  lingua 
per  LXX  interpretod  transferre  curavit,  quas  in 
Alexandrina  bibliotheoa  habuit,  quam  sibi  ex  omni 
genere  litteraturae  comparaverat  »  (Euseb.  Chron. 
ad  ann.  1734). 

At  Epiphaniu^,  etsi  duas  designet  bibliotheoas, 
in  hoo  tamen  a  TertuIIiano  nostro  et  Ammiano 
Marcellino  dissentit,  quod  sacroB  Scripturs  li- 
bros  in  Bruchio,  et  Aquilo,  Symmaohi  et  The- 


varia  eruditione  prsBdito,  qui  libros  omnes  eorum- 
que  pretium  apprime  noverat  ? 


ARTIGULUS   III. 


quam  grammatioorum  probatissimo,  id   est  viro  C  odotionis    interpretationes     in    minore  Serapteo 

positos  fuisse  asserat.  Suam  etenim  de  Grsoa  illo- 
rum  interpretatione  narrationem  his  verbia   absol- 
vit  :  Al  p(6Xui  etc    IXXi]v{Sa  ixteOttaat   dticttiOTjaav 
iv  T^  icpb^x^  pt6XioO>i)()[}  T^  iv  T^  Bpoux,{(|>  oUo$0(Ar|- 
Oeto^*    ixt  8i'    Gaxep^^v  xal  Ixipa  l^fivexo  ptSXtoOilxi) 
Iv  T({)  Ltpamit^ ,  {xtxpoxipa  zt\^   icpu)Ti)c ,   ^xi^   xal 
Ou^fdxvjp     d>v6fxa9Tat    auTfjc  ,     iv     f^   diireT46i)aav   o\ 
Tou   'AxuXa,  xal    £u{ji(jia)^ou,    xal    BeoSorfcovoc,   xal 
Tciav    Xoiiccjjv    ip(JLT)veTaiy   (jieTd   8iaxo9iooT6v  xal  icev« 
ti}xo9t6v   Itoc.   Libri  illi  in  Grsecum  transtati,  in 
priore    bibliotfieca,    qux    in  Bruchio  fundata    est 
repositi  sunt.    Posthsec    alia    rursus    in    Serapio 
biblioiheca  constituta  est,longe  illa  minor,  quse  hujus 
filia  dicebatur,   in   quamAquitag,  Symmachiy  Theo- 


Qua  in  Philadelphi  bibtiotheca  liOri  sacrarum  Scrip^ 
lurarum  repositi,  ubi  ea  bibhotheca  constructa^ 
quantus  in  ilia  tibrorum  numerus,  an  tota 
incendio  consumpta,  quomodo  sacri  codices  ad 
Christianos  vervenerint  ac  de  vectigali  Judseorum 
ad  eos  publice  iectitandos  libertate. 

Postquam  Tertullianus  iilam  omnem  oodicum 
sacr®  Soripture,  seu  Hebraica,  seu  Greeca  lingua 
descript»,  narrationem  contexuit,  tum  continuo 
enarrat,  ubi  cuncti  illi  codices  asservabantur  : 
«  Hodie,  inquit,  apud  Serapsum  Ptolemaei  bibli- 


othec®  cum  ipsis  Hebraiois  litteris   exbibentur.  »  D  dotionis,  et  aiiorum  editiones  congestae  sunt  post 


(Tertuliian.  Apologet.  cap.  18,  pag.  19).  Quibus 
saDO  verbis  declarat  hos  Hebraicos  Graecosque 
Veteris  Testamenti  libros  repositos  fuisse  in  Sera- 
pso,  hoo  est,  Serapidis  templo,  quod  Alexandria 
exBtructum  fuerat.  Nam  Ghrysostomus  diserte 
pronuntiat  illos  ab  hoc  Ptolemffio  Philadelpho  col- 
looatos  fuiaae  elc  t6  tou  HepdTctSoc  Up6v,  in  Sera^ 
fidis  templum  (GhrysoEt.  orat.  1,  adv,  Jud.  tom. 
i,  pag.  394,  edit.  Morel.).  At  in  eo,  quod  magnifi- 
centia  sua  soli,  sicuti  Gellius  et  Ammianus  Marcel- 
linas  perhibent,  Gapitolio  oedebat,  plura  procul 
dubio  erant  separata  a  se  invioem  aedificia  (Gell. 

Patrol.  I. 


annos  CCL  (Epiphan.  de  Pond.  et  Mensur.  §  11, 
pag.  168).  Yides  sane  illum  in  hoo  onm  aliia 
consentire,  quod  duplicem  asserat  fuisse  Alexan- 
drinam  bibliothecam ;  in  eo  autem  dissidere, 
quod  unam  in  Bruchio,  alteram  minorem  in  Sera- 
pio  conditam  esse  velit.  Utrum  vero  haec  illiua 
solius  opinio  aliispreferri  debeat,  tuum  esto  judi- 
oium. 

Ab  hao  porro  difficultate  si  te  expedieris,  in 
alteram  longe  majorem  confestim  inoides.  Nam 
TertuIIianus  de  Veteris  Testamenti  Orffiois  oodi. 
cibus  loquitur  tanquam  in  illa  Alezandrina  biblio* 

28 


875 


TBRTULLTANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I.  APOLOGETICA.   . 


m 


theca  sao  adhuc  tempore  aflservatis  atque  ex- 
stantibus.Gontravero  Ammianus  Marcellinus^ut  vi- 
dimuSydiserte  asserit  hancceipsammetbibliothecam 
bello  Alexandrino  sub  dictaiore  Cipsare  conflagrasse 
(Marcell.  lib.  xxii,  cap.  16,  pag  344).  Aulus  etiam 
Gelliustestamentum  facitincensatum  fuisseabauxi- 
liariismilitibu8septingentaferme?oIuminummiIIia 
(Gell.  1.  VI,  Noct.  Attic,  cap.  17,  pag.  394).  Utrique 
Dion  suffragari  yidetur,  qui  ait  Achillam  recta  ve- 
nisse  Alexandriam,  atque  ab  eo  commissa  cum 
Gffisare  dictatore  varia  pra^Iia,  multaque  facta  in- 
cendia.  To^c  81  airoOiJxac  xal  to5  ffkou,  xai  twv 
p(6Xu)v  irXefjTwv  5tj  xal  Apiarwv,  (5)c  «paai,  y^vo- 
fx^vcDv  xauO^vai.  Ei  apothecas  sive  cellas  frumen' 
ti  et  librorum  plunmorum  et  optimorumy  ut 
fertWy  conflagrasse  (Dion.  lib.  xlii,  Rom.  Hist.  pag. 
228). 

Quin  etiam  Epiphanius  memorie  prodidit  bibiio* 
tbecam,799qu(Binea  Alexandriae  urbis  erat  regi- 
one^quam  Bruchium  vocantjdesertam  suo  tempore 
faiBse(Epiphao.dtfPon(f.  et  Mensur.  g  10,  p.  166). 
At  in  ea  repositos,  uti  vidimus,  dixerat  sacre 
Soripturse  codices.Atqui  si  hsc  bibliotbeca  deserla 
fuit,  atque  multo  magis  si  Alexandrinsebibliotbecffl 
Jam  ipsa  Geesaris  state  combustae  sunt,  qua,  ama- 
bo  te,  ratione  TertuIIianus  dicere  potuit :  «  Hodie 
apud  Serapffium,  Ptolemaei  bibliothecffi  cum  ipsis 
Hebraiois  litteris  exhibentur,  et  Judffii  palam  lecti- 
tant?»)  TertuIIian.  Apotoget.  cap.  18.)  Respondent 
aliqui  duas  saltem  in  eo  fuisse  bibliothecas.  At 
una,  inquiunt,  incendi  potuit,  et  altera,  in  qua 
libri  illi  repositi  erant,  integra  prorsus  remanere. 
Verum  ea  responsio  adversatur  plane  ipsimet  Epi- 
phanio,a88erenti  hanc  bibliothecam,in  qua  hi  libri 
reconditi  fuerant,  suo  non  existisse  amplius 
tempore :  quapropter  alii  respondent,  etiamsi 
haec  aliffique  omnes  bibliothecffi  Alexandrinae  igne 
oombuBtffi  fuerint,  non  crematos  tamen  omnes  li  • 
bros,  atque  ab  hoc  incendio  ereptoB  Baorn  Scrip- 
tur»  Hebraicos  Grffioosque  codices. 

In  hujufi  autem  opinionis  confirmationem  pro- 
ferri  potest  Senecffi,  ao  post  ipsum  Pauli  Orosii 
testimonium,  qui  quadringenta  duntavat  librorum 
milliaturo  consumpta  memorant  (Senec.de  tranquil^ 
ant'fn.,  cap.  9,  pug.  663;  Oros.  lib.  vii,  cap.  15). 
Atqui  si  Marcellino  et  Gellio^  a  nobis  antea  citatis 
oredimuB,  in  illa  bibliotheca  septingenta  millia 
librorum  condita  fuerant.  Trecenta  igitur  millia 
flammis  subducta  sunt.  Ex  horum  itaque  numero 
haud  dubie  erant  hsc,  Deo  ita  providente,  Hebra- 
ioa  Grscaque  8cripturffi  sacrffi  volumina. 

Quid  vero,  quod  Ghrysostomus  constanter  asse- 
verat  Orecam  propheticorum  librorum  interpre- 
tationem  ad  suum  usque  tempus  in  Serapffio, 
8ive,ut  ipse  Ioquitur,Serapidi8  templo  conservatam. 
Haec  autem  eunt  Grsca  illius  verba:  Kal  |jl£> 
^p(  vuv  IxsT  Ta)V  icpo(p7|Xa)v  al  lp(jiT]veuOeTaai  p{6Xoi 
(xivouai  (Ghrysost.  orat.  1,  adv,  Jud,  pag.  595» 
tom.  1). 


A  Cffiterum,  quanquam  aliquis  contrahanc  Gbryso- 
stomi  aliorumque  sententiam  evidenter  probaverit 
exustos  fuisse  hos  codices,  negare  tamen  non 
poterit  ante  illud  incendium  multiplicata  fuisse 
iliorum  exemplaria,  ac  plura  Hebraica  a  Judteis, 
et  Grffica  ab  aliis  descripta,  qus  diligenter  con- 
servata  sunt.  Nullus  enimvero  dubitandi  locus 
est,  quin  multa  quidem  ad  Christianos  pervene- 
rint.  Non  pauca  etenim  Grffica  testimonia  in  Novi 
Testamenti  libris  citata  reperiuntur. 

Praeterea  vero  Hebraica  apographa  diligentissime 
ab  iisdeui  Judaeis  asservabantur.  De  iis  namque, 
qui  suo  tempore  vivebaut,  dixit  TertuIIianus 
nostor  :  Jud^ei  palam  leclitani  :  vectigalis  liberios  : 
vulgo  aditur  Sabbaiis  otnn?6u5.Audisne  quam  lucu- 

n  lenter  ille  afQrmet  Judffios,  singulis  quibusque 
Sabbatis  in  synagogis  suis  congregatos,  palam  et 
audientibus  omnibus,lectitasse  hos  sacros  coJices, 
vernacula  sua  lingua  conscriptos  ?  Atqni  mcs  ille 
ante  et  post  Ghristum  Dominum,  atquo  ab  antiquis 
tcmporibus  inoleveral.  79S  De  Paulo  siquidem 
ejusque  sociis  in  Actibus  Apostolorum  memorie 
proditum  est :  llli  sero  perlranseuntes  Pergen^ 
pervenerunt  Antiochiam  Pisidiae,  et  ifigressi  Syna- 
gogam  die  sabbatorum  sederunt.  Post  lectionm 
autem  Legis  et  Propheiarum  Pauius  Judxorum 
rogatu  sermonem  ad  eos  habuit  (Aci,  xiii,  14  seqq.)- 
Post  hffic  vero,  hffic  ibidem  litteris  mandata  iuve- 
nies  :  Moyses  a  temporibus  antiquis  habet  in  itngu- 
lis  civitatibus ,  qui  eum  prxdicenl  in  synagogiSy  ubi 
per  omnesabbatum  legitiir{xWt  21).  At  id  certe  fieri 

^  non  potuit,  quin  afitea  Judffii  habuerint  hos  codi- 
ces,  etmaximam  in  iis  incorruptis  atque  integcr- 
rimis  oonservandis  curam  impenderint. 

Quid  vero  sibi,  inquies,  vult  TertulIianuSi  oum 
dixit  Judffiis  vectigalem  fuisse  ccetus  buob  siogulis 
Sabbatis  agendi,  et  libros  suos  ibi  legendi»  liber- 
tatem  ?  Quidam  autem  existimant  his  verbis  de- 
signari  facultatem  eis  a  Philadelpho  concessam, 
modo  annuum  vectigal  modicum  solverent.  Sed 
quo  argumento  probabitur  illud  vectigal  exactum 
a  Philadelpho,  qui  tanti  faciebat  sacros  Veteris 
Testamenti  libros,  ac  illorum  interpretes  donis 
maximis  cumulaverat  ?  Longe  itaque  verisimilius 
aliis  videtur  a  Tcrtulliano  denotari  tribntum, 
quod  Romani  imperatores  Judsis  indixerant,  ut 
D  eis  more  solito  singulis  Sabbatis  congregari  li- 
ceret.  Quidam  vero  putant  de  hoo  tributo  intelli- 
genda  esse  istsc  Suetonii,  de  Domitiano  impera- 
tore  agentis,  verba  :  «  Prffiter  cffiteros  Judaicus 
fiscus  acerbissime  actus  ent,  ad  quem  defereban- 
tur,  qui,  vel  uti  professi  Judaicam  intra  urbem 
viverent  vitam,  vel  dissimulata  origine,  imposita 
gentitributa  non  pependissent.  »  [Sueton.  lib.viu, 
in  Vita  DomU,  g  12.)  At  ibi  signiOcat  Judasis,  ut 
liberam  sectffi  suffi  professionem  redimerent, 
Bolvendum  quidem  tributum,  sed  quod  auclum 
tunc  potius  ioorat,  quam  primo  impositum.  Nam 
in  Dionis  Bpitome  XlphilinuB  narrat  Titum  impe- 


877 


D.  LB  NOURRT  0B8ERVATI0NBS  NOViE. 


878 


ratorem  post  captam  Hierosolymam  jossisse  ut  A.  potestis  Soripturis  nostris  derogare  fldem.   Nam 


Jadffii,  qui  patrias  leges  profltebantur,  quotannis 
didragmam  Jovi  Gapitolino  penderent  (Xiphil, 
Epti.;Dion,  in  VU.  Fespasian.  pag.  318).  Visne 
Grsca  illius  verba  audire?  En  ipsa  sunt  :  Kat 
dtTC*  ixsfvou  SCSpaYfAov  Mx"^  "^®^^  '^^  irixptx  ai- 
Tiov  SO')  iwptaxfcXXovTac  xfp  KaictxtoXfy  Ati  xar' 
Eto;  dico^ip^tv. 

Ad  illud  porro  tributum  putant  bis  Juvenalem 
allusisse  versibus  : 

NuDc  sacri  foQtid  nemuB,  et  delubra  locantur 
Judseis,  quorum  copbimus  foeaumque  supellex. 
Omnibat  eoim  populo  mercedem  p<;adere  jussa  est 
Arbor,  et  ejectis  mendicat  sylya  camceuis. 

(luyenal.  satir.  m,  v.  13  seqq.) 


<c  unius,  inquit  Tertullianus,  propbet®  scrinium 
(hoc  est,  libri  Moysis)  ssculis  vincit  omnes  sob- 
stantias  et  materia.  .  .  .  cujusque  veterani  styii 
vestri,  •  {Ibid.)  seu  omnes  omnino  commentationes 
vestras,  eororoque  argumenta.  Quin  etiam  superat 
origines,  inquit,  sive  inHia  et  causas,  ordines  et  ve- 
ttflu,  sive  meatus  et  oanales,  quibus  ad  vob  usque 
pervenerunt. 

Prsterea  vetustate  sua  antecedunt  gentes  pleras- 
que,  qusQ  postea  ort®  sunt^  «  et  urbes  insignes 
bistoriarum,  et  caoas  memoriarum.  »  Ita  in  no- 
stris  oodicibus  manusoriptis  et  antiquioribus  edi- 
tionibus,  nisi   quod    pro   canos  in  eis  scriptum 


est  causas,  Rigaltius  vero  quem  alii  deinceps  se- 
Becle  ergo  htBZ  a  Tertulliano  appellatur  vectigalis  cuti  sunt,  retinuit  quidem  nomen  canas,  sed  ante- 
libertas,  quia  non  poterant,  nisi  soluto   prius  tri-      cedens  historiarum  propria,   uti   videtur,  delevit 


buto,  cogere  suas  synaxes,  et  in  synagogis  suis, 
iibique  dispersis,  accuratissimeconservatos  sacros 
8U0S  codices  palam  lectitare.Ab  bis  itaque  Judaeis, 
infensissimis  suis  hcstibus,  Ghristiani  acceperant 
illos  Veteris  Testamenti  codices,  de  quorum  veri- 
iate  el  integritate  nemo  sani  capitis  homo  unquam 
dubitabit.  Nam,  ut  antiquus  libri  contra  quinque 
hssreseSt  o\im  Augustino  ascripti,  auctor  recte  ad- 
Tersus  etbnicos  argumentatur  :  794  «  Godicem  in 
quo  bse  scripta  leguntur,  in  armario  Judsei  ha- 
bent.  Inimicus  meus  testis  est.  Ab  ipso  qusBro, 
aperi,  lege,  crede.»  »  (Augustin.  Append.iom,YU]f 
lib.  Contr.  quinq.  Eseres.  c.  7,  p.  9.;  Tales  ergo  hos 
libros  Gbristiani  babuerunt,  quales  sibi  a  Judseis 


auctoritate.  Nullam  enim  nec  ille  nec  alii  dederunt 
hujus  omissionis  rationem.  8ed  in  animum  baud 
dubio  induzerunt  ibi  gravissimum  esse  adversus 
grammaticffi  regulas  dtfjiapTv^fxa,  ubi  substantivum 
nomen  pro  adjectivo,  et  adjectivum  pro  substan- 
tivo  ponitur.  Sed  nonne  GrsBcismus  est  non  semei 
a  melioris  latinitatis  auctoribus  usurpatus  ?  Nonne 
enim  Horatius  dixit :  «  Integer  vit«  sceierique 
purus  7  »  Sensus  itaque  auctoris  nostri  est»  He- 
brieos  esse  vetustiores  urbibus,qu8B  insignes  erant 
historiarum  monumentis,  et  canis  memoriis,  id 
est  commentariis,  qu»  canitie  sua  et  vetustate 
originem  csteris  omnibus  antiquiorem  pre  se  fe- 
rebant.  i^ic  etiam   Tbeophilus   795   Antiochenus 


transmissi   fuerant.   Nihii    enim   in  eorum  textu  C  dixerat  eosdem  HebraBOs  antiquiores  esse  urbibus, 


quidquam  immutare  poteraot,  quin  a  Judffiis,illo- 
rum  inimicis,  et  eos  quotidie  legentibus,  falsi 
confestim  convincerentur.  Que  autem  quantave  sit 
illorum  auctoritas,  jam  cum  Tertulliano  nostro 
investigemus. 


ARTICULUS  IV. 


Quamodo  Tertullianus  sacrae  Scripturge  auctoritatem 
ex  maxima  ejus  antiquUate  demonstret,  qux  sint 
substantix  et  maierix  veterani  styli,  urbes  insignes 
historiarum.  et  cani  memoriarum. 

Summam  sacree  Scripturaa  auctoritatero  Tertul- 
lianus  duplioi  argumento  aperte  vindicat.  Primum 
autem  petit  ex  maxima  ejus  antiquitate,  de  qua 
nos  sspius  in  superiori  apparatus  nostri  tomo  : 
secundum  vero  ex  illius  divinitale,  sive  ex  divino  D  (Tertull.  lib.  ii  ad  Nal.  loc.  cit.) 


quse  erant  apudiEgyptiosfamosissim»  (Theoph.lib. 
III  ad  Autolyc.i^Big.  130). Non  dissimulabirous  tamen 
in  alio  Tertulliani  libro  scriptum  :  «  Qui  antiqui- 
tatum  canos  collegerunt.  »  (Tertull.  lib.  ii  ad  Nat, 
cap.  12.)  Sed  hujus  libri  unicus  tantummodo  su- 
perest  oodex  manuscriptus,  Apologetici  vero  quam- 
plures.  Quidquid  autem  statuas^  idem  sempererit 
sensus.Porroautem  abauotore  nostro  nomen  memo- 
riarum  usurpatur  pro  monumentorum,quemadmo« 
dum  ex  Augustino  facile  confirmari  pote8t(August. 
de  Cur.  pro  mort.  agend.  oap.  4,  p.  519,  t.  VI). 
Eademrursussignincatione  ipse  Tertuliianus,libro 
mox  citato,  dixit :  «  Satumus  in  terris  bumanae 
qualitatis  apud  veteres   roemorias    recensetur.  » 


Spiritu,  oujus  afflatu  omnesejus  libri  litteris  man- 
dati  fuerunt.  Prius  autem  argumentum  eo  luhen- 
iius  adversus  etboicos  urget,  quod,  illius  vim  et 
pondus  agnoscentes,  inde  religionem  suam,  quan- 
tumvis  falsam,  tueri  ao  conQrmare  conabantur. 
ESos  enim  omnes  bis  ille  coropellat  verbis  : 
«c  Apnd  vos  religionis  est  instar  Odero  de  lem- 
poribus  asserere.  »  (Tertullian.  Apolog.  cap. 
19,)  id  est,  religionem  vestram  falsorumque 
deorum  oultum  ejus  antiquitate  propugnare  con- 
tenditis. 

Atqui  si  momenti  alic^jus  sit  hflec  ratiOi  non 


Tum  deinde  in  Apologetico  (cap.  49)  adjecit  li- 
bros  Moysis  «etate  adhuo  sua  anteire  «  ipsas  effigies 
litterarum  indices,  custodesque  rerum,  »  hoc  est, 
scriptos  esse  characteribus  et  litteris  cffiterorum 
omnium  plane  antiquissimis.  Nam  paulo  ante 
scripserat  eos  exaratos  fuisse  litteris  Hebraicis, 
quas  quidem  aliis  quibnslibet  vetustiores  esse  pru 
oerlo  habebat.  Addit  autem  litteras  esse  cusUh 
des  rerum,  utpote  quffi  res  ipsas  earuroque  hiito- 
riam  ab  interitu  vindicant.  Sed  h»c  fusius  expli- 
cantur  a  Josepho,  cigus  verba,  paulo  prolixiora 
quam  ut  hio  referantur,  in  illius  libro  te  legisso 


879 


TERTULLIANI  OPBRUM  PAR8  I.  —  SBRIBS  I,  APOLOOBTIGA. 


noQ  plgeat  (Joseph.  init.  lib.  i  contra  App.   pag.  A  Manetbonem ,   textn    describendo  erraBse  procul 


1034  seqq. 

PostremQ  sabjanxit  Tertullianas  :  «  Et  puto, 
adhuc  minuB  dioimus,  ipsos,  inquam,deos  vestros, 
ipsa  templa  et  oracula,  et  sacra,  »  (Tertull./o^.ct/,) 
id  est,  libros  Mojsis  gentilium  diis,  templis,  ora- 
culis,  et  saoris  esse  longe  vetustiores.  Deorum 
enimvero  originem,  sicut  infra  dicemus,  a  Saturno 
repetendam  esse  opinatur.  Non  mirum  itaque  si 
hoi  deos  libris  Moysis  posteriores  affirmet.  Verum 
his  iliis  verbis,  adhuc  minus  dkimuSt  ethnicis  ex- 
probrare  videtur  quod  deos  suos  eorumque  cul- 
tum  libris  Moysis  vetustiores  esse,  tam  imperite 
quam  falBO  venditarent. 


dubio  videtur  ]ibrariu8,qui  scripsit  egressos  ftiiBse 
ex  iEgypto  Hebrsos,  icpo  Itwv  Tpiax(D9(u)v  Sexa- 
Tpitbv,  ante  irecentos  et  iredecim  annos  (Theopb. 
lib.  III  ad  Auiolyc,  pag.  131),  quam  Danaus  in 
GraBciam  pervenerit.Etenim  Tbeophilu8,ut  exdictiB 
patet,  haud  dubie  scripserat  TpiaxoaCoi^  xal  Iwtvi)- 
xovTa  Tpt<rt\  irecentis  ei  nonaginia  iribus,  Sed  noa 
satii  perito  scribaB  proclive  fuit  pro  iwevijxovxa 
Bcribere  $exa.  De  hac  nihilominus  conjecturajudi- 
cium  aliorum  exspectabimus.  At  certe  ex  his 
Theophili  verbis  facile  agnosces  cur  Tertullianue 
Danaum  apud  ethnioos  vetustissimum  dixerit. 

Tum  ille  postea  :  Moyses  mille^  inquit,  circiterf 


ARTIGULUS  V. 


annis  cladem  Priami^  id  est  Trojanum  excidium 

.  ..  p  an/dcedt^  (Tertullian. -^po/oflftf/.  cap.  19).  Ibi  autem 

Quam  lucuUnter  Teriutltanus  probaverU  aniiquita'  d  vfiatiffift  nwimUJoaftnhi  oui  aBBeverat  adeo 

^  t^^  uh^^^.^  Mn^itit  ^^  ^«1*  j»tnifi.    nui  fiojpimt     rursus  vesugia  premii  josepni,  qui  asseverai  aaeo 


tem  librorum  Moysis  ex  ejus  setate,  qui  eoaems 
fttit  Inadu),  ei  pluribus  saeeulis  Danao,  Trojanse 
eiads  et  Homero  prasivit,  ubi  de  Maneihonef  Be- 
roso^  IromOf  seu  Hieronymo^  et  Josepho, 

Nemo  certe  diffltebiturlibrorum  Moysis  antiqui- 
tatem  non  posse  clarius,quam  ex  illius  etate  pro- 
bari.  Quamobrem  Tertullianus  veterum  scriptorum 
testimonio  fretus,  quo  ille  tempore,  et  ante  quos 
vixerit.  hisce  explieat  verbis  :  «  Argivo,  inquit, 
Inaoho  pariteretateest :  quadringentis  pene  annie 
(nam  et  septem  minus)  Danaum  et  ipsum  apud  vos 
vetustissimum  prevenity  mille  circiter  (oladem 
Priami  antecedit :  possem  etiam  dicere  quingentis 
amplius  Homerum.  ■  (Tertull.  Apologei.  cap.  19.) 


antiquum  esse  Hebrsorum  ex  ^gypto  egresBum, 
(A>c  ifY^C  ^°^  irpoT^pav  aiJT^jv  Ta»v  'iXiaxoiv  Ittvt 
XiX(oic,  ut  annis  pene  mille  Hiaeum  belium  prxce- 
dai  (Joseph.  lib.  i  contr.  Appion.  pag.  1042).  Uter- 
que  vero  adverbium  adjecit  circiter  ;  nec  immerito 
sane.  Magna  siquidem  est  de  hoo  temporis  inter- 
vallo,  ut  alibi  vidimus,  sententiarum  varietaB.  At, 
quaecnnque  a  vero  propius  absit,  certo  certins  est 
Moysen  Iliacis  temporibus  longe  esse  antiqoiorem 
(Tom.  I  Apparal.  pag.  1345,  4347). 

Major  adhuc  est  dissensio  de  Homeri   «Btate, 
quem  annis  post  eamdem  cladem  Iliaoam  qmn- 
gentis  et  amplius,  atque  idcirco  1500  ao  pluribuB 
Primum  itaque  docet  796  Moysen  Inacho  fuisse  p  annis  post  Moysem  fioruisse  auctor  noster  pronan- 
C088vum.  At  in  prioreil;^ara<u5  nostritomo  osten-      tiat.  Diversas  autem  hasce  scriptorum  opiniones 


dimus  hanc  communem  f  uisse  veterum  scriptorum 
ad  Eusebium  nsque  sententiam,  quam  inonnulli 
etiam  hoo  saBCulo  propugnare  nisi  sunt  (tom.  l 
Apparat.  pag.  385,531,  836,  909  et  1342.  Asseve- 
ranter  vero  auctor  noster  affirmat  se  opinionis 
BUflB  plures  habuisse  sponsores  et  patronos.  Ne 
quis  autem  putaret  illud  ab  eo  gratis  assertnm, 
hos  ipsos,  ut  paulo  post  videbimus,  singillatim  et 
nomine  soo  appellat. 

Prsterea  horumce  scriptorum  auctoritate  ful- 
tns,  asseverat  Moysen  393  annis  prsvertisBe  Da- 
naum.  At  animum,  queso,  adverte  utrum  hso 
Tertullianus  delibaverit  ex  Josepho,  qui  ibidem  ab 
ipso  post  alios  scriptore  citatur.  Bnimvero  postea- 


recenset  Tatianus  797  {Orai.  conir.  Craec.  pag. 
166  et  seq.),  et  qui  verba  ejus  retulit  BusebiuB 
(lib.  X,  Praepar,  Evangel.  c.  ;11,  p.  492  seqq.),  neo 
non  etiam  Glemens  Alexandrinus  (lib.  i  Sirom.  p. 
326  et  seqq.),  aliique  et  antiqui  et  recentiores, 
qui  de  veteribus  scriptoribus,  aut  de  chronologia 
et  poetis,  ac  nominatim  de  ejusdem  Homeri  vita 
vel  state  disputatiooes,  sive  data  opera,  sive  aliud 
agentes,  institueruntNos  quoque  de  his  auctorum 
dissidiis  alibi  disseruimuB  (Tom.  I  Apparai.  pag. 
1278,  1347  et  seqq.) 

OBlernm  quoqao  tempore  floraerit  HomeroBy 
plane  oonstat,  uti  Josephus  (lib.  i,  Contr.  Appion. 
pag.  1034)  recte  arguit,  nullam  apud  Gracos  esBe 


quam  Josephus  editam  a  Manethone  iGgyptiorum  D  conscriptionem,  qu»  hujus  poet»  operibus  sit  ve- 


ohronologiam  recensuit,  eam  his  absolvit  verbis : 
01  xaXoiSjxevot  irotfxivic  ^fxixBpot  npoYOvoi  xptffl 
xat  ivvfvijxovTa  xal  xpiaxoa^otc  irp^orOsv  iTCViv,  ex 
T^C  AIywi«tou  AuaXXaYivTec ,  ti^v  x^P^^  TaiSTvjv 
licc{yxY}aav,  ^  Aavaiv  etc  "Apyoc  4<ptx4aeat,  xa(  Tot 
TOUTOv  dpxai^a^cov  'ApYetot  vo(x(([ou9t.  Qui  voea- 
bantur  pasioreSy  id  est  nostri  progenitores,  ex  jE- 
gypio  iiberaii  ante  ires  ei  mnaginia  atque  trecentos 
annos  hanc  provinciam  inhabitavere  quam  Danaus 
ad  Argos  accederei^  licet  hunc  antiquissimum  Argivi 
eonfidant  (Josepb.  lib.  Cont.  Appion,  pag.  1041). 
In  Theophili  itaque  Antiocheni,  qui  eumdem  oitat 


tustior.  Quin  etiam,  si  eidem  Josepho  oredas, 
poemata  illius  non  litteris  oonsignata  sunt,  sed 
oantu  recitata,  quse  ab  aliis  oum  memoriter  tan- 
tum  colleota  fuerint,  multain  eis  disaonantia  com- 
periuntur.  Ad  haBO  vero,  ille  paulo  ante  diierat 
alias  nationes  gloriari  se  a  PhoBnicibtts  et  Gadmo, 
ut  alibi  etiam  adnotavimus^habuisseantiqaissimum 
litterarum  usum  (tom.  I,  Apparai.  pag.  385  et 
seqq.  ).  At  nullus  tamen,  pergit  Josephae,  demon- 
strare  poterit  aliquod  scriptum,  quod  a  prisco  illo 
tempore,  vel  in  templis,  vei  in  publicis  anathe- 
matibus  servatum  luerit.  Moysis  ergo  libri  c«tero8 


881 


D.  LE  NOURRT  0B8ERVATI0NES  NOYifi. 


882 


omnes  longo  temporis,  imo  et  saBOulorum  inter- 
vallo  antecesserunt. 

Nihil  autem,  ait  auctor  noster,  probatu  erat  fa- 
oilius  (TertuUian.  Apologet.  cap.  19).  Sed  quia  hoc 
longius  erat,  nec  poterat  sine  maxima  a  proposito 
8uo  digressione  fieri,  ideo  censuit  essedifTerendum. 
An  vero  his  verbis  aliam  ea  de  re  commentatio- 
nem  promittat,  ac  promissis  sleterit,  quis  certo 
asseverare  audebit  ?  Ne  quis  tamen  iliud  ab  eo  te- 
mere  prolatom  diceret,  palam  omnibus  ipse  facit, 
nnde  et  a  quibus  nominatimscriptoribus  evidenter 
probetur.  Primum  enimvero  oitat  antiquissima 
^gyptiorum,  GhaldflBorum,  Pho^oicum  archiva  sive 
Bcrinia,  in  quibus  scripturas  sive  libri  eorum  re- 
ponebdntur.  Gentes  autem  istas  ideo  nominibus 
Buis  vocat,  quia  Grffioii  teste  Josepho  (Ibid,)y  fa- 
tebanlur  antiquissimam  rerum  traditionem  apud 
eoB  haberi.  At,  quia  hsc  investigatio  difficillima 
adhao  videri  poterat :  «  Advocandi  sunt,  inquit, 
municipes  eorum,  per  qnos  notitia  subministrata 
est.  >  (Tertullian.  ibid.)  Municipes  autem  ii  pro- 
prie  appellati  sunt,  qui  in  civitatem  Romanam  re- 
cepti,  muneribus  Romanorum  fruebantur.  Sed  ilie 
60  nomine  abusive  signiQcat  ejusdem  regionis  in- 
coias.  Nam  et  gentes,  et  scriptores  nominatim.vo- 
oaty  ez  iEgyptiis  Manethonem,  Berosum  ex  Ghal- 
daBis,  a  Josepho,  ut  paulo  post  notabimus,  citatos ; 
atque  ex  PhoBnicibus  Iromum  Tyri  regem,  de  quo 
postea  fusius  agendum.Siverohi  non  sufficiebant, 
adjicit  ipsorum  sectatores  PtolemoBum  Mendesium, 
qui  sacerdos^  inquit  Glemens  Alexandrinus  (lib.  i, 
Sirom.)^  ac  post  ipsum  Eusebius  (lib.  x,  Prxpar, 
Evang.  cap.  12,  pag.  497),  regum  ^gypti  res  ge- 
Bias  tribus  libris  798  exposuit :  item  Menandrum 
Ephesiumy  a  quo  actus  et  historiam  regum  Tyri 
oonscripta  esse  Josephus  (lib.  i,  contr.  Appion.  p. 
1042)  et  Theophilus  Antiochenns  perhibent  (lib. 
m  ad  Autolyc.  pag.  132).  His  adjuogit  Demetrium 
Phalereum,  a  Josepho  adhuo  citatum,  tresque 
alios,  regem  Jubam,  Appionem  et  Thallum,  de 
quibus  nos,  in  primo  Apparatus  nostri  tomo  et  in 
superioribuB  dissertationibus,  disputavimus. 

Denique :  «  Et  qui  istos,  ait  Tertullianus  {loc. 
cU.)t  probat  aut  revincit,  Judeus  Josephus,  anti- 
qoitatnm  Judaicarum  vindex,  »  in  AntiquUaium 
videlicet  Judaicarum  libris,  qui  etiamnum  in  om- 
niam  manibus  versantur.  Verumtamen  ille  non 
hiB  tantum  libris  utos,  ut  loquitur  auctor  noster, 
Bcriptores  probat  aut  revincit  [Ibid,),  sed  in  aliis 
etiam  oontra  Appionem  libris  quos  jam  citavimus 
(Joseph.  lib.  i,  contra  Appion.  pag.  1039  et  seqq. 
pag.  1043  seqq.}.  In  his  siquidem  plura  retulit 
ex  libris  iEgyptiacorum,  scilicet  Manetbonis  JEgyp- 
tii,  ao  Berosi  Ghaldei,  ex  quo  prodierunt  de 
astrottomia  et  Ghaldsorum  philosophia  commen- 
tationea. 

Major  itaqae^diffloultas  est  de  tertio  scriptorey 


A  qui  a  Tertulliano  cognominatur  Iromus  Phcmix 
Tyri  rex.  Nam  in  nostris  manuscriptis  codicibus, 
et  antiquioribus  Rigaltiana  editionibas  legitur. 
Hieronymus  Phoenix  Tyri  rex.  Sed  quia  nullum 
fuisse  putabant  Tyri  rogem  nomine  Hieronymum, 
in  textu  Tertulliani  scribi  maluerunt  IromuSf  Gor- 
rectionis  tamen  hujus  nullam  rationem  dederunt 
nisi  quaedam  verba,  ex  fragmentis  Menandri,  a 
Scaligero  editis,  delibata.  Sed  longe  potiori  Jure 
citare  debebant  Theophilum  Antiocbenum,  a  quo 
non  solum  eadem  illa  Grsca  verba  citantur  (Theo- 
phil.  III,  ad  Autolyc.  pag.  131  seqq.),  sed  vocatur 
etiam  'UpcDtJLo;  Tup{u>v  pivtXtuc.  Hieromus^  7y- 
riorum  rex.  Eum  autem  esse  testatur,  qui  plures 
ad  Salomonem,  et  vicissim  Salomon  ad  eum  scrip- 

-o  serat  litteras ,  qu»  apud  Tyrios  servari  fere-* 
bantur.  Non  inde  tamen  confici  potest  hunc  re- 
gem  aliquid  de  antiquitate  Hebrasorum  scripto  tra- 
didisse. 

Nonne  etiam  in  Tertulliani  textu  legendnm  esse 
Hieronymi  nomen  hinc  colligi  potest,  quod  Jo- 
sephuB  in  primo  Antiguitatum  Judaicarum  libro, 
ubi  de  longa  primorum  patriarcharum  vita  dis- 
serit,  ibi  post  memoratos  a  se,  quemadmodum  ab 
auctore  nostro,  Manethonem  et  Berosum,  h®o 
scripsit :  Ma»x°^  ^^^  'EariaToc,  xal  itpic  «^oT^  4 
Al-ytJirTtoc  'leptovujjioc,  ol  xa  4>oivixi  oovxajajxevoi, 
9U[x<p(i)vou<rt  xoT<  bit*  i|jLou  XtYOfiivot^.  Mochus^  He* 
stimus,  et  Hieronymus  jEgyptiuSf  gui  Phosnicum  res 
prosecuti  sunt,  nobiscum  consonant  (Joseph.  lib.  j, 

C  Anliquit.  cap.  4,  pag.  11).  Hunc  autem  Hierony- 
mum  in  eorum  numero  posuit,  qui  de  longiori 
Noe  et  superiorum  patriarcharum  vita  ssrip- 
tum  aiiquid  reliquerant.  In  primo  tamen  adversus 
Appionem  libro  (pag .  1050)  observat  Hierony- 
mum  ex  iis  scriptoribus  nnum  esse,  qui  bisto- 
rias  soribendo  Judaic»  gentis  non  meminit :  'lepoa- 
vu|Jioc  Yotp  ouSa[xou  xaxak  xif^v  loropCav  799  i(AV7}[jL6<- 
veuve,  xa(  xot  a^e^ov  iv  toTc  x^icotc  $iacxeTpt^b>c. 
Hieronymus  enim  uequaquam  nostri  in  historia  me- 
minit,  licet  pene  ipsis  tocis  nutritus  esset.  Fatetur 
itaque  Hieronymum  in  hac  lucubratione  missas  fe« 
cisBO  res  Judasorumy  tametsi  incognitaa  illi  non 
fuerint.  Sed  ibi  eum  Hecataeo  opponit,  a  quo  hi- 
storiam  de  Judasis  editam  fuisse  testiilcatur.  Potuit 

n  igitur  in  aiiena  historia  aut  commentatione,  sicuti 
de  loDgsvis,  ita  de  vita  illorum  quemdam  inter- 
miscere  sermonem. 

At  quamvis  Hieronymus  aut  pauca,  aut  plura 
de  Moyse  et  Judaeis  quovis  in  libro  tradiderit,  qua 
ratione  probari  potest  iilum  fuisse  Tyri  regem? 
Numquid  ergo  Tertuliianus  humani  aliquid  ibi  pas* 
sus  est,  aut  a  librariis  verba  ejus  depravata  sunt| 
aut  de  regis  Tyrii  ad  Salomonem  epistolis,  quem- 
admodum  Theophilus  Antiochenus,  intelligendus 
est  ?  Vide  igitur  quid  tibi  vldeatur  probabiliusi 
aut  melius  invenire  queas. 


883 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


884 


ARTIGULUS  VI. 


Ds  aliorum  post  Moysem  sacrorum  vatum  astate,  et 
fiupputariis  digitorum  geftticulis,  et  ceoiualibus 
conferendis. 

De  aliorum  post  Moysis  mortem  sacrorum  vatum 
nostrorum  »tate  TertuUianus  {Apologet,  cap.  19) 
sio  adversus  ethnicos  pronuntiat : «  GBteri  pro- 
phet®  etsi  Moyai  posthumant,  eztremissimi  tamen 
eorum  non  retrosioresdeprehenduntur  primoribus 
vestris  sapientibus,  et  legiferis,  et  bistoriois.  » 
At  ibi  plures  sane  adhibet  improprios  loquendi 
modos  [de  Resurr.  Christ.  o.  45  ;  adv,  Falentin.  c. 
35).  Primo  siquidem  dixit  postkumant,  id  est,  post 
Moysis  mortem  vixerunt ;  quo  sensu  alibi  scripsit 
posthumatf  et  posthumatum.  Secundo  qui  hio  extre- 
missimoSt  aiibi  postremissimos  omnium :  tertio  re-  R 
trosiores,  id  est,  posteriores  ac  recentiores  appel- 
lavit.  Verum,  etiamsi  bis  obsoletis  ac  barbaris  vo- 
cibus  utatur,  apertus  tamen  est  hio  illius  sensus  : 
GiBteri  propbetiB  nostri  postMoysis  quidem  obitum 
vixerunt :  sed  eorum  omnium  ultimi  noo  sunt 
posteriores  Qrscis  sapientibus,  legiferis  et  histo- 
ricis. 

Suam  porro  sententiam  non  alio  probM  argu- 
mento,  nisi  proiatis  plorium  auctorum  nominibus : 
vel  quia  gentiles  publice  eorum  aucloritati  repu- 
gnare  et  resistere  non  poterant ;  vel  quia  longius 
fuisset  singula  illorum  test:monia  boc  in  libro  de- 
soribere,  in  quo  brevitati  consultum  esse  volebat. 
8i  quis  tamen  illud  quibusdnm  saltem  confirmari 
postulet,  is  audiat  Theophilum  (lib.  iii,  ad  Au-  p 
tolyc,  pag.  132  seqq.)  Antiochenum  sic  argumen- 
tantem  :  Uitimus,  inquit,  prophetarum  Zacharias 
censeturi  qui  tempora  Darii  regis  attigit.  Solon 
autem  Atheniensis  antiquissimus  legislator  tem- 
pore  regum  Cyri  et  Darii  vixisse  perhibetur.  C©- 
teri  ergo  propheta  aliis  legislaloribus  vetustiores 
sunt,  et  multo  magis  Moyses,  qui  ante  Jovem  Cre- 
tensem  atque  ipsum,  ut  diximus,  Trojanum  bellum 
floruit.  Nec  id  dixisse  satis  Tbeophilo  fuit,  sed 
exhibita  ibi  brevissima  cbronologia  demonstrare 
nititur. 

SOO  Josephus  vero  de  historicorum  state  hunc 
loquitur  in  modum  (lib.  i,  Conlr.  Appion.,  p.  1934) : 
01  (i4v  xot  Tfltc  loTop(ac  iici)^eipi5ffavTe?  ouYYpa^peiv 
itap'  «iToTc,  \k^ia  81  touc  irepl  Kdt$|jLov  Te  t6v  Mi- 
Xijfftov  ,  xal  t6v  'ApYeTov  'Axoua(Xaov  ,  xai  (xeTi^D 
TOUTov  efTive;  SXXoi  X^YOVTai  'fhifjf^oLi^  P?«X^  "^^ 
Ilepvuv  iizl  TT^v  'EXXaSa  ffxpaTeiac  t({)  XP^^V  '^P^^' 
Xa6ov*  Qui  autem  historias  apud  eos  (Grecos) 
conseribere  tentavere,  id  est,  Cadmus  Milesius  et 
Acusilaus  Argivus,  et  post  hunc  quicunque  alii  fuisse 
feruntur,  paulum  Persarum  (Cyri  et  Darii)  expedUio- 
nem  prxeessere  (t.  J,  Apparal.  pag.  4105  seqq.  p. 
1355  seqq.).  Nos  vero  de  Qrccias  sapientibus  et 
eorum  «late  in  primo  Apparatus  nostri  tomo  dis- 
putavimus.  De  Moysis  porro  et  aliorum  propbeta- 
rum  tempore  egimus  non  solum  in  eodem  citati 
Apparatus  nostri  loco,  sed  in  Buperiori  etiam  de 


Lactantii  operibus  dissertatione  (Cap.  2,  art.  1, 
et2). 

Denique  Tertuliianuscertiores  nos  facit  ad  recte 
designanda  illorum  omnium  et  prophetarum  et 
etbnicorum  scriptorum  tempora,  multis  instrumen* 
tis,  boo  est  libris  et  chronologiis,  cum  digiiorum 
supputariis  gesticulis  assidendum  esse  (Tertullian. 
Apologet.  cap.  19).  Sed  qus  sunt,  rogabit  aliquis , 
et  quorsum  spectant  illa  supputaria  digitorum  ge- 
sticula?  Respondebimusitaque  eanihil  aliud  esse, 
nisi  digitorum  gestus  ac  motus,  quibus  antiqui  so* 
lebant  annos  resve  alias  numerare.  De  longaevi  si- 
quidem  Nestoris  annis  cecinit  Juvenalis  {Satir,  10, 
V,  240) : 

Felix  nimirum,  qai  per  tot  sfficula  mortem 
Distolit,  atque  Buosjam  dextra  compatat  aonos. 

Plinius  vero  narrat  simulacrum  Jani  faotum  fuiaae 
digitis  eo  modo  figuratis,  quo  365  dierum  oumerutf 
indicabatur  (lih.  xxxiv,  Hist.  naiur.  cap.  7,  pag. 
182).  Soriptum  quoque  ab  Hieronymo  legimus 
(lib.  I,  adv.  Jovin.  pag.  146) :  «  Gentesimus  nu- 
merus  de  sinistra  transfertur  ad  dexteram,  et  iie- 
dem  quidem  digitis,  sed  non  eadem  manu,  quibus 
in  Iffiva  nuptffi  significantur  et  viduas,  ciroulum 
faciens  exprimit  virginitatis  coronam.  >  At  longe 
antea  Apuleius,  ubi  de  Pudentilla  etate  disputat 
{Apologet.  ii,  post  med.  pag.  375) :  «  8i  triginia 
annos,  inquit,  pro  deoem  dixisses,  posies  videri 
pro  compulationis  gestu  errasse,  quos  circulare 
debueris  digilos  aperuisse.  Cum  vero  quadraginta 
qu»  faciiius  cieteris  porrecta  paima  significantur, 
ea  quadraginta  tu  dimidio  auges,  non  potes  digi- 
torum  gestu  errasse,  nisi  forie  triginta  annorum 
Pudentiliam  ratus,  binos  cujusque  anni  sonsules 
numerasti.  »  TertuIIianus  itaque  eigniScat  opus 
esse  majori  otio,  et  longiori  ab  instituto  auo  di- 
gressiune,  ut  illis  digitoruni  gestibus  aetas  tot  sorip* 
torum  ac  propbetarum  computetur. 

At,  prieter  banc  aliasquo  annos  dioumerandi 
diflQcuItates  (Tertuliian.  Apotoget.  cap.  19),  Grxeo^ 
rum  etiam^  ait  ille,  censuates  conferendi.  Nemo 
sane  non  videt  ibi  nomen  libri  vel  codices  subau- 
diri.  Censuaies  autem  eos  vocat  libros,  in  quibus 
aota  et  refum  gestarum  annaies  a  soribis  et  nota- 
riis  publicis,  vel  aliis  descripta  erant.  Nos  vero 
hos  libros  801  diaria,  et  magie  vulgari  nomiiie 
pubiioa  scribarum  registra  nuncupamus. 

Csterum,  tametsi  TertuIIianus  tut  ad  probandam 
sacrffi  ScripturaB  antiquitatem  argumenta  brevilar 
exposuerit,  quisquis  tamen  illorum  pondue  et  ro- 
bur  se  inteliigere  negat,  is  se  ipsum  occMaro 
voluisse  videtur.  Quapropter  totam  hanc  dispata- 
tionem  melius  absolvere  non  possumus,  quam  hia 
ipsius  ad  gentiles  alio  in  libro  verbis  (de  Te^ifn. 
anim.  cap.  5:  «  Atenim  cum  divins  Soriptnras, 
quse  penes  nos,  vel  Judeos  sunt,  in  quorum  olea 
et  oieastro  insiti  sumus,  multo  saeoularibos  litteria 
non  modioa  tantum  «tate  aliqua  anteoedant»  ut 
loco  suo  edocuimus  ad  fidem  earum  defflODBtraa- 


885 


D.  LE  NOURliY  0B6ERVATI0NES  NOViE. 


886 


dam  :  etsi  hiec  eloquia  de  litteris  usurpavlt  aniina,  A 
utique  de  nostris  credendum  erit,  non  de  vestris  ; 
quia  potiora  sunt  ad  instruendam  animam  priora, 
quam  postera,  qu89  et  ipsa  a  prioribus  iuHtrui 
Bustinebant,  oum  etsi  de  vestris  instruotam  conce- 
damus,  ad  originem  tamen  principalem  Iraditio 
pertineat,  nostrumque  omnino  sit,  quodcnnque  de 
nostris  sumpsisse  et  tradidisse  contigit  vobis.  » 
Demum  in  Apologetico  eosdem  adhuc  ethnicos  sic 
alloquitur  (cap.  45,  pag.  499)  :  «  Sciatis  ipsas  quo- 
que  leges  vestrasi  que  videntur  ad  innocentiam 
pergere,  de  divina  lege,  ut  antiquiore,  formam 
mutuatas.  >  Et  certe  in  aliis  nostris  dissertationi- 
bus  abunde  ostendimus  scriptores  etbnicos  ex 
sacris  nostris  libris  plura  delibasse,  quss  illi  pra- 
via  erroribus  suis  plane  corruperunt.  At  nemo  est  ^ 
qui  ex  dictis  non  facile  intelligit  quam  reote  a 
Tertulliano  nostro  probata  sit  illorum  antiquitas. 
Ad  eorum  vero  auctoritatem  ezplicandam  nnno 
veniamus. 

ARTICULUS  VII. 

Quomodo  Terlullianus  demonstrel  divinam  esse  saerx 
Scriplurx  auctorilatem^  nec  illius  ignorantiam  ab 
ethnicis  posse  objici, 

Non  ez  sola  antiquitate  Terlullianus  summam 
Scripturae  sacrre  auctoritatem  repetit,  sed  eo 
mazime  quod  divina  sit,8eu  litteris  tradita  ab  illis 
utique  viris  qui  erant  divino  Spiritu  afflati,  ao 
futura  certe  praedizerunt  {Ibid,  cap.  20)  :  f  Ido- 
neum  quippe  testimonium  divinitatis,  ait  ille,  est 
veritas  divinationis.  »  Neque  id  ullus  negare  po-  p 
terat,  neo  ipsi  quidem  gentiles,  qui  veros  esse 
deos  Buos  inde  conflcere  conabantur,  quia  res  fu- 
turas  ab  iis  prsnuntiatas  esse  autumabant.  Ghri- 
stiani  vero  vim  hujus  argumenti,  sic  ab  gentilibus 
udurpati,  non  aliam  ob  causam  inflruiabant,  nisi 
quia  aut  falses  erant  hujusmodi  factitiorum  deo- 
rum  prffidictiones,  aut  dsmonum  artibus  et  prse- 
stigiis  ezcogitatffi.  Solus  namque  verus  Deus,  aut 
prophetffi  Spiritu  iilius  repleti,  possunt  futura 
certo  prsnuntiare.  Atqui  plurima,  inquit  auctor 
noster,  eodem  modo  jam  facta  cernimus,  quo  a 
Bacris  vatibus  nostris  prssmonstrata  fuerant. 

Brevi  autem  harumce  prffidictionum  enumera- 
tione  illud  comprobat  [Ibtd,),  Nuno  enim,  ut  ille 
ait,  r^^,quemadmodum  a  sacris  prophetis  prae- 
dictum  est,  vorant  urbes,  in  est,  repentinis  terra-  D 
rum  809  motibus  et  hiatibus  urbes  absorpte  ao 
voratffi  sunt  (Ibid.) .  Deinde  :  f  Insulas  maria 
Iraudant,  ■  quas  videlicet  maris  fluctibus  ac  tem- 
pestatibus  ezbaustas  videmus  (Ibid,).  Ad  heo 
vero  :  •  Ezterna  atque  interna  bella  dilaniant, 
regnis  regna  compulsant,  »  hoo  est,  bella  in  di- 
versas  partes  scindunt  non  solum  regna,  provin- 
cias  et  urbes,  sed  cives  etiam,  atque  affines,  et 
sanguine  coojunctos  (Ibid,),  Prsterea  :  «  Fames, 
et  lues,  et  locales  quaeque  clades,  et  frequenti» 
pleraque  montium  vastant.  »  Melius  in  ezempla- 
ribus  nostris  et  antiq^Lis  editionibus,  «  Plerumque 


mortium  vastant.  >  (Ibid,)  Frustra  enim  aliqui 
ad  vocem  monlium  confirmandam  oontendunt  ea 
signiiicari  leones,  ur80s,aliasque  id  genus  belluas, 
quibus  montes  frequentanlur,vastanturque  campi. 
Nam  de  hominum  auctornosterloquiturmortibus, 
qus  lue,  fame  aliisque  hujuscemodi  cladibus  fre- 
queutissime  accidunt. 

Pergit  autem  illo  :  «  Offlcia  temporum  et  cle- 
mcntorum  munia  ezhorbitant,  »  (Ibid,)  id  est,  so- 
litus  quatuor  anni  tempestatum,  ao  status  ele- 
mentorum  ordo  confunditur,  quod  improprio 
dizit  verbo  cxorbitani,  Quin  etiam  «  Monstris  et 
portentis  naturalium  forma  turbatur.  »  Quidam 
aotem  ibi  monstra  a  portentis  sic  distingui  volunt, 
ut  monstra  in  hominibus  anlmalibusque  sint,  por- 
tenta  vero  in  rebus  inanimatis.  Sed  ii  non  satis 
procul  dubio  attenderunt,  quod  scripsit  Gicero 
informatas  deorum  notiones  «  prster  naturam 
hominum  pecudumque  portentis.  »  (Gicer.  lib.u  de 
Natur,  deor.  pag.  215,  lin.  45.)  Et  alibi  :  «  An 
vero  illa  nos  terrent,  si  quando  aliqua  portentosa 
aut  a  pecude,  aut  ez  homine  nata  diountur  ?  »  (de 
Dmnt/.  lib.  II,  p.  247,  lin.  16.)  Portentum  igitur 
non  magis  de  inanimatis  rebus  dicitur,  qoam  de 
hominibus  et  pecudibus,  in  quibus  membrum  ali- 
quod  preter  naturam  plane  deformatur,  aut  re- 
dundat,  aut  deficit.  Portentum  tamen  a  monstro 
si  quando  Tertulliani  verbis  revera  secerni  nobis 
probetur,  protinus  cedemus. 

Quid  plura?  c(  Humiles,  ait  ille,  sublimitate,  su- 
blimes  humilitate  mutantur ;  »  (TertuII.  Apologei., 
oap.  20,  pag.  300)  sive,  hominum  status  et  con- 
ditio  ita  commutatur,  ut  a  sublimi  ao  summa  ad 
humilem  et  inflmam,atque  versa  vice,aut  decidant 
aut  conscendant.  Denique  :  «  Justitia  rarescit,  et 
iniquitas  crebrescit ;  bonarum  omnium  discipli- 
narum  cura  torpescit,  »  apud  ethnioes  videlicet, 
qoi  Ghristianam  religionem  oderant,  vel  asperna- 
bantur.  Nam  postea  manifestum  ipse,  ut  suo  loco 
videbimus,  cuilibet  fecit  a  Christianis  ezcuHam 
disseminatamque  fuisse  justitiam,  pietatem,  saa- 
ctitatem,  curamque  bonarum  omnium  diaciplina- 
rum.  Porro  autem  olades,  calamitates,  rerumque 
perturbationes,  quas  auctor  noster  reoenset,  [a 
sacris  nostris  vatibus  vere  prffinuntiatas  fuisse 
nemo  negare  potest,  nisi  qui  horum  aliorumque 
sive  historicorum  aut  chronologistarum  libros  nee 
percurrendo  quidem  legerit.  At  quemadmodum 
Augustinus  adversus  Faustum  Manichffium  dispu- 
tat  :  tf  Ostendimus  fidem  prophetarum  ez  his, 
qus  ventura  cecinerunt,  et  venisse  cernuntur.  » 
(AugUBt.  lib.  ziii  contr.  Faust.  Manich.  cap.  7, 
pag.  255,  tom.  Vill.}  Sed  illum  plura  de  his  ibi 
80S  dispatantem  adire  poteris.  Oe  mundi  vero 
cladibu8,quas  Tertullianas  a  sacris  nostris  vatibus 
prflBdlctas  esse  dizit,  inferius  cum  eo  agendum. 

Oissimulare  tamen  non  possumusaliislongecla- 
rioribus  sacrs  Scriptur»  verbis  futura  prcnun- 
tiari.Tales  enimvero  sunt  plures  de  venturo  Ghri- 


887 


TBRTDLLIANI  OPERDM  PAHS  L  —  SERIE8  I,  APOLOQBTICA. 


888 


gto,  ejusque  vlta,  mlraculis,  morte,  et  ad  vitam  A 
rogressu  prsBdicationes,  qu»  ab  auotore  nostro  et 
Lactantio,ut  in  Buperiori  dissertatione  ostendimus, 
acourate  referuotur  (Infra,  cap.O^art.  2;  Dissertat. 
in  Lactant,  cap.  8,  art.  1  et  2).  Verum  ipse  Ter- 
tellianuB  noster  arbitralus  est,  nec  Jure  quidem 
immerito,  ea  que  nuno  memorat,  ad  probandam 
BacrflB  Scripturffi  divinitatem  sic  Bufdcere,  ut  aliis 
opuB  non  esset,  nec  exemplis,  nec  probationibus. 

Neque  objici  poterat  illas  a  Gbristianis  occulta- 
tas,  nec  ethnicos  habuisse  easdem  legendi  et  exa- 
minandi  facultatem.  Quamvis  enim  summaB  Gbri- 
stianis  religioni  fuerit  sacra  sua  mysteria  alios 
omnes,  et  ipsos  etiam  catechumenos  celare ;  di- 
vinie  tamen  Scripturae  libros  nec  abscondebant, 
nec  abscondere  polerant.Quamobrem  Tertullianus  b  '  Varlis  iUque Vrgumentis  illum  exsistercet  uni- 


Deum  exsistere  demonstratf  videlicH  raerarum 
Seripiurarum  auctoritatef  gentiliym  philosopho- 
rum  consensUf  ipsiusmei  Dei  operibus,iniimo  men- 
tis  humad^  sensu  et  conscieniiat  infinitis  Dei 
perfeciionibus^  ac  pubtica  et  sxpius  rejpelita  dx- 
monum  a  Chrisiianis  adjuratorum  confessione. 

Ea  esl  GhristianaB  religionis  perfectio,  ut,  ad 
illius  veritatem  et  aliarum  quarumcunque  falsita- 
tem  demonstrandam,  sola,  simplex,  nudaque,  ut 
recte  ait  Terlullianu8,8ufflciat  doctrins  ejus  expo- 
sitio.  Nihil  enim  in  ea  occurrit,  quod  naturali 
omnium  hominum  lumini  ao  recte  rationi  plaae 
non  congruat.  Prscipua  autem  ejus  capita  auctor 
noster  exponit,  atque  ab  eo  orditur,  quod  cffitero- 
rum  omnium  fundamentam  est,  videlicet  ab  ipBo 
Deo,  qui  a  Ghristianis  colitur  et  adoratur. 


ethnicum  hominem  sic  compellat :  «  Inspice  Dei 
voceB,  litteras  nostras,  quas  ueque  ipsi  supprimi- 
muB|  et  plerique  casus  ad  extraneos  transferunt.» 
(TertuUian.  Apolog.  cap.  31,  pag.  446.}  Nonne 
autem  his  verbis  litteras  nosiras,  omnes  generatim 
designat  iibros  non  soium  prisci,  sed  novi  etiam 
Testamenti,  quod  alicubi  supplementum  vtterit  In^ 
strumenti  appellavit  (adv.  Bermog.  cap.  20).  Chri- 
stiani  itaque  non  supprimebant  hasce  sacras  iit- 
ieras;  ot  quamvis  illas  occultare  voluissent,  ad 
extraneos  tamen,  hoc  est  ethnicos,  variis  caBibus 
transferebantur. 

Praaterea,  libri  veteris  Testamenti  ab   ipso  Phi- 
ladelphi  tempore  ex  Hebraica  in  GraBcam  linguam. 


cum  esse,  plane  ostendit.  Primum  enim  iB,inqoity 
ipse  est,  quem  singulae  fere  omnes  sacrarum  no- 
Btrarum  Scripturarum  pagin»  unicum,  et  nuUum 
prorsuB  alium,  esse  Deum  apertisBime  asserunt  ac 
renuntiant  (TertuII.  Apologet.  cap.  17  et  aeqq., 
pag.  375).  Atqui  Jam  probavimus  divinam  esae 
ejusdem  sacraB  Scriptur»  auctoritatem.  Quod  ergo 
de  unico  Deo,  reipsa  exsistente,  tam  scpe  quam 
perspicue  praBdicat ,  boc  certe  verissimum  est. 
Scriptores  siquidem  divino,  uti  vidimus,  Spirita 
afllati,  nec  mentiri  possunt,  nec  in  ullum  onquam 
nos  inducere  errorem  : 
Si  quis  autem  ethnicus  aliquos  sacr»  Scripture 


libros  vel  breviter  percurrendi  laborem  recuset,  is 
uti  diximuB,  conversi,  in  eorumdem  elhnicorum  g^^gj^  ^^^^^^  initium  ac  prima  GeneBeoB  verba 
venerant  manus,  poterantque  eas  legere,  et  agno-  ^  ,.^^x    .*-ug  ::»  diBeKisaime  nroditum  comncriel. 


Bcere,  utrum  omnium  illorum  viderent  efiectum, 
qu8B  in  eis  praenuntiata  fuerant.  At,  tametsi  gen- 
tiles,  aut  incuria,  aut  pervicacia  hos  sacros  libros 
non  legissent,  nihilominus  Ghristiani  manifestis- 
Bime  demonstrabant  veras  fuisse  vaticinationes, 
quas  in  eis  longo  antea  tempore  praBdictaB  vide- 
muB.  Denique  prophete,  quorum  voces  hisoe  in 
libris  descript»  sunt,  mirandis  virtutibus  et  mi- 
raculis,  uti  supra  observatum  est,  sua  et  verba  et 
documenta  invictissime  stabiliverunt  conGrmave- 
runtque.  Tertullianus  itaque  ex  his,  qu®  in  hoc 
et  Buperioribus  articulis  dicta  sunt,  recle  concludit 
divinam  esse  sacrarum  nostrarum  Scripturarum 
auctoritatem,  quas  idcirco  divinas  litteras  ao  san- 


legat,  atque  iis  disertissime  proditum  compenety 
quod  dixit  TertuIIianuB ,   unicum  omnino  BBse 
Deum  :  a  Qui  totam  moJem  istam,  cum  omni  in- 
strumento  elementorum,  oorporum  ,   Bpiritnumy 
verbo,  quo  jussit,  ratione,  qua  composuit,  virtufe, 
qua  potuit,  »  id  est,  qua  ad  mundum  creandom 
revera  pollebat,  de  nihilo  expressit  (/6td.).Minutia8 
autem  Pelix,  uti  in  alia  dissertatione  animadverti- 
mu8|  quaedam  ex  his  verbis  mutuatus  est,  sed  hee 
prffitermisit,  qu8B  videntur  obscuriora  :  «  Gum  in- 
Btrumentc  elementorum,  corporum  et  spirituum.» 
Dissertat.  in  Minut.  cap.  21,  art.  5.)  At  nihil  aliud 
hffio  significant,  nisi  totum  mundum  et  ea  omnia 
quibus  componitur,  nimirum   olementa,   corpora 
et  spiritus  creata  fuisse  ab  omnipotente  Deo,quem 


ctas  voces  appellat  [Apologet.  cap.  39,  pag.  469),  et  d  idcirco  exsistere  necesse  penitus  est. 


aBserit  ex  fide  ei  antiguitaie  harum  divinarum  /ttf^- 
rarum  veritatem  nostrs  religionis  ejusque  doou- 
mentorum  certissime  demonstrari  (Ibid.  cap.  46, 
pag.  501).  Quffi  autem  ab  iilo  in  bis,  quos  prse  ma- 
nibuB  habemus  libris  tradita  et  asserta  sint»  nunc 
diligenter  invesligare  ac  perscrutare  conemur. 

804  GAPUT  VII. 

De  Deo  divinisgue  ejus  perfectionibus  et  aitribuiiSf 
et  quot  ^ualesve  geniiiium  phitosophorum  de  illo 
dissenstones  et  errores. 

ARTIGULUB  PRIMUB. 

Examinatur  sexiuptex  argumentum^  quo  Tertuilianui 


Porro  autem  TertuUianuB,  hisce  verbis,  non  ad 
ea  tantum  alludit  qu»  initio  GeneseoB,  sicoti  di- 
cebamusy  scripta  sunt,  sed  alia  etiam  sacrs  8cri- 
pturs  loca,  quibus  vates  divini  coolos  verbo  Dei 
flrmatoB,  et  mundum  omnem  ipsius  Bapientia  ao 
potestate  ex  nihito  805  factum  esse  prsdicant.At 
quia  Uermogenes  et  alii  nonnulli  hsretici  et  gen- 
tiles  Bomniaverunt,  mundum  non  ex  nihilo,  sed  ex 
materia  prcexistente  ipBique  Deo  coaeterna  con- 
ditum,  hinc  TertuUianus  falsam  hanc  opinionem 
peculiari  in  libro,  adversus  eumdem  Hermogenem 
composito,  inviotiB  ratioiHim  momentlB  radioitna 


889 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


890 


evellil.Sed  jam  plura,  quibus  hic  error  a  Lactan-  A 
tio  deatruitur,  argumenta  a  nobis  alibi  ezplicata 
sunt.  Recte  orgo  inde  Tertullianus  noster  sio 
disputat :  t  Oubitabitur,  credo,  de  Dei  viribus, 
qui  tantum  hoc  corpus  muodi  de  eo  quod  non 
fuerat»  non  minus  quam  de  morte  vacationis  et 
inanitatis,  imposuit  animatum  spiritu  omnium 
animarum  animatore.  «  (Tertull.  lib.  adv.Hermog, 
cap.  8  et  seqq.;  Dissert.  in  Laetant^  cap.  21,  art.  1; 
TertuU.  Apologet.  oap.  48,  pag.  520). 

Audis  sane  hanc  ejus  esse  argumentationem  : 
Deos,  non  ez  preexsistente  aut  coaeterna  sibi 
materia,  sed  ex  nihilo  creavit  mundum.At  summffi 
et  inGrnitffi  est  potestatis  aliquid,  ac  quod  longe 
majus  est,  totum  mundum  ex  nihilo  creare.  Deus 
igitur  omnipotens  mundi  creator  exsistit.  Atque  £ 
heec  prima  est  Tertulliani  argumentatio,  qua  ex 
8acr89  ScripturflB  auctoritate,  cui  nemo,  uti  dizi- 
mus,  ne  gentilis  quidem  homo,  refragari  potest, 
recte  demonstrat  Deum  reipsa  exsistere. 

Antequam  vero  ad  alia  progrediamur,  observare 
javat  in  oitato  ejusdem  Tertulliani  textu  pro  libito 
Bublatum  a  Rigaliio  nomen  animarum  tanquam 
Bupervacaneum,  ao  pro  imposuit  scriptum  compo- 
suii,  Nam  buic  correctioni,  cujus  nullam  reddidit 
rationem,  omnes  manuscripti  et  antiquiores  editi 
codices  plane  adversantur.  Deinde  vero,  nonne 
aaotor,  noster  poterat  verbo  imposuit  abuti,  quo 
significantius  exprimeret,  quod  antea  dixerat, 
mundum  a  Deo  creatum  ex  nihilo^  ac  tanquam 
Bopra  mortem  vacationis  et  inanitatis  impositum  ? 
Potuit  etiam  per  quamdam  emphasim  adjicere  ^ 
nomen  animarum,  ut  luculeLtius  significaret  Deum 
non  modo  corporum,  sed  etiam  animarum  esse 
revera  animatorem  et  creatorem. 

Seoundum  TertuUiani  argumentum  desumitur 
ex  communi  omnium  pene  gentiiium  philosopho- 
rum  consensu,  qui,  licet  in  definienda  Dei  natura 
nou  parum  a  se  invicem,  ut  paulo  post  ostende* 
mas,  dissentiant,  eum  tamen  revera  exsistere  vo- 
lentes  nolentes  confessi  sunt  (Idem^  cap.  47,  pag. 
516  :  infr.  hoc  cap.  art.  4 ;  Dissertat.  in  iftnu/.cap. 
4,  art.  4,  et'  in  Lactant.  cap.  42,  art.  1).  Sed  do 
hao  illorum  sententia  alibi  fuse  disputavimus,  nec 
ea  qaflB  ibi  dizimus  nuno  repetenda  sunt. 

Tertium  unius  Dei  exsistentis  argumentum  petit 
TertuIIianas  ex  ejus  operibus,  quss  sicut  nuJlus,  B 
nisi  plane  desipiat,  non  potest  non  agnoscere,  ita 
nec  diffiteri  unum  Deum  esse  illorum  auctorem. 
Nam  mundus,  uti  rocte  ait  TertuIIianus  {Apologet. 
oap.  17,  pag.  375),  ab  illo  factus  est,  in  ornamen'- 
tum  majestatis  sux.  Qui  vero  iilud  est  in  divinae 
majestatis  oi-namentum,  nisi  in  illius  probationem 
et  argumentum,  quo  ex  mundi  creatione  divina 
ejua  806  majestas  et  omnipotentia  omnibus  sane, 
etiam  hebetioribus,  fit  manifesta  et  oognoscitur? 
Quamobrem  Lactantius  diserte  postea  dixit:«  Qui 
eolem  rebus  homanii  clarissimum  ac  singulare 
lamenin  argamentum  Bun  anio«  majeatatia  aocea« 


dit.  »  (Lactant.,  lib.  II  Divin.  Instit,  cap.  5,  pag. 
161.)  Et  certe  sol,  uon  casu  aliquo,  vel  a  se  ipso, 
ratione  penitus  orbato,  creatus  est.  Suo  igilur 
lumine  et  splendore  omnipotentem  Deum  auctorem 
suum  demonstrat.  De  hac  autem  argumentatione 
in  nostra  de  ejusdem  Lactantii  libris  dissertatione 
egimus  [Dissertat.  in  Lactant.  cap.  12,  art.  1). 

Neque  hoc  tantum  clarissimo  solis  lumine  per- 
strlcti  obtusiores  mentis  humanas  oculi  Deum 
agnoscere  ooguntur,  sed  ex  aliis  quoque  ejus  ope- 
ribus  \  «  Tot  ac  iantis;  ioquit  TertuIIianus,  quibus 
continemur,  quibus  sustinemur,  quibus  oblectamur^ 
quibus  eocterremur.  »  (Tertullian.  Apologet.  cap.  17, 
pag.  376.)  Quid  enim  tot  tantaque  operaaliudcla- 
mant,  nisi  ab  uno  Deo  esse  edita,qui  bomines  aut 
beneficiis,  aut  terrore,ad  sui  cognitionem  adducit? 
Atque  indeprofecto  paulo  post  adjecit  edita  abillo 
majestatis  suas  signa  per  imbres,hsiud  dubie  genera- 
lis  diluviii  per  t^A««,ac  eos  potissimum  quibus  ur- 
bes  Sodoma  et  Gomorrha  consumptfls  fuerunt.  A 
quo  enim,  obsecro  te,  heec  fieri  potuere,nisi  a  Deo 
judice  flBquissimo,  qui  ab  impiis  et  consceleratis- 
simis  hominibus  debitascriminibuspcBnas  repete- 
bat? 

Alia  vero  sunt  adhuc,  quibus,  ut  ait  Tertullla- 
nus,  exterremur,  nimirum  fulgura,  fulmina,  toni- 
trua,  publicffi  olades  et  tempestales^  aliaque  hia 
flimilia.  Gonsulto  autem  hiec  adjecisse  videtur,  ut 
variis  atheorum  argutiis  occurreret,  qui  objiciunt 
fulmina  qu»  ^upra  montes,  verbi  gratia  cadunt, 
et  alia  hujusmodi  esse  prorsus  inutilia,  nullam- 
que  proferri  posse  causam,propterquam  accidant. 
Garrulis  enimvero  et  impiis  hisce  hominibus,  qui, 
spreta  aut  compressa  animi  conscientia,  pravis 
libidinibus  servirevolunt,respondet  ideo  hfleo  fieri, 
ut  exterreamur,  hoo  e8t,Deum  verum  illorum  auc- 
torem  timeamus,  atque  eo  timore,  quem  homini 
innatum  esse  alibi  demonstrat,  agnoscamus  illum 
reapse  exsistere,  qui  eosdem  impios  aliosque  sce- 
leratos  pro  merito  castigare  potest  (idem,d^  Testi" 
mon.  anim.  cap.  2). 

Porro  autem  alibi  ostendimus,  etiamei  infirma 
ac  cflBCutienti  hominum  menti  non  omnino  comper- 
ta  sit  infinita  Dei  mugnitudo,  quorumdamqueejus 
operum  causa,  ez  ipsius  tamen  efTectibus,  nemini 
incognitis,  manifestissime  demonstrari  illum  exsi- 
stere,  et  quem  ob  finem  omnia  fecerit.  Jam  vero 
non  quflerimus  cur  aut  quomodo  omnia  ab  illo 
fiant,  aut  facla  sint,  sed  utrum  ipse  exsistat  atque 
id  ex  ejus  operibus  agnoscatur.  In  aliis  autem 
nostris  dissertationibus  plane  ostendimus  qaam 
certo  et  evidenterDeum  exsistere  inde  demonstre- 
tur,  et  quam  imbeoilia  sit  ethnicorum  argumenta- 
tio,  qui  iilud  ideo  negubant,  quia  ipse  Deus  videri 
non  potest  [Dissert.  in  Minut.  cap.  5,  art.  i^  et  cap. 
6,  art.  1). 

Quarta  Dei  revera  exsistentis  demonstratio  a 
Tertulliano  duoitur  ez  intimo  animae  human»  sen- 
iu,807  sivo  C|jaB  teatimoniOi  ipsaqae  hominis  con<f 


891 


TERTDLLIANI  OPBRDM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


892 


Bcientia.M  Vi8ne,ait  ille,  exanimffi  ipsius  testimonio 
comprobemus  quae,  licet  carcere  corporis  pressa, 
licet  iDstitutionibus  pravis  circumsoripta,  licet  li- 
bidinibus  et  concupiscentiis  evigorata,  licet  falsis 
diis  exancillala,  cum  tamen  resipiscit^ut  ex  crapu- 
la  et  ut  ex  somno,  ut  ex  aliqua  valetudine,et  sanl- 
tatem  suam  patitur,  Deum  nominat,  hoc  solo,  quia 
proprie  verus  hic  unus  Deus,  bonus,  et  magnus  ?» 
et:  t(  Quod  Dcus  dederit,  omnium  vox  est;judicem 
quoque  contestatur  illum  :  Dcus  videi ;  »  et  :  uDeo 
commendo  ;  »  et :  «  Deus  mihi  reddot  »  (Tertull. 
i4/70%.cap.l7yp.376  et  seq.)In  hoc  autem  auctoris 
Dostri  textu  qusdam  Rigallius  more  suo  immula- 
vit  et  addidit.  Primum  enim  ex  sola,  sed  forsitan 
non  prorsus  infeliciy  Latinii  conjectura,  pro  verbo 
patUur,  emendatum  scriptumque  voluit,  poUiury 
hocest,  inquit,  dum  est  compos  sane  mentis.  Et 
certe  nomen  saniuu  accipitur  aliquando  pro  bono 
Etalu  mentis,  atque  apud  bonos  auctores  legimus 
potiri  gaudia.In  duobus  autem  recentioribus  codi- 
cibus  scriptum  est/7a<(;{fur.  Quid  vero,  si  Tertul- 
lianas  minus  latine  loquendo  dixerit  paiilur  sani- 
tatem,  videlicet  nondum  integram  ? 

Quidquid  sit,videtur  Rigaltiusprivata>uctorita- 
te  hisverbis  :  »  Hoc  solo,  quia  proprie  bio  unus 
DeuE,  bonus  et  magnus,  »  isthffic  subrogasse«:Hoc 
solo,  quia  proprio  Dei  veri.  Deus  magnus,  Deus 
bonus.  »  Sed  nonne  satis  perspicua  erant  manu- 
■criptorum  coiiicum  verba,  neo  his  minus  clara  ? 
Sed  iao  obscuriora  essoy  numquid  idcirco  manus 
ioferenda  veteris  scriptoris  textui,  ut  pro  libito 
corrigatur,nec  amplius  illius  sit  ? 

Non  hoo  autem  tantum  in  libro  Tertullianus 
nosler  hao  adversus  ethnicos  argumentatione  uti- 
tur,sed  eam  quoque  fusius  acriusque  urget  toto  in 
libro  de  Testimonio  animx  aduersus  gentes^  ubi 
docet  hoc  ipsum  ejus  testimonium  esse  «  omni  iit- 
teratura  notius,  doctrina  agitatitius,  omni  editione 
vulgatiua,  toto  homine  majus,  id  est,  totum  quod 
est  hominis.  »  {Idem^  de  TesHm.  Anim,  oap.  1) 
Alia  autem  ejus  verba  alibi  oitavimus,  palamque 
feoimus  idem  argumentum  adhiberi  a  Minutio  Fe- 
lice,  Cypriano,  Arnobio  et  Lactantio,  qui,  auctoris 
nostri  vestigiis  inbafrentes,  hujus  argumenti  vi  ac 
pondere  omnes  falsorum  deorum  cultores  atheos- 
que  obruerunt  (Dissertat.  inMinut,,  cap.  2,  art.  5, 
et  cap.  3,  art.  3  ;  Dissertat.  in  Amob.  cap.5,  art.  1, 
et  Dissertat.  in  Lactani.  cap.  12,  art.  1). 

Quapropter  illa  hlc  non  repetenda  oensemus,  sed 
illud  duntaxat  examinandum,cur  dixerithancnatu- 
ralem  Dei  invooationem  esse  testimonium  anim» 
naiuraltter  Christianx.  Numquid  en:m  anima  natu- 
raliter  Christiana  est?  Nonne  paulo  post  ilie  dixit : 
Fiunt,  non  nascuntur  Christiani  (Tertullian.  Apolo- 
get.  cap.  47,  pag.  377 ,  Ibid.  cap.  18,  pag.  378)  ? 
Alib!  vero  ipsam  animam  sio  idloquitur :  Non  ts^ 
quod  sciam^  Christiana  ;  fisri,  enim^  non  nasci  soles 
Christiana  (Idem,  de  Testim.  Anim.  cap.  1).  At  si 
homo  noQ  nasoitur,  sed  fit  Ghristianusi  ergo  qjua 


A  anima  naturaiiter  Christiana  non  est.  Verum  Ter- 
tullianus»  qui  paucas  inter  lineas  sibi  procul  dubio 
non  contradixit,prioribu8  verbis  nihil  aliud  signifi- 
cat,nisi  anim®  human»  80S  naturaliter  insitam  esse 
veri  Dei  notionem,que  totius  Ghristians  religionis 
est  fundamentum.  Alia  autem  omnia  illius  mysteria 
ct  documenta  oon  cognoscit,  quin  prius  ab  aliis 
doceatur.  Atque  ita  quidem  Christiani  fiunt,  non 
autem  nascuntur^  quamvis  naturaliterunum  Deum 
agnoscant  et  invocent. 

Visne  iilud  tibi  exipsomet  Tertulliano  probari  ? 
Ad  Nationes  ille  scribit  Liberum  Patrem  cum  suo 
sacro  ab  urbe  Roma  totaque  Italia  auctoritate  se- 
natus  ejectum^eversasque  Serapidis,  Isidis  et  Har- 
pocratis  statuas.At  hanc  inde  clicit  conclosiooem: 

2  i  Habetis  igitur  in  majoribos  vestris,  etsi  non  no- 
men,attamen  sectam  Chri8tianam,qus  deos  negli- 
git.  »  (TertuU.  lib.  i  ad  Naiion.  cap.  10,  pag.  373  ) 
Videsne  ob  hoosolumfactumquosdam^gentilessec- 
ts  Christian»  nomine  ab  eo  appellari?  Eadem  ita- 
que  ratione  anima  naturaliter  Christiana  dici 
potuit,que consciontiss  suae  testimonio,  natoralique 
lumine  ac  motu  verum  unioumque  Deus  agnosoit. 
8ed  a  nobis  jam  observatum  est  his  plane  similia 
a  Minutio  Felice  proferri  (Dissertat.  in  Jfmui.,  cap. 
13,  art.  4). 

Jure  igitur  merito  Tertullianus  inde,  et  ex  iis 
omnibus  qoe  hactenus  probaverat,  sic  concludit : 
«  Hffic  est  8umma  delicti  nolentium  recognoscere, 
quem  ignorare  nonpossunt.  »  (ilp0/.c.l7,pag.376.) 

^  Eadem  plane  est  Cypriani,  ejus  discipuli  et  seqoa- 
cis  conclusio  :  «  Atque  h»c  est  summa  delicti  nol- 
le  agnoscere,  quemignorarenon  po8sit.»(Gyprian., 
de  Idolor.  Vanit.'^  pag.  15.)  Nemo  quippe  potest 
ignorantiam  excusare  Dei,  quem  tot  argumentis  et 
intimo  cordis  animaeque  sensu  agnoscere  compel- 
litur.  Maximum  igitur  delictum,  imo  vero  sum- 
mum  omnium  delictorum  estnolle  Deum  recogno- 
scere^qui  a  nemine,  nisi  penitus  excors  et  amens 
iit,  potest  ignorari. 

Quinta  divine^ut  aiunt^exsistentic  demonstratio 
his  includitur  verbi8,quibuB  auctor  noster  illaai  ex 
infinitis  Dei  perfectionibus  elioit  conclusionem  : 
IdeOf  inquit,  Deus  verus  et  tantus  est  (Ibid.).  Nonne 
enim  hunc  argumentatur  in  modum?  Veri  Dei  no- 
mine  is  intelligitur,  cujus  infinita  sunt  perfectio- 
"  neSy  etquod  nihil  majus  aut  perfeotius  excogitari 
potest  ?  non  enim  esset  verus  Deui,  si  tantus  noa 
esset :  at  is,  qui  infinitaa  perfectionec  in  se  com- 
plectitur,  a  se  profecto  habet,et  quod  ^exsistat,  et 
quod  aliis  tribuat  ut  sint  et  exsiBtant:oam  enim  ea 
sit  rerum  omnium  creatarum  series.ut  posterioreB 
ab  antiquioribus  originem,  qua  exsistunt,  aocepe- 
rint,  debuit  ante  omne  tempus  esse  aliquis,  qui  a 
nulIo,sed  potius  a  se  ipso  habuerit  quod  exsistat, 
et  rebas  quibusque  creatis  eas  omnes  quibus  prae- 
dits  Bunt,  perfeotiones  largiatur  :  at  ille  ideo  est 
verus^  quia  tantus  est.  In  suo  aotem  adversus  Mar- 
oionem  libro  ex  samma  Dei  perfectioae  coaoladit 


893 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATIONES  NOViE. 


894 


illum  esse  unicam,  ita  ut  uon  exsisteret,si  non  es- 
set  uEW8.Aadia8  velim  qu»  sit  ejos.argumentatio : 
«c  Deus  cum  summum  magnum  sit,  recte  veritas 
nostra  pronuntiavit :  Deus,  sinon  unus  est^non  est. 
Non  quasi  dubitemus  esse  Deum,  dicendo :  Si  non 
unusy  non  est ;  sed  quia  quem  confldimus  esse,  id 
eum  definiamus  esse,  quod  si  non  estyOeus  non  est, 
summum  scilicet  magnum.  809  Porro  summum 
magnum  unicum  sit  necesse  est;ergo  et  Deus  ani- 
cus  erity  non  aliter  Deusnisi  summum  magnum, 
necalitersummum  magnum^nisi  parem  non  habeat 
nec  aliter  parem  non  habenSy  nisi  unicus  fuerit.  • 
(Idem  lib.  i  advers.  Marcion,  cap.  3.) 

Sextam  et  ultimam  qua  Deus  ezsietere  probatur 

demonstrationem  Tertulliano  suppeditavit  summa 

ac  mira  Christianorum  ad   daemones  expellendos 

potestas,  contra  quam  quilibet  quantumvis   perti- 

nax  gentilis  nemutire  quidem  poterat.  Tum  enim 

sspesspius  dsmones  a   Ghristianis,   Christi  no- 

mine  adjurati,  non  solam  ejiciebantur  ex  his  quos 

obsidebant  hominibus,  sed  cogebantur  etiam  pa- 

lam  et  publice  confiteri,    nec  se,  nec  alios  quos 

gentiles  colebant,  esse  deos^   sed   onum   duntaxat 

exsistere,    quem  discipuli  Christi    venerabantur. 

Atqui  «  omnis  ista,  ait  Tertullianus,  confessio  iHo- 

rum,  qua  se  deos  negant  esse,   quaque  non  alium 

Deum  respondent  praeter  unura,  cui  nosmancipa- 

mur,  satis  idoneaest  ad  depellendum  crimen  Isss 

maxime  Romann  religionis,  >»  quao   non  verum  et 

unicum,  sed  falsos  utique  deos  venerabatur   (Ter- 

tullian.  Apologet.  oap.  24.  pag.  416).  Nam   omnoM 

profecto  othnici  diemonibus,  verum  contra  semet- 

ipsos  confitentibos  dcbebant  credere,  qui   men- 

tientibus  credebant.  Nemo  siqaidem,  ut  recte   ille 

arguit, «  ad  suum  dedeous  mentitur,  quin   potius 

ad  honorem.  Magis   fides   proxima   est  adversus 

semetipsos  confitentes,  quam  pro  se  ipsis   negan- 

tes. » {Ibid.  cap.  23,pag.  4^5.)  Tam  publicum  enim- 

▼ero  testimonium   nemini  plano  dubium   suspe- 

ctumque  esse  poterat.   Quamobrem   illud,  pergit 

anctor  noster,  solebat  ex  ethnicis  facere  Christia- 

no8  76u;f.)Ecquisenim  homo  poterat  tam   certam 

daramque  testificationem  respuere,  nisi  cui   falsa 

prwjudioia  aut  privata  utilitates  rationis  lumen 

penitus   eripuerant?  Jure    igitur  merito  auctor 

noster  summam  redarguit  iniquitatem  gentilium, 

qai  Ghristianos  acoasabant  Iss»  RomaneB  religio- 

nii,  eosque  contra  conscientiam,   totque  ac  tanli 

ponderis  demonstratione?,  ad  falsos  deos  colendos 

negandumque  verum  Deum  quibuslibet  suppliciis 

adigere  nitebantur. 

ARTICUL(J8  II. 

Deperfectionibussive  eitributis  Dei,  ac  quo  sensu 
aTertulliano  dictitur  hominibus  cognitus^  quam- 
vis  sit  invisibitis,  incomprehensibitis,  inaesUmabl- 
tis :  qux  hujus  veri  Dei  et  vivi  scientia,  sapientia, 
et  setemitm. 

Deum  esse  perfectissimum  inde  Tertullianus 
recte  colligit,  quod  mundum  et  omnia  quee  in  eo 
saat,  eicttt  in  superiore  articulo  vidimusi  ab  illo 


A  creata  fuerint(Tertullian.  Apologef,  cap.  ii).  Et- 
enim  «imperfectum,  inquit  ille,  non  potoit  esse, 
quodperfecit  omnia,  » id  est,  quia  Deus  a  se  ipso 
est,  et  csetera  omnia  fecit,  nihil  prorsus  imperfe- 
cti,  sed  lomnes  omnino  perfectiones  habeat,  ne- 
cesse  est. 

Tantffi  autem  illee  sunt,  humanique  ingenii  im- 
becillitatem  adeo  superant,  ut  invisibilis  sit  {Ibid. 
cap.  1  ,  pag.  375),  aitauctor  noster,  id  est,  huma- 
nis  oculis  810  videri  non  possit.  Nam  ut  ipse  in 
.Exodo  (xxxiii,  20)  loquitur:  Non  enim  videbit  me 
homo,  et  vivet.  Addit  veroTertulIianu8,|ff/«i  videa- 
tur,  hoc  est,  tametsi  homines  allatis  supra  argu- 
menUs  ao  (art.  super.)  demonstrationibus  illum 
revera  existere  mente  videant  et  cognoscant. 

]}  Incomprehensibitis  quoque  est,  pergit  Tertullia- 
nus.  (ihid.)  Nam  ut  fatetur  Clemens  Alexandrinus 
(lib.  v  Strom.,  pag.  548) :  AtJXov    (jL7)8iva   iroxl   8w- 

vaaO*i  itapskxov  T^C  C^fic  XP^^^^  "^^^  ®*^^  ivapywc 
I  xaxaXa64oOai.  Neminem  unquam  posse  per  hoc  vitas 
tempus  Deum  perspieue  eomprehendeie.  Quibus 
utorque  verbis  significat  infinitas  Dei  perfectiones 
ab  hominibus,  .vitam  hane  mortalem  viventibus, 
non  posse  clara,  distincta  idea  et  notione  plane  pe- 
nitusque  comprehendi.  Subjungit  tamen  ;  «  Etsi 
« per  gratiam  reprssentetur.  »  Sed  qusQnam  est  ista 
gratia,  nisi  Salvatoris  nostri  Ghristi,  qui,  homo  fa- 
ctus,  docuit  homines  quomodo  ipsum  et  divinum 
ejus  Patrem  unicum  verumqua  Oeum  esse  inteJli* 
gant?  Nemo  quippe,quemadmodum  scribit  auctor 

p  epistoIflB  ad  Diognetum,  Deum  vidit,  aut  perfecte 
cognovit  {Epist.  Diognet.  pag.  499,  edit.  Justin. 
Martyr.):  Aux6<  81  lauxov  l7ci$si(ev'  iiciSet^e  81  $iak 
•KlTzua^  f^  {jl6v^  8s6v  I8etv  (TUY)cs^b>pi)xai.  Sed  ipse  se 
ipsum  ostendit :  ostendil  autem  per  fidem,  qua  sola 
Deum  videre  concessum  est.  Nonne  vero  uterque 
ad  haac  collineavit  Matthiei  verba  (xi,  17) :  «  Nemo 
novit  Filium,  nisi  Pater,  neque  Patrem  quis  novit, 
nisi  Filius,  et  cui  voluerit  Filius  revelare  ?m  Aut 
ad  illa  Joannis  (i,  18) :  «  Oeum  nemoviditunquam. 
Unigenitus  Filius^  qui  est  in  sinu  Patris,  ipse 
enarravit.  » 

Pergit  auctor  noster;  inxstimabilis,  etsi  humonis 
sensibus  aeslimelur,  id  est,  in  hoc  recte  ab  homini- 
bus  (ss/tmc^tir,  quod  sciunt  eum  esse  inffistimabi- 
lem  (Tertullian.  i4po/oy^/.  cap.  17,  pag.   375).    Ipse 

D  enim  mox  addidit :  «  Hoc  est  quod  Deum  aestimari 

facit,  dum   ffistimari  non  capit, » perinde  ao   si 

*dixisset  :Tunc  Deum  reote   ffistimamus  cum  fate- 

murnec  a  nobis,  nec  ab  ullo  homine  posse  pro  me- 

rito  asstimari. 

Horum  omnium  rationcm  si  ab  illo  postules^ 
hano  ille  ibidem  reddet :  «  Quod  videri  communi- 
ter;  quod  comprehendi,  quod  ffistimari  potest,  mi- 
nus  est  ooulis  quibus  occupatur,  et  manibus  qui- 
bus  contaminatur^  et  sensibus  quibus  invenitur. » 
hoc  est,  quidquid  oculis  corporeis  commuoiter 
cernitur,  omnibns  tangitur,  aut  sub  alios  sensus 
cadit,  illud  his  ommbusBensibusminus  esti  infe- 


895 


TERTULLIANl  OPERDM  PARS  1.  —  SERIES  Ij  APOLOGETICA. 


896 


riorisque,  qaam  Deu8|  ordinis^/^tcf.)  Nam  «  quod  A. 
immensum  est  (quemadmodum  Deus)  soli  sibi  no- 
tum  est»  (Ibid,),  Immensi  autem  nomine  illod 
Tertullianus  praecise  non  intelligit,  quod  ubique 
et  in  omni  loco  exsistit,  sed  quod  est  infinitum. 
Eo  quippe  sensu  a  bonis  auctoribus  dicitur  im- 
mensus  labor,  et  dolor  immensus,  vel  immensa 
cupiditas.  Deus  itaque,  utpote  inflnitus,  a  se  solo 
quantusest  cogDoscitur(/MU).  Atque  itaillum,  ut 
rursus  ait  auctor  noster,  «  vis  magnitudinis,  et 
notum  bominibus  objicit,  et  ignotum. »  {DissertaU 
in  MinuL  Octav.  cap,  5.  art.  1  ;  DiiseH,  in  Laclant, 
cap.  15,  art.  I.)  811  Tanta  enimvero  est  ejus 
magnitudo,  et  divincB  illius  naturaB  excellentia,  ut, 
etsi  homines  certo  cerlius  noverinl  ilium  exsisteroi 
capere  tamen  non  possint  quantc  qualesque  sint  g 
omnes  ejus  perfectiones.  Sed  de  his  omnibus  Jam 
disputatum  est  in  superioribus  nostris  dissertatio- 
nibus. 

Neque  porro  beec  tantum  negativa,  ut  aiuntf 
Dei  attributa  a  Tertulliano  a^serta  animadverti- 
mus,  sed  plura  quoque  alie,  qusa  afflrmantia  vo- 
cantur  (Apologet,,  cap.  50,  pag.  441).  Deum  et- 
enim  verum  et  vivum  appellat,  atque  ita  illum 
gentilium  diis  falsis  et  mortuis  opponit. 

Deinde  vero  docet  ipsum  esse  omnium  specula^ 
iorem,  cujus  infinita  est  scientiaB  plenitudo  et  cui 
nihil  prorsus  ulla  latebrarum  difficultate  iatere  un- 
quam  potest  (Ibid,  cap.  45,  pag.  560).  Non  in 
Eolo  autem  Apologetico,  sed  alio  quoque  in  libro 
divinam  hanc  scientiam  preedicat.  Ab  ilio  enim  r% 
haec  alibi  scriptis  tradita  legimus  {de  PcpntY.cap.S): 
«  Nequesi  mediocritashumana  facti  solum  judi- 
cat,  quia  voluntatis  latebris  par  non  est,  idcirco 
crimina  ejus  etiam  sub  Deo  negligamus.  Deus  in 
omnia  sufficit.  Nihil  a  conspectu  ejus  remotum, 
unde  omnino  delinquitur.  »  Omnes  igitur  humani 
cordis  intimos  et  occultiores  recessus  penetrat; 
atque  caBtera  proinde  omnia,  quaBCunqne  sint  per- 
fecte  cognoscit. 

Neo  minus  asseveranter  pronuntiat  eum  ab 
ffiterno  esse  rationalem,  qui  Verbum,  ut  inf^a  fu- 
sius  ustendetur,  Sermonem,  |8ophiam,  Sapientiam 
protulit :  ac  mundum  verbo,  ratione  et  sapientia 
molitus,  creavit  Qt.  nihilo,  atque  idcirco  omne  tem- 
pus  antecessit,  et  sBternus  est  (Idem  Apologet.,  ^. 
cap.  n,  pag.  576  ;  cap.  11,  pag.  332).  ^ 

At  hoc  quidem  alibi  hisce  verbis  oonflrmat  (/5ui. 
cap.  26) :  «  Qui  ante  tempus  fuit,  et  sfficulum  cor- 
pus  temporum  fecit.  »  Nomen  autem  corpus  ibi  sa- 
miturpro  plurium  oollectione  verum,  ac  congre- 
gata  multitudine.  Slc  corpus  civitatis,  aut  reipu- 
biic8B  dicitur.  De  Ghristianis  vero  ipse  auctor 
noster :  <c  Gorpus,  inquit,  sumus.  •  Sensus  itaque 
illius  est  (/6td.  cap.39):  Deus  «sfficulum  corpus 
temporum  fecit^»  seu  fecit  ut  mundus  ex  tota 
temporum  collectione  constet  {Ibtd.  cap.  18,  pag. 
377).  Quapropter  ille  antea  dixerat :  <c  Deus  sa- 
culum  certis  temporum  diBpositionibuB  et  ezitibnB 


ordinavit. »  At  id  faoere  non  poterat  Disi  ante 
omne,  ut  ipse  loquitur,  tempus,atque  idcirooeter- 
nusfuerit.  Neque  dubites  ha«c  esse  illius  men- 
tem,  qui  alibi  Ghristianorum  nomine  scripBit 
{Ibid.  oap.  30) :  <c  NosDeum  invocamus  eternum.» 
At  ibi  illum  non  modo  steraam  priedicat,  Torum 
etiamomnipotentem,  incujus  potestate  sita  Bunt 
omnia. 

ABTICULUB  III. 

Ostenditur  TertuUianum  revera  credidisse  deum  eise 
spiritum  nihilque  habere  corporei,  et  contraria 
argumenla  solvuntur. 

QusQ  de  tot  tantisque  Dei  perfectionibos  et  at- 
tributis  hactenus  exposita  sunt,  b«c  manifestelde- 
monstrant  illas  esse  summas,  ac  Deum  a  se  ipso 
Bolo,  et  813a  nulio  alio,  habere  quidquid  ipse 
est.  Atqui  si  nihil  eiexalio  aocidat,  et  perfectio- 
nes  ejus  sint  infinitffi,  nec  ab  uilo  unquam  circam- 
Bcribi  potuerint,  simplicissima  procul  dubio  e8t 
illius  natura,  ac  proinde  spiritualis  et  omnis  co^ 
poreflB  concretionis  expers.  Nullum  ergohabet  cor- 
pus,  quod  utique  partibus  componitur,  atque  id- 
oirco  potest  dissolvi,  et  imperfectum  est.  Sed  quid 
necesse  est  aliqua  argumentatione  hano  probare 
auctoris  nostri  doctrinam?Nonne  id  apertissime 
bis  prffldicavit  verbls  {Apologet,  cap.  21):  «Deum 
ediximus,  propriam  substantiam  spiritum  inscri- 
bimus  ?  »  Et  paulo  post :  «  Nam  et  Deus  spiritus. » 

Neque  respondeas  velim  ibi  spiritus  nomine 
corpus  aliquod,  sed  offileriB  longe  subtilius  ab  eo 
intelligi.  Nam  ibidem,  Verbum,  Sermo  et  Filius 
Dei  ab  ipso  diciturex  sinu  Patris  sui  eterni  pro- 
diisse, «  de  Spiritu  Spiritus,  et  de  Deo  Deus. » 
(/Md.) Atcerteilla  8Bterna,.et  ante  omne  corpus 
oreatum,  Dei  prolatio  nihil  plane  corporei  admit- 
tere  potest.  Ipsa  siquidem  est  Dei  cogitatio  et  iu- 
teUigentia,  qu®  penitus  incorporea,  et  merespiri- 
tuatis  esse  debet.  Vere  ergo  TertuUianus  credidit, 
Deum  Patrem  Filiumque  ejus  esse  spiritum,  qui 
nihil  prorsus  corporis  et  materia  quantumlibet 
Bubtilis  habeat. 

Gonlra  tamen  nonnulli  reclamant,  nobisque  ob- 
jiciunt.  Tertullianum  idocuisse,  quidquid  est  ant 
corpus  esse,  aut  nihil,  nec  posse  ommoo 
aliquid  inter  utrumque  medium  assignarl  Nam 
haec  sunt  ipsissima  ejus  verba :  <c  Omne  quod  est, 
corpusestsuigeneris.  Nihil  est  incorporale,  nisi 
quod  nonest.»  {de  came  Chrisli  cap.  11.)  Genera- 
lis  proculdubio  est  baac  ejus  propositio.ac  proinde 
ab  eo  diserte  deQnitur  quidquid  sit,  sive  Deos,  sive 
quid  aliud,  eo  ipso  quod  est,  illud  esse  corpos. 
Cum  tot  igilur,  uti  vidimus,  argumentis  prohaverit 
Deum  unum  et  vorum  exsistere,  eum  utique  revera 
corporeum  esBO  credidit. 

Sed  quid  hac,  inquient  alii,  aiiave  argumenta- 
tione  opus  est?  Nonne  de  ipsomet  Deo  hunc  loqui- 
tur  in  modum?cc  Quis  negabit  Deum  corpus  esse. 
etsi  Deus  spiritus  est  ?  Spiritus  enim  corpua  sui 
generiBin  Bua  effigie.SedetinviBibiliailiaqttScaii- 


897 


D.  LE  NODRRT  OBSBRTATIONBS  NOTvE. 


898 


qae  santy  habent  apod  Deum  et  saam  oorpus,  et  A. 
eaam  formam,  per  quae  aoli  Deo  yisibilia  sunt.  • 
{Adv.  Prax.  cap.  7.) 

Verum  quantumvis  generalis  sit  primo  ejus  pro- 
positiOy  mediam  nihilominus  aliquam  inter  corpus 
et  nihil  substantiam  disoernit,  qusa  spiritalis,  ao 
spiritus  a  oorpore  distinctus  est.  Enimvero  in  hoc, 
de  quo  agimus,  ApologeUco  libro  (cap.  17).  dixit 
crealam  a  Deo  istam  mundi  molem^  «  oum  omni 
instrumento  elementorum,  corporum,  spirituum. » 
Quid  autem  neoesse  erat  adjicere  spiriiuumy  si 
corpus  etspiritum  unumidemqueessecredidisset? 
Numqaid  respondebis  corporum  nomine  signiflcari 
oorpora  densa  et  crassiora,  spirituum  autem  yoca- 
bulo  oorpora  subtiliora  ac  tenuissima?  Sed  haec 
tantum  diversffi  sunt  corporumqualitates,quffi  81 S  B 
poterant  solo  corporum  nomine  salis  designari.At 
spirituum  nomine  non  corporum  qualitates,  sed 
aliquid  ab  omni  corpore  discretum,8igniflcarepro- 
cul  dubio  videtur. 

Quid  vero,  quodillealio  inlibro  rem  spirituaiem 
a  coporali  plane  penitusque  distinguit  ?  Ubi  euim 
de  hominis,  qui  corpore,  uti  ilie  ait,  et  spiritu 
oonstat,  peccatis  delictisque  disseril,  aperte  pro- 
nuntiat :  «  Delictorum  quffidam  esse  carnalia,  id 
est,  corporalia^quffidam  vero  spiritalia.  »  (Idem,cff 
Pcenil.  cap.  3.)  Tum  vero  paulo  post :  «  Exinde 
spiritalia  et  corporalia  nominantur,quod  delictum 
omne  aut  agitur  aut  cogitatur.  Ut  corporale  sit,  in 
facto  est ;  quia  factum,  ut  corpus,  et  videri  et  con- 
tingi  habet.  Spiritale  veroi  quod  in  animo  est,quia  (J 
spiritus  neque  videtur  neque  tangitur.  Per  quod 
inteliigilur  non  facti  solum,  verum  et  voluntatis 
delicta  vitanda.  »  Fatetur  itaque  duplicis  generis 
esae  peccata,  nimirum  corporalia,  qu»  a  oorpore» 
non  repugnante  animo  et  voluntate,  perpetrantur. 
Aiia  vero  soUus  spiritus,  qu»  sola  admittuntur 
cogitatione  et  voluntate,  ac  sine  ullo  corporis 
ministerio.  Quin  etiam  alios  adhuc  esse  docet 
proprios  animas  nostr»  actuS)  ab  ejus  corpore 
neqaaquam  dependentes,  quibus  non  solum  poBua, 
■ed  prffimium  quoque  debetur  (Idem,  lib.de  Anim.f 
cap.  58).  Atqui  hos  solius  anime  aut  bonos  aut 
malos  actus,  prffimio  aut  pcena  dignos  neo  corpus, 
neo  nihil,  sed  aliqnid  intermedium  esse  arbitra- 
batur.  Ei^o  quffidam  esse  putavit,  qu8B  tantum 
spiritalia  neo  plane  corporalia  sunt. 

Ad  secundam  vero  illius  de  Deo  propositionem 
quod  speotat,  nonne,  uti  diximus,  diserte  affirmat 
ejua  Filium  eese  ipsiasmet  sapientiam,  internum 
verbum  et  sermonem,  sive  intelligentiam,  quffi 
penitus  incorporea  planeque  spiritalis  est  ?  Qui 
ergo  id  fieri  pote8t,nisi  Deus  sit  plane  inoorporeus 
ac  epiritus?  Ad  haecverOy  plane  sufficitaliqoamab 
eo  admitti  substantiam  spiritualem,  inter  corpus 
et  nihil  mediam.Nam  si  que  sit,  hanc  potissimum 
Deum  esse  quis  diffitebitur  ? 

loetabis  tamen  ab  illo  nihil  tertiom  inter  corpo* 


D 


rale  et  incorporale  agnosci.  'Btenim  adversus 
Hermogenem  itaargumentalur:  «Nisi  falIor,omnis 
res  aut  corporalis  aut  incorporalis  sit  necesse  est 
(ut  concedam  interim  esse  aliquid  incorporale  do 
Bubstantiis  duntaxat,  cum  ipsa  substantia  corpus 
sit  rei  cujusque)  :  certe  post  corporale  et  incorpo- 
rale  nihil  tertium.  »  (Idem,  ad  Hermog.,  cap.  35.) 
Verum  ibi  incorporalia  admittere  potius,  quam 
negare  procul  dubio  videtur.  Nam  ibi  ipsum,  ut 
dictom  est,  refeilit  Hermogenem,  qui  materiam, 
etsi  revera  exsistentem,  et  oorpoream  et  incorpo- 
ream  esse  effutiebat.  Tertullianua  vero,  uthoo 
vanaa  opinionis  commentum  funditus  evertaty  rem 
omnem  dividit  in  corpoream  et  inoorpeam.  Itaque 
aliquam  fatetur  esse  incorporalem.  At  si  qu»  sit, 
prs  cffiteris  certe  omnibus  Deus  est. 

Urgebis  fortasse  hanc  divisionem  ipsi  omnino 
perfectam  non  videri.  Non  absoluto  siquidem  id 
pronuntiat,  sed  adversario  8uo  interim  et  gratis, 
nihilque814  asserendo,  conoedit  aliquam  sub- 
stantiam  esse  incorpoream,  que  tamen  rei  ipsius 
corpus  est.  Nihil  ergo^nisi  corporeum  esse  opina- 
batur.  Sed  animadvertas,  velim,  illum  hffirere 
dontaxat  in  hujus  nomini8,£or;mi,  significatu.Non 
obsoure  tamen  ibidem  explicat  quid  hoc  nomine 
intellexerit :  «  Ipsa,  inquit,  substantia  oorpus  est 
rei  cujusque.  »  Gorporis  itaque  nomine  signiflcari 
putatcujusquerei  subetantiam.At  nemoestquinon 
fateator  nullum  prorsus  esse  medium  aut  tertium 
inter  substantiam  et  ipsum  nihil.  Quid  autem 
mirum,  si  corporis  nomine  ipsam  rei  oujusque 
Bubstantiam  intelligendam  esse  existimaverit,oum 
Paulus  apostolus  hoc  ipsum  nomen  corpus  um- 
bris  et  figuris  opponat,  ao  illud  esse  dixerit,  quod 
res  ipsa  etveritas  est?  De  veteris  quippe  Testa- 
menti  figuris  huno  scribit  in  modum  {Colosi.  ii, 
17) :  Qux  sunt  umbra  futurorum,  corpus  autem 
Christi,  id  est  :  Has  cffiremoniffi  nihil  aliud  sunt 
quam  umbrffi,  illarum  autem  oorpus,  sive  res  ipsa 
et  veritas  eatCbristus,  in  quo  adimplentur. 

Quamobrem  in  iis,  qu»  nobis  objecta  sunt, 
TertuUiani  nostri  locis,  obi  dixit  omnem  sub- 
stantiam  esse  corpua,  aut  quidquid  est  boc  esse 
oorpuB,  haud  inconsuite  ibi  addidit  sui  generis^ 
id  eat,  suhatantiam  esse  sui  generis,  vel  corporei 
vel  spiritalis. 

Verum  instabit  aliquis,  etiamsi  hoo  evidentissi- 
me  probaretur,  in  dubium  tamen  vocari  posse 
utrum  Tertullianus  aliquando  existimaverit  Deum 
esse  corpus,  ao  postaa  animum  mutaverit  et 
Bententiam.  De  iilo  namque  Auguatinus  huno 
loquitur  in  modum  (de  Qen.  adliiter^,  cap.  26, 
pag.  275) :  «  TertuIIianus  quiacorpus  esse  animam 
oredidit,  non  ob  aliud  quod  eam  incorpoream  co- 
gitare  non  potuit ;  et  ideo  timuit  ne  nihil  esset,  et 
corpus  non  esset,  nec  de  Deo  voloit  aliter  sapere, 
qui  sane  quoniam  acutns  est,  interdum  contra 
opinionem  soam  visa  veritate  soperatur.  Quid 
enim  verios  dicere  potoit^  quam  id  quod  ait  qoo- 


899 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETIGA. 


900 


dam  loco  [deAnim,  cap.7) :  Omne  corporale  pae-  A 
sibile  est  ?  Debuit  ergo  mutare  senlentiam  qoa 
paulo  superius  diserat  etiam  Deum  oorpus  ease. 
Neque  enim  arbitror  eum  ita  desipuisse,  nt  etiam 
Dei  naturam  passibilem  crederet,  ut  jam  Chri- 
stus  non  in  carne  tantum,  sed  in  ipso  Verbo, 
pcr  quod  facta  sunt  omnia,  passibilis  et  com- 
mutabilis  esse  credalur,  quod  absit  a  corde 
Ghristiano.  » 

Verum  Petavius  ab  Augustino  dissentit,  neo 
censetTertuUianum  secum  pugnare»  aut  suam  de 
Deo  corporeo  mutasse  sententiam,  tametsi  omoe 
corpuB  pMsible,  naturam  vero  Dei  minime  passi- 
hilem  esse  crediderit  (Petav.  tom.  I  Tiulog,  doQ' 
mat.  cap.  1,  §  5  seqq.).  Nam  alias,  inquit,  rei  cor- 
poresy  quam  Deo  tribuit  passiones,  sive  atios  n 
motus  et  affectus.  Marcioni  siquidem  ir«e  motum 
in  Deo  esse  neganti,  atque  objicienti  illum,  ei 
aliquando  irasceretur,  corruptioni  et  morti  fore 
obnozium,  respondet  ipse  Tertuliianus  passiones, 
sive  motus,  et  sensus  animi  in  Deo  et  homine  iis- 
dem  revera  nominibus  appellari,  sed  taotum  in 
utroque  essediversosquantum  substantiaetcorpus 
a  se  invicem  discrepant,  Marcionem  quippe  his 
815  compeilat  verbis  :  «  Discerne  substantias,  et 
suos  eis  distribue  sensus,  tam  diversos,  quam 
BubstantiaB  ezigunt,licet  vocabuliiioommunicare  vi- 
deantur.  »  (idem,  lib.  II  advers.  Marcion. cap.  16)... 
«  Quanta  erit  diversitas  divini  corporis  ct  humani 
sub  iisdem  nominibus  membrorum,  lanta  erit  el 
animi  divini  et  humani  difTorentia  sub  iisdemlicet 
nominibus  membrorum,  quos  tam  corruptorios  ^ 
efHcit  in  horoine  corruptibilitas  substanlifle  huma- 
n89,  quam  incorruptorios  in  Deo  efiicit  incorrup- 
tibilitas  substanti»  divincB.  » 

Petavius  itaque  inde  colligitTertullianum  existi- 
mavisse  tam  inDeo,  quam  in  homine  esse  oorpus, 
quemadmodum  passioues  sive  sensus,  motus  et 
atfeotus,  sed  eo  discrimine,  quod  in  homine  cor" 
ruptorii,  in  Deo  autem  incorruptorii  sint.  Nihil 
ergo  repugnat,  inquit  ilie,  quominus,  stante  Ter- 
tulliani  opinione,  Deus  habeat  corpus,  quod  non 
passibile quidem,  sed  tnrorruptortum  esse  putaverit. 
At  expendas,  velim,  ,utrum  Petavius  perspectum 
omnino  habuerit  quo  sensus  Tertullianus  aocepe- 
rit  illud  passibilfi  nomen,  quod  a  Deo  excludit. 
Non  eoim  aliud  eo  significare  videtur,  nisi  quod  D 
aliquid  imperfecti  et  commutabiiis  seoum  impor- 
tat.  Nonne  ergo  Augustinus  recte  dixit  Tertul- 
lianum  aut  secum  pugnare,  aut  mutasse  senten- 
tiam,  cum  asseruit  Deum  esse  corpus,  et  omne 
corpus  esse  pojit^tYe  ?  Nam  Deus  perfectissimus, 
ac  simplicitate  omnique  perfectionum  genere 
oumulatissimus  est.  Nihil  igilur  prorsus  imper- 
fecti  habere  potest.  Ergo  summa  perfeotio  Dei 
et  corpus  seoum  pugnant,  et  in  Deo  esae  non 
possunt. 

Gaeterum,  quamvis  Petavius  probavisset  Tertul- 
lianum  non  incidiBse  in  vitium  aliquod  oontra* 


diotionis,  fatetur  tamen  vir  ille  eruditissimoB  ma- 
Joris  illud  esse  momenti,  quod  Augustinus  alio  in 
libro  ad  excusandum  Tertullianum  haeoin  verba 
retulit  [de  Hseresib.^  cap.  86,  pag.  15) :  «  Tertullia- 
nus  posset  quoquo  modo  putari  ipsam  naturam 
substantiamque  divinam  corpus,  cujuB  partes, 
aliffi  majores,  alis  minores  valeant  vel  debeant 
cogitari,  qualia  sunt  omnia,  quae  proprie  dicimus 
corpora...  sed  potuit,  ut  dixi,  propterea  putari 
corpus  Deum  dicere,  quia  non  est  nihil,  non  est 
inanitas,  non  est  corporis  vel  anima  qualitas,  aed 
ubique  totus,  et  per  looorum  spatia  nullapartitus, 
in  sua  tamen  natura  atque  substantia  immutabili- 
ter  permanet.  » 

Mirum  lamen  nonnuUis,   quibus  satis  nota  non 
sit  Ausgustini  modestia,  fortasse   videbitur,   cur 
ille  penilus  afQrmare  non    audeat    hanc  ipsam 
revera,  sed  quoquo  modo   posse  putari  Tertulliani 
fuisse  sententiam.  Jam  enim  ostendimus  eum  baud 
obscure  declaravisse  corporis  nomine  a  se  inteliigi 
substantiam,  quse  quovis   modo  existit,  et  nihilo 
opponitur.  Prfleterea  animadvertimus  substantiam 
ab  eo  dividi  in  corpoream    et  incorpoream,  id  est, 
omnis  omnino  corporis  expertem,  et  quesit  mere 
spiritalis.  Atqui  si  vel  unam  hujusmodi   anquam 
esse  arbitratus  est,persuasum  utique  habuitDenm 
esse  spiritum,   et    csteris  sane   omnibus  longe 
praestantiorem.Et  certesummae  illius  perfectiones» 
atque  inHnita  rerum  omnium  cognitio  et  scientia, 
a  Tertulliano,  sicuti   paulo  816   supra  observa- 
vimus,  tam  luoulenter  vindicata,   nibil   omnino 
corporei  habere  possunt.  Nullum  siquidem  corpus, 
quantum^is  tenue  ;   nulla  materia,  quolibet  mota 
agitata;  nullae  atomi,   quovis  concursu  inter  se 
cohaerentes,po8sunt  rei  aIicuJus,multo  minus  rerum 
omnium  efflcere  cognilionem.  Non  potuit  ergoTer- 
tullianus  Deo  corpus^  vel  corporei  aliquid  tribue> 
re,  nisi  hoc  nomine,  sicut  vidimus,  substantiam 
suigeneris,  id  est,  divini  et  spiritalis  intellexerit. 
Sed   his    lucem   adhuc  ea  afferent,   quss  capite 
sequente  de  Christi   divinitate,  ac  postea  de  an- 
gelis  ac  daemonibus,  atque  anima  humana,  dicen- 
tur. 

ARTICULUB  IV. 

Quot  quatesve  fuerint  gentilium  philosophorum  de 
Deo  dissensiones,  Thaleiis,  seu  Simonidis^qui  de  ilLo 
interrogatus^nihil  responderepotuit ;  Ptatonicorum^ 
qui  omnia  ;  Bpicureorumjquinihit  curantem ;  Pla^ 
tonicorum^qui  eum  intra  mundum  ;  Stoicorum^qui 
exira  posiium;  Platonisqui  mundi  creat*jrem;  Py- 
thagorx^  qui  mundum  increatum  esse  docuerunt  ; 
et  utrum  Tertullianus  recte  iHorvm  opinumes 
explicaverit, 

Quanquam  philosophi  gentiles  vel  raiione  nata- 
raii,  vel  ex  sacris,  ut  ait  TeriullianuB  [Apclogei. 
oap.  47),ScripturiB  agnoverint,  vel  agnoscere  haud 
diffloiliter  potuerint  unum  duntaxat  esBe  Deum  ; 
inter  se  tamen,  vel  inanis  gloria  viiio,  vel  dispa- 
tandi  libidine,  de  ipsaDei  natura,quah'tate  ao  Bode 
nunquam  non  digladiabaniur.  «Quid  enimThales^ 


901 


D.  LB  NOURRT  OBSBRVATIONBS  NOViE. 


902 


Ille  princeps  physicorumy  »  aaotoris  nostn  verba  X 
sant,  «  sciscitanti  Groaso  de  Divinitate  certum  re- 
nuntiavit?  »  Nihil  plane,  sed  «  commeatns  delibe- 
randi  sspe  frustratus  est.  »  (Ibid,  cap.  46 ;  et  lib. 
II  ad  tiaiion.  cap.  2).  At  Gicero,  et  qni  eum,  ut 
alibi  vidimus,  sequitur,  Minutius  Felix,  hoc  Simo- 
nidi  et  Bieroni  tyranno  ascripserunt  (DUsertaL  in 
Minut,  cap.  3,  art.  2).  Neque  respondeas  subesse  in 
TertuUiani  textu  mendum  aliquod.Nam  Thales  abeo 
appellatur  physicorum  princeps  (Ibib,  cap.  4,  art.  1, 
tom.  I ;  Apparai.  pag.  1110  et  seq.),  id  est,  eorum 
primus,  qui  de  rebus  physicis,  ut  etiam  ostendi- 
mus,  instituerunt  disputationes.  Utrum  autem 
verior  sit  Tertulliani,  quam  Giceronis  et  Minutii 
opinio,  ut  percipiatur,  inquirenda  est  Thaletis, 
Simonidis  et  GrcQsi  ffitas.  At  juxta  Eusebianum  j. 
Ghronicum,  anno  1266  «  Thaies  Milesius  physicus 
philosophus  agnoscitur.  »  Ad  annum  autem  1465, 
«  Ea  qus  de  CrcBso  memorantur,  quomodo  tenta- 
ret  oracula,  his  fuere  temporibus. »  Et  duos  post 
annos,  Thales  moritur.  Duo  itaque,  ut  notat  Scali- 
ger,  Thaletes  memorantur,  quorum  prior  physicus 
philosophus  Lycurgi  et  Orphei  astate,  posterior 
post  ducentos  pene  annos  GrGesi  tempore  floruisse 
perhibentur  (Sca)ig.  Not,  in  Ckron,  Exiseb,  pag.  74). 
Atqni  Tertuilianus  de  Thalete  physicorum  princi- 
pe  Ioquitur,qui  duobus  sseculis  GroQsi  aotiquior  cum 
eo  vivere,  ac  proinde  ilii  rcspondere  non  potuerat. 

Simonides  autem  in  eodem  Eusebiano  Ghronico 
vixisse  traditur  anno  1531.  Ibi  enim  legimus  : 
«  PindarusSl?  et  Simonides  lyrici  poetes  insignes 
habentur.  •  Postea  vero  ad  anuum  1542,  Hieroo,  ^ 
cujus  Minutius  Felix  meminit,  «  post  Gelonem 
Syracusis  tyrannidem  exercebat.  »  Quantum  ergo 
prior  Thales  a  GroBso  distat  aetate,  tantum  Si- 
monides  eidem  Hieroni  proximus  essedicitur.  Huio 
igitur  Simonidi  magis  quam  Thaleti  physicorunr 
prineipi,  conveniunt  citats  de  Oivinitate  interro- 
gatio  et  responsio.  Ad  hiec  vero  Minutii  opinio 
eo  adhuc  videtur  probabilior,  quod  Giceronis  auc- 
toritate  stabiliatur. 

Neque  dixeris  plurimos  in  Eusebiano  Gbronico 
eese  in  assignanda  illustrium  virorum  state  erro- 
res ;  nam  quicunque  illi  sint,  nemo  sane  negabit 
Thaietis  physici  GrcBsique  tempora  magis  a  se  in- 
vicem  sejungi,  quam  ut  simulvixissedicantur.  Neo 
est  quod  urgeas  memoratam  responsionem  Tha-  D 
ieti  philosopho  et  physicorum  principi  recte  con- 
gruere,  minime  vero  Simonidi,  qui  poeticse,  ut 
allbi  vidimus,  operam  dabat  (Dissert.  in  Minuc. 
Octav.  cap.  3,  art.  3,  art.  2 ;  et  tom.  I,  Appardt. 
pag.  1284) .  Nam  pote  apud  ethnicos  in  theologo- 
rum  habebantur  numero. 

DeniqueMinutius,  Giceronistestimonio  fretu8,po- 
tuit  Tertuliiani,  tametsi  plura,  sicut  observavimus, 
ex  ajus  libris  excerpserit,  hanc  corrigere  de  priruo 
Thalete  et  Groeso  opinionem.  Et  certe  quomodo  hio 
Tbales  de  Divinitale  interrogatus  nihil  respondere 
ausus  faisset,  qui,  sicutalibi  post  eumdem  Gicero- 


nem  adnotavimus,  tam  certo  cuam  falso  docuit 
aquam  esse  rerum  omnium  initium,  ao  Deum 
mentem  esse,  quae  ex  aqua  omnia  formavit?  (Gicer. 
lib.  I,  de  Nal.  deor.  pag.  199  ;  Dissertat.  in  Minut. 
cap.  4,  art.  1  ;  et  in  Lactant.  cap.  12,  art.  i.) 
Nemo  autem  nobis  probavit  illum  dehac  sententia. 
autaliquando  dubitasse,  auteam  unquam  mutasse. 
8i  quis  porto  illud  de  Deo  responsum  Thaleti  se  • 
cundo  tribuendum  esse  probaverit,  delenda  esse 
ostendet  ex  TertuIIiani  textu  hsBC  verba :  Physico- 
rum  princcps.  GaBterum,  cujuscunque  philosophi 
fuerit  illa  responsio,  quis  eam  ab  illo  adsertam 
esse  in  dubium  vocabit?  Palam  igitur  confessus 
est  ignotam  sibi  fuisse  Divinitatem. 

Insecundo  autema(i  /Va/tone5  libro  Tertullianus 
Titaleti  pramisit  Diogenem,  qui  «  consultus  quid 
in  coelis  agatur  (ipsamst  sunt  illius  verba) :  Nun- 
quam,  inquit,  in  coBlum  asccndi  (TerluII.  lib.  ii, 
ad  Nat.  cap.  2).  Item,  «  an  dii  essent,  Nescio, 
respondil,  nisi  ut  sint  expcdire,  »  boc  est,  Nescio, 
sedcunctis  utile  esletexpeditdeos  esse.  Non  mul- 
tum  quidem  a  priore  responso  illud  abest,  quod  a 
Diogene  cynico  homini  de  ccslestibus  disserenti 
datum  Laertius  sic  retulit :  noTcatoc  izipzi  &tc6  xou 
oupavou ;  Quundonam  de  caslo  venisti  (Laert.  1.  vi, 
de  Vit  Diog.fl^)*i  At  vide,  quaeso,  ulrum  a  se« 
cunda  longius  absit  haec  ejusdem  Diogenis  scisci- 
tanti  Lysiae  pharmacopols,  an  deos  csse  crederet, 
responsio  :  Iltuc  ou  vofjifj^a),  6'77ou  xal  vl  OeoT^  i^- 
Opov  6i7oXa{jL6dcvbi ;  Quomodo  non  credo,  qui  te  diis 
inimiciim  puto  (Ibid.  §  42}  >  Nos  tair.en  Laertius 
ibidem  admonet  hanc  sententiam  tribui  Theodoro, 
qui  hand  dubie  atheus,  ut  a  nobis  haud  semel  ob- 
servatum,  cognominatus  est.  Si  ea  tamen  qu® 
TertuIIianus  818  noster  Diogeni  adscribit,  ab 
alio  ejusdem  nominis,  sed  (atheo,  scripta  fuisse 
contendas,  habemus  quidem  iElianum,  qui,  ut 
quidam  aiunt,  flagitiosorum  horumce  hominnm 
gregi  adnumeravit  Diogenem  Phrygen  (iEIian. 
lib.  II  Far.  Hist.  §  31).  Verum,  prseterquam  quod 
in  nostra  librorum  iEIiani  editione  legitur  Diony- 
sius  Phryx,  nullue  nobis  indicavit  ubi  Diogenes 
iste,  sive  Dionysius,  citata  ab  auctore  nostro 
verba  pronuntiaverit. 

Aliorum  vero  philosophorum  maxima  fuit  de 
Deo  opinionum  varietas  et  dissensio.  AUi  enim^ 
inquitTertulIianus,  nimirum  Platon ic i,  tncorfora- 
lem  Deum  asseverani  (Apologet.  cup,  47,  pag.  515). 
Yisne  aliquem  tibi  testem  proferri  ?  En  adest  Gi- 
cero,  qui  Vellcium  sic  de  Piatone  loquentcm  in- 
duxit:  «Quod  vero  sine  corpore  ullo  Deum  vult  esse, 
ut  Grasci  dicunt  &<T(j&(Jiaxov,  id  quale  esse  possit,  in- 
telligi  non  potest.  »  (Cicer.  1.  i  do  Natur  deor.  p. 
200,1.  XIII.)  Eadem  de  hoo  philosophorum  prin- 
cipe  narrat  Laertius :  Opinantur,  inquit,  animam 
sicut  Deum,  essv  incorporalem  &a(i>[jLXTov  eTvai 
(Laert.  lib.  m,  in  Vita  Platon.,  §  77).  Laertio 
autem  Plutarchus,  Eusebius,  Apuleius,  et  alii  suf- 
fragantur  (Plutarch.   llb.   i   de  Pladi  philosoph. 


903 


TERTULLIANI  OPERnM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETIGA. 


904 


oap.  7,  pag.  831 ;  Euseb.  Orat  ConstanL,  p.  200  ; 
Platon.  tom.III,  pag.27,  28,  et  alibi;  Apulei  de  DeoJ. 

Quantumlibet  autem  vera  sit  haec  opinio,  ab 
aliis  tamen  gentilibus  philosophis  rejecta  est.  Nam 
Veileius  apud  Giceronem,  uti  mox  dicebamus, 
contendebat  intelligi  non  posse  quid  qualeve  sit 
quod  incorporeum  vocatur  (Socrat.,  Cicer.,  loc, 
cil,  .  Neque  alii  etiam  philosophi  explicare  po- 
tuerunt  quse  sit  vera  rei  incorporca;  idea  et  notio. 

Stoici  vero,  pergit  auctor  noster,  Deum  corpo- 
ralem  esse  prsdicarunt  {Apologet,  cap.  515,  tom.  I 
Apparat,  lib.  iii,  dissert.  1,  cap.  11,  art.  2;  Dis- 
sertat.  in  Minui.  cap.  4,  art.  10).  De  hac  autem 
StoicorujQ  opinione,  quae  suis,  propterillorum  re- 
pugnantias,  dilficultatibus  non  caret,  nos  alibi 
disputavimus.  Plures  autem  citavimus,  qui  illos 
in  hunc  errorem  revera  lapsos  fuisso  testificantur. 

Prosequitur  Tertullianus  :  Aliiy  nimirum  Epicu- 
rus  ejusque  sectatores,  ex  atomist  alii  ex  numeris, 
quemadmodum  Pythagoras,  alii  ex  igne,  sicut  He- 
raclitus,  Deum  constare  garriebant  (Tertullian. 
loc,  ciL  tom.  I  Apparat.  pag.  435;  Dissertat.  in 
Minut,  loo.  cit.  ;  Dissert.  in  LactanLj  cap.  12, 
art.  1).  Hic  autem  omnes  opinabantur  ea  esse  pri- 
ma  rerum  omnium  principia,  nec  alios  esse  deos, 
ut  alibi  nec  semel  quidem  animadvertimus. 

Neque  minus  manifeste  probavimus  varias  et 
sibi  invioem  oppositas  fuisse  philosohporum  de 
divina,  sicut  ait  TertnilianuB,  providentia  opinio- 
nesM  Piatonici  enim,  inquit  iile,  curantem  re- 
rum,  contra  Epicurei  otiosum  et  inexercitum^  et 
ut  ita  dixerim,  neminem  humanis  rebus  esse  prae- 
dioebant.  >  (Tertullian.  Apologet.  cap.  47,  et  lib.  ii 
ad  Nation.  oap.  2.)  De  Platone  si  plura  velis,  adi 
Laertium,  et  dicentem  audies :  G^cTai  xai  Oeov>< 
Ivopqlv  Ta  &vOp(t)iiiva.  819  Arbitratur  et  deos  hu- 
mana  cemere  et  curare  (Laerl.  lib.  iii  Vit.  Plalon.y 
g  78).  Nec  alii  plures  citandi,  quandoquidem  hoc 
et  ipsemet  Plato  seepius  asseruit  (Phcpd.,  tom.  I, 
p.  6'Z,  post.  med.).  Alicubi  enim  ait  Deum  nostri 
euram  gorere^  non  secus  ac  rei  suffi  possessionis  ) 
T^v  Oe^vTEsTvat  t^v  iiT((jieXou{jievov  eTvai  i^[jL(ov,xai  i^fjiac 
Ixe^vou  xTTJfiaTa  elvai  (Idem,  1.  x,  de  Leg.  p.  285). 
Alibi  vero  haud  dubitanter  asseverat  primam  insa- 
niam  esse  deos  negare,secundam  autem  asserere  eos 
curam  non  habere  hominum  :  T&  SeuTepov,  ovTa^  ou 
^povTC^eiv  avOp(«>icb)v  (Ibid.  pag.  899  seq.  (.  Sed  huc 
ille  posteafusius  prosequitur,*etin8anum  illud  er- 
rorem  profligatetevertit  {Dissertat.  in  Lactant.  c.  14, 
art.  1).  At  absurdissimus  iile  error  est  Epicuri  sec* 
tatorumque  ejus,  sicut  a  nobis  demonstratum  est. 

Quamobrem  auctor  noster  paulo  post  adjecit 
Platonicorum  de  sede  Dei  opinionem  fuisse,  illum 
residere^  intramundum,  qui^  gubernatoris  exem- 
f\o,  intra  illud  maneat  quod  regat. »  {Apoleget» 
cap.  47,  et  lib.  ii  ad  Nation,  cap.  2.)  Et  sane  Plato 
decernit  probatque  mirabili  quadam  mente  et  sa- 
pientia,  qu»  Deus  ipse  est,  hunc  mundum  certo 
constitutoque  ordine  constanter  gubernari  (Plat. 


j^  Phil.  tom.  II,  pag.  28  eeqq. ).  Alio  autem  in  libro 
scriptum  ab  eo  legimus,  Deum,  universi  gubema- 
torem,  post  mundum  resque  omnes  creatas,  dimi- 
sisse  illius  regendi  habenas,  et  in  suam  rediisse 
quasi  speculam  (Idem,  PoliL  pag.  272  seqq).  Postea 
vero,  ne  mundus,  variis  tempestatibus  et  malis 
quassatus,  penitus  dissolveretur,  resumpsit  ejus 
gubernaculum,  iliique  sollicite  insidens,  ejusdem 
mundi  partes  ornavil  et  moderatur. 

At  Stoici  contra  hanc  Piatonicorum  opinionem 
preedicabant,  uti  ait  Tertullianus,  Deum  esse  po- 
situm  extra  mundum,  qui  figuli  modo  extrinsecus 
torqueat  molem  hanc  {Apologet.  oap.  47,  et  lib.  ii 
ad  Nation.  cap.  2).  Sed  non  minimus  dubitandi 
locus  est  utrum  heec  ipsa  fuerit  Stoicorum  senten- 
tia.  Nam   Zenon  illorum    antesignanus,  ejusque 

"  assecln,  uti  ex  Laertio  et  Piutarcho  discere  est, 
arbitrabatur  Deum  esse  mentem,  quae  omnia  per- 
tingat  ac  penetret  (Laert.  lib.  vii,  Vit.  Zenon.  § 
138  et  147  ;  Plutarch.  lib.  i  de  PlaciL  Philosoph. 
cap.  7,  pag.  882).  Nos  etiam  alibi  observavimas 
hanc  rovera  fuisse  illorum  opinionem.  Qua  ergo 
ratione  auctor  noster  tam  aaseveranter  affirmara 
potuit  Stoicos  docuisse  Deum  positum  esse  instar 
figuli  extra  fabricatam  a  se  totam  mundi  molem 
(Tom.  I,  Apparat.  pag.  780 ;  Lips.  lib.  i  Psycho^ 
log.  Sloic.  dissert.  31^  pag.  565,  tom.  IV)  7 

Difflcultatis  hujus  nodum  secat  potius,  qnam 
solvit  Lipsius.Haud  dubitanteretenim  Tertullianum 
ibi  arguit  erroris,  quo  Stoicis  iilud  tribuit,  quod 
ab  iis  neo  dictum,  nec  cogitatum  quidem  fuerat. 
C  Itane  vero  erravit  Tertullianus?  Numquid  ignora- 
bat,  aut  ex  mente  illius  exciderat,  quod  Stoici  de 
mente  divina,  mundum  universum  pervadente, 
tradiderant  ?  Minime  quidem.  Nam  alio  in  libro 
hffic  scriptis  mandavit :  MO  •  Stoici  volunt  Deum 
sic  per  materiam  decurrisse,  quomodo  mel  per 
favoB.  »  (TertuII.  adv.  Hermogen.  cap.  44.)  Gon- 
tradictionis  itaque  potius,  quam  oblivionis  aut 
ignorantie  insimulari  debuit.  Sed  majores  procul 
dubio  erant  Stoioorum,  quam  TertuIIiani,  repu- 
gnantiae,  quas  Plutarchus  integris  in  libris  pate- 
fecit,  nosque  alicubi  notaviaiu8(  Dissertat.  in 
Lactant.  cap.  21,  art.  2).  Nonne  ergo  illorum 
potius,  quam  hujus  repugnantiis  id  ascribi  poterat^ 

Quid  vero,  si  Seneca,  et  ipse  Stoicus,  hanc  con- 
D  tradictionem  tollendi  nobis  rationem  suggerit  ?De 
Deo  siquidem  hunc  ille  disserit  in  modum  : 
«  Quid  est  Deus?  Mens  universi.  Quid  estDeus? 
Quod  vides  totum,  et  quod  non  vides  totum.  Sio 
demum  magnitudo  sua  illi  redditur,  qua  nihil  ma- 
Ju8  excogitari  potest,  si  soius  e&t.  Omniaopos 
suum  et  intra  et  extra  tenet. »  (^enec.  Prefat.  lib. 
i,  Natural.  Quxst.  pag.  793. )  Nonne  enim  his  ver- 
bis  significat  Deum  et  intra  et  extra  mnndum 
esse,  quia  omni  opere  suo  major  est?  At  si  illa 
fuit  Stoicorum  opinio,  duffi  fuerunt  ejusdemopinio- 
nis  partes.  Quid  ergo,  si  Tertullianus  uniustantum 
partis' meminerit,  ut  Stoicos  Platonicis  opponeret? 


\ 


905 


D.  LE  NOURRY  OB8ERVAT10NB8  NOViB. 


906 


Objioi  tamen  potest  hanc  eamdem  opinionem  ab  A     Denique  non  minimam  adhuc  ea  Tertallian!  ver- 


ipso  Seneoa  tribui  Epicureis,  quos  idoiroo  aoriter 
corripit  et  ezagitat:  «  Tu,  Epicure,  inquiebat, 
Deuminermem  facis...  projecisti  enm  extra  metum 
(alii  ]eg^  volunt,  eztra  metam).  Hunc  igiturseptum 
ingenti  quodam  et  inexplicabili  muro,  diviaumque 
de  contractu  et  conspectu  mortalium,  non  babes 
quare  verearis.  Nulia  illi  nec  tribuendi,nec  nocendi 
materia  est.  In  medio  intervallo  h^jus  et  alterius 
coeii  desertuB,  sine  animali,  sine  homine,  sine  re, 
ruinas  mundorum,  aupru  se  circaque  se  cadentium 
evitat,  non  ezaudiens  vota,  neo  nostri  curiosua. » 
(  Idem,  lib.  iv  deBenefic.  cap.  49,  pag.  70.)  Inqua- 
dam  quoque  epietola  eumdem  iilorum  errorem  sio 
reprobat  ac  proscribit :  «  Non  de  ea  philosopbia  lo- 


ba  habent  diflQcultatem,  quibus  alind  philosopho- 
rum  de  Deo  mundi  creatore  dissidium  notavit. 
«Totum,  inquit,  hoc  mundi  corpus,  sive  inna- 
tum  et  infectum,  secundum  Pythagoram,  sive 
natom  et  factum,  secundam  Platonem.  »  (Ter- 
tuilian.  Apologet»  cap.  11,  p.  332.)  Quam  enim 
certum  est  hanc  de  mundo  creato  fuisse,  ut  alibi 
ostendimus,  Platouis  opinionem,  tam  falsum  vide- 
tur  Pythagoram  docuisse  illum  innatum  et  infec- 
tum  fuisse.  Nam  ibidem  observarimus  a  Laotantio 
adiirmate  pronuntiari  omnes  ad  Epicurum  philoso- 
phos,  acnominatim  Pythagoricos,constanteraBse- 
ruisse  mundum  esse  factum  et  oreatum  [Disseiiat, 
in  Lactant,  oap.  21,  art.  2.}  Quin  etiam  Plutarchus 


quor,  qusQ  civem  extrapatriam  posuit,eztra  mun-  p  disertissime  declarat  eamdem   fuisse  Pythagora 
_.   __  ^  __  __._.  X        __,_._..  j_...      r^^        alque  Platonis  ea de  re  sententiam.  Bn  Graeca  ejus 

verba :  IluOaY^poK  xal  DXaxcuv  ^viiixh^  67c6  Oaou 
x5v  x<Scjfxov,  eto.  PythagorasetPlato  mundum  a  Deo 
factum  arbritaii  sunt  (Plutarch.  lib.  ii  De  Plac.  phi- 
losoph.  cap.  4,  pag.  886}.  Quid  ergo  ?  Erravitne 
adhuo  Tertullianus  ac  nomen  Pythagore  pro  alio 
ibi  ipse,  vel  librarius  scripsisse  dicendus  eat  ? 
Numquid  potius,  quia  celebris  hic  philosophus  ab 
eodem  Piutarcho,  Laertio,  Theodoreto  et  aliia 
docuisse  perhibetur  unitatam  esse  rerum  omnium 
principium,  atque  ez  numeris  omnia  iieri,  inde 
auctor  noster  confici  posse  putavitmundumy  sicut 
unitatem  et  numeros  nec  ortum  fuisse  nec  factum 
{Ibid,  lib.  n,  cap.  3;  Laert.  lib.  viii,  §  25 ;  Theodo- 
ret.  serm.  2,  De  principio^  pag.  489}  ?  Sed  si  ita 
Stoicorum  facere  mentionem.  Verumtamem,  ^  ^^^  ^^  habeat,  citati  a  nobis  auctores  erroris  pro-. 
cuaaoe  crenuina  sit   Tertulliani   lectio.   idem      cul  dubio  convincentur.  Numquid  igitur  prohabi- 


dum  deos,  quaa  virtutem  voluptati  dedit,  >  Idem, 
I,  epist.  79,  pag.  74)phiIosophia  videlicet  Epicurea. 
Non  Stoicorum  ergo,  sed  Epicureorum  hanc  falsam 
opionem  fuisse  testificatur. 

Nonne  aatem  ez  hoc,  inquiet  aliquiSy  Senecie 
testimonio  concludi  potest,  omendandum  esse 
Tertulliani  teztum,  atque  in  eo  scribendum  Epicu- 
rei  pro  5loici7  Recte  quidem,  si  illud  ratione  aliqua 
satia  utique  valida  probetur.  At  certe  non  una 
fuit  Stoicorum  de  Deo  bententia,  sed  mazima,  uti 
dizimus,  opinionum  varietas.  Si  qui  autem  ez  illis, 
nti  prsfatus  Seneca,  Deum  aliquo  modo  eztra 
mundi  fines  positum  somniaverunt,  illud  Tertul* 
liano  satis  fuisse  quis  unquam  inficiabitur?  Potuit 
enim  Epicureis,  quosethniciaspernabantur,  omis-  ^ 
sis,  Stoicorum  facere  mentionem.  Verumtamem,  ^ 
quaBCunqoe  genuina  sit  Tertulliani  lectio,  idem 
erit  argumentationis  ejus  pondua  ao  robur.  Nam 
ez  ea  et  his  omnibus  qusa  hactenus  disputata sunt, 
cuivis  liquido  patebit,  quam  merito  J  ure  ille  asseve- 
ret  tam  difQcile  fuisse  phiiosophis  omnibus  naturam , 
qualitatemet  sedem  Dei designare,  Mt  quam id  vei 
infime  sortis  Ghristiano  promptum  facileque  fuit. 

Verum  illnd  adhuo  auctoritate  confirmatur  Pla- 
tonis,  illorum  omnium  facile  principis,  qui,  sicut 
ipse  Tertullianus  memorat  nosquo  haud  semel  ani- 
madvertimus,  palam  professus  est,  «  faotitatorem 
universitatis  neque  inveniri  facilem,  et  inventum 
enarrari  in  omnes  difficilem.  »  (TertuIIian.  ApoUh 
get,  cap.  46 ;  Plat.  Tim.  pag.  28)  Quamobrem  sec- 
tatores  ejus»  uti  alio  in  libro  ait  auctor  noster,  ^ 
iilum,  «  quem  non  penitus  admiserant,  neque  nos- 
se  potuerunt,  neque  timere,  nec  inde  sapere,  ezor- 
bitantes  scilicet  ab  initio  sapientise,  id  cst,  metu 
in  Deum  »  (Tom.  I  Apparat.  pag.  948 ;  Dissertat. 
in  Minut.  Oetav,  cap.  4.  art.  2.)  Quilibet  vero 
Gbristianus  ilium  invenity  et  «  quod  in  Deo  que- 
ritur,  re  quoque  assignat,  •  (Tertullian.  Jib.  ii  ad 
Hation,  cap.  2}  ipsum  yidelicet  esse  unum,  om- 
sipotentemy  infinitum,  mundi  creatorem,  et  quo 
nihil  majus  meliusque  ezcogitari  potest.  Quapro- 
pter  eum  timet,  et  longe  magis  sapit,  qoam  hi  oa- 
ierbi  phiiosophia  aapientiores. 

Patbol.  L 


lius  dici  potest  Pythagoram  errantium  more  in 
eadem  non  permansisse  aententia?  Hac  velim 
ezpendas,  et  pronunties. 

Multo  itaque  verius  certiusque  illud  est,  quod 
auctor  noster  tradidit,  mundum  ez  nihilo  a  Deo 
creatum,  «  verbo  quo  jussit,  rationequadisposuit, 
virtute  qua  potuit.  » (TertuIIian.  Apologet.  cap.  17, 
et  cap.  21.)  M%  Quod  quidem  ab  eo  repetitum, 
eta  Minutio  Felice,  ut  alibi  animadvertimus,  tran- 
scriptum  est  Dissertat.  in  Minut,  Octav.  oap.  2, 
art.  5).  Sed  quod  de  hoc  Dei  verbo  Tertulianus 
docet,  jam,  si  placet,   diligenter  expendamus. 

CAPUT  VIII. 
De  Christi  divinitate. 

ABTIGULUS   PRIMUS. 

De  variis  Filii  Dei  nominibus^  ac  quam  luculentir 
TertuUianus  doceat  veri  summtque  Dei  attributa 
iili  convenirCy  cumque  unum  et  mtemum  cum  Por 
tre  suo  esse  Deum. 

Quid  sit  Verbum,  Ratio,  Sermo,  et  Fillicui  Dei, 
ut  TertuIIianus  omnibus  patefaciat,  duobus  modis 
et  Dcum,  et  Verbum  Dei  Fillium  considerari  posse 
docet.  Ambo  enim  spectari  possunt  antequam  ipse 
Deus  mundum  vel  creaturam  uliam  condiderit,  vei 
quando  mundus  ab  eo  creatus  est.  De  utroqueaa* 
tem  ante  creationem  mundi  hoc  tanqoam  certisai- 
mum  conatitttit ;  «c  Aate  omnia  Deoa  erat  boIoBi 

99 


907 


tERTOLLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  APOLOGBTICA. 


908 


ipse  Bibi  muiidus,  et  locus,  et  omnia.  Soiusautem,  A 
quia  nihii  aliud  eztrinsecus  prsBteriiium.  GsQterum 
ne  tunc  quidem  boIub  ;  liabebat  enim  secumy  quam 
babebat  in  semetipso,  rationem  suam  scilicet.  Ra- 
tionaiia,  et  ratio  in  ipso  prius,et  itaabipso  omnia. 
Qu89  ratio  sensus  ipsius  est.  Hanc  Graeci  /^6-^oq  di- 
cunt,  quo  vocabuio  etiam  sermonem  appellamus. 
Ideoque  jam  in  usu  est  nostrorum  per  simpiicita- 
tem  interpretationis  aermonem  dicere  in  primordio 
apud  Deum  fuisse,  cum  magis  rationem  competat 
antiquiorem^aberi^quianonsermonaiisaprincipio 
sed  rationaiis  Deua  etiam  ante  principium,  et  quia 
ipse  quoque  sermo  ratione  consistens,  priorem 
eam,  ut  substantiam  suam,  ostendat.  Tamen  et 
sic  nihii  interest.  Nam  et  si  Deus  nondum  sermo* 
nem  suum  miserat,  proinde  eum  cum  ipsa  et  in  n 
ipsa  patione  intra  semetipsum  habetat,  tacite  co- 
gitando  etdisponendo  secum,  qusQ  per  sermonem 
mox  erat  dicturus.  Gum  ratiooe  enim  sua  cogitans 
atque  disponens  sermonem  eam  efflciebat,  quam 
sermone  tractabat  «  (Tertullian.  adv.  Prax,  cap  5.) 
H»o  autem,  etsi  paulo  longiorai  idcirco  integra 
retulimus,  quia  obinia  singulari  attentione  et 
ezamine  digna  sunt. 

Primo  itaque  declarat  Deum  anteprincipium,  id 
est  ab  omni  seternitate,  ac  proinde  antequam  mun- 
dus  crearetur,  fuisse  et  solum  et  non  soium.  Ante 
mundi  quippe  creationem  solus  erat,  ipsesibimun- 
dus,  locui  et  omnta,  quia  nihii  prster  se  extrinse- 
eus  habebat.  Tum  tamen  erat  solus,  quia  suam 
habebat  rationem.  Ante  principium  vero,  seu  a 
tota  ntemitate  rationalis  fuit,  quandoquidem  Deus  ^ 
esse  non  polest,  nisi  sit  sensu  et  ratione  prsaditus. 

Secundo,  divrnam  illam  aternamque  Dei  ratio- 
nem  Grmei,  inquit,  X^yov  dicunt,  haud  dubie  quia 
Joannes  fivangeiii  sui  initio  scripsit :  'Ev  dp^fi  ?)v 
6  X^Yoc  (Joan.)  x,  1).  Nam   ipse  Tertullianus  beeo 

Latine  ita  citavit :   In   principio  eratSermo , 

et  Sermo  apud  Deum  et  Deus  erat  Sermo  (Terlul- 
lian.  adu.  Herm.  cap.  20).  MZ  Eyus  autem  tem- 
pore  mos  invaluerat,  ut  Filius  Dei  a  Latinis  dice- 
retur  Sermo,  cum  melius  Grscum  illud  nomen  X(S- 
Yo<  ab  illis  ratio  dici  debuiseet.  Qua  quidem  de  in- 
terpretatione  egimus,  ubiostendimustranscriptum 
fuisse  a  Lactantio  hunc  Tertuiliani  iocum  {Disser- 
tat.  in  Lactant.  cap.  16,  art  2). 

Tertio,  nos  ille  monitos  facitcurGraBcum  nomen  " 
X^Yoc  Latine  ratio  potius  quam  sermo  vertidebeat. 
Deus,  inquit,  ante  principium  rationalis  fuit,  non- 
dum  tamen  sermonaliSj  quia  habebat  intra  se  ra- 
tionem,  sed  nondum  sermonem  extra  se  ipsumemi- 
•erat.*  At  quoniam  ab  fflterno  sicut  rationem,  ila 
et  sermomem  inlra  se  habuit,  licentiam  Ter- 
tullianus  unicuique  dedit  utroque  rationis  et 
sermonis  nomine  pro  libito  utendi.  Ab  iiio 
autem  FiliusDei  non  tantum  sermo,  ratio  et  verbum, 
sed  sophia  etiam  seu  sapientiavocatur  (Tertullian. 
di  came  Christi^  cap.  18 ;  adu.  Hermog.   cap.  18). 

Pnsterea  ille  in  suo  Apologetico^  ac  postea  Lac- 


tantius,  ut  suo  loco  vidimus,  certiores  nos  fecerunl 
huncX^Y^^  ^  Zenone  ethnico  philosopho  agnitum 
quem  universitatii  .factitatorem  esse  prsdioabat 
(Idem,  Apologet  cap.  21 ;  Dissertat.  in  Laciant, 
cap.  16,  art.  1).  Addit  auctor  noster :  «  CieantheB 
in  spiritum  congerit,  quem  permeatorem  universi- 
talis  affirmat.  «  (Tertullian.  loc.  cit. ;  tom.  I  Appa- 
rat.  pag.  782;  DisserlaJt.  in  Minue,  Oct.  cap.  4, 
art.  1 ;  et  Dissertat,  in  Lactant.,  cap.  42,  art.  1.) 
At  hic  Cleanthes  Zenonis  discipuius  fuit,  quedmad- 
modum  alibi  annotavimus,  ubi  etiam  exposuimus 
qua!  illius  fuerit  de  Deo  senteotia,  ex  qua  id,  quod 
narrat  TortuHianus,  desumptum  videtur. 

Jam  vero  ex  his,  quffi  ille  de  Dei  Verbo,  sermone 
et  ratione  dixit,  ita  ezplicatis,  colligi  utique  potest 
persuasum  omnino  ipsi  fuisse  illud  iuterius  Dei 
Verbum  tam  sternum  esse^  quam  ipsummetejufl 
Patrem,  qui  illum  ab  ffiterno  quidem,  sed  intra 
semctipsum  duntaxat,  protulit.  De  hacautem  Verbi 
divini  aeternitate  infra  fusius  agendum  (infr.  art.  8 
et  seqq.).  Priusenim  veraacsinceraauctorisnostri 
de  supremailliusdivinitate  sententia  accuratissime 
a  nobis  enucleanda  exponendaque  est. 

Primum  itaque  docet  huic  divino  Verbo  et  Dei 
Fiiio  omnia  Patris  sui  aeterni  nomina  et  attribQta 
convenire  :  •  Nomina,  inquit  Patris :  Deus  omoi- 
potens,  altissimus  Dominus  virtutum,  rex  laraelis, 
Qui  est,  quatenus  ita  Scriptur»  docent,  hec  diei- 
mus  et  in  Fillium  competisse,  et  in  his  Filiumve- 
nisse,  et  in  his  semper  egisse,  et  sic  ea  in  se  bo- 
minibus  manifestasse.  Omnia,  inquit,  Patris  mea 
sunt.  Cur  non  et  nomina  ?  Cum  ergo  legis  Deum 
omnipotentem,  et  altissimum,  et  Deum  virtutom, 
et  Regem  Israeiis,  et  Qui  est,  vide  ne  per  h«c 
Filius  etiam  demonstretur,  suo  jure  omoipoteDe, 
qua  sermo  Dei  omcipotentis,  quaque  omnium  ac- 
cepit  potestalem:  Altissimus,  qua  dextera  Dai 
exaltatuB,  sicut  Petrus  in  Actis  concionatur :  Do- 
minus  virtutum,quiaomnia  subjectasunl  iliiaPa- 
tre :  Bex  Israelis^  quia illi  proprie  cecidit  sors geatis 
istius.  Item,  Qui  est  quoniam  ft!t4  multi  dicuolur 
filii,  qui  non  sunt.  » (Tertuliian.  a(it;. Proj;. cap  17.) 

At  quibuB,  obsecro  te,  verbis  clarius  declarari 
et  asseri  potest  suprema  Christi  Filii  Dei  divinilas? 
Quis  ea  omnia  veri  summique  Dei  attributa  pos- 
sidere  potest,  nisi  summus  et  unua  cum  aterno  Pa- 
tre  Deus?  Quid  vero,quod  Tertullianus  heo  omnia 
et  singula  Sermoni  Filioque  Dei  convenire,  noo  so- 
lum  adfirmat,  sed  probatetiam,  variisquerationibas 
coniirmare  nititur  ?  Persuasum  ergo  habuit  Filium 
Dei  unum  eumdemque  cum  suo  Patre  esse  Deum. 

Neque  iosurgat  ne^cio  quisautArianusaotSooi- 
nianus,  et  nobis  objiciat  ab  eo  non  recte  probari 
quomodo  divina  illa  attributa  Filio  Dei  conveoiant, 
Nunc  enim  non  inquirimusquamvalida,  quodpro- 
batu  tamen  faoiilimum.est,  ac  firma  sintejus  argu- 
menta,  sed  qua  sit  ejus  sententia,  quam  probare 
voiuit.  Atqui  ex  ipsiusverbis  evideutissimeoonfici- 
tur  ilium  aiiosque  omnes  ortbodoxoa  €||tta  «tatis 


909 


D-  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


910 


GhristianoB  pro  oerto  peoitua  habuisse  Verbum  et  A  pellativerbis  :  Dioere  non  potestis  GhriBtum  esse 


Fiiium  Dei  verum  esse  Deum,  eosque,  sicuti  Pra- 
zeam,  contra  quem  ibi  ille  disputat,et  alios  omni- 
no  errasse,  qui  secus  sentiebant. 

Quapropter  alibi  hunc  Dei  Sermonem  et  Filium 
Patri  suo  parem  et  ffiqualem,alibi  ipso  nonminorem 
esse  disertissime  profitetur.Nam  «  oum  (Patrem), 
inquit,parem  sibi  faciens,  de  quo  procedendo  Fi- 
lius  factus  est.  »  (Ibid.  cap.  7.)  Postea  vero:  Idem 
Dei  Filius,  «  Unum  sumus,  dicens,  ego  et  Pater, 
ostendit  duos  esse,  quos  equat  et  jungit.  »  {Ibid. 
cap.  22.)  Rursus  autem  alio  in  libro  :  «  Et  Sermo^ 
inquit,  Deus,  qui  in  effigie  Dei  constitutus,  non 
rapioam  ezistimavit  pariari  Deo.»  (Idem^de  Resurr. 
cam,  cap.6).Audivi8ti  sane  quam  perspioue  Filium 
Dei  Palrl  suo  parem  equ^lemque  asserat  Jam  audi  g 
quomodo  illumnon  minorem  esse  prsedioet :«  Om- 
nia  sibi  tradita  diuit  a  Patre.  Gredas,  si  oreatoris 
est  Ghristu8,oujus  omnia,  quia  non  minori  se  tra- 
didit  omnia  Filio  creator,  quae  per  eum  condidit, 
per  sermonem  suum  sciJioet.»  (Idem.  advers,  Biar' 
cian.  cap.  25).  Atqui  si  non  minor,8ed  parel  aequa- 
lis  Patri  suo  sit  Dei  Filius,  verus  procul  dubio  est 
cum  80  Deus.  Etenim  ab  eodem  Tertulliano,  sicut 
mox  yidimus,  altissimus  et  omnipotens  dicitur. 
At  nec  duo  altissimi  et  omnipotentes,  sicut  nec 
duo  diiesse  possunt.  Namalibi,  uti  animadverti- 
muSydizerat  Deum  ideo  esse  unum,  quia  est  sum- 
muSy  atque  idcircOy«  Deus,  inquit,  si  nonunusest, 
non  est.  »  (Gap.  super.  art.  1.) 

Plura  autem  si  qnis  desideret,  is  ipsum,  de  quo  ^ 
9igimu9,  ApologeticumeiuB  librum  adeat,  ubi  ille, 
post  brevem  Ghristiauffi  de  Filio  Dei,  Ghristo  Do- 
minoy  doctrinffi  expositionem,  etbnicos  hffic  allo- 
quitur  in  verba  :  «  Quffirite  ergo,  si  Tera  est  ista 
divinitas  Ghristi :  si  ea  est,  qua  cognita  ad  bonum 
quis  reformatur  ;  sequitur  ut  faisa  sit  quaevis  alia 
comperta,  in  primis  illa,  qu»  (manuscripti  nostri 
codices  et  editi  addunt  omni  ratione,  quffi  Rigaltios 
sustulit)  delitescens  sub  nominibus  et  imaginibus 
mortuorum,  quibusdam  signis  et  miraoulis  etora- 
culisfidem  divinitatis  operatur.»  (Idem,835  Apo- 
loget.  cap.  21.)  Quo  autemmodo  vera  et  suprema 
Ghristi  divinitas  potuit  unquam  magis  aperte  et 
asseveranter  asseri  ac  prffidicari?  TertuIIianus 
quippe  palam  asseverat  eam  tam  esse  veram,quam 
falsa  est  quffilibet  alia  divinitas  a  gentilibus  agnita  D 
et  introducta.  Imo  vero  olamat  ita  vcram  essealio- 
rum  omnium,  atque  etiam  dffimonum  divinitatera^ 
qui  Bub  mortuorum  nominibus  et  imaginibos  delite- 
scenteB,  signis,  miraculis,  oracullsfldem  divinita- 
tis  operabantur,id  est,  omnibus  persuadere  cona- 
bantur  hec  signa,  miracula  et  oracuia  Geri  divina 
sua  potestate,  ac  veros  se  esse  deos.  Quis  ergo 
non  videat  hac  utriusque  verffi  et  flctitias  divinita- 
tis  oppositione  veram  ao  summam  a  Tertulliano 
deolarari  Christi  divinitatem  ? 

Neque  satis  adhuc  .esse  putavit  hoc  ibi  dixisse, 
sed  paulo  post  eosdem  etbnieos  bis  adhuc  com- 


communis  conditionis  hominem  {Ibid.  cap.  23). 
Venturus  slquidem  est  in  flne  mundi,  ut  Dei  virtus 
et  Dei  spiritus,  et  sermo^  et  sapientia,  et  ratio,  §t 
Dei  Filius.  Palam  igitur,  atque  in  ore  et  oculis 
infensissimorum  Ghristiani  nominis  hostium  au- 
dacter  pronuntiat  et  contestatur  Ghristum  esse 
ffiterni  Patris  sui  Sermonem.  Sapientlam  et  Ha- 
tionem,  qua  ab  ffiterno  Filius  ejus  est.  Quapropter 
diserte  afOrmat  in  Ghristo  duas  esse  Dei  et  ho- 
minis  naturas,  illuiAque  tam  verum  esse  Deum, 
quam  verum  hominem. 

ARTIGULUS    II. 

Quam  diserte  TertuUianus  asseveretunam  ei  eamdem 
esse  Patrii  mtsmi  ejusque  Filii  substantiam  ac 
naturam^  licet  distincta  sit  utriusque  persona. 

Quam  diserte  ac  oonstanter  Tertullianus  docuit, 
Filium  Dei  unum  et  eumdem  esse  oum  Patre  suo 
Deum,ita  sane  nnam  et  eamdem  utriusque  sub- 
stantiam  ac  nnturam,  sed  distinctas  personas  esse 
asseruit.  Non  semel  quippe  id  dixit,  sed  sffipius» 
ac  prsesertim  in  suo  Apologetico,  ubi  de  Verbi  sive 
Filii  Dei  generatione  sio  disputat :  «  Hunc,  inquit, 
AoYov  ex  Deo  prolatum  didioimus,  et  prolatione 
generatum,  et  idcirco  Filium  Dei,  et  Deum  diotum 
ex  unitate  substantic.  Nam  et  Deus  spiritus  :  et 
cum  radius  ex  sole  porrigitur,  portio  ex  somma  ; 
sed  sol  erit  in  radio,  quia  solis  est  radius,  neo  se- 
paratur  substantia,  sed  extenditur ;  ita  et  de  Spi- 
ritu  Spiritus,  et  de  Deo  Deus,  ut  lumen  de  lumine 
aocensum.  Manet  integra  et  indefecta  materio 
matrix,  etsi  plures  inde  traduces  qualitatum  ma- 
tueris ;  ita  quod  de  Deo  profectum  est,  Deus  eet, 
et  Dei  Filius,et  unus  ambo  :itade  Spiritu  Spiritas, 
et  de  Deo  Deus  modulo  alternum  numerum  gradu, 
non  statu  fecit,  et  a  matriceexce8sit,non  recessit.» 
(/^id.  cap.  2i .)  Ita  sane  ibi  gentilibus  simpliciter 
ac  sincere  declarat  quid  Ghristianidedivini  Verbi, 
ac  proinde  Filii  Dei  natura  ao  generatione  senti- 
rent.Quam  sincera  autem  sit  b»c  explicatio,  inde 
liquet,  quod  si  celare  aut  dissimulare  aliquid  po- 
tuisset,  illud  certe  non  erat  dicturus  in  libro  pu- 
blico,  quem  ethnicis  omnibus,  ao  Romani  etiam 
imperii  antistitibus  offerebat.  836  At  quo  magis 
vera  certaque  est  ista  expositio,  eo  magis studiose 
a  nobis  examinari  debet. 

Dicit  itaque  primo  ;  Hunc  ex  Deo  prokUum  didi^ 
cimus,  8ed  unde,  quaeso,  ille  aliique  Ghristiani  id 
didicerant  ?  Non  aliunde  profecto,  nisi  ex  sacris 
8cripturis,  ac  certa  constantique  ab  apostolis  ad 
Buum  usque  tempus  traditione.  Plura  autem  alibi 
citat  hanc  in  rem  ejusdcm  sacrffi  Scripturffi  looai 
atque  in  primis  in  libro  adversus  Praxeam,  hffire- 
seos  Patripasslanorum  fautorem.  At  ibi  quoque 
prfficlare  docet  hanc  esse  fidei  nostre  regulam  qu« 
ab  Evangelii  initio  decucurrit,  et  quibuslibet  hn- 
reticis  est  antiquior.  «  Gonstat  autem  id,  inqulti 
verum  esse  quodoumque  primum,  id  esse  falsum 
quodcumque  posterius.  »  (Tertull.  adv.  Prax.p 


011 


TERTULLIANI  OPERCM  PARS  I.  —  8ERIE8  I,  APOLOQETICA. 


m 


oap.  2.)  Perperam  igitur  quidam  insulsissimi  ho-  A  non  ideo  duos  Deos  faciat,  sed  unum,  hoo  ipso, 


mines  venditarunt  iliud  de  \6y(\i  et  Fiiio  Dei  dogma 
apostolis  primisque  eorum  discipulis  fuisse  inco- 
g^itum,  ac  secundo  duntaxat  Ecclesiae  saeculo 
haustum  ex  philosophorumopinionibus^eta  Chri- 
stianis  receptum.  Si  quae  enim  in  prascipuo  fldei 
ChristianeB  oapitefacta  fuissetimmutatio,  haecom- 
nium  ao  praBcipue  Tertulliani  animum  percellere 
debebat.  Non  mediocriter  enim  eruditusille  vir  sub 
secundi  seculi  et  tertii  initium  floruit,  nec  proinde 
potuitignorare  quam  certo  hsec  communis  omnium 
doctrina  ab  apostoiis  ad  suum  usque  tempus  trans- 
missa  sit. 

SeoundOy  ille  dooet  Verbum  divinum  esse  de 
Spiritu  Spiritum  ;  quia  Dei  est  Verbum,  {Ratib,   et 


quod  et  Deus  ex  unitate  Patris  vocari  habeat.  » 
(Tertuli.  adv,  Prax,  cap.  -19).  Vides  sane  quam 
diserte  ibi  ille,  sicut  alibi,  asseveret  Filium  Dei 
alium  esse  a  Patre  suo,  non  statu,  sed  gradUt  id 
est,  non  natura,  sed  persona,  quae  ordine  secunda 
distinguitur,  atque  hao  distinctione  esse  quidem 
duosy  sive  duas  personas,  a  se  invioem  distinctaB, 
sed  duos  Deos  dici  non  poese,  quia  eadem  est 
utriusque  substantia,  et  idcirco  ambo  unus  DeuB 
{Ibid,  cap.  2). 

Neque  dixeris  ibi  taceri  personae  nomen.  Nam 
iilud  hac  Patris  et  Filii  distinctione  satis  subiotel- 
ligitur.  Quid  enim  unam  dixit  esse  utriusque  na- 


turam,  sola  duntaxat  persona  distingui  et  dao  esse 
Sernlo  (Idem,  Apologet.  cap.  21).  «  Nam  sicut,alibi  g  possunt.  Deinde  nomen  l[)erson«,  hoo  ipso  quo 
tit,  ISpiritum  intelligimua  in  nomine  sermonis;:  nunc  utimur  8ignifioatu,in  eodem  odvtfrita  Praa:wm 
ita  et  sermonem  quoque  agnoscimua  in  nomine     librg  sumitur,  sicut  ex  locig  infra  oitandis  eviden- 


spiritua.  Nam  et  spiritus  substantia  est  aermonis, 
et  sermo  operatio  spiritus,  [et  duo  unum  sunt.  » 
(Idem,  adv.  Prax,  cap.  20.)  Existimavit  itaque 
Sermonem,8eu  Verbum,  et  Filium  Dei  esse  spi- 
ritum,  remque  plane  spiritualem,  a  quacunque 
materia  et  omni  re  corporea  discretam.  Qua 
quidem  illius  sententia  inde  conflrmatur,  quod 
ipse  ibidem  pronuntiat  illum  esse  spiritum  de  spi' 
ritUf  id  est,  spiritu  ac  cogitatione  fleterni  Patris  sui 
prolatum  ao  genitum  (Idem,  Apologet,  cap.  2i). 
Divins  siquidem  cogitationis  prolatio  non  solum 
nihil  corporei  admittit,  sed  unus  cum  suo  Patre, 
a  quo  profertur,  Deus  est.  At  quid  opus  est  id    a 


tissime  patebit. 

At  non  solum  adversus  Praxeam,  sed  etiam  ad- 
versus  Valentinum  alium  h»reticum  hanc  de  dis- 
tincta  Filii  Patrisque  persona,  sed  una  utriusque 
substantia  doctrinam  tutatur  ao  propugnat.  Duo 
enimvero  erant  Valentini  errores,  quos  ille  his 
descripsitverbis:  «  Valentinus  probolas  soas,  id 
est  divinas  prolationes,  discernit  et  separat,  et 
ita  longe  ponit,  ut  Mon  Patrem  nesoiat  »  {Ibid, 
oap.  8.).  Secundum  autem  hunc  errorem,  de  iEone 
Patrem  nesciente,  refellit  Joannis  Evangelists 
auctoritate  :  «  Apud  nos,  inquit,  solus  Filiue  Pa- 
trem  novit,  et  sinum  Patrisipse  exposuit  »  Tum 


nobisprobari,  quod  ab  illo  disertissime  hisque  C  jQ|Qjjgpj.jnjuni  yj^lgntini  de  geparatis  divinispro- 

iationibus  errorem,  his,  quee  ad  propositum  no- 
strum  magis  faciunt,  verl)is  evertit : «  Sermo  et  in 
Patre  semper,  sicut  dixit :  Bgo  in  Patre  :  et  apud 
Deum  semper,  sicut  scriptum  est :  Et  Sermo  erat 
apud  Deum,  Et  nunquam  separatus  a  Patre,  aut 
aliuB  a  Patre,  quia  Ego  et  Pater  unum  sumus.  Inde 
vero  concludit  hunc  Sermonem  Filiumque  Dei  a 
Patre  suo  esse  distinctum,  quia  ab  eo  prodivit  ao 
prolatus  est ;  sed  ab  eo  non  separari,  quando- 
quidem  una  utriusque  est  natura.  Quin  otiam 
paulo  post  adjeoit :  «  Non  diversitate  alium  esse 
Filium  a  Patre,  sed  distributione,  nec  divisione 
alium,  sed  distinctione  ;-quia  non  sit  jidem  Pater 
etFilius,  vel  modulo   alius  ab  alio.   >»  (Ibid.)  At 


ipaismet  verbis  asseritur :  «  Quod  de  Deo  pro- 
feetum  est,  Deus  est,  et  Dei  Filius,  et  unus  ambo, 
et  de  Deo  Deus  ?  »  {Ibid.) 

Tertio,  Tertullianus  affirmat  illum  cum  Deo 
Patre  unum  esse  Deum  ex  unitate  substantisB^  ao 
proinde  unam  et  eamdem  esse  utriusque  substan- 
tiam  {Ibid,),  A  Patre  enim  suo  non  separatur,  in- 
quit,  substantia^  sed  extenditur  :  quoniam  hunc  ex 
DeOf  uti  adhuc  illeloquitur,  prolatum  didicimus  et 
prolatione  generatum  (Ibid,),  Quia  vero  ab  ilio  ita 
prediit  et  genitus  est,  idcirco,  quemadmodum  a 
Patre  suo  non  separatur  substantia,sic  ab  iilo  per- 
sona  distinguitur.  Non  enim  eadem  esse  potest 
Patris  et  Filii  Dei  persona.   At  eadem  tamen  est 


utriusque  substantia,  quandoquidem  unus  est  cum  D  nunc  animadveritas  velim  Filium  Dei  ab  eo  dici 


Patre  Deus  ex  unitate  suhstantisBj  a  qua  837  non 
separatur^  sed  extenditur  (Ibid,),  Ex  hac  enim  sub- 
•tantia,  tanquam  matrice,  non  recessit,  sed  excessit; 
atque  ita  quidem  ambo  unus  idemque  Deus  sunt. 

Neque  ibi  tantum,  sed  in  suo  adhuc  adversus 
Praxeam  libro,  iilud  his  confirmat  verbis  :  «  Ra- 
tionem  reddidimus,  qua  Dii  non  duo  dicantur,nec 
Domini,  sed  qua  Pa'.er  et  Filius  duo ;  et  hoo  non 
ex  separatione  substantise,  sed  ex  dispositione, 
cum  individuum  et  inseparatum  Filium  a  Patre 
pronuntiamusy  nec  statu,  sed  gradu  alium,  qui 
etai  Peua  dicatur,  quando  nominatur  singuiartt 


alium  a  Patre,et  non  alium,videlicet  aliuma  Patre 
persona,  et  substantia  non  alium,  quia  hsec  sub- 
stantia  in  utroque  plane  eadem  est. 

Cum  igitur  Filius  a  Patre  suo  sit  distinctus.quia 
duae  sunt  in  una  eademque  substantia  porsonSi 
recte  838  quidem  de  eodem  Pilio  Dei  in  ApolO' 
getico,  scripsit :  «  Modulo,  »  quemadmodum  ad- 
versus  Valentinum  dixit.  «  alternum  numerum 
gradu,  non  statu,  feoit.»  Sed  Rigaltius  contrama- 
nuscriptorum  nostrorum,  et  omnium  antea  edi- 
torum  oodicum  fidem  ibi  priora  verba  sic  corrigi 
voluit:«Modulo  alterum,  non  oumero.  >  (l<2em 


N3 


D.  LE  NOURRT  OBSBRVATIONBS  NOViE. 


914 


Apologet.  oap.  21.)  Nullam  nihilominus  hujnsoe 
emendationis  reddidit  rationem.  Numquid  ergo 
putavit,  sicuti  videtur,  sic  immutatis  auctoris 
verbisy  illius  acouratius  servari  antitheses^  Sed 
nefas  procul  dubio  est  veteris  auctoris  teztum 
levissima  conjectnra  immutare^  multo  minus  praB- 
postera  immutatione  sensum  ejus  in  alium  detor- 
quere  plane  oppo8itum,et  in  eum,quem  impugnat, 
errorem.  Nam  Tertullianus,  uti  affatim  probatum 
est,  apertissime  docet  Filium  Dei  modulo  et  gradu, 
sive  persona  alium  esse  a  Patre  suo,  sed  unum  et 
eumdem  substantia,  et  idciroo  duas  esse  personas 
distinctas,  unum  tamen  Deum.  Utriusque  ergo 
person»  a  se  invicem  distinctaB  numerum  alterum 
faciunt. 

Prsterea  ille  palam,  quemadmodum  in  sequenti 
articulo  videbimus,  cum  tota  Bcolesia  catholica 
declarat  tres  esse  in  sanctissima  Trinitate  per- 
Bonas.  Jure  igitur  merito  dixit  Fiiium  Dei  modulo 
aUerum  cum  Patre  suo  numerum  facere.  Jam  enim 
eum  dicentem  audivimus  :  «  Non  est  idem  Pater 
et  Filius  modulo,  »  id  est  eo  prolationis  modo 
quo  Fillius  a  Patre  prodivit  (Idem,  adv.  Prax, 
oap.  8}  Filius  ergo  cum  Patre  numerum  facil  al- 
tomtim,  id  est,  uterque  Pater  et  Filius  alternatim 
vicissimqueduarum  personarum  numerum  faoiunt. 
Tertulliani  autem  hunc  esse  sensum  colligi  haud 
inepte  potest  his  ejus  in  eodem  libro  verbis  ; 
«  Pater  Filium  facit,  et  Patrem  Filius.  Et  qui  ex 
alterutro  fiunt,  a  semetipsis  sibi  fleri  nullo  modo 
possunt,  ut  Pater  se  sibi  Filiun)  faoiat,  et  Filius  se 

sibi  Patrem Habeat  neoesse  est  Pater  Filium, 

ut  Pater  sit,  et  Filius  Patrem,  ut  Filius  sit.»(/6td. 
cap.  10.)  Audisne  quam  luculenter  ille  doceat  Pa- 
trem  et  Filium  sio  inter  se  componi,  ut  Pater  cum 
Filio,  ao  vicissim  Filius  oum  Patre  numerum  al- 
ternum  faciant? 

Verum,  quia  infinitum  est  inter  homines  et 
Deum  di8orimen,hino  minime  dubitanter  asseverat 
Fiiium  Dei  alium  esse  a  Patre  gradu  quidem,  sed 
non  sUUUf  hoo  est,illum  sua  generatione  esse  alium 
gradUf  seu  ordine  secundum  (Ibid.  oap.  2),  utpote 
genituai  a  Patre,  aed  non  siaiu,  id  est,  non  sub- 
stantia  ao  natura,  qu»  una  eademque  in  illo  et 
Pbtre  8U0  est,  Sed  his  illius  dictis  novam  certe  lu- 
oem  ea  dabunt,  qua  de  ejusdem  Filii  et  8piritus 
sancti  divinitate  ac  sacro  Trinitatis  mysterio  iUe 
tradidit^  et  a  nobis  jam  enodanda  explanandaque 
sunt. 

AKTICULUS  III. 

Quam  dtserte  Tertullianus  orthodozam  adhuc  de 
Fili  Dei^  nec  non  Spiritus  sancti  divinitate  ac 
sacro  Trinitatis  mysterio  doctrinam  explicet  ac  vm- 
dicei. 

Tertullianus  non  iis  tantnm  qusB  retulimus,  sed 
aliisadhuc  pluribus  in  locis,oatholicam  de  suprema 
M9  Fiiii  Dei  Ghristique  Domini  divinitate  sen- 
tentiam  tam  asseveranter  quam  perspicue  tuetur 
ao  vindioat.  Bed  quia  in  iis  catholicum  quoque  de 


\,  Spiritus  sanoti  divinitate  ac  sanctissim»  Trinitatia 
mysterio  dogma  non  minas  diserte  asserit  et  pr»- 
dicat,  illud  separatim  in  hoc  articulo  exponendum 
esse  duximus.  Primum  itaque.contraPraxeam  Pa- 
tripassianum,  qui  eumdem  Patrem  et  Filium  Dei 
esse  effutiebat,  heac  de  Trinitstis  mysterio,  tribuB 
videlicet  divinis  personis  et  una  eademque  earum 
natura,  firmiter  credenda  esse  declarat :  «  Gusto- 
diatur,  inquit,  oeconomie  sacramentum,  qua  uni- 
tatem  in  Trinitatem  disponit,  tres  dirigens,  Pa- 
trem,  et  Filium,  et  Spiritum  sanotum  :  tres  autem 
non  statu,  sed  gradu  ;  neo  substantia,  sed  forma ; 
neo  pote8tate,sed  specie ;  unius  autem  substantias, 
et  unius  status,  et  unius  potestatis  ;  quia  unus 
Deus,  ex  quo  et  gradus  isti,  et  formao,  et  speoies 

l^  in  nomine  Patris,  el  Filii,  et  Spiritus  sancti  depu- 
tantur.  »  (Tertull.  adv.  Prax.,  oap.  2.)  Nemo  est 
autem  qui  non  intelllgat,  nomine  status,  siout  in 
superiore  articulo  monuimus,  idem  significari  ac 
substantiametnaturam  Dei ;  gradus  autem,formaB 
et  specici  nominibus  divinas  personas,  atque  eo* 
rum  ordinem  et  exsistendi  modum.  Manifeste  igi- 
tur  docet  tres  esse  sanctissimae.  Trinitatis  perso- 
nas,  qufl9  numerum  sine  divuione  patiunturf  sed 
unam  eamdemque  esse  earum  substantiam. 

Fostea  vero  hano  catholiciB  Ecclesiffi  doctrinam 
atque,  ut  ipse  ait,  regulam  fusius  huncque  in  mo- 
dum  exponit  asconflrmaticcTrinitatis  perconsertos 
et  connexos  gradus  a  Patre  decurrens,  et  monar- 
chiao  nihil  obstrepit,  et  oeconomiffi  statom  protegit. 
Hanc  me  regulam  professum,  quia  inseparatos  ab 

^  alterutro  Patrem.  et  Filium,  et  8piritum  sanctum 
testor,  tene  ubique,  et  ita  et  quomodo  dioatur 
agnosces.  Ecce  enim  dico  alium  esse  Putrem,  et 
alium  Fiiium,  et  alinm  Spiritum  sanctum.  Maie 
accipit  idiotes  quisque  aut  perversus  hoc  diotum. 
quasi  diversitatem  sonet,  et  ex  diversitate  separa- 
tionem  protendat  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus.  Ne- 
cessitate  autem  hoc  dico,  cum  eumdem  Patrem,et 
Filium,  et  Spiritum  contendunt  adversus  oecono* 
miam  monarohia  adulantes,  non  tantum  diversi- 
tate  alium  Fiiium  a  Patre,  nec  divisione  alium,8ed 
distinctione  ;  quia  non  sit  idem  Pater  et  Filius,vel 
moduio  alius  ab  alio.  »  {Ibid.  cap.  Q.)  Numqoid 
clarius  meliusve  explicari  potest  vera  et  catholioa 
de  sacro  Trinitatis  mysterio  doctrina  ?  Palam  enim 

D  et  contra  hffireticorum  errores  auotor  noster  pro- 
fitetur  Patrem,  et  Filium,  et  Spiritum  sanotum 
tres  esse  personas,  a  se  invicem  distinoiaB»  sed 
sine  diversitate,  divisione  et  separatione,  quia 
una  est  illarum  substantia.  At  hano  esse  asseverat 
orthodoxflB  fidei  r»)gulam,  qua  in  saoris  Soripturis 
tradita,  atque  a  majoribus  accepta,  ab  omnibus 
tenenda  est. 

Quapropter  id  non  semel  bisque  dixisse  oonten- 
tuB,  postea  adhuc  repetit  et  oorroborat :  •  Nos,  in- 
quit,  qui  et  tempora  et  causas  Soripturarum  per- 
Dei  gratiam  inspicimus  maxime  Paracleti,  non  ho- 
minum  diBcipuli,  duos  quidem  definimuB  Patrem 


915 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


916 


et  Filium,  et  jam  tres  8S0  cum  Spiritu  sancte  A 
secundum  rationem  SBConomiaB,  quae  facit  nume- 
rum,  ne,  ut  vestra  perversitas  infert,  Pater  ipse 
credatur  natus  et  pftssus,  quod  non  licet  credi, 
quoniam  non  ita  traditum  est.  {Ibid,  cap.  13.)Gnm 
autem  ille  beBC  scriberet,  jam  defecerat  ab  Eccie- 
Bia  catbolica  ad  Montaqistarum  errores,  et  absur- 
dum  falsi  Paracleti  commentum  imbiberat.  Sanam 
tamen  et  ortbodoxam  de  Trinitatis  mysterio  fidem 
diserte  asserit  ac  tuetur.  Quis  ergo  negabit  verum 
esse  boc  prsecipuum  Gbristians  religioni  docu- 
mentum,  quod  iile  quocunque  in  statu,  ac  per 
totam  vitam,tam  constanter  propugnavit,et  a  »oiiB 
plane  errantibus  impugnatum  fuisse  testificatur  ? 

PriuB  enimvero  illud  ab  eo  scriptum  legimus  : 
«  Qualeest  ut  Deui  divisionem  et  dispersionem  pati  n 
videatur  in  Pilio  et  Spiritu  sancto,  secundum  et 
tertium  sortitis  locum,tam  consortibus  substantisa 
Patri8,quas  non  patitur  in  tot  angelorum  oumero, 
et  quidem  tam  a  substantia  alienis?  »  (/6t(i.cap.3.) 
Intelligis  profecto  quanta  perspicuitate  adbuc  pro« 
nuntiet.Patrem  aFilio  et  Spiritu  sancto  sic  persona 
distingui,  ut  Pilius  et  Spiritus  sanctus  secundum 
et  tertium  looum  babeant.  PJane  tamen  prorsus- 
que  oontendit  et  afflrmat  nuliam  inter  eos  esse 
divisionem  aut  dispersionem,  sed  ejusdem  con- 
Bortes  substanti»,  quffi  in  eis  tam  una,  quam  in 
angelis,  quantumlibet  perfectis,  divisa  et  sepa- 
rata  est. 

Verum  nulia  procul  dubio  ezplicatione  illud  in- 
diget,  quod  ab  illo  non  solum  apertissime  renun- 
tiatur^  sed  ipsa  etiam  probatur  sacrn  Scriptur»  ^ 
auotoritate,ac  his  potissimum  Joannis  Cvangelist» 
verbis  :  «  Ego  et  Pater  unum  sumus. »  Postquam 
eaim  basc  citavit,  sic  prosequitur  (Ibid.  cap.  22)  : 
«  Hioergo Jam  gradum  volunt  figere8tulti,imo  cseci, 
qui  non  videant,  primo,  Ego  et  Pater  duorum  esse 
signifioationem  ;  dehinc  in  novissimo,  Sumus,  non 
ex  unius  esse  persona,  quod  pluraliter  dictum  est, 
tum  quod,  unum  sumus^  non,  unus  sumus.Si  enim 
dixisset,  Unus  sumus,  potuisset  adjuvare  senten- 
tiam  illorum.  Uaus  enim  singularis  numeri  signi- 
flcatio  videtur  :  adhuc  cum  duo  masculini  geneais 
Unum  dioit  neutrali  verbo,  quod  non  pertinet  ad 
Bingularitatem,Bed  ad  unitatem,ad  similitudinem  ad 
ooigunctionem,  ad  dileotionem  Patris  .  .  .  Unum 
sumus,  dioens,  Ego  et  Pater^  ostendit  duos  esse,  D 
quo8  aequat  et  Jungit.  »  Postea  vero  bffic  brevius 
quidem,  sed  non  minus  clare  ac  perspicue  ezpli- 
oat :  «  GonnexuB  Patris  in  FiIio,et  Filii  in  Paracleto 
tres  efficit  cohaBrentes,  alterum  ex  altero,  qui  tres 
unum  Bint,  non  unus  ;  quomodo  diclum  est:  Ego 
et  Pater  unum  sumus^  ad  substantiae  unitatem,  non 
ad  numeri  singularitatem.  »  (Ibid,  oap.  25.) 

QuamviB  autem  ibi  nomen  personsB  non  adbibeat, 
Buperiori  tamen  loco  illum  eo  usum  fuisse  animad- 
vertere  potuisti.  Sed  distinclius  adbuo  prolatum 
videbis,ubi  rursum  variis  sacras  ScriptursB  testimo- 
niis  demonstrat  tres  in  sanctissima  Trinitate  esBe 


personas,unamqueduntaxatnaturam.EtenimidiIle 
probat  his  Geneseos  verbis:  Faciamus  hominem  ad 
imaginem  et  similitudinem  nostram  (Gen.Mt  1,26). 
Et  aliis  :  Ecce  Adam  faetus  est  tanquam  unus  exnobis 
(6^.111,22).  Nam  inde  ille  sicargumentatur : « Quia 
Jam  adbffirebat  illi  Filius,  secundapersona,  Sermo 
ipsiu8,et  tertia,Spiritus  in  8ermone,ideo  pturaliter 
pronuntiavit :  Faciamus,  et,  nostram,  et,  nobis.  » 
Tum  paulo  post :  «  Denique  sequens  Scriptura  dis- 
tinguit  inter  personas  :  Et  fecit  Deus  hominem  :  ad 
imaginem  Dei  fecit  iV/um.Gur  non  suam,  si  nnusqui 
faciebat,et  non  eratad  cujusfaciebat  ?  Erat  autem, 
ad  cujus  imaginem  faciebat,  ad  Filii  ^cilicet,  qui 
homo  futurus  certior  et  verior,  imaginem  suam 
fecerat  dici  hominem,  qui  tunc  de  limo  formari 
habebat,  imago  veri  et  similitudo.  »  Neo  longe 
postea  :  «  Alium,  inquit,  a  Patre  Filium^  quomodo 
accipere  debeas  jam  professus  sum,  personx^  non 
substantias  nomine ;  ad  dictinctionem,  non  ad  divi- 
sionem.  GsBterum,  etsi  ubique  teneo  unam  sub- 
stantiam  in  tribus  cobflerentibus,  tamen  alium  di- 
cam  oportet  ex  necessitate  sensus  eum  qui  Ju- 
bet,  et  eum  qui  facit.  •  (Tertull.,  adv.  Prax., 
cap.  22.) 

Prius  vero,  ubi  adversus  eumdem  Praxeam  dis- 
putando,  manifeste  ostendit  Filium  Oei,  qui  iHius 
Sophia  et  Sermo  est,  alium  esse  a  Patre  auo,  ibi 
sicarguentem  Praxeam  inducit :  «  Brgo^inquis,  das 
aliquam  substantia  esse  sermonem,  spiritu  et  bo- 
pbias  traditione  constructam  ?  »  (Ibid.  cap.  7.)Gui 
iiie  uno  verbo  respondet :  Plane,  atque  ita  illud 
verum  esse  ultro  confitetur.Gujus  hanc  continenter 
reddit  rationem :  «  Non  vis  enim  eum  substantivum 
habere  in  re  per  substantiaa  proprietatem,ut  reset 
persona  quaedam  videri  possit,  et  ita  capiat  Becun- 
dus  a  Deo  constitutus,  duos  efficere,  Patrem  et  Fi- 
lium  Deum  et  Sermonem.  » 

Hnem  cerle  dicendi  non  faceremus,  si  omnia 
et  singula  illiue,  sacrum  Trinitatis  mysterium  ad- 
veasus  Praxeam  tam  recle  quam  diserte  asserentis, 
verba  vellemus  transcribere  et  enucleare.  Quam- 
obrem,ne  simus  longiores,ea  duntaxat  a^jioiemus, 
quibus  adbuc  ostendit  tres  uniuB  divinitatis  in 
sanotissima  Trinitate  esse  personas.  «  Ghristu8,in- 
quit,  novissime  mandans  ut  tinguerent  in  Patrem, 
et  Filium,  et  Spiritum  sanctum,  non  in  ono,  nec 
semel,  sed  ter  ad  singula  nomina  personas  singu- 
las.  »  (Ibid,  cap.  27.)  Unam  vero  esse  trium  illa- 
rum  personarum  substantiam  etdivinitatem  diser- 
tissime  non  uolum  in  locis  Jam  citatis,  sed  in  alio 
adhuc  edixit  libro,  quem  ab  eo,  cum  etiam  haere- 
sim  Montanistorum  sequeretur,compo8itum  fuisBe 
nullus  dubitat.Ibi  enimhaeo  ille  scripsit ;  «  Ecclesia 
proprie  ipse  est  Spiritus,  in  quo  est  Trinitas,  sive 
tres  personaB  unius  divinitatis,  Pater,  et  Filius, 
et  Spiritus  sanctus.  >  (Idem,  de  Pudicit.  cap.  2i.) 

Porro  autem  ex  his  omnibus,  quao  hactenuB  in 
hoc  et  superiori  articulo  disputata  sunt,  Batis,  uti 
putamuB  evidenter  colligitur  sanam  omnino  pla- 


9n 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViB. 


918 


neqoe  orthodoxam  fuisse  TertulliaDi,  sive  catbo*  A  sicuti  hominii  vox,  vel  quidam  sonus   oris,  aervs 


lici  sive  Montanist®,  id  est  per  totum  vitaB  sun 
tempus,  de  suprema  Filii  Dei  Spiritusque  sancti 
divinitate,et  eadem  ipsorum  cum  stemo  Deo  Patre 
Bubstantia,  ac  distinctis  HM%  tribus  illorura  per- 
sonis  sententiam.  Nec  minus  evidenter  patet  ipsis 
persuasum  omnino  fuisse  hoc  precipuum  totius 
Ecclesis  catholica  dogma  fundari  sacrs9  Scriptur» 
auotoritate,  iiludque  ab  apostolis  eorumque  succes- 
soribus  ad  suam  usque  aetatem  certa  ac  perpetua 
traditiooe  transmissum.  Denique,  ex  dictis  liquet 
hoc  documentum  ab  eo  audacter  propugnari,  non 
Bolum  adversus  haereticos  iilud  negantes,sed  ethni- 
cos  etiam,  infestissimos  Gbristianorum  hostes,  qui 
illos  hancce  ob  doctrinam  crudelissime  vexabant  et 


percussus,  atque  ita  nescio  quid  vaouum  st  inane: 
sed  habet,  inquit,  «  propriam  substantiam  spi- 
ritum.  »  (Tertuli.  ApologeL  cap,  21.)  Qoia  vero  id 
ab  hffiretico  Praxea  negabatur,  oontra  eum  sio 
disputat,  probatque  hunc  Dei  Sermonem  esse  ve- 
ram  MM  substantiam  :  «  Quid  est  enim,  dices, 
sermo,  nisi  vox  et  sonus  oris,  et  sioul  grammatioi 
tradunt,  aer  offensus,  intelligibilis  auditu,  cete- 
rum,  vacuum  nescio  quid,  et  inane,  et  incorpo- 
rale  ?  At  ego  nibil  dico  de  Deo  inane  et  vacuum 
prcdire  potuisse,  ut  non  de  inani  et  vacao  pro- 
latum,  nec  carere  substantia,  quod  de  tanta  sab- 
stantia  processit,  et  tantas  substantias  feoit.  Feoit 
enim  et  ipse,  qun   facta  sunt  per  illum.  Quale  est 


interimobant.  At  certe  hsreticos  ad  suas  faciiius  p  ut  nihil  sit,  sine  qoo  nihil  faotum  esl ;  ut  inanis 


partes  illexisset,  si  fateri  potuisset  unam  tantum, 
nec  plures,  nisi  nomine  tenus  esse  in  sanctissima 
Trinitate  personas.Sibi  quoque  ethnicos  conciliare, 
eorumque  adversus  Christianos  furorem  placare 
poterat,  si  dixisset  tres  esse  Deos,  aut  certe  unum 
majorem,  minoresque  alios.  Neque  id  a  nobis  gratis 
fictum  putaveris,  quod  ipsemet  Tertullianus  pa- 
lam  aperteque  profltetur :  •  Gsterum,  si  consoienlia 
nostra,  ita  iUe  loquitur,  qua  scimus  Dei  nomen 
Domini  et  Patri,  et  Filio,  et  Spiritui  sancto  conve- 
nire,deosetdomino8  nominaremus,  exstinxissemus 
faces  nostraSy  etiara  ad  martyria  timidiores,  quibus 
evadendi  quoque  pateret  oocasio,  Jorantibus  statim 
per  deos  et  dominos,  ut  quidam  heeretici,  quorum 
dii  plures.  »  {Ibid,  cap.  13.)  Tertullianus  itaque 


solida,  et  vaouus  plena,  et  inoorporalis  corporalia 
sit  operatus.  Nam  etsi  potest  aliquando  quid  fieri 
diversum  ejus  per  quod  fit,  nihil  tamen  potest 
fieri  per  id,  qnod  vacuum  et  inane  est.  Vaoua  et 
inanis  res  est  Sermo  Dei,  qui  Pilius  dictus  est,  qui 
ipse  Deus  cognominatus  est  ?  bt  sermo  erat  apdo 

DEUM,  ET  DBU8  ERAT  8BRM0.  »  (Idcm,  odv.     PrOX, 

cap.  7.)  Ergo  argumentatione  ostendit  Verbumi 
sive  Sermonem  ac  Rationem  Dei,  non  esse  aliquid 
inane  et  vacuum,  sed  veram  aubstantiam. 

Atqui  ideo  hio  sermo  divinus  vera  est  substan- 
tia,  qui  a  Deo  prolatus  est.  Nam  eum,  inquit  ille, 
prolatione  generatum,  et  iddrco  Filium  Dei  dici- 
mus.  Prolatus  autem  a  divino  Patre  suo,  ex  ipsius 
intellectu  tanquam  ex  matriee^  prodiit,  atque  ideo 


^ -      , -. generatus  et  verus  Dei  Pilins  est.    Etenim   hao 


mentorum  genera  experiri  et  necari  maluerunt, 
qtiam  hanc  traditam  sibi  a  Ghristo  ejusque  disci- 
pulis  de  ejusdera  Ghristi  divinitate  et  sanctissimffi 
Trinitatis  mysterio  doctrinam  uHo  modo  infirmare 
aut  dissimulare.  Nullus  ergo  dubitandi  locus  est, 
quin  vera  sit  haec  ejusdem  Tertuliiani  et  catholicffl 
Boclesiffi  doctrina,  qu»  hunc  iu  modum  a  sacris 
Bcriptoribns  asserta,  constanterque  ac  perpetuo 
servata  propugnataque  fuit. 

ARTICULUS    IV. 

Quibus  rationibus  Teriullianus  explicare  conatus  sil 
divinam  astemamque  FilH  Dei  gtnerationem,  et 
cur  itle^  non  vero  Spiritus  sanctus,  Fitius  Dei  di- 
catur. 


ipsa  generatione  non  solum  similis  Patri,  sed  ea- 
dem  quoque  est  utriusque  substantia.  Non  enim 
ille,  inquit,  Filius  Dei  a  Patris  matrice  recessit,  sed 
excessit,  Quoniam  vero  non  recessU^  eamdem  ao 
ille  habet  substantiam ;  et  quia  ab  eo  prodivit, 
illius  est  Pilius  (Idem  Apologet.  cap.  21,  pag.  21). 

Sed  rursus  Tertullianum  audiamus,  qui  id  alibi 
(Idera  advers.  Prax.  cap.  8)  pluribus  sacriB  Scri- 
pturffi  testimoniis  asserit  ac  confirmat :  «  De  qu0| 
inquit,  procedendo  Filius  factus  est,  primogenitoBp 
ut  ante  omnia  genitus,  et  unigenitus,  ut  solus  ex 
Deo  genitus,  proprie  de  vulva  cordis,  id  est  in- 
tetlectuSf  ipsius,  secundum  quod  et  Pater  ejos 
testatur  :  Eructavit  cor  meum  sermonem  optimum 
Satia  Tertuliiano  non  fuit  suam  et  totius  catho-  D  {Psatm,  xliv,  2)  :  ad  quem  deinceps  gaudens  in 


licflB  Ecciesiffi  de  suprema  Filii  Dei  et  Spiritus 
sancti  divinitate  sententiam  eo,  quo  vidimus  (Art. 
Buper.),  modo  expositam  tueri  ac  vindicare ;  sed 
explicare  etiam  conatus  est,  cur  Verbum  et  Ratio 
Dei  verus  ejus  Filius  sit  et  dici  debeat.  Palam 
itaque  omnibus  declarat  Deum,  co  ipso  quod  Deus 
est  semper  atque  ab  omni  ffiternitate  fuisse  ratio- 
nalem  {Ibid.).  Gum  ergo  sine  raiione  esse  non 
posBit,  ab  eadem  aeternitate  protulit  Sermonem, 
qui  quidem  Sermo  melius  Latine,  quemadmodum 
aanotavimus,  Ratio  appellari  dehuerat.  Divinus 
antem  ille  Sermo   non    est  qundam   artioolata, 


persona  illius  :  Fitius  meus  es  lu,  ego  hodie  genui 
te  {Psai.  II,  7) ;  et,  Ante  Luciferum  genui  te  {Psal. 
Gix,  5).  Sic  et  Filius  ex  sua  persona  profitetor 
Patrem  in  fnomine  Sophiffi  :  Dominus  condidit  m$ 
initium  viarum  in  opera  sua  {Bebr.  i).  Ante  omnes 
autem  colles  generavit  me,  »  {Prov,  viii,  22.)  Atqoe 
hffic  ipsa  ratio  est,  cur  Verbum,  seo  Bermo  Deiy 
non  vero  Bpiritus  sanclus,  sit  dicaturque  Fitios 
Dei  :  atque,  ut  ipse  Tertullianus  ait,  <c  Qui  etiam 
proprie  nomen  Filii  accepit,  »  tum  quia  homen 
illud  ipsi  in  sacris  Boripturis  datur,  tom  etiam 
quia  prior  a  solo  Patre  suo  in  nature  similitudi- 


919 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  SERIES  1,  APOLOGETICA. 


91o 


Bem  est  genitae,  et  Spiritus  eanctus  ab  utroque  j^  accipere  quod  slt  accipere  a  Patre  ■  (Hilar.  I,  xin 


processity  quemadmodum  ex  mox  citandis  ejusdem 
Tertulliani  nostri  verbis  .manifestum  unicuique 
flet  (Tertull.  adv,  Prax.  cap.  8). 

Sed  quamvis  Sermo  Dei  a  Patre  suo  eeterno 
prodeat,  vel,  sicuti  ait  ipse  Tertullianus,  «  non 
aliunde»  sed  de  substantia  Patris  »  deducatur 
{Ibid.  cap.  4),  hoc  est,  oriatur  ex  ejus  cogitatione 
et  intelligentia,  non  idcirco  ab  illo  separatus  est. 
Nam  8S4  dividi  non  potest  simpHcissima  Dei 
Bubstantia,  sicut  nec  plures  dii  esse  possunt. 
Quamobrem  ille  iterum  dicit :  «  Omne  quod  pro- 
dit  ei  aliquo,  secundum  sit  ejus  necesse  est  de 
quo  prodit,  non  ideo  tamen  separatnm.  Secundus 
autem  ubi,  est,  duo  sunt ;  et  teHius  ubi  est,  tres 


De  Trin.  §  20.)  Atqui  scriptum  ab  eodem  Hilario  le- 
gimus  :  «  Ex  te  (nimirum  Patre)  per  eum  (Filium) 
sanctus  Spiritus  tuus  est.  »  Paulo  post  vero  sic 
Patrem  precatur  :  «  Dona  mibi  ut  Patrem  te  scili- 
cet  nostrum,  Filium  tuum  una  tecum  adorem :  san- 
ctum  Spiritum  tuum,  qui  ex  te  per  Unigenitum 
tuum  est,  promerear.  b  (Ibid,  lib.  xii,  §  66  et  57.) 
At  si  is  eodem  catholico  sensu  dixit  Spiritam  a 
Patre  et  Filio,  atque  Spiritum  sanctum  a  Patre 
procedere  per  Filium,  cur  non  etiam  Tertullianus  ? 
Nunquid  idem  loquendi  modus  in  uno  probari 
potest,  et  in  altero  reprobari  ?  Uterque  igitur, 
sicut  recte  Spiritum  sanctum  8S6  a  Patre  et  Filio^ 
ita  a  Patre  per  Filium  proeedere  dizerunt.  Nam  Fi- 


Bunt.  Tertius  enim  est  Spiritus  a  Deo,  videlicet «  l»»!»»  tanquam  medius  inter  Patrem  et  Spiritum 
Patre  et  Filio  sicut  tertius  a  radice  fructus  ex      sanctum,  ab  eodem  Patre  solo  principium  acce- 


pit,  atque  ab  illo  et  Patre  Spiritus  eanctua  suam 
ducit  originem.  Itaque  Spiritus  sanctus  dicitur  a 
Patre  procedere  per  Filium,  qui  origine  sua  inter 
utrumque  tanquam  medius,  a  Patre  accepit,  ut 
Spiritus  sanctus  ab  ipso  procedat.  Quamobrena 
haac  ipsa  processio  uno  eodemque  modo  tam  a 
Patre,  quam  a  Filio  derivatur  ac  deducitur. 

Quia  igitur  Fiiius  Verbum  iliius  et  Sermo  eat, 
qui  ex  Patris  intellectu  seu  cogitatione,  sicuti  ex 
quadam  matrice  et  vulva  prodivit,  hinc  recte  Pi- 
lius  ejus  et  unigenitus  proprie.  ut  aiibi  dixit,  tw- 
men  Filii  accepit  (Tertull.  adv.  Prax.  cap.  8).  Spi- 
ritus  vero  sanctus,  qaoniam  ab  utroque  proeedit, 
nec  uniuB  ex  illis,  nec  amborum  Piiius  nnquam 


fhitice.  »  (Ibid.  oap.  8.)  Duo  autem  ibi  docet,  quae 
attento  oerte  animo  observanda  sunt.  Dicit  enim 
primo  Filium  Dei  alium  ez  ordine  secundum  esse 
a  Patre  suo,  quia  ejus  est  sternus  Sermo,  qui 
ex  illius  intellectu  et  cogitatione  prodivit,  atque 
idcirco  Filius  ejus  est.  Secundo  ait  Spiritum  san- 
ctum  esso  tertium,  qui  ab  utroque  Patre  et  Filio 
prooedit,  tanquam  tertius  fructus  ex  radiee  et  fra- 
iice  oritur.  At  cum  ibi  non  suam  tantum,  sed  to- 
tius  EcdesiflB  catholicm  sententiam  contra  Praxeam 
hareticum  explicet  ac  tueatur,  inde  profecto  coi« 
ligitur  illam  a  Ghristianis  omnibus  orthodoxis 
atque  aliis  etiam  non  eodem,  aut  simili  ac  Praxeas 
errore  infectie  assertam  ac  propugnatam. 

Vernm  quidam  objioiunt  ibi  Tertullianum  non  ^  est  appellatuB,  nec  appellari  debuit. 
agere  de  Spiritus  sancti  origine,  sed  de  perscna- 
rum  S8.  Trinitatis  ordine,  in  quo  ille  tertius  post 
Patrem  constituitur.  At  cur,  quaeso,  ab  iis,  qui 
Bio  arguunt,  omissa  fuere  hflsc  subsequentia  au- 
otoris  nostri  verba  :  «  Sicut  tertius  a  radice  fru- 
otus  ex  frutice^  et  tertius  a  fonte  rivus  ex  flu- 
mine,  et  tertius  a  sole  apex  ex  radio,  nihil  tamen 
a  tnatrice  alienatur,  a  qua  proprietates  suas  du- 
oit?  »  Nonne  autem  haec  satis  ostendunt  illum 
non  de  aolo  Spiritus  sancti  ordine,  sed  ejus  etiam 
origine  feoisse  sermonem  ?  Ibi  siquidem  his  com- 
parationibus  adversus  Praxeam  demonstrat  Fi- 
lium  Dei,  etiamsi  a  Patre  suo  non  sit  8eparatus,ab 
eo  tamen  ideo  distingui,  quia  suam  ab  ipso  ori- 


ARTICULUS  V. 

Exponuntur  et  examivantur  auxdam  exempla,  qui- 
bus  Terlullianus  divinam  Filti  Dei  generaitonem 
explicare  conatus  est. 

Gum  divina  Filii  Dei  generatio  captum  hominis 
longe  superet,  nec  possit  facile  ab  eo  intelligi, 
hinc  Tertuilianus  noster  illam  quibusdam  compa- 
rationibus  explanare,  et  illustrare  connisuB  est. 
Yerum  quia  dilficultatibus  non  carent,  a  nobis 
sunt  examinandffi.  Primum  itaque  eas  in  Apologe" 
tico^  sic  proponit :  «  Gum  radius  a  soie  porrigitor, 
portio  ex  summa,  sed  sol  eril  in  radio,  quia  solis 
est  radios,  nec  separatur  substantia,  sed  exten- 
ditur  :  ita  de  Spiritu   Spiritus,   et  de  Deo  Deus, 


ginem  duoit.  Tum  inde  ad  Spiritus  sancti  ortum  D  nt  lumen  de  lumine  accensum.  Manet  integra  et 


delapsue,  eodero,  uti  vides,  plane  modo  argumen- 
tatur.  Tam  igitur  de  Spiritus  sancti,  quam  Filii 
origine  disputat. 

Urgent  nihilominus  a  TertuIIiano  antea  aper- 
tissime  pronuntiari :  Ortum  «  Spiritum  non  aliunde 
puto,  quam  a  Patre  per  Pilium.  » (Idem,  c.  4.)  Sed 
attende,  qufflso,  quam  parum  considerate  hsc  ob- 
jiciantur.  Nam  Hilarius,  ut  illi  fatentur,  diserte 
doouit  Spiritum  sanctum  a  Patre  et  Filio  proce- 
dere,  cum  scripserit : «  Quod  si  difTerre  crederetur 
inter  accipere  a  Filio  et  a  Patre  prooedere,  certe 
id  ipeum  atque  unum  esse  existimabitnr  a  Filio 


indefecta  materies  matrix,  etsi  plures  inde  tradu- 
oes  qualitatum  mutueris  :  ita  et  quod  de  Deo 
profectum  est,  Deui  est,  et  Dei  Filius,  et  anos 
(supple  Deus)  ambo.  »  Teriuil.  Apologetic,  oap.  21, 
pag.  399.)  8od  hfflc  ille  fusius  alibi  iisdem  aliis- 
que  enucleare  adhuc  conatur.  AudiamuB  eum,  8i 
lubet :  «  Protulit  Deus  Sermonem  quemadmodum 
etiam  (paracletus)  docet,  siout  radix  fruticem,  et 
fons  fluvium,  et  sol  radiom.  Nam  et  istes  BpecieB 
probolffl  (id  est,  ubi  paulo  ante  dixerat,  prolatio- 
nes)  sunt  earum  substantiarum,  ex  quibuB  pro* 
deunt.  Nec  dubitaverim  Filium  dioere  et  radiciB 


»21 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


923 


fruticem,  et  fontis  flavium,  et  solii  radium;   quia  A  dium  ejus  tam  duas  rea  et  duas  speoiea  unius 


omnis  origo  parens  est ;  et  omne  quod  ex  origine 
profertur,  progenies  est ;  multo  magis  Servo  Dei, 
qui  etiam  proprie  nomen  Filii  accepit.  Neo  frutrex 
tamen  a  radice,  nec  fluvius  a  fonte,  ncc  radius  a 
sole  discernilur,  sicut  neo  a  'Deo  Sermo.  Igitur 
secundum  eorum  formam  proflteor  me  duos  dicere, 
Deum  et  Sermonem  ejus,  Patrem  et  Filium  ipsius. 
Nam  et  radix  el  frutex  duae  res  sunt,  sed  conjun- 
cts.  Et  fons  et  flovius  duce  ipeoiee  sunt,  sed  in- 
divis«.  Et  sol  et  radius  du»  formao  sunt,sed  oohao- 
rentes.  >  (Idem  adv.  Prax.  cap.  8,  pag.  639.) 

At  sedulo  observandum  est  has  comparationes 
ab  auctore  nostro  proferri,  non  tanquam  omnino 
perfeotas,  ao  quasi  divinsB  Filii  generationi  plane 


indivisse  substantiffi  numerabo,quam  Deum  et  Ser- 
monem  ejus,  quam  Patrem  et  Filium.  »  {Ibid, 
cap.  13.) 

Neque  ibi  ille  stetit,  sed  ad  illam  «eternam  Ver- 
bi  divini  |generationem  rursus  explicandam  alia 
usus  est  comparatione;  qusB  quidemjicet  superio- 
ribus  longe  perfectior  sit,  eam  tamen  adhuc  im- 
perfectam  esse  palam  profitetur.  Ab  illo  autem 
desumitur  ex  interiore  hominis  sermone  ao  verbo, 
atque  ita  argumentatur  :  «  Vide  cum  tacitus  te- 
cum  ipse  congrederis,  ratione  hoc  ipsum  agi  intra 
te,  occurrente  ea  tibi  cum  sermone  ad  omnem 
eogitatus  tui  motum,  et  ad  omnem  sensus  tui 
pulsum.  Quodounque  cogitaveris,sermo  est ;  quod- 


omnibusque  modis  similes  sint.  Nam  et  ipse  dixit:  n  cunque  senseris,  ratio  est.  Loquaris  illud  in  ani- 


«  Multo  magis  sermo  Dei.  >  quibus  verbis  signi- 
fioat  has  omnes  8S6  comparationes  esse  imper- 
fectas.  Et  vero  quis  nesciat  illas  tantum  inter  se 
difTerre*  quantum  aCreatore  distat  creatura?  Non 
pntavit  igitur  iia  posse  omnino  explioari  Filii  Dei 
generationem,  sed  ut  qualicunque  modo  ao  se* 
cundum  inflrmas  ingenii  nostri  vires  eam  intelli- 
gamus. 

Deinde  vero  h»c  exempla  ab  illo  non  adhibentur 
in  omnibus,  sed  in  aliquibus  tantum  rebus,  qu« 
ad  divinam  spectant  Filii  generationem.  Omnia 
enimvero  illa  eo  duntaxat  tendunt,  ut  ostendat 
Filium  Dei,  etsi  a  Patre  suo  prodeat^ab  ilio  tamen 
non  esse  separatum,  nec  divisum.  Propterea  enim 
qnod  frutex,  uti  ille  ait,  a  radice,  fluvius  ex  fonte. 


mo  necesse  est,  et  dum  loqueris,  conlocutorem 
pateris  sermonem,  in  quo  inest  hffo  ipsa  ratio, 
quam  cum  eo  cogitans  loquaris,per  quem  loquens 
cogitas.  Ita  secundus  quodammoda  in  te  est  ser- 
mo,  per  quem  loqueris  cogitando,  et  per  quem 
cogitas  loquendo ;  ipse  sermo  alius  est.  Quanto 
ergo  plenius  hoc  igitur  in  Deo,  cujus  8S7  tu 
quoque  imago  et  similitudo  censeris,  quod  habeat 
in  se  tacendo  Rationem,  et  in  Ratione  Sermo- 
nem !  (Ibid,  cap.  5,  pag.  637.)  Ibi  aulem  ille  osten- 
dit  Deum,  qui  natura  sua  rationalis  est  ab  «ter- 
no  Rationem  et  Sermonem  intra  se  habuisse, 
quem  profert  dum  cogitat,  atque  idcirco  alius  ab 
ipso  est,  quamvis  utriusque  eodem  sit  substantia 
et  natura.  Quis  autem  fucile  non  concedat  illud 


radius  ex  sole  prodeunt,  nec  a  se  invicem  sepa-  ^  aptius  ac  luoulentius  non  potuisse  probari,  quam 


rantur,  aut  dividuntur,  sed  sibi  coojunguntur,  et 
Bine  nuUa  divisione  oohaorent;  hino  hominis  intel- 
lectus  eo  adduoi  potest,  ut  pro  inflrmis  plane  vi- 
ribua  cognoscat  Dei  Filium,  quamvis  a  Patre  pro- 
deat,  ab  eo  non  separari,  sed  infinite  perfectiori 
modo,  quam  res  illas  corporeas,  ipsi  esse  con- 
junetum,  atque  ab  eo  penitus  indivisum. 

Sic  etiam  postea  ille,  ut  conflrmet  Filium  Dei  a 
Patre  separari,  tametsi  ab  illo  divina  geoeratione 
exierit,  ipsum  ita  loquentem  introduoit : «  Exivi 
a  Patre,  ut  radius  ex  sole,  ut  rivus  ex  fonte,  ut 
frutex  ex  semine.  »  (Ibid.  oap.  22.)  Alibi  vero  ea- 
dem  solis  et  radii  comparatione  ideo  tantum  uti- 
tur,   ut  demonstret  Dei  nomen  non  creaturis  tri- 


hao  interioris  hominum  verbi  ao  sermonis  com- 
paratione  ?  In  hoc  enim,  uti  ilie  ail,  homo  est  Dei 
imago  et  similitudo.  Yerumtamen  fatetur  hanc 
ipsam  comparationem  esse  plane  iroperfectam,  ao 
longe  pleniori  perfectiorique  modo  verbum  Dei  a 
Deo  Patre,  quam  hominis  verbum  ab  homine  pro- 
ferri. 

Porro  autem  ex  bactenus  dictis  manifestum 
omnibus  esseldebet  a  Tertnlliano,  siva  catholico* 
sive  Montanistarum  fautore,  constantissime  asser- 
tam  supremam  Filii  Dei  et  Verbi  divinitatem. 
Aperte  siquidem,  uti  vidimus,  docet  illum  divina 
Patris  sui  cogitatione  generatum,  hacque  genera- 
tione  alium  quidem  esse  a  Patre,  hoo  est  pcrsona 


bueudum,  sed  Patri  «terno  ejusque  Filio,  quorum  D  distioctum,  sed   minime  divisum  .  ac  separatum. 


una  omnino  est  substantia.  Prflestat  autem  [ipsum 
haeo  enarrantem  audire  :  «  Deos,  inquit,  omnino 
non  dicam,  neo  dominos,  sed  Apostolum  sequar, 
ut  si  pariter  nominandi  fuerint  Pater  et  Filius, 
Deum  Patrem  appellem,  et  Jesum  Ghristum  Do- 
minum  nominem.  Solum  autem  Ghristum  potero 
Deum  dicere,  sicut  idem  Apostolus  :  Ex  quibus 
ChrisluSy  qui  est,  inquit,  Deus  super  omnia  bene- 
dictus  in  xvutn  omne.  Nam  etradium  solis  seorsum 
solem  vooabo  :  solem  autem  nominans,  cujus  est 
radiu8,non  statim  et  radium  solem  appellabo.Nam 
etm  aoles  duos  non  faciam,  tamen  et  solem  et  ra- 


quandoquidem  una  et  eadem  omnino  est  utriusque 
substantia  et  natura,  Deus  quippe  Pater,ab  iBterno 
rationalis,  sine  oogitatione  esse  nonquam  potuit, 
atque  idcirco  ejus  Verbum  quod  idem  ac  ipsias 
cogitatio  est,  debet  illi  esse  oonsubstantiale  ao 
ooaeternum.  Nonne  ergo  bac  ipsa  plane  eadem  est 
ac  conoilii  Nicsni  sententiaPIn  hujus  quippe  sym- 
bolo  statuitur  oredendum  esse  «  in  unum  Domi- 
num  Jesum  Ghristum,natum  dePatre  unigenitum, 
hoo  est,  ex  substantia  Patris,  Deum  de  Deo,lumen 
de  lumine  (vel,  sicut  ait  Tertullianus,  Apologct. 
c.  21,  p.  399,  ut  lumen  de  lumine   accensum)^ 


923 


TEHTTJLLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


924 


Deum  verum  ex  Deo  vere,  genitum,  non  factum,  A 
consubstantialem  Patri.  a 

ARTICULUB    VI. 

Expenduniur  solvunturque  argumenta,  quibus  non- 
nulli  probare  nituntur  labefactatain  fuisse  a  Ter- 
tulliano  orihodoxam  de  suprema  Filii  Dei  divini- 
tate  doctrinam,  quia  dixit  iilum  divinm  substantiae 
esse  poriicnemy  qux  in  Palre  tota  est. 

Quanquam  orthodoxa  omniDO,  sicuti  ozplicatum 
estjfuerit  TertuUiani  de  suprema  Verbi  etFilii  Dei 
divinitate  sternaque  generatione  sententia  :  qui- 
dam  nihilominuB,  etiam  catholici  hujus  dogmatis 
assertores  illum  non  minimi  quidem,  sed  gravis- 
simi  erroris  audacter  accusant.  Si  enim  Petavio 
oredas,  Arianam  hxresim  impietate  et  absurditate 
superat  (Petav.  tom.  11  Theolog,  dogmat.  lib.  ii,  B 
cap.  5,  pag.  24).  Sed  doctus  ille  vir  semetipsum 
corrigere  tandem  coactua  eat.  Alibi  siquidem  fate- 
tur  non  pauca  occurrere  ejusdem  Tertulliani  loca, 
in  quibus  apparet  vis  senlentiaB  dogmatisque  com- 
munis,  cujus  traditio  animos  GhriBtianorum  per- 
vaserat  (Idem,  Prffilat.  in  tom.  cit»  cap.  5).  Ve- 
ramtamen  ibidem  odjecit  orthodoxam  Trinitatis 
fidem  in  ejusdem  scriptis  aspergi  identidem  qui- 
busdam  maculis,  quas  contagione  foodaB,  ad  quam 
defecit,  Montanistarum  hfiereseos  illini  potuerunt. 
At  quamvis  ibi  judisii  sui  severitatera  potius  8S8 
mitigare,quam  emendare  vic[eatur,sibi  tamen  satis 
non  constat.  Nam  non  solumin  libris,  qui  a  Ter- 
tulliano  haeretico,  sed  in  aliis  etiam,  qui  ab  illo 
adhuo  catholico  compositi  sunt,  labefactatum  n 
Trinitatis  dogma  contendit.  Nos  vero  satis  osten- 
dimus  illud  ab  eodem  Tertulliano,  sive  catholico, 
sive  Montanista  recte  assertum,  ac  oontra  alios, 
qui  id  negabant,  egregie  propugnatum. 

Bullustamen  eidem  Tertulliano  nostro,  etiam 
ubi  contra  Praxeam  disputat,  aliam  censorise  seve- 
ritatis  notam  inussit  {Buli,  defens.  Nic.  sect.  3, 
cap.  10,  num.  5  et  11,  pag.  403  et  416).  Quamvis 
enim  concedat  illum  recte  sentire  de  suprema 
Piltl  Dei  ac  Verbi  divinitate,  {cternitate,  consub- 
stantialitate,  sive  eadem  illius  ac  Patris  substan- 
tia,  jpsi  nihilominus  videtur  catholicae  traditionis 
venis  quasi  aureis  scoriam  aliquam  intermiscuisse, 
absurde  satis  loqui,  et  in  augustissimo  Trinitatis 
mysterio  ludere,  nugasque  sectari.  Sed  quis  sibi 
faoile  persuadebit  Tertullianum,  tant®  gravitatis  D 
hominem,  de  boc  Trinitatis  mysterio  in  eo  libro 
ludere  et  nugari,  ubi  praecipuum  ao  maximum 
illum  Ghristian»  fidei  articulum,  eodem  Bullo  fa- 
tente,  totis  animi  viribus  contra  Praxe®  aliorum- 
que  hflBreticorum  errores,  asserit  ao  tuetur?(Idem, 
ibid,  §  2,  cap.  7,  num.  1,  pag.  150.)  Et  certe  a 
nobis  jam  probatum  est  orthodoxara  sententiam  ab 
illo  non  solum  contra  Praxeam  aliosque  haereticos, 
sed  etiam  adversus  gentiles,  quos,  ea  dissimulata, 
sibi  facile,  sicuti  vidimus,  conciliare  poterat,  per- 
spicue  doceri  |[et  explicari. 

8ed  ne  quid  intactum  relinquamus,  ea  omnia 


expendenda  sunt  argumenta,  que  nobis  a  Petavio, 
Bollo  aliisque  objiciuntnr.Primum  itaque  Petavius 
illud  urgendum  non  cenaet,  quod  ab  auctore  no- 
stro  scriptum  legimusFilium,  Sermonemque  Dei  a 
Patre  suo  prolatum,  ac  veluti  corporatum.  Ecquid 
enim  id  urgeret?  Nonne  satis  perspicue  ostendi- 
mus  corporis  nomine  nihil  aliud  ab  eo  inteliigi, 
nisi  Bui  generis  substantiam,  personam  atque  hy- 
postasin?  Nec  mious  evidenter  patefecimus,  atque 
ex  dicendis  adhuc  patebit  ipsumdisertissimeasse- 
ruisse  Filium  Dei  merum  esse  spirituro,  qui  ex 
aeterni  Patris  sui  intellectu  et  cogitatione  procedit, 
ac  nihil  proinde  corporei  vel  minime  admistum 
babere  potest. 

Momenti  igitur  longe  gravioris  Petavius  aliiqae 
ea  esse  putant,  quibus  idem  anetor  noster  negasse 
ipsis  videtur  eamdem  esse  Patris  ffiteroi  ejusqae 
Filii  substantiam.  Etenim  aperte,  inquiunt,  docet 
totam  Dei  substantiam  esse  in  Patre,  et  iliius 
quamdamtantum  in  Filio  porlionem.  Quid  enim 
his,  aiunt,  verbis  clarius  et  expressius  ?  «  Pater 
tota  substantia  ost,  Filius  vero  derivatio  totias  et 
portio,  sicut  ipse  profltetur  :  Quia  Pater  major  me 
est.  •  fJoan.  xiv,  28.)  Totam  igitnr  Divinitatis,  io- 
quiunt,  substantiam  Tertullianns  in  Patra  utpote 
majore,  et  in  Filio  ntpote  minore  partem  tantum 
ao  portionem  esse  arbitratus  est*  (Tertull.  adv, 
Prax.  oap.  9). 

Urgent  id  adhuc  ab  illo  asseri,  ubi  absurdum 
Marcionis,  qui  Patrem  ex  Virgine  natum  et  pas- 
sum  esse  8S9  garriebat,  errorem  refeliit :  c  Non 
negans,  inquit,  Filium  et  Spiritum  et  substantiam 
Greatoris  esse  Ghristum  ejus,  ooncedas  necesse  est 
eos,  qui  Patrem  non  cognoverint,  nec  Filiom 
agnoscere  potuisse  per  ejusdem  substantiffi  condi- 
tionem,  cujus  plenitudo  intellecta  non  est ;  multo 
magis  portio,  certe  qua  ptenitudinis  conBors.  » 
(Tertull.  lib.  iii,  advers.  Marcion.  cap.  6.) 

Denique,  ubi  generationem  Filii  Dei  cum  sole 
ejusque  radio  componit,  sic  adhuc  loquitur :  «Nam 
et  Deus  spiritus ;  et  oum  radius  ex  sq^e  porrigttur, 
portio  ex  summa  :  sed  sol  erit  in  radio,  quia  solis 
est  radius,  nec  separatur  substantia,  sed  extendi- 
tur.  »  {Idem.  Apolaget.  cap.  21,  p.  399.)  Petaviua 
itaque  ex  bis  omnibus  concludit  Pilium  Dei,jaxta 
Tertulliani  mentem,  non  totam  substantiam  divi' 
nam  possidere,  sed  ejus  duntaxat  portionem,  ao 
proinde  non  eamdem  esse  Patris  ffilerni  ac  Filii 
ejus  Bubstantiam  et  naturam. 

Verum  si  res  ita  se  habeat,  certe  Tertullianas 
sibi  ineptissime  contradixit.'  Vidimus  enim  in  sa- 
perioribus  articulis  quam  sffipe*  quam  constanter, 
quam  disserte  asseveret  unam  plane,  indivisam  et 
eamdem  esso  in  Patre  at  Filiasubstantiam.  At  si 
Filiua  portionem,sive  partem  tantum  illiusbabeaty 
ea  utique  non  eadem  in  illo  atque  in  Patre,  sed 
sicuti  pars  a  toto  divisa  est  (supr.  hoo  cap.  art.  !)• 
Gontra  vero  TertuUianus,  ati  vidimus,  in  alio 
Adversus  Mareionem  (lib.  iv,  cap.  25)  librohM 


925 


D.  LB  NODRRT  OBSERVATIONES  NOViB. 


2S6 


litteris  de  illo  mandavit:  «  Non  minori  se  tradidit  A  portionem,  qoia  nomem  Dei  non  nominativo,  sed 


omnia  Greator.  »  Atqui  si  Filius  unam  dontaxat 
divins  subatantifiB  portionem  a  Patre  accepit,  alia, 
qua  privalur,  procul  dubio  minor  esl.  Numquid 
ergo  TertuilianuB  Filium  Dei  Patre  soo  minorem 
esse  aeseruit  et  negavit?  Quis  hoc  credat  ? 

Quid  vero,  quod  in  illo  qui  nobis  objicitur,  ad- 
yersuB  Marcionem  loco.  Fiiius  dioitur  quidem  sub- 
stantiaa  divine  poriio^  sed  ibi  continuo  adjicitur, 
eerie  qua  plenitudinis  cansors.  Atqui  si  ille  sub- 
stantisB  divinsB,  que  simplicissima  est,  atque  in  eo 
et  Patre,  ot  dictom  ab  eodem  Tertolliano  sflBpios 
animadvertimoSy  non  separator,  consors,  socios 
et  particeps  eat,  eam  otiqoe  totam  possidet. 

Pneterea  si  divino  sobstantio  portio,  sive  pars 
tantom  aliqoa  sit  in  Filio,  ipse  Pater  eam  inte-  g 
gram  non  habet.  Pars  enim  illios  erit  in  Filio,  et 
a  Patre  distracta.  In  his  er^o  verbis :  «  Pater  tota 
Bubstantia  est,  Filios  vero  portio,  »  evidens  plane 
repognantia  deprehendetor.  Unios  qoippe  rei,  ao 
potisBimum  BimpliciBsimaB  totum  in  uno,  et  parsin 
altero  esse  nequeont.  Com  nolius  itaque  tam  ab- 
aurdffi  contradictionisTertulliaDuni  convincere  pos- 
sit,  quid  restat,  nisi  ot  dicamos  illom  portionis 
nomine  non  intellezisBe  partem*  aliquam  divin» 
Bubstanti»,  quam  iile  nec  dividi,  neo  separari 
poBse  constantissime  asseveravit. 

Quo  ergo,  inquiet  aliquis,  sensu  nomen  por/io  ab 
eo  Bumitur?  Nobis  quidem  haud  reluctantibus 
probabitur  eodem  significatu  accipi,  atque  parti- 
tio,  seu  participatio,  et  communicatio  divins  Bub- 


genitivo  casu  acceptum  signiiicat  portionemf  sive 
generationem,  et  derivationem  Filii  a  Patre  suo. 
Nam  ea  derivatione  seu  generatione,  etsi  omnem 
divinam  substantiam  acceperit,  non  eadem  nihi- 
iominus  est  illius  ac  Patris  perdona.  Quamobrem 
inceptum  sermonem  sic  auctor  noster  prosequi- 
tur :  <c  Sicut  ergo  Sermo  Dei  non  est  ipsi  cujus 
est  (videlicet  Patris),  ita  nec  Spiritus,  etsi  Deus 
dictus  est,  non  tamen  ipse  est,  cujus  dictus...  Et 
ideo  SpirituB  Dei  Deus,  et  Sermo  Dei  Deus  ;  quia 
ez  DeOy  non  tamen  ipse,  ex  quo  est«  Quod  si  Deus 
Dei,  tanquam  substantiva  res,  non  erit  ipse  Deus, 
sed  hactenus  Deus;  quia  ez  ipsius  subsiantia, 
qua  et  substantiva  res  est,  et  ut  portio  aliqua  to- 
tius.  » 

Audisne  quomodo  Dei  Filius  et  Sermo  ibi  aperte 
negetur  esse  Deus  Dei,  sed  verus  dicatur,  sicot 
ejus  Pater,  Deus  ?  Quamvis  autem  verus  sit  DeuSy 
et  eadem  illius  ac  Patris  substantia ;  quia  tamen  ex 
illius  cogitatione  et  intellectione  prodiit  et  genitus 
est,  ab  illo  persona  distinguiiur.  Hao  autem  ge- 
neratione  dicitur  totius  derivatio  et  portio,  sive 
partitio  et  commuaicatio,  sed  qua,  ut  ille  ait, 
plenitudinis  consors  est,  id  est,  totain  et  eamdem 
habet  Patris,  a  quo  ortus  est,  subsiantiam  et  di- 
vinitatem. 

Neque  eos  audiendos  censemus,  qui  urgebunt: 
Is  si  sit  TeriullianiS  sensus  ab  eo  nomen  portio 
accipi  impropria  omnino,  ac  plane  iuusitata  loco- 
tione.  Soos  enim  TertuUianus  libros  barbaris,  im- 


Btanti»,   quato   Paler  in  Filium  derivarit.   Nam  C  proprlis  et  inusitaiis,  uti  nemo  nescit  et  s«piu8 


FilioB  hoc  ipso,  qoi  nobis  objicitor,  adversos 
Praxeam  ioco  dicilor  840  derivatio  totius  et  por^ 
iio^  qosB  qoidem  verba  ibi  synonyma  videntor.  Ea 
autem  derivatio  vocaior  portio,  seo  partitio,  qoia 
Pater  totam  soam  Bobstaniiam  com  Filio  ita  com- 
nionicavit,  ut  ab  illo  tamen  persona  sua  sit  distin- 
ctOB.  Gom  enim  Filii  Patrisqoe  persons  a  se 
invicem  distingoantor,  soamqoe  Filios  a  Patre 
cum  iota  eadem  sobsianiia  divina  acceperit,  hino 
portio,  seo  derivatio  illius  appellatur. 

At  hunc  esse  verom  Tertolliani  sensom  coUigi  po- 
test  ex  alia  ejos  adversos  eomdem  Praxeam  argu- 
mentatione.  Iste  siqoidem  hsreiicus,  et  alii,  qui 
stulte  opinati  sont  eomdem  esse  Patrem  et  Filiom, 
contendebant  his  Locs  EvangelisiflB  verbis  :  Sptrt-  D 
tus  Dei  superveniet .  in  te,  et  virtus  Altissimi  obum- 
brabit  te  {Luc,  i,  35),  idem  omnino  significari  ac  si 
dixisset :  «  Filios  Dei  DeoB  est,  et  virtos  Altissim^ 
AltiBsimos  est.  •  Terioliianos  vero  hanc  hffireticam 
interpretationem  sic  impognat  :  Si  hic,  inqoit, 
esset  evangelistffi  sensus,  scripsisset  oliqoe  : 
«  Deus  soperveniet,  et  Aliissimos  obombrabit  te.  » 
(Tertoll.  adv,  Prax,  cap.  26.)  Aiqoi  non  ita  scrip- 
81 1,  sed  virtus  Dei,  non  directo,  id  est,  nominativo 
caso  «  Deom  nominans,  portionem  totius  inteiligi 
voluit,  qoffi  cessora  erat  in  Filii  nomen.  ■  Dixit 
itaqoe  his  verbiB,  spiritus  et  virtus  Dei^  intelligi 


observavimos,  verbis  ac  nominibos  aspersit.  Nam 
ut  plurima,  in  omnibus  ejus  libris  passim  obvia, 
nuuc  prffitermiitantur,  nonne  in  hoc  ipso,  de  qoo 
disputamus.  Apologetico,  quem  ad  eihnicos  anti- 
siites  direiit,  magis  quam  in  aliis,  LaiinCy  polite 
et  emeodate  loqui  debebat?  841  At  plures  tamen 
in  eo  jam  notaviaius,  et  adhuc  noiabimus  barba- 
rismos,  modosque  loquendi  improprios  ei  insoe- 
tos.  Nomen  aotem  portio^  eo  quo  noiavimus  sensu 
ideo  adhibuit,  ut  Praxeam  efflcacius  rofclleret, 
qui  efifutiobat  Filium  persona  nequaquara  a  Patre 
distingui. 

ARTIGULUS  Vll. 

Solvuntur  alia  argumenta,  quibus  objicitur  TertuUia» 
num  negasse  Filii  Dei  divinitatem :  quia  dixit 
illum  minorem  Patre,  huncque  visibilem^  et  illum 
invisibilem 

Aliud  denegalffi  a  Tertulliano,  aui  labefaoiatffi 
supremffi  Filii  Dei  divinitatis  argumentum  peti  posse 
putant  ex  his  illius  verbis  :  u  Pater  tota  Bubstan- 
tia  est,  Filius  vero  derivatio  totius  et  portio, 
sicut  ipse  profiietur :  Pater  major  me  est.  A  quo 
et  minoratus  caniiur,  in  psalmo,  modicum  quid 
citra  angelos.  Sic  Pater  alius  a  Filio,  dum  Filio 
mi^'or.  »  (Tertull.  adv.  Prax.  oap.  9.)  Nonne  ergo, 
inquiunt,  ille  ibi  aperte  significat  in  Patre,  majore 
Filio,  totam  esse   Diviniiatis   substantiam  et  ali- 


m 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  — SERIBS  I,  APOLOGBTIGA. 


928 


quam  tantum  portiODom  in  Filio,  qui  idcirco  illo 
minor  eat?  Itane  vero  iiledixit.  Filiam  esse  miuo- 
rem  Patre,  quem,  ut  antea  ostendimus,  asseruit 
Patri  esse  parem,  ei  pariari,  squari,  jungi, 
nec  illo  csse  minorem,  quia  ipse  dixerat :  Ego  et 
pater  unum  sumus?  (supr.  boc  cap.  art.  1.)  Nonne 
ante  objecta  nobis  verba  ab  eo  dictum  legimus: 
«  Et  nunquam  separatus  a  Patre,  aut  alius  a  Patre ; 
quia  Ego  et  Pater  unum  sumus.  Hsc  erit  probola 
▼eritatis,  custos  veritatis,  qua  prolatum  dicimus 
Filium  a  Patre,  sed  non  separatum  ?  »  (Lib.  cit. 
cap.  8.)  Numquid  ergo  putidee,  et  nulli  unquam 
condonandffi  contradictionis  condemnandus  est? 
Numquid  a  sensu  animus  ejus  adeo  unquam  alie- 
natus  est,  ut  Filium  dixerit  Patre  suo  minorem  et 
noD  minorem,  parem  et  non  parem,  unum  cum 
illo  et  non  unum,  nisi  sub|diversa  ratione  ?  Et  cer- 
te  satis  a  nobis  probatum  est  quam  diserte  ille 
docuerit  unam  esse  in  Patre  et  Filio  simplicissi- 
mam  naturam  ac  substantiam  qus  neo  separari 
nec  dividi  potest.  Sed  quia  Praxeas  inde  inferre 
conabatur  eamdem  quoque  esse  illorum  personam, 
hino  auctor  noster  ostendit  eos  non  natura  qui- 
dem,  sed  persona  distingui,  quia  Filius  a  Patre 
8U0  prolatus  ac  genitus  est.  Quamobrem  post  illa 
ipsa,  quffi  nobis  objciuntur,  verba  continenter  ad- 
jecit :  c  Sic  et  Pater  alius  a  Filio,  dnm  Filio  ma- 
Jor,  dum  alius  qui  generat,  alius  qui  generatur : 
dum  alius  qui  mittit,  alius  qui  mittitur ;  dum  alius 
qui  facit,  alius  per  quem  flt.  Bene  quod  et  Domi- 
nus,  U8U8  hoo  verbo  in  persona-  Paracleti,  non  di- 
visionem  signiflcavit,  sed  dispositionem :  Rogabo 
enim,  inquit,  Patrem,  et  alium  advocatum  mitlet 
vobis,  Bpiritum  veritatis.  Sic  alium  a  se  ParacJe- 
tum;  quomodo  et  nos  a  Patre  alium  Filium  ;  ut 
tertium  gradum  ostenderet  in  Paraoleto,  sicut  nos 
aecundum  in  Filio,  propter  oeooaomiffi  observatio- 
nem.  •  (Ibid.  cap.  9.) 

Duas  autem  ibi  reddit  rationes  car  Pater  major, 
et  849  Filius  minor  dicatur.  Prima  est,  quia  Pa- 
ter  Filium  misit,  et  Filius  mittitur  a  Patre.  At  id 
spectare  videtur  humanam  Filii  naturam,qua  illum 
Patre  buo  minorem  esse  nemo  diffitetur.  Seounda 
est,  quia  Filius  a  Patre  suo  generatur,  et  divinam 
Buamnaturamacoepit.Atqui  hacgeneratione  secun- 
dum  a  Patre  habet  gradum  et  ordinem,  quo  qui- 
dem  dici  potesl  illo  minor,  sed  tantum,  uti  ait 
TortullianuB,  propter  asconomisR  observationemf  ita 
ut  non  divisio,  sed  dispositio  signifioetur.  Atque 
ita  et  duplioi  illa  ratione  Filius  ab  eo  dici  potuit 
minor  Patre,  et  aiius  ab  illo,  utpote  qui  ab  ipso 
genitus  fuit. 

Neque  nobis,  quoso,  reponas  hano  explioatio- 
nem  non  esse  orthodoxam.  Antiqui  enim  Patres 
BocleBiae  hoo  ipso  sensu,  etiam  post  concilium  Ni- 
oenum,  illa  Ghristi  verba :  Pater  major  me  est, 
interpretati  sunt.  Hilarius  siquidem,  aoerrimuB,  si 
quis  unquam,  oatholic»  doctrinoe  defensor,  hao 
minime  h«8itan8  Bcripsit:  «  Est  Pater   major 


fi 


A  Filio,  sed  ut  Pater  Filio,  generatione,  non  genere. 
PiliuB  enim  esti  et  ex  eo  exivit.  »  (Hilar.  in  Traet. 
in  PsaL  cxviii,  §  17.)  Scimus  quidem  eadem  Joan- 
nis  verba  ab  illo  alibi  (Idem,  lib.  ix  de  Trin.  1 51) 
et  ab  aliis  quoque  de  assumpta  ab  ipso  Dei  Filio 
bumana  natura  expHcari.  Sed  nobis  sufQcit  ea 
etiam  ab  Hilario  pluribusque  aliis  Niciena  Bynodo 
posterioribuB,  ut  alibi  adnotavimus,  de  divina  in- 
telligi  ipsiusmet  Filii  Dei  generatione,  qua  ordine 
BecunduB  a  Patre  suo  est  (Not.  in  lib.  ii,  Ambros. 
de  Fide),  Gonstat  quippe  nihil  inde  inferri  posse 
contra  TertuHianum  nostrum,  qui  quidem,  onm 
sibi  ipsi  non  contradixcrit^  illa  evangeliBte  verba 
hoc  catholico  senBu  accepisBe  haud  immerito  vide- 
tur.  Bt  oerte  eo  magie  iUa  sio  interpretari  potuit, 
quo  insulsaB  Arianorum  cavillationes  minus  pr»* 
videre  poterat,  et  effioacius  insulsum  refellebat 
Praxe»  errorem. 

Gontra  tamen  nobis  rnrBUS  objiciunt  Tertullia- 
num  in  suis  adversus  Mardanem  libris  negaBBe 
eamdem  esse  Patris  sterni  et  Filii  Bnbstantiam 
{Petav.  tom.  II.  Theolog,  dogmai.  iib.  i,  oap.  5). 
Ibi  Biquidem  docet  Filium  esse  factum  ac  visibi- 
lem.  Patrem  vero  nec  visibilem,  nec  factum.  Di- 
versam  igitur  illorum  subBtantiam  esBe  pntavit. 
Ad  id  autem  probandum  haec  nobis  objectaot  illiuB 
verba :  «  Profltemur  GhriBtum  semper  egisse  in 
Dei  Patris  nomine,  ipsum  ab  initio  conversatum, 
ipBum  congressum  cum  patriarchis  et  prophetis, 
Filium  creatoris,  Sermonem  ejus,  qnem  ex  semet- 
ipso  proferendo  Fiiium  fecitf  et  exinde  omni  dis- 
^  positioni  Bue  voluntatique  prffifecit,  diminnenB 
illum  modico  oitra  angelos,  sicut  apud  David  Bcri- 
ptum  est ;  qua  diminutione  in  hso  quoque  dispo* 
situs  est  a  Patre,  qus  ut  humana  reprehenditis, 
edisoens  Jam  inde  a  primordio,  Jam  inde  bomi- 
nem,  quod  erat  fUturuB  in  fine.  Ille  est,  qui  de- 
scendit ;  ille  est,  qui  interrogat ;  ille  est,  qui  Jurat. 
Gffiterum  Patrem  nemini  visum  etiam  oommune  te- 
stabitur  Evangeiium...  Patrem  invisibilem  determi- 
nans;  in  cujus  auctoritate  et  nomine  ipse  erat 
DeuB,  qui  videbatur  Filius  Dei.  »  (Tertuli.  lib.  ii 
advers,  Marcion,  cap.  27.) 

Sed  animadveriendum  est  Tertullianum  ibi  dis- 
putare  contra  Marcionem,  qui,  ut  ille  ibidem  ait, 
perperam  84S  predicabat  Greatorem  non  esse 
D  Deum  bonum,  quandoquidem  plura  de  illo  pusilla, 
imbecilta  et  Deo  indigna  prffidioabantur  {IHd.), 
At  Tertuliianus  huic  hffiretico  respondet  ha8  pu- 
sillitates  in  Ghristo  quidem  esse,  sed  noo 
quatenus  Deus,  sed  quatenus  homo  est.  Enm  aa- 
tem  revera  Deum  esse  probat,  quia  eemper  egit  in 
Patris  nomine,  qui  cum  patriarchis  et  prophetis 
loquebatur,  quia  Dei  est  Sermo,  et  CreatoriB  Fi- 
liuB.  Atqui  is  ipse  Tertullianus  oonstantiBBime  as- 
Bcruit  Filium  et  Sermonem  Dei  verum  esBe  Denm 
ac  Patris  sui  Rationem,  qua  ab  etemo  est  ratio* 
nalis.  Eamdem  ergo  oredidit  esse  Pilil  et  Patris 
ffiternitatem,  eamdemque  BubBtantiam. 


919 


D.  LE  NOURRY  OBSERVXtIONES  NOViE. 


930 


At  ille,  inquies,  ibidem  hl&ud  obscure  scripsit :  A.  persona  sua,  a  Patre  suo  distinguitur  ?  Quin  etiam 


Quem  ez  semetipso  proferendo  Filium  fecit,  et  exin- 
de  disposiiioni  sux  voluntaiique  prxfecit  (Ibid.). 
Bene  quidem.  Sed  numquid  ibi  Fiiius  dicitur  quo- 
dam  tempore  factus,vel  ab  aBterno  genitus  negatur  ? 
Minime  profecto.  Duos  enim  fassus  fuisset  esse 
Oeos,  Palrem  sternum»  et  Filium  non  aeternum^ 
atque  ita  in  eum,  quem  impugnabat,  Marcionis 
incidisset  errorem.  Cum  ergo  dicit  Filium  Dei  a 
Patre  suo  tuoc  factum,  quando  illum  ex  semetipso 
protulit,ia  plane  videlur  illius  sensus :  Pater  fe- 
cit  Filium  suum,  qaando  illum  protulit  ex  semet^ 
ipsOf  id  est,  ex  mairice^  uti  loquitur,  et  vulva  sui 
cordls  et  intellectus,  seu  ratione,  intelligentia  ac 
oogitatione  aeterna ;  postea  vero  cum  omnia  crea- 


afQrmate  pronuntiat  eumdem  Filium  Dei,  quatenus 
sermo  et  spiritus  est,  eodem  prorsus,  quo  Pater, 
modo  fuisse  invisibilem  .  Non  diffitetur  tamen 
illum,  antequam  carnem  assumpserit,  sese  patriar- 
chis  praebuisse  videndum  ;  sed  qua,  amabo  te,  ra- 
tione?In  visione  tantum,  ait  ille,  in  somnio,  in 
onigmate,  et  forma,  ut  ipse  loquitur,  imctginO' 
ria, 

Non  deerunt  fortasse,  qui  roirentur,  hec  a  Peta- 
yio,  viro  utique  eruditissimo,  contra  veram.Ter- 
tulliani  nostri  de  Filii  Dei  diviuitate  sententiam 
nobis  objici  (Petav.  t.  II,  Theolog.  lib.  x,  cap.  4). 
Nam  ipse  non  solum  ultro  confitetur,  sed  plurimis 
et  ante  et  post  synodum  Nicaenam   Ecclesie  Pa- 


re  voluit,  dispositioni  votuntatique  suas  eum  prxfe-  •>  trum  testimoniis  ostendit,  illos  apertissime  decla« 


dU  Si  quis  vero  oontendat  his  verbis  ex  semetipso 
idem  aignificari,  atque  extra  se  ipsum  emittendo; 
sensus  illius  erit:  Pater  mundi  initio  extra  se 
protulit  ac  fecit  Filium,  dum  illum  creaturis  ma- 
nifestum  fecit.  Ad  primam  eiiim  usque  mundi 
creationem  divina  illius  generatio,  ut  paulo  antea 
explicuimus,  in  aeterno  Paris  sinu  latuit,  et  mundi 
initio  ccepit  a  creaturis  rationis  compotibus  agno- 
sci ;  tuncque  hflBC,  sicuti  auctor  noster  loquitur  et 
infra  fusius  explicabimus,  perfecta  fuit  ejus  na- 
tivitas,  qus  externum  aliquod  accepit  complemen- 
tum. 

Neque  urgeas  Patrem  ab  eo  {invisibilem  dici, 
Filium  vero  visibilem,  atque  huno  idcirco  Patrem 
minorem  esse,  neo  Deum  proprie  dictum.  Nihil 


ravisse  Filium  Dei,  tametsi  divina  ejus,  sicut  Pa- 
tris,  natura,  videri  nequeat,  ab  patriarchis  nihilo- 
minus  et  prophetis,  antequam  homo  fieret, 
aliena  aspectabilique  specie  visum  atque  conspe- 
ctum  (Idem,  ibid,  lib.  iii,  cap.  2,  §  10  et  seqq). 
Quid  vero  quod  ipsi  Petavio  certum  esse  videtor 
non  modo^Filium,  sed  Patrem  etiam  ac  Spiritum 
sanctum  apparuisse  hominibus  specie  extrinsecus 
assumpta?  Atque  ex  iis  rite  probatis  concludit  le- 
vissima  esse  ducta  inde  ab  Arianis  contra  Filii 
divinitatem  argumenta,  quae  nemo  non  contemnet. 
Nos  vero  in  superioribus  nostris  didsertationibus 
ostendimus  has  visiones  supremae  Filii  Dei  divini- 
tatem  nequaquam  obficere,  ac  cur  hic  potius, 
quam  ejus  Pater  sese  hominibusvidendum  prcebe- 


etenim  hac  argumentatione  levius  et  infirmius.  In  ^  re  debuerit  (Tom.  I  Apparat.  pag.  404,  593  et  689 

iiao  quippe  idem  Tertullianus  adversus  Praxeam      ®^  seqq.) 

libro  aperte  pronuntiat,  «  invisibilem  Patrem  pro 

plenitudine  m^jeBtatis,  visibilem  vero  Filium  pro 

modulo  derivationis.  »  {Ibid.  cap.  14.)  Paulo  post 

vero :  u  Dicimus  et  Filium  suo  nomine  oatenus 

iavisibilem,  qua  sermo  et  spiritus  Dei,  ex  substan- 

tiae  conditione  jam  nunc,  et  qua  Deus,  et  sermo, 

et  flpirituB ;  visibilem  vero  ante  carnem.  »  (Ibid,) 

Quomodo  autem  ante  assumptam  carnem  se  aspe- 

ctabilem  praebuerit,  hunc  ille  ibidem  explicat  in 

modum :  «  Apparet  retro  seniper  in   speeulo,  et 

«liigmate,  et  visione,  et  somnio   Deum,  id   est 

FiliuiB  Dei,  visum   tam  patriarchis  et  prophetis, 

qaam  et  ipsi  adhuc  Moysi.  Et  ipse  quidem  Domi- 


ARTIGULUS  VIII. 

Rursus  ostendUur  quam  perspicue  Tertullianus  aBter- 
nitatem  FiUi  Dei  asserat^  et  contraria  argumenta 
diluuntur,  quibus  con/ici  posse  puiant  Tertultia" 
num  docuisse  ante  mundum  conditum  nullam 
fuisse  Fiiii  Dei  substantiam^  et  perfectam  fuisse 
ejus  nativUatem,  cum  Deuu  mundum  creare  moli' 
tus  est, 

Expositis  et  sequa  lance  ponderatis  iis  ratio- 
num  roomentis,  quibusTertulIianus  eamdem  Patris 
ac  Filii  substantiam  non  agnovisse  perperam  ar- 
guitur,  ad  ea  jam  veniamus  quibus  acrius  adhuo 
insimulatur  ejusdem  Filii  Dei  negavisse  (Bternita- 
tem.  Si  quae  enim  doctissimo  Petavio  fides  baben- 


nu8,  si  forte  coram  ad  faciem  loquebatur,  non  ta-  D  da,  in  hoc  ille  Arianam  haeresim  impietate  et  ab- 


men,  ut  est,  homo  faciem  ejus  videret^nisi  fortein 
specuio  et  in  «enigmate.  .  .  Aut  nnmquid  Filius 
quidem  videbatur  et  sio  facies  ?  sed  ipsum  844 
hoc  in  visione,  et  somnio  et  speculo,  et  snigmate ; 
quia  aermo  et  spiritus  nisi  imaginaria  forma  vi- 
deri  non  potest.  i  (Ibid.) 

Quis  autem  his  auditis  Tertulliani  verbis,  palam 
non  lateatur  tantum  abesse,  ut  ille  eo  quod  Pater 
inyisibilit  et  Filius  visibilis  dicatur,  hujus  nega- 
verat  divinitatem,  quin  potius  inde  adversus  Pra- 
xeam  plane  conficiat  enmdem  Filium  Dei  verum 
eBse  Deum,  qui  eolo  modulo  derivatianiSf  id  eat 


surditate  superat  (Petav.  lib.  i  Tlieolog,  dogm,  de 
Trinit,  cap.  5,  pag.  24).  Verum  si  ipse  TertuUia- 
nus  recte ,  uti  vidimus ,  eamdem  esse  asseruit 
Filii  ac  Patris  naturam,  illum  procul  dubio  Patri 
8U0  coaeternum  esse  revera  existimavit.  845 
Unusquisque  autem,  ex  his  quae  supra,  ac  potissi- 
mum  in  primo  hujus  capitis  articulo  retulimus, 
deprehendere  facile  potuit  illud  catholicae  fldei 
documentum  manifcstissime  ab  eo  asseri  et  prs- 
dicari. 

Sed  quid  speciatim  de  illius  seternitate  consti- 
taerity  jam  attento,  si  lubet,  animo  consideremoii 


»3< 


TEKTULLIANI  OPfiUOM  PkkS  L  —  SfiRlKS  I,  APOLOOETICA. 


932 


ac  primo  qnidem  quomodo  Dei  aeternitatem  defl-  A  interior  tantummodo  fuit,  nondumque  per  ee  sub- 


niat :  «  Quis  alius,  inquit,  Dei  census,  quam  flffter- 
nitaB?  Quis  alius  sternitatis  census,  quam  semper- 
fuisBe  et  futurum  esse  ex  prcrogativa  nullius  ini- 
tii,  nulHuB  ilnis?  »  (TertuII.  adv,  Hermog.  cap.  4.) 
Ibi  autem,  sicuti  vides,  non  solum  deflnit  quid 
Bit  eternitas,  sed  eam  ita  soli  Dpo  esse  propriam, 
ut  nulli  alteri  compelere  possit.  Atqui  ille  non 
minus  clare  et  perspicue,  uti  supra  ostendimns, 
docet  probatque  Filium  Dei  oBse  verum,  unum  ac 
eumdem  cum  Patre  suo  Deum.  Persuasum  ergo 
habuit  eamdem  esse  illius  et  Patris  aeternitatem 

At  bffic  non  nostra  tantum,  sed  ipsa  et  illius 
argumentatio  est,  qua  hanc  Filii  Dei  sBternitatem 
luculentiBsime   demonstrat .    Audi,   qusBso ,   ejus 


sistebat.  Gum  autem  Deus  mnndum  fabricare  cob- 
pit,  eenronem  hunc  protulit,  enmque  animando 
fecit  Bubstantiam  ac  personam.  Non  antea  ergo, 
uti  aiunt,  Filium  Dei  factum  esse  Tertullianus 
opinatus  est. 

Sed  nescio  equidem  utrum  Petavius  et  alii  qui 
ita  argumentantur ,  animum  ad  ea  Tertulliani 
verba  salis  adverterint,  quae  illa  ipsa,  quAB  nobis 
objiciunt,  continenter  subseQuuntur :  «  Hsc,  in- 
quit  {Ibid,  cap.  6),  est  nativitas  perfecta  Sermonis, 
dum  exDeo  procedit,  conditus  ab  eo  primum  ad 
cogitatum  in  nomine  SophisB :  DanUnus  condidit  me 
inilium  viarum,  Debino  generatus  ad  etTectum : 
Cum  pararet  ca^lum,  aderam  illi  simul  (Prav,  vii),  22 


verba,  et  hoc  nobiscum   fateberia.  «   Deum,   ait  g  seqq).   Exinde  eum   parem  aibi   faciens,  de  quo 


ille,  immutabilem  et  informabilem  credi  necease 
est,  ut  ffiternum.  Transfiguratio  autem  interem- 
ptio  est  pristini.  Omne  enim  quodcumque  tranefl- 
guratur  in  aliud,  desinit  esse  quod  fuerat,  et  in- 
cipit  esse  quod  non  erat .  Deus  autem  neque 
desinit  esse,  neque  aliud  potest  esse  ;  sermo  autem 
DeuB,  et  Sermo  Dominus  manet  in  aevum  perseve- 
rando  in  sua  forma.  »  (Idem,  adv,  Prax.  cap.  27.) 
Is  autem  sermo  est  Dei  Verbum,  et  Filius,  qui, 
ut  continenter  subjunxit  Tertullianus,  caro  factus 
est.  Quis  itaque  unquam  clarioribus  verbis,  aut 
clariori  argumentationeffiternitatem  illiusasseruit? 
Numquid  ergo  una  manu  ibi  Tertullianus  astruit, 
quod  alibi  altera  dc8truxerat?Quidam  tamen  tanti 
paradoxi  auctorem  nostrum  postulare  non  veren- 
tur. 

Petavius  enimvero  vobis  objicitnon  minus  certo 
et  evidenter  ab  illo  traditum  nullam  ante  mundi 
primordia  fuisse  Filii  Dei  substantiaui ,  sed  eam 
tum  accepisse  a  Patre  suo  quando  mundum  creare 
molituB  est.  Quod  quidem  non  ille  solus,  sed  alii 
etiam  nonnulli  arbilrati  sunt  confici  posse  hisce 
ejosdem  Tertulliani  verbis :  «  Ut  primum  Deus 
voluit  ea,  qus  cum  Sophiffi  ratione  et  sermone 
disposuerat  intra  soy  in  substantias  et  species  suas 
edere,  ipsum  primum  protulit  Sermonem,  haben- 
tem  in  se  individuasspecies  rationem  et  Sophiam, 
ut  per  ipsum  florent  universa,  per  quem  erant 
cogitata  atque  disposita ;  imo  et  facta  jam,  quan- 
tum  in  Dei  sensu.  Hoc  enim  deerat,  ut  coram  quo- 


procedendo  Filius  factus  est ;  prfmogeDitus,  at 
anle  omnia  ^'cnitus ;  et  unigenitus,  ut  soloe  ex 
Deo  genitus  proprie  de  vulva  cordis  ipsius,  seouD- 
dum  quod  et  Pater  ipse  teitatur  (Psal.  xuv,  I) : 
Eructavit  cor  meum  sermonem  optimum.  » 

Duplex  etenim  ibi  ille  distinxit  nativitatia  Filii 
Dei  genus.  Primum  autem,  sive  prima  ai  proprie 
dicta  illius  generatio  est,  qua  Pater  ffiternuB  ante 
omnes  creaturas  protulit  intra  se  Rationem  et  8er- 
monem.  Secunda  vero  minus  proprie  dicta  illiui 
generatio  iuit,  cum  Pater  ipsum  initio  mundi  pro- 
tullt ;   sive,   ut  ait  ipse  auctor  nostery  gmeravit 
ad  effectum^  id  est  ut  per  eum  omnia  conderet. 
At  prima  generatio  non  fuit  procul  dubio  inutilis» 
et  ea  Pater  verum  genuit  Filium.  Nam  Bicuti  ille 
^  ait :  c  PosBum   non  temere  prestruxiuse,  et  tuDo 
Deum  ante  universitatis  constitutionem  soium  non 
fuisse,  habentem  in  semetipso  proinde  rationem, 
et  in   ratione  sermonem,   quem   eeoundum  a  se 
ipso  faceret.  •  {Ihid.  cap.  5.)  Quis  autem  non  vi- 
deat  ibi   Terlullianum   agcre  de   Dei  Verbo,  seu 
Sermone  ante  mundi  creationem,  et  cum  intra 
Deum  Patrem  suum  adhuo  erat  ?  Atqui  perspicue 
ibi  deolarat  tum   Patrem  non  fuisse  solum,  sed 
habuisse  in  semetipso  huno  Sermonem,  a  sua  per- 
Bona  distinctum,  quem  secundum  a  se  ao  Fiiium 
fecit^  seu  genuit.  Ergo  ante  mundi  cdnslitutionem, 
id  eet»  ab  ffiterno  Verbum,  sive  Filius  Dei,  ut  au- 
pra  animadvertimuB,  suam  a  Deo  Patre  acceperat 
naturam  et  subBtantiam,  eratque  persona  tantam 


que  in  sni  speciebus  atque  substantiis  cognosce-  D  *  Patre  distinctus. 


rentur  et  tenerentur .  Tunc  igitur  etiam  ipse 
Sermo  speciem  et  ornatum  suum  sumit,  sonum  et 
vocem,  cum  dixit,  Fiat  lux.  »  (Ibid.  cap.  6.)  Inde 
enim  Petavius  colligi  posse  opinatur  hanc  tuisse 
illiuB  de  Filii  Dei  generatione  non  quidem  eterna, 
sed  temporali  opinionem.  Addit  preterea  Tertul- 
lianum  paulo  ante  dixisse  Ueuin,  qui  natura  sua 
est  rationalis,  penes  se  ex  aBterno  habuisse  Ra- 
tionem,  AcS^yov,  et  eermonem  .  Sed  huno  intra 
Bemetipsum  continuisse,  «  tacite  cogitandOy  et 
dispoaendo  secum,  qua  per  Sermonem  erat  S46 
diotaras.  »  {Ibid.  cap.  5.)  Tuno  ergo  ille  ferfflo 


At  Pater,  arguit  Petavius,  a  Tertulliano  dicitnr, 
«  ante  omnia  Deus  erat  boIub,  quia  nihil  extrin- 
Becus  prffiter  illum.  »  (  Tertullian.  loc.  cit.)  Sed  vix 
ac  ne  vix  quidem  a  nobis  impetrare  poesumus, 
ut  credamus  hec  aerio  ab  eruditissimo  ei  perspi- 
cacissimo  viro  objici.  Nam  TertullianuB  continoo 
Bubjunxit :  «  Gsterum  ne  tunc  quidem  solus ; 
habebat  enim  secum,  qjuam  habebat  in  seinetipBo, 
Rationem  suam  scilicet,  »  (Ibid.).  Persuasum  ita* 
que  ille,  sicut  supra  ostendimus,  habebat  Patrem 
SBternum,  ante  mundum  conditum,8ive  ab  aBterno, 
et  Boiam  foisae,  et  non  »olam.  Bolaa  enim  erat| 


j 


933 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


934 


qula  nihil  babebat  extra  so,  non  solus  autem,  quia  A  «ternitate  genitum  a  Patre  suo,  qui  idcirco  ab  eo 


habebat  iatra  se  Bermonem,  qui  distincta  ab  iilo 
persona  ac  Filius  ejus  est.  Vidimus  insuper  ob- 
lervatum  ab  eodem  Tertulliano  fuisse  Grscum 
nomen  X^yo*  a  847  Latinis  ralionem  potius, 
quam  sermonem  debuisse  appellari :  «  Quia  non 
sermonalis,  inquit,  a  principio,  sed  rationalis  etiam 
Deus  ante  principium,  et  quia  ipse  quoque  sermo 
ratione  consistens,  priorem  eum  ut  suam  substan- 
tiam  ostendat.  »  (Ibid,)  Quibus  sano  verbis  signi- 
ficat  nomen  illud,  X^yo^,  ideo  Latine  melius  dici 
posse  rationem,  quia  Deus  Pater  ab  saterno  non 
sermonalis,  hoc  est,  Sermonem  extra  se  non  pro- 
tulerat.  Verumtamen,  quia  natura  sua  ipse  ratio- 
nalis  est»  Hationem  ab   aeterno   intra  se  habuit, 


gradu  et  ordine  distinctus,  secunda  est  sanotissi- 
tnm  Trinitatis  persona. 

Gur  ergo,  inquies,  tam  aperte  deolarat  non  ab 
«eterno,  sed  mundi  initio  perfectam  fuisse  ejue 
nativitateniy  et  tunc  suam  accepisse  speciem,  or- 
natum,  H4S  tonum  et  vocem  ?  Sed  numquid 
TertuUianus  eo  dementiffl,  inquiemus,  venit,  ut 
imperfectam  allquando  vel  tantum  inchoatam  pu- 
taverit  Filii  Dei  generationem,  ac  postea  sumpsisse 
speciem  et  ornatum,  atque  ita  perfectam  et  con- 
summatam  ?  [Ibid.  )  Non  eo  igitur  sensu  eam  im- 
perfectam  appeliavit,  sed  quo  ipse  modo  ibidem 
explicat :  quia,  etsi  ab  fflterno  perfecta  fuerit,  intra 
Dei  tamen  sinum  latebat,  uullique  nisi  ipsimet 


quae  ejusdem  est  cum  illo  subslantiaB,  sed  secunda  ^  goii  Deo  erat  cognita.  Ast  ubi  mundumcondendo. 


et  distincta  persona ;   quandoquidem   Pater  ejus 
ab  aeterno  solus  non  erat. 

At  bunc  quidem  verum  esse  Tertulliani  sensum 
et  mentem  inde  evidenter  couficitur  quod  ibi 
dispatet  adversus  Praxeam^  qui  Fllium  Sermonem 
Del  eumdem  omnino  ac  Patrem,  et  ab  illo  distin- 
ctum  non  esse  effutiebat.  Quid  autem,  obsecro, 
contra  eum  promovisset,  si  fateretur  Dei  Filium 
ac  Sermonem  ante  mundi  exordium  non  substi- 
tisse,  necfuisse  personam  a  Patre  distinctam  ?  Prs- 
cipua  itaque  causae  su»  parte  sponte  cadendo, 
jugulum  adversio  dedisset.  At  tantum  abest  ut 
id  concedat,  ut  potius  constantissime  asserat  Ser- 
monem  Dei  ante  mundi  creationem  et  ab  «terno 
a  Patre  esse  distinctum,  atque  ab  eo  secundum. 


hunc  Sermonem  suum  extra  se  protuii^,  ao  veluti 
ex  cordis  sui  vulva  el  matrice^  ut  loqui  amat,  extra 
$e  emisitf  tunc  ille  aeternus  Serrno  sumpsit  sonum 
et  vocem^  atque  idcirco  exteriorem  omatum  el  spe^ 
ciem,  Tunc  enim  a  creaturis  ratione  praeditis  agni- 
tus  fuit.  Nomen  quippe  spedes  apud  bonos  auctores 
idem  significat  ac  rei  aiicujus  demonslratio.  Et 
vero  species,  inquit  Nonius,  ab  aspectu  dicitur. 
Gum  igitur  Sermo  Dei,  sive  aeternus  Dei  Patris 
Filius  extra  illum  principio  mundi  emissus  esl, 
tum  speciem  et  ornatum  sive  sonum  et  vocem  ao- 
cipit,  el  perfecta  fuit  ejus  nativitas,  non  quidem 
quoad  se,i^s6d  quoad  creaturas,  qua  eam  agno- 
verunt. 
Non  amplius  ergo  ii  audiendi  sunt,  qui  rurBUs 


Sed  nihil  remittit  Petavius  urgetque  Tertullia-  ^  objicient  dictum  ab  eodem  Tertulliano :  «  Deus 


num  apcrte  docuisse  tunc  perfectam  fuisse  Filii 
Dei  nativitatem,  cum  Deus  ex  nihilo  creavit  om- 
nia.  Antea  igitur  nec  ortus,  nec  persona,  nec  sub- 
stantia  erat,  ao  proinde  nec  Dei  Filius  (Petav. 
tom.  II  Theolog.  dogmat.  lib.  i,  c.  5,  p.  25).  Nam 
ea  sunt  loco  citato,  quae  jam  retulimus,  illius  verba 
(TertuU.  adv.  Prax,  cap.  7) :  «  Hsec  est  nativitas 
perfecta  Sermonis  dum  ex  Deo  procedit,  conditus 
ab  eo  primum  ad  cogitatum  in  nomine  Sophiffi : 
Dominus  condidit  ne  iniiiujn  viarutn  suarum.  De- 
hinc  generatus  ad  aifectum  :  Cum  pararet  ccelum, 
aderam  illi.  n  {Prov,  viii,  22,  27.)  Ergo  Filii  Dei 
nativitas  tunc  tantum,  inquit  Petavius,  perfecta  a 
Tertulliano  dicitur,  quando  Deus  per  ipsum,  qui 
Sermo  ejus  est,  et  mundum  et  omnia  crcavit. 

Verum  doctissimus  ille  vir  animadvertere  potuit 
duplicem  ab  auctore  nostro  distingui  Dei  Patris 
sermonem.  Primus  namqueipsi  estmtimus,  quem 
Graeci  &v8(a6cTov,  alter  externus  et  prolatitius, 
quem  Tcpocpopixdv  appeliant  (Tertuliian.  loc.  cit.), 
Deus  autem  Pater  priore  iilo  inlimo  Sermone,  ait 
Tertuiiianus,  omnia  creare,  et  suas  edere  in  sub- 
gtantias  et  species,  intra  se  ipsum  disposuerat  ao 
cogitaverat.  Tum  deinde  Sermonem  hunc  suum 
extra  se,  et  exterius  emittendo  universa  creavit. 
Atqui  jam  vidimus  a  Tertulliano  asseri,  repeti  et 
inculoari  illum  interiorexn  sermonem  ab  omni 


non  sermonalis  a  principio.  »  {Ibid.  oap.  5.)  Nam 
continenter  addidit :  «  8ed  rationalis  Deus  etiam 
ante  principium,  el  quia  ipse  quoque  Sermo  ra- 
tione  consistens,  priorem  eam  Rationem  ut  sub- 
stantiam  suam  osteudat.  »  Si  autem  Deus  rationa- 
lis  fuit  ante  principium,  sive  ab  aeteino»  ilieetiam 
ab  setcrno  protulit  Rationem,  quae,  ut  seepius  di- 
ctuin,  Sermo  et  Pilius  ejuB  est  {Ibid.  c.  8).  Tum 
deinde,  «  Hic  Sermo,  inquit,  spiritu  structus  est, 
et,  ut  ita  dixerim,  Sermonis  corpus,  »  id  est,  sub- 
stantia  est  spiritus.  Fatetur  autcm  utrumque,  etsi 
unum  idcmque  sint,  posse  aliquo  modo  distingui 
(Ibid.  cap.  26) :  «  Nam  spiritus,  ait  ille,  substan- 
tia  est  sermonis,  et  sermo  operatio  spiritus,  et  duo 
D  unum  sunt.  »  Hic  autem  Sermo  Dei  Patris,  sive 
ipsa  ejus  spiritus  operatio,  creaturis  nou  prius  in- 
notuit,  quam  mundus  conderetur.  At  hujus  ope- 
rationis  sivc  generationis  Filii  Dei  cognitio  a  Ter* 
tulliano  appeilatur  perfecta  nativitas ;  quin  quas 
antea  soli  Deo  Patri  cognita  erat,  tunc  creaturis 
ratione  praeditis  patefacta  est. 

Nobis  taraen  Petavius  et  alii  adhuc  objectant 
haec  Tertulliani  de  eadem  Filii  Dei  apparitione 
verba  ^Petav.  tom.  II,  Theolog.  dogmat.  lib.  i, 
cap.  5,  p.  26 ;  TertuU.  adv.  Prax.  cap.  12) :  «  Sed 
et  in  antecedentibus  operibus  mundi  quomodo 
scriptum  est  ?  Primum  quidem  nondum  Filio  appa- 


(2 


»38  TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRlES  1,  APOLOGfeTlCA.  926 

rente :  Et  dixit  Deus,  Fiat  lux,  et  facta  est,  ipse  A  nondum  eluxeral  Dei  Sapientia  et  fiophia.  Tam 


vero  clariBsime  emicuit,  quando  lux  primigenia, 
tanquam  imago  Filii  Dei,qui  aeternffi  iucis  splendor 
est,  materiam  illustravit^  resque  singulas  sua  ve- 
stivit  specie  suoque  ornatu.  Sed  huio  interpreta- 
tioni  illud  repugnare  videtur,  quod  non  minus  ex 
ordinata  et  confuss  materiei,  quam  ex  luois  pri- 
migeniffi  creatione  emicat  Dei  Sermo  et  Filius,  per 
quem  et  lux  qua^libet,  et  caetera  omnia  creata  sunt. 
Si  quis  tamen  recte  probaverit  veram  esse  hanc, 
quam  Bullus  afferl,  verborum  Tertulliani  explica- 
tionem,  huic  non  admodum  reluctabimur,  modo 
850  inde  etiam  colligi  possit  a  Tertulliano  agnos- 
ci  ffiternum  lucis,  sive  Filii  Dei  splendorem  ster- 
namque  generationem  ab  ipso  tam  constanter,  utt 


statim  Sermo  lux  vera,  qux  illuminai  hominem  ve- 
nientem  in  hunc  vtundum,  et  per  illum  mundialis 
quoque  lux.  Exinde  aulcm  in  Sermone  Ghristo 
assistente  et  administrante,  Deus  voluerit  fieri,  et 

Deus  fecit per  quem  omnia  facta  sunt.  »  Inde 

autem  condudunt  ibi  manifeste  demonstrari  Filium 
et  Spiritum  secundam  et  tertiam  Trinitatis  perso- 
nam  non  fuisse  ex  aeterno  subsistentes,  sed  quan- 
do  Deus  mundum  voluit  facere,  ac  reipsa  fecit. 

849  At  observandum  est  Tertullianum  hisver- 
bis  respondisse  Praxeac  bacrctico,  Gatholicis  obji- 
cienti  Deum,  cui  nihil  impossibile  est,  potuisse  se 
ipsum  et  Patrem  et  Filium  simul  facere.  Lubenter 
autcm  ilie  fatetur  omnia  quidem  a  Deo  possefieri, 
sed  non  omnia,  quae  potuit,  ab  illo  esse  facta.  De-  g  vidimus,  assertam  ac  propugnalam. 

bebat  igitur  Praxeas  evidenter  demonstrare  Patrem 
revera  se  ipsum  fecisse  tam  Patrem  quam  Filiumi 
sive  non  alium  esse  Fiiium«  quam  ipsum  Patrem. 
Gontra  vero  Tertullianus  eo  securius  affirmat  id  a 
Praxea  non  posse  unquam  probari,  quo  facilius 
varia  congerit  Scriptur»  testimonia,  quibus  apud 
nos  <c  distincte  Pater  et  Filius  demonstrantur,  dis- 
tincte,  inquam,  non  divise ;  »  {Ibid,  cap.  21)  quan- 
doquidem  Filius  Dei,  sicut  toties  diximus,  a  Patre 
prodivit,  atque  idcirco  ab  eo  estquidem  distinctus, 
sed  non  divisus  et  separatus,  quia  eadem  est  utrius- 
que  substantia.  Tum  dehino  Scripturffi  ejusdem 
auctoritate  ostendit  tres  esse  Trinitatis  personas 
UQitate  simplicis  connexas.  At  ibi  ea  protulit  verba 
quffi  nobis  objiciuntur,  ac  post  hffic  coocludit  omnia 


ARTIGULUS  IX. 

Solvitur  aliud  argumentum^  inde  petitum,  quod  Ter» 
tuHianus  dixisse  videtur  fuisse  tempus,  quo  Fittus 
Dei  non  erat. 


Alia  Petavius  argumentatione,  ex  Tertulliani 
contra  Uermogenem  libro  deducta^  probari  adhuc 
posse  opinatur  illi  incompertam  penitus  fuisse  Fi- 
lii  Dei  ffiternitatem .  Africanus  siquidem  auctor  no- 
ster  disertidsime,  uti  Potavio  videtur,  pronuntiat 
tempus  fuisse,  quo  Filius  Dei  non  erat.  Purumau- 
tem  putumque  illud  Arii  et  seotatorum  ejus  com- 
mentum  putat  eruditus  ille  vir  a  Tertulliano  asseri, 
ubi  Hermogenis,  qui  materiam  Deo  coffiternam  esse 
garriebat,  argumenta  diluit.  Materiae  enimvero 
ffiternitatem  hsreticus  ille  homo  demonslrare  eo 


^ ^ ,  __  ^ ^ flDbCl  UttatOUi    UflClCtllMiO    llio    uuiuv/     uv/iuuucMsuv     %f\r 

facta  esse  per  Dei  Sermonem,  sive  per  Filium  Dei,  ^  nitebatur,  quod  Deus  nunquam  non  Dominus  fae- 


qui  et  ipse  Deus  est.  Quia  ergo  Dei  Sermo  est  idcirco 
ab  eo  dislinguitur,  et  alius  dicitur, «  personffi^  inquit, 
non  substantiffi  nomine,  ad  distinctionem,  non  ad 
divisionem.  »  Quomode  autem  una  est  iiliusetPa- 
tris  substantia  et  unus  oum  eo  Deus,  nisi  ab  eter- 
no,  sicut  Pater  fuerit  ?  Gum  igitur  dixit  Filium 
Dei  ante  mundi  exordium  non  apparuisse,  haud 
obscure  significat  ilium  tuno  nulli  creaturffi  fuisse 
oognitum.  Ubi  vero,  uti  ille  ibidem  ait,  primo  di- 
etum  est,  Fiat  lux,  tuno  statiDti  lux  facta  est,  et 
apparuit  lux  vera,  sive  Sermo  Dei,  non  quidem, 
quia  tum  primum,  neo  antea  exstitit,  qui  abo^ter- 
no  genitus  fuerat,  sed  quia  tunc  hominibus  ccepit 
apparere  qui  est  lux  vera,   que  illuminat  omnem 


rit.  At  Dominus,  inquiebat,  semper  esse  non  potuit 
nisi  materiffi,  cujus  semper  Dominus  haberetur,  Sed 
hoc  Uermogenis  argumentum  refellit  TertuIIianus, 
negatque  Deum  semper  fuisse  Dominum  (Tertall. 
adv.  Hermog.  cap.  3).  «  Deus  enim,  uti  ait,  sub- 
stantiffi  ipsius  nomen,  id  est  divinitatis,  Dominos 
vero  non  substantiae,  sed  potestatis.  »  Dominus 
ergo  tantum  fvit,  ex  quo  ea  esse  coeperunt,  qun 
Deu9  in  potestate  habuit.  Tum  deinde  sio  prose- 
quitur :  «  Quia  et  Pater  Deus  est,  et  judex  Deos 
est,  non  ideo  tamen  Pater  et  judex  semper,  quia 
Deus  semper.  Nam  nec  Pater  potuitesse  ante  Filium, 
nec  judex  ante  delictum.  Fuit  autem  tempus,  cum 
et  delictum  et  Filius  non  fuit,  quod  judicem,  et 


hominem  venientem  in  hunc  mundum.  At  tantum  D  qui  Patrem  Dominum  faceret:  sicetDominus  non 


abest  ut  hec  Tertuliiani  nostri  responsio  Petavio 
aliisque  faveat  ut  potius  totam  funditus  evertat 
eorum  argumentationem. 

Bcimus  quidem  illius  verba  alium  in  sensum  a 
BuUo  detorqueri.  £a  enim  valde  obsoura  esse  con- 
fitetur,  sed  quse  tamen  suspicatur  de  Filii  appari- 
tione  sic  csse  intelligenda  :  Filius  Dci,  aitilie,  qua- 
tenus  est  ffiterna  Ratio  et  Sopbia,  tuno  in  primis 
apparere  incepit,  quando  Deus  inconditam  et  cun- 
fusam  rerum  materiem  sapientia  sua  disponere, 
ordinare  et  exornare  aggressus  est.  At  ex  oonfusa 
neo  ordinata  rerum  oongerie,  qu»  chaos  vooatur. 


ante  ea,  qaorum  Dominus  exsisteret,  sed  Dominns 
tantum  futurus  quandoque,  siout  pater  per  fllium, 
sicut  judex  per  delictum  ;  ita  et  Dominus  per  ea 
qus  sibi  servilura  fecisset.  »  Unde  concludit  Peta- 
vius  a  Tertulliano  clare  ac  perspicue  deGniri  fuisse 
terapus,  quo  Filius  Dei  non  erat. 

Neque  respondendum  est  Tertullianum  non  de 
Dei,  sed  quolibet  hominum  Glio  loqui.  Nam  ubi  de 
Dei  sophia,  sive  ipso  Dei  Filio,  disserit,  ibi  de  illo 
citat  et  interpretatur  haecProverbiorum  verba  {Prov. 
VIII,  t.  22  et  seqq.) :  «  Dominus  condidit  me  initio 
viarum  suarum :  in  opera  sua  ante  affionla  fundavit 


937 


D.  LB  NODRRY  0B8ERVATI0NBS  NOViE. 


938 


me Prior  autem  abyeso  genita  sum.  »  8ic  A 

autem  ille  inde  argumentatur  (TertuU.  adv.  Her- 
mog.  cap.  18) :  «  Agnoscat  ergo  Hermogenes  idcirco 
etiam  Sophiam  Dei  uatam  et  conditam  prsBdicari, . 
ne  quid  innatum  et  incondilum  prster  solum  Deum 
crederemus.  Si  enim  intra  Dominum  quod  ex  ipso, 
et  in  ipso  fuit,  sine  initio  non  fuit,  Sophia  scilicet 
ipsius,  exinde  nata  et  condita,  ex  quo  in  sensu  Dei 
ad  opera  mundi  disponenda  coBpit  agitari  ;  multo 
magis  non  capit  sine  initid  quidquam  fuisse,  quod 
extra  Dominum  fuerit.  »  Ibi  sane  Tertullianus,  in- 
quient,  palam  asseverat  Sophiam  sive  Dei  Filium 
non  fuissesine  initio,  illudque  accepisse  ;  ac  851 
Sophiam  tunc  natam  ac  conditam,  quando  coBpit 
ad  opera  mundi  disponenda  in  sensu  Dei  agitari. 

Totam  autem  hanc  argumentationem,  et  integra  p 
Aactoris  nostri  verba  retulimus,  ne  ullus  nos  ali- 
quid  aut  dissimulasse  aut  praBmisisse  causetur. 
Neque  etiam  dissimulabimus  hsec  Tertulliani  loca 
adeo  obscura  et  difflcilia  quibusdam  videri,  ut  ar- 
gumentationi  ex  iis  ducts  nihil  aliud  responden- 
dum  censuerint,  nisi  his  Hieronymi  verbis,  quibus 
Helvidio,  ejusdem  Tertulliani  alia  de  causa  aucto- 
ritatem  proferenti  respondet  Hieronymua  {adv.  Hel- 
vid.)  :  «  Bt  de  TertuHiano  quidem  nihilamplius 
dico,  quam  Ecclesiaa  hominem  non  fuisse, » id  est, 
in  varios  hssreticorum  errores  prolapsum.  Sed  hoc 
responsio  difficuUatis  nodus  secatur^  non  soivitur. 
Nam  Tertullianus  huno  librum  scripsit  adhuc  ca- 
tholious  et  Bcclesie  homo.  Deinde  vero,  etiamsi  ia 
varioe  errores  inciderit,  atque,  ut  Hilarii  verbis 
utamur,quanquam  v  error  hominis  detraxit  scriptis  ^ 
probabilibus  auotoritatem  •  (Hilar.  Comment,  in 
Matth,  cap.  5),  nos  tamen  supra  ostendimus  Ga- 
tholicum  de  divina  et  «Bterna  Filii  Dei  generatione 
dogma  ab  illo,  sive  orthodoxo,  sive  hffiretico  cons- 
tanter  assertum  ac  vindioatum. 

Vero  itaque  similior  fortassis  videbitur  aliorum 
reaponsio,  qui  dicunt  Tertullianum,  acerrimi  inge- 
nii  virum,haud  insolito  disputantium  more  in  ma- 
xima  de  materis  seternitate  cum  Uermogeae  haere- 
tico  contentione,  paulo  ultra,  quam  par  erat,  abre- 
ptum  fuisse  (BulL  defens,  fid,  Nic.f  sect.  3,  cap. 
10,  n.  4).  Nemini  enim,  vel  mediocriter  in  legendis 
ejue  libria  versato,  incompertum  esse  potest  illum 
ad  stabiliendam  aliquam  propositionem  undique 
argumenta  colligere,  ac  ea  etiam  qun  non  roagni  D 
erant  momenti.  Non  ergo,  inquiunt,  ex  citatis  hujua 
libri  verbia  judicandum  est,  quid  ille  de  seterna  Filii 
Dei  generatione  senserit ;  sed  ex  aliis,  ubi  sedato 
pacatoque  animo  suam,  uti  vidimus,  et  totius  Bc- 
clesiffi  de  euprema  Filii  Dei  divinitate  et  sternitate 
doctnnam  explicavit. 

Sed  accuratius,  ai  lubet,  expendamus  utrum  ille 
verae  et  a  se  stabilit»  doctrina  limites  in  objectis 
locis  reipsa  sit  transgressus.  In  priore  autem  dixit 
Oeum  non  semper  fuisse  dominum,  «  sicut  nec 
pater  potuit  esse  ante  filium,  nec  judex  ante  deli- 
ctam.  I»  Atqui  ibi  quaestio  non  de  patre  et  judice, 

Patbol.  L 


sed  tantum  de  domino  erat.  Exempla  igitur  sunt 
quffi  ad  confutandum  Hermogenem  adhibet.  Gvgus- 
libet  autem,  sive  creati  sive  increati  patris  et  Judi- 
cis,  exempla  ad  ejus  propositum  pariter  conduoe- 
bant. 

Esto  tamen,  et  concedamus,  li  lubet,  illum  de 
vero  Deo  Patre  ejusque  Filio  loqui,  numquid  in- 
ficias  ire  potuit  illum  suo  Patri  esse  ooffiternum  ? 
Nonne  satis  superque  probatum  est  quam  predare 
ac  sffipe  prffidicaverit  Sermonem  seu  Fllium  Dei. 
qui  Patris  sui  ratlo  est,  semper  in  illo  fuiase,  neo 
unquam  ab  eo  separatum.ac  proinde  esse  ffiternum? 
Quamobrem  ubi  dioit  tempus  fuisse,  quo  iile  non 
erat,  ibi  procul  dubio  negare  noluit  ejus  nternita- 
tem,  quam  snpius  alibi  asseruit  ac  tutatus  est. 

859  Quis  ergo,  inquies,  verborum  ejns  sensus, 
quibus  eam  tam  aperte  inficiari  videtur  ?  Nobis 
facile  quidem  persuadebis  nihil  aliud  sibi  voluiase, 
quam  aliis  supra  explicatis,  quibus  dixerat  tuno 
perfectam  fuisse  illius  nativitatem,  quando  Deusad 
mundum  creandum  aggressus  est.  Tametsi  enim 
antea  et  ex  ffiterno,  uti  ostendimus,  hio  Filiui  Dei 
genilus  fuerit;  nondumtamen  exffiterniPatris  sinu, 
scu  inteilectu,  tanquam  ex  ejus  matrice,  vulva  et 
corde  exceiserat.  Ante  res  igitur  creatas  neo  Fi- 
lius  esse,  nec  Patrem  habere  cognoscebatur  ?  Gnm 
autem  Pater  illum  extra  se  emisity  tuno  ejus  gene- 
rationem,  et  illum  revera  Filium  Dei  esse,  bomi- 
nes  agooscere  coeperunt.  TertuIIianas  itaque  ut 
frivolam  Hermogenis  ex  voce  Domini  sumptam  ar- 
gumentationem  efficacius  everteret,dici  posse  arbi- 
tratus  est  fuisse  tempus^  quo  neo  Deum  ease  pa- 
trem,  nec  ejus  Fiiium  homines  agnoscebant;  quia 
hujus  generatio  etnativitas  ipsis  comperta  et  agni- 
ta  non  fuerat.  Astubi  eam  agnoverunt,  tunc,  sicu- 
ti  dictum  ab  eo  vidimus,  hsc  generatio  perfecta 
fuit.  Dehac  igitur  perfecta,  eo  quonotavimus,  sen- 
su  generatione  loqui  videtur. 

At  hano  revera  esse  illius  mentem  confici  potest 
ex  citatis  ipsiusmet  adversus  Hermogenum  verbis : 
u  Sophia  ipsiuB,  inquit,  exinde  nala  et  condita,  ex 
quo  in  sensu  Dei  ad  opera  mundi  disponenda  coepit 
agitari  » (TertuII.  advers.  Hermogen.  cap.  1  ) ;  quia 
hnc  ipsa  Sopbia,  qun  illo,  ut  diximus,  fatente, 
in  Deo  Patre  semper  fuit,  hominibus  ex  ipso  nata 
apparuit,  ac  manifesta  ipsis  facta  est.  Nam  enim 
dixit  eam  tum  primum  ortam  ac  genitam.  Non  hoc 
ipso  loco,  quo  Hermogenis  argutias  explodit,  illam 
ab  aeterno  ortam  fuisse  disertissime  prndicat :  «  Si 
necessaria  estjinquit,  Deo  materia  ad  operamundi» 
ut  Hermogenes  existimavit,  habuit  Deus  materiam 
longe  digniorem  et  idoneiorem,  non  apud  philoso- 
phos  aestimandam,  sed  apud  prophetas  intelligen- 
dam,  Sophiam  suam  soilicet.  Uno  deniqae  sola  co* 
gnovit  sensum  Domini.  Quis  enim  soit  qan  sunt 
Dei,  et  qun  in  ipsOy  nisi  spiritus  qui  in  ipso?  8o- 
phia  autem  spiritus. »  Unde  ille  oonoludit :  t  Quis 
non  hano  potius  omnium  fontem  et  originemoom- 
mendet,  materiam  vero  materiarum  non  sibi  sab* 

30 


939 


TERTULLIANI  OPEflDM  PAllS  I.  —  SEKIES  1.  APOLOGBTICA, 


946 


dilam,  non  statu  diverBam,  non  motu  inquiotam,  A 
non  habitu  informem,  sed  insitam  et  propriam, 
et  compo8itam,et  decoram,quali  Deus  potuit  egisse, 
8ui  magis  quamalieniegens?  At  quis  non  intelli- 
git  ibi  a  Tertulliano  asseri  Sophiam  Dei,  ab  omni 
eternitate  fuisde  a  Patre  suo  genitam,  quao  spiri- 
tu8  tantum  est,  ac  Dei  Patris  consiliarius,  quflB  ab 
eo  non  statu,  id  est,  ut  supra  notavimus  aubstantia 
est  diveraa,  sed  propria,  ao  sempor  insita  fuit,  et 
qua  sola,  nec  ulla  alia  re,  ad  mundi  oreationem 
egebat,  si  tamen  Deus  aliquo  unquam  egisse  dici 
possit  ? 

His  porroita  stabilitis,  Uermogeni  Deum  materia 
indiguisse,  atque  adeo  ipsi  esse  cofleternam  effu- 
tienti  respondet :  «  Idcirco  etiam  Sophiam  Dei  na- 
tam  et  oonditam  preBdicari,  ne  quid  innatum  etin- 
conditum  prsetersolum  Deum  crederemus. » (i6i(i.)  ^ 
Dicit  itaque  Sophiam,  seu  Sermonem  et  Filium  Dei, 
aliquando  natam  prsdioari85Set  agitari  coBpisse 
juxta  citatum  ab  illo  prophets  dictutn  :  «  Eructa- 
vit  sermonem  optimum  :  Atque  ita  natus,  inquit, 
Sermo  Dei  qui  et  ejus  Sopbia  est ;  »  quia  ez  sinu 
Patris  sui,  in  quo  ab  sterno  genitus  latuerat,  tuno 
exivit,  et  excessit,  alque  ita,  ut  diximus,  perfeota 
fuit  ejuB  nativitas  ;  quiatum,  nec  antea  hominibus 
patefacta  et  demonstrata  est.Quemadmodum  autem 
haec  ipsa  Filii  Dei  generatio,  ita  etiam  divini  ejus 
Patris  dominatio,  imo  et  palernitas,  a  creaturis  ra- 
tionis  compotibuB  CGspit  mundi  primordio  agnosci, 
et  DeuB  sicut  Patris,  ita  et  Domini  appellari  nomi- 
nibus.Porro  autem  haoc  esse  TertuUiani  mentem» 
inde  conficilur,  quod  ibi  disputet  adversus  Hermo-  C 
genem,  qui  contendebat  Deum  ab  eterno  non  esse 
dominum,  nisi  habuerit  extra  se  materiam,  cujus 
revera  dominus  fuerit.  Cffiterum,  quamvis  Tertul- 
lianus  ab  omni  argumentdtionis  bi^us  difOcultate 
sese  penitus  non  extricaverit ;  nemo  tamen  inde 
concludere  merito  potest  ab  illo  negatam  fuisse  Fi- 
lii  Dei  aBternitatem,  ao  divinam  naturam.  Quis  enim 
nescit  intelloctu  difflcillima  quffidam  documenta  a 
pluribus  haud  dubitanterasseri,  quiomnes  quibus 
implicantur  difflcultalum  nodos  penitus  solvere 
non  possunt?  At  evidentiseime  ostendimus  quam 
contftanter,  quam  diserte,  ot  sine  ullis  verborum 
ambagibus  Tertullianus  asseruit  ac  vindicavit 
Filii  Dei  ffiternitatem  divinamque  ejus  naturam.Sed 
illam  adhuc  alibi  non  minus  perspicue  predicat,  t\ 
quomadmodum  in  sequenti  capite  videbimus. 

GAPUT  IX. 
De  ChrUto  Deo  et  homine, 

ARTICULUS   PR1MU8. 

De  humano  Christi  ex  virgine  ortu,  a  sacris  prophetis 
prasnuntiato  :  cur  dicitur  homo  Deo  mistus  :  ejus 
in  ierras  adventum  non  posse  rejici  a  gentilibus^ 
aui  ad  deslruendam  illius  verilalem  quxdam  simi- 
lia  finxerant. 

Satis  abunde,  nisi  plane  fallimur,  a  nobis  de- 
monstratum  est  quam  vera  orthodoxaque  fuerit 
Tertulliani  de  suprema  Varbi,  sive  Sermonia  et 


Filii  Dei  divinitate,  sententia  ac  doctrina.  Sed  his 
lucie  adhuc  aliquid  afferre  ea  possunt,  qus  ille  de 
eodem  Dei  Filio  humana  carne  induto  tradidit. 
Geutilibus  autem  breviter,  huncque  in  modum 
explicat  quid  de  illo  Ghristiani  sentirent :  «  Iste 
Dei  radius,  »  id  est,  Filiua  Dei,  qui  ex  Patris  sui 
sinu  tanquam  radius  ex  Bole  prodiit,  «  ut  retro 
semper  prsdioabatur  ab  antiquis,  »  nimirum 
prophetis, «  delapsus  in  virginem  quamdam,  et  in 
utero  ejus  caro  flguratus,  nabcitur  homo  Deo 
mistus  »  (Tertullian.  Apologet,  cap.  21«  pag.  309). 
Sed  h«o  aiio  m  libro  clarioribuB  hisce  verbis 
exposuit :  a  Itaque  utriusque  substantiae  ceneua 
hominem  et  Deum  exhibuit ;  hinc  natum,  inde  non 
natum  ;  hinc  carneum,  inde  spiritalem ;  hinc  infir- 
mum,  inde  prffifortem;  hinc  morientem,  inde 
viventem.  Que  proprietas  conditionum  divinaB  et 
humanas  aequa  utique  naturae  utriusque  veritate 
dispuncta  e8t,eadem  fide  spiritus  et  carnia ;  virtu- 
tes  spiritum  854  Dei,  paBaiones  carnem  hominis 
probaverunt  »  (Idem  de  Carne  Christi^  cap.  5;. 
Luculenter  igitur  docet  perfeotam  omnino  Aiisse 
in  Ghristo  divinam  humanamque  naturam.  Nec 
minus  aperte  deolarat  duas  illas  ChriBti  Datoras 
confusas  non  fuisse,  sed  a  se  invioem  ita  dis- 
tinctas,  ut  penituBdiversffiBintearum  proprietateB. 

In  Apotogeiieo  itaque  cum  ab  eo  dictum  est : 
«  Nascitur  homo  Deo  mietuB  »  (loe,  supr,  cit,), 
ibi  procul  dubio  non  significat  duas  ejos  naturas, 
uti  postea  Eutyohiani  somniaverunt,  fuisse  per- 
mixtas  et  confusas,  sed  sio  sibi,  sicut  aiibi  patefe- 
cimus,  copulatas  et  conjectas,  ut  Ghristus  et 
verus  Deus,  et  verus  homo  Bit  (Dissert.  ui  Ladant. 
cap.  17,  art.  3}. 

Non  communi  autem  hominum  more  illom  ho- 
minem  factum  esse  docet;  aed  detapsus^  inqoit, 
in  virginem,  quffi  aine  oUius  viri  opera  ilium  ge- 
nuit  (Apologet.  loc.  cit ).  Verum  quia  hoo  creditu 
difficillimum,  vel  ab  ethnicie  irrideri  poterat , 
TertullianuB  conaulto  eane  cunctos  admonet  illud 
a  sacris  prffiountiatum  fuisse  prophetisy  quorum 
auctoritas  a  nemine,  ut  eupra  diximus,  potest 
infirmari.  Qapropter  ille  paulu  ante  dixerat  : 
c<  Venit  igitur  qui  ad  reformandam  et  illuminan- 
dam  eam,  (gratiam  Judffiorum  GhristianiB  trauB- 
missam),  venturus  a  Deo  prffinuntiatur  GhristuB 
ille  fllius  Dei.  »  —  «  Hi:guB  igitur  gratin  discipli- 
nffique  arbiter  et  magister,  illuminator  atque 
deduotor  generis  humani,  PiliuB  Dei  annuntiaba- 
tur ;  non  quidem  ita  genitus,  ut  erobescat  in  filii 
nomine,  aut  de  patris  semine  .  .  .  Dei  Filium 
nuUam  de  impudioitiahabet  matrem ;  etiam  qoam 
videtur  habere,  non  nupserat  »  (Ibib.),  Omnia 
hffic  lotidem  verba  in  nostris  codioibus  manu- 
Bcriptis  et  antiquis  editionibus  ad  Rigaltium 
usque  exhibontur.  Sed  Rigaltio ,  qoem  alii 
poBtca  secuti  sunt,  primam  hqjos  loci  phrasim, 
unoiois  incIuBam,  penitos  resecare  plaooit  Nul- 
lam  tameo  ampotationiB    iliioB    reddidit  ratio- 


941 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONBS  NOViE. 


942 


nem,    imo  ne    minimam   quidem    verbum.    At  X     PalamadhucTertullianuBprofiteturhuQcGhristi 
tametsi  h«c  phrasis  inutilia  prorsus,   et  textui 
Tertulliani  omnimo  prspostere  inserta  ipsi  visa 


eit ;  lector  tamen  hujua  additamenti  saltem  ad- 
monendua  erat. 

Gffiterum,  nulli  obscura  esae  potest  sententia 
Tertulliani,  qui  manifestiBsime  pronuntiat  Filium 
Dei  delapsum  esse  in  virginem,  ez  qua  humanum 
corpua  accepit.  Virginem  autem  dixit,  quia  hic 
Dei  FiliuB,«  Nullam,inquit,de  impudicitis  matrem 
habet ;  etiam  quam  videtur  habere,  non  nupserat, 
At  si  ulia  absque  impudicitie  labe,  et  maritali 
couBortio  mater  facta  est,  certe  Ghristum  salva 
virginitatisBUSB  integritate  genuil.  Sed  qua  ratione, 


ex  virgine  ortum,  et  adventum  in  terras,  a  Bacris 
nostris  vatibus  prenuntiatum  fuisse.  Sed  quo  sint 
illorum  oracula,  hoc  in  libro,  in  quo  brevitati 
consulebat,  plane  tacuit.  Plura  vero  ille  in  libro 
adversus  Judasosy  et  alii  in  aliis  libris  retulerunt  ; 
de  quibuB  adhuc  in  iisdem  superioribus  noBtrisdis- 
sertationibus  actum  a  nobiB  fuit.Omittere  tamen  non 
possumus  JustinimartyristeBtlmonium,  quodTer- 
tulliani  dictisoptimecongruityeaquemirum  in  mo- 
dum  conflrmat.  Ubi  enim  sanctissimus  ille  martyr 
plures  de  futuro  Ghristi  adventu  saororum  pro- 
phetarum  prcedictiones  citat,  atque  hanc  in  primiB 
Isain  :  Ecct  Virgo  in  utero  habebit ;  ibi  ostendit 
nullam  inde  ethnicis  dari  occasionem  suum  ex- 


inquiet  aliquis,  dici  potuit  :  Non  nupserat  f  Nonne  ,  ,     .  , . 

pleriqueomnesillamJosephonuptamreverafuisBeB^"**°^'^°''®°''  ^'''  ^^""^^  adultenno  concubitu 
asBeverant?  Respondent   aliqui  hoc  verbo   non      "^*^^°«  susceperat.  Nam  illud    Isai»  vaticinium 


nupseratf  nihii  aliud  signiflcari  nisi  Mariam  virum 
Don  cognovisse.  Nam  et  ipsa  angelo  respondit ; 
Quomodo  fiet  istud,  quoniam  virum  non  eognos^ 
cof  [Luc,  I,  34).  Sed  his  probandum  erat  a 
quibuB  verbum  nubo  hoc  sensu  accipiatur.  Non- 
nullis  vero  hsc,  quam  Hieronymi  esse  putant, 
probatur  opinio  Mariam  quando  concepit  Ghri- 
stum,  8S5  sponsam  sive  ut  Evangelistarum 
utamur  verbo,  desponsatam  quidem  fuisse  Jose- 
pho,  cui  post  breve  a  conceptu  intervallum 
nupta  est.  Sed  nullus  Tertulliani  mentem  certius 
quam  ille  ipse  aperire  potest  (Petav.  tom.  V 
Theolog.  dogmat.  lib.    xiv,  cap.  3,  §  40 ;  Hiero- 


£7]fjia(vei  oO  .  ouvouariaaStTaav  ttjv  ic«p6&vov  vuXXa- 
6eTv*  et  Y^P  ^^vou  aia^BT)  6ic6i6tov>ov>v,  o6x  Sti 
9Jv  napB&voc'  &XXdk  $\Sva{Atc  8eou  liccAOouva  x^  irap- 
6iv(f),  Iice9x(a9ev  auxTjv,  xal  xuo^op^aai  icap6&vov 
oWv  icciToCTjxe  *  Significai  virginem  absque  consue* 
tudine  venerea  concepturam  fuiue,  Sienim  cum  quO' 
qmm  consuevissetf  nonjam  virgo  fuissei.  At  enim  Dei 
virlus  virgini  superveniens,  illi  obumbravit,  et  virgo 
cum  esset^  ut  fetum  gravida  in  utero  ferret  tffecit 
(Juatin.  Apolog.  1). 

Verum  si  certo  nullus  pronuntiare  audeat  Ter- 
tullianum  ad  hsec  collineasse  JuBtini  verba, 
nemini  profecto  8S6  dubium  esse  potest,  quin 


nym.  adv.  Helvi.).   At  in    suo  de    came    Christi  p  Gyprianus  ad  hunc  Tertulliani  nostri  looum  respe- 


libro  hffic  de  Maria  Virgine  scripsit  :  «  Btsi  virgo 
concepit,  in  partu  suo  nupsit,  ipsa  patefact 
corporis  lege,  »  quam  ibidem  citat  :  «  Omne  mas- 
culinum  adaperiens  vulvam,  sanctum  vocabitur 
Domino  »  (Idem,  de  came  Christ.  cap.  23).  Vides 
sane  verbum  nubere  hic  ab  eo  sumi  pro  virginis 
partu,  quo  vniva  ejus  reserata  est.  Non  jam  qui- 
dem  qusrimus  quo  sensu  eam  apertam  esse 
dixerit,  de  quo  in  nostris  ad  Ambrosium  obser- 
vationibus.  Nobis  enim  nunc  sufficit  illud,  de 
quo  agitur  verbum  nuhere  ab  eo  accipi  pro  mu- 
liebris  uteri  in  partu  patefactione  (Not.in  Ambros. 
Bxposit.  Evangel.  sec.  Luc.).  8icut  autem  negare 
non  possumus  hanc  minime  propriam  esse  hujus 
verbi  significationem,  ita  certe  omnes  fateri  de- 


xerit,  cum  haBC  scriptis  tradebat :  «  Huju«  igitur 
indulgentisBf  gratiae,  discipiinffique  arbiter  et  ma- 
gister.  Sermo  et  Filius  Dei  mittitur,  qui  per  pro- 
phetas  omnes  retro  illuminator  et  doctor  generia 

humaai  prsBdicabatur Hic  in  virginem  illabilur 

carnem  Spiritu  sancto  cooperante,  induitur : 
Deus  cum  homine  miscetur  •  {Cyprian.  de  Idolor. 
vanit.).  Mistus  aulem  ab  eo,  sicut  a  Tertulliano 
dicitur.  non  utriusque  naturn  divinss  et  humans 
ficta  ab  Eutychianis  confusione,  sed  quia  Ghri- 
stus,ut  paulo  ante  monuimus,  utramque  naturam 
perfectam  divine  sus  persone  conjunctam  copu- 
latamque  habet. 

Tum  dehinc  Auctor  noster   ipsosmet  gentiles 
allocutuB»   h»c  ab  iis  rejici  non  posse  sic  de- 


bent  iliibatam  Maris  virginitatem  ab  illo  eviden-  ^  monslrat :  «  Recipite  interim  hanc  fabulam,  sive 

sicuti  famulam,  similis  est  vestris,  dum  OBtendi- 
mus  quomodo  ChristuB  probetur.  Sciebant  qui 
penes  vos  fabulas  ad  destructionem  veritalis  istius 
«mulas  prsministraverunt  «  (TertuU.  Apobget 
cap.  21,  pag.  399).  In  nostris  vero  masnusoriptls 
codicibus,  et  ante  Rigaltium  editis,  post  verbum 
probetur,  hsc  aliter,  sicque  scripta  sunt :  «  Et 
qui  penes  vos  ejusmodi  fabulas  ffiiuulas  ad  des- 
tructionem  veritatis  istiusmodi  preministraverunt.» 
Gur  vero  Rigaltius  hffic  verba  immutaverit,  nul- 
lam  ab  eo  exspectes  rationem.  TertuUianuB  autem 
adversuB  ethnicoB  bIc  argumentatur  :  Objicere 


tissime  asseri  (Tom.  I,  Apparat.  lib.  iii,  dissert. 
2,  cap.  6,  art.  9,  pag.  973).  Non  in  suo  enim  tan- 
tum  Apologetico,  sed  alio  etiam  in  libro,  ut  alibi 
vidimus,  illud  documentum  stabilit,  ac  confirmat 
tanquam  ab  universa  sui  temporis  EccleBia,  et  an- 
tea  magno  consensu  receptum.  Ncs  vero  de  eo  in 
superioribus  nostris  dissertationibus  disputavi- 
mus  (Ibid.  lib.  ii,  dissert.  6,  cap.  7,  §  5,  pag.  597 ; 
Dissertat.  in  Lactant,  cap.  17,  art.  3,  tom.  I,  Appa- 
rat'  loc.  cit.  et  lib.  iii,  dissert.  2,  cap.  6,  art.  4, 
pag.  597,  et  seqq.  et  Dissert.  in  Lactant.  cap.  8, 
art.  1). 


«48 


TERTULLIANI  OPERUM  PAftS  I.  -  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


ftU 


mibi  potestis  ea  quae  de  ChristOy  ejusque  ex 
Virgine  ortu,  et  humana  vita  dixi,  meram  esse 
fabulam.  At  etsi  id  vobis  concederemy  hanc  ta- 
men  non  respuere,  sed  reoipere  debetis ;  quippe 
qu«  iis  similis  est,  quas  linxistis.  Ostendimus 
enim  quomodo  Christus  de  Virgine  natus  probe- 
tur,  ao  plures  esse  scriptores,  qui  similes  fabulas^ 
ad  destruetionem  veritalU  penes  vos  prseministra' 
verint,  Dio  autem,  qusso,  utrum  hic  descriptorum 
in  codicibus  nostris  verborum  Tertulliani  sen- 
■us,  magis  quam  in  RigaUiana  editione  obscurus 
sit. 

Caterum,  antea  Justinus  martyr  simili  plane 
modocontra  eosdem  gentiies  disputaverat ;  Ec  8e  xal 
Sidi  icapO^vou  Y^Y^vvfjffOtti  cpipofJiev,  xotvov  xal  touto 
icp6cT^v  Utpoia  i<n(i>  6tx(v.  Qtiod  vero  et  ex  virgine 
Christum  natum  esse  prxdicamus^  commune  sit  hoc 
quoque  propter  Perseum  vobiscum  (Justin.  Apolog,  i). 
Nota  enimvero  est  omnibus  hec  fabula,  qua 
gentiles  commenti  sunt  Jovem,tn  aureum  imbrem 
conversum,  descendisse  ad  Danaen,  et  ab  eaPer- 
seum  genuisse.  Alias  prseterea  pthnicorum  fabuias 
ibidem  lanotus  martyr  memorat,  quas  his,  quo 
de  Christo  vere  narrantur,  similes  esse  osten- 
dit  Postea  vero  ille  adjicit  fabulas  higusmodi  ab 
etbnicis  poetis,  instinctu  dolisque  dasmonum 
ideo  decantatas,  ut  quae  a  Christo  mirabiiiter 
gesta  sunt,  pro  fabulis  poeticisque  oommentis  ha- 
berentar. 

Nemo  est  autem,  qui,  nobis  etiam  silentibus, 
non  intelligat  quanturo  hsc  Tertuliiani  diclis  con- 
gruant,  atque  inde  confirmeutur.  Non  unam  enim 
tantum  de  Jovis  cum  Danae  nefario  concubitu 
famuiam,sed  alias  etiam  plures  paucis  bisoe  verbis 
perstrinxit :  «  Filius  857  Dei  annuntiabatur  oon 
quidem  ita  genitus,  ut  erubescat  in  filii'  nomine, 
aut  de  patris  semine  ;  non  de  sororis  incesto,  non 
de  atupro  fliiffi,  aut  conjugis  alienffi  deum  patrem 
passus  est  squammatum,aut  cornutum  aut  pluma- 
tum  amatorem,  in  auro  conversum.  Danaidis  Jovis 
ista  sunt  numina  vestra.  »  (TertuU.  Apologet,  oap. 
21,  pag.  396),  Atque  ita  hsc  loguntur  in  nostris 
codioibus  manuscriptis,  et  editis  velustioribus, 
nisi  quod  in  bis  punctum  post  nomen  Danaidis 
posoere,  et  aurum  pro  auro.  At  Rigaltius  illud 
Danaidis  nomen  abstulit  propria,  uti  iiquet, 
auctoritate,  et  coutra  omnium  codicum  manus- 
criptorum  et  editorum  fldem.  De  his  porro  Jovis 
ad  virgines  et  mulieres  constuprandas  oonversio- 
nibus  a  nobis  dictutn  estin  superioribus  nostris^ac 
presertim  in  Arnobii  libros  dissertationibus  (Dis- 
seriat.  in  Arnob,  cap.  9,  art.  4). 

ARTIGULUS    II. 

Eumdem  Christi  in  lerras  adventum  non  posse 
negari  a  Judseis,  nisi  cwca  obstinatione  mul- 
ctatis, 

Pastquam  Tertullianus  adversus  gentiles,  eo, 
qaem  ezpliouimus,  modo  disputavit,tum  continuo 
illa  vera  esae  probat,  qua  Christiani  oontra  Ju- 


A.  dffios  de  Christi  Domini  adventu  docebant.  Sic 
quippe  prosequitur :  «  Sciebant  el  Judsi  venturum 
esse  Christum,  scilicet  quibus  prcphetsloqueban- 
tur.  Nam  et  nunc  adventum  ejus  expectant,  nec 
aiia  magis  inter  nos  et  illos  compulsatio  est  qaam 
quod  jam  venisse  non  credunt.  Duobus  enim  ad- 
ventibus  signiiicatis,  primo,  qui  jam  expuoctus 
(sive  exactus,  et  confeotos)  est  in  humilitate  con- 
ditionis  humanae;  8ecundo,quiconcIudendo  saeculo 
imminet  in  sublimitate  divinitatis  exerUe,  (id  est, 
conspicuffi  et  manife8tfle},primum  non  intelligendo, 
seoundum  quem  manifestius  prsdicatum  sperant, 
unum  existimaverunt  •  (TertuH.  Apoleget.  eap.  21, 
pag.  400).  De  hoc  autem  Tertulliani  fonte  Cypria- 
nus  more  suo  potavit ;  ataue  suos  sic  transtulitin 

|i  usus  :  V  Sciebant  et  Judei  Christum  esse  ventu- 
rum.Nam  hic  illis  scmper  prophetis  admonentibus 
annuntiabatur.  8ed  signiiicato  duplici  ejus  ad- 
ventu,  uno  qui  in  exercitio  et  exemplo  hominis 
fungeretur,  altero  qui  Deum  fateretury  non  intelli* 
gendo  primum  adventum,  qui  passione  prscessit 
occultus,  unum  tantum  credunt,  qui  erit  in  pote- 
statem  manifestus  »  (Cyprian.  de  idol,  vanU*). 

Uterque  igitur  fatetur  verum  fuisse  Christi,  as- 
Bumpta  hominis  carne,  adventum.  Etenim  abvete- 
ribus  sacrisque  prophetis  tam  apcrte,  sicuti  paulo 
ante  monuimus,  prtenuntiatus  est,  ut  Judaei  illum 
ignorare  non  potuerint.  V6rum  quia  Ghristus  in 
humauffi  conditionts  homilitate  mortalem  vilam 
egit,hunc  Judsiverum  Messiam  esse  prflBfracte  ne- 
gaverunt,  ac  superbia  inflati  exspectant  alterum, 
qui  in  fine  mundi  cum  tota  divina  migestatis  glo- 
ria  venturus  est.Sed  alibi  ostendimos  voluntarium 
fuisse  bunc  Judsorum  errorem,  qui  non  solum  a 
Tertulliano  nostro,et  Cypriano,verum  etiam  a  Lac- 
tantio  funditus  evertitur  {Dissert.  in  Laetant.  cap. 
17,  art.  5). 

Tanti  autom  Judaeorum  erroris,  tantaque  ceci- 
tatiscausa,  inquit  TertuUianus,  eorum  fuit  deli- 
ctum,  858  quemadmodum  Isaias  proedixerat.  Sed 
ipsemet  Auctor  noster  adhucaudiendus  est :  «  Ne 
enim  intelligerent  pristinum  Christi  adventum, 
crediiuri,  si  inteilexissent  et  oonsecuturi  salutem, 
si  credidissent,  meritum  fuit  delictum  eorum.fpsi 
legunt  ita  scriptum : «  multatos  se  sapientiaetiotel- 
ligentia,  et  oculorum  et  aurium  fruge  »  (TertuII. 
D  Apologel.  cap.  21,  pag.  400).  Cyprianus  vero  sic 
rursum  ejus  pressit  vestigia ;  «  Quod  autem  hoc  Ju- 
dffiorum  populus  intelligere  non  potuit,delictorum 
merilum  fuit.  Sio  erant  sapientin  et  intelligeDtis 
csecitate  multati,  ut  qui  vita  indigni  easent,  habe- 
rent  vitam  ante  oculos,  nec  viderent  «  (Cyprian. 
de  Idolor.  vanil.). 

Ambo  autem  ad  beo  procul  dubio  collineabant, 
ae  tacita  nomine,  oitabant  Isain  verba :  «  Dices 
populo  hnic  ;  Audite  audietttes,  et  nolite  inteUi' 
gerOf  et  videte  visionem^  et  nolite  eognoscere.  Ex- 
cfleca  cor  populi  hujus^  et  aures  ejus  aggravot  et 
oculos  claude^  ne  forte  videat  oculis,        ouribus 


948 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATlONES  NOViE. 


046 


audiat,  ei    corde    suo    intelligat^  et    conv^fa/ur,  A  Ju<)®i  ^ui  il^um  crediderunthominem  tantam  de 


et  sanem  cum  »  (Isa.  vi,  9,  10).  Qusb  quidem  ci- 
tata  invenies  non  soluni  in  Matthffii  Evaogelio  et 
Actibus  apostolorum,  sed  a  Joanne  etiam  Evange- 
lieta  hunc  in  modum  :  Prapterea  non  poterant 
credere,  quia  iterum  dixit  Isaias  :  Excxcavil  ocu- 
los  eorum^  et  induravit  cor  eorum ;  ut  non  videant 
oculiSf  et  intelligant  corde,  et  convertantur  ^  et 
sanem  eos  {Matth,  i,  14 ;  Act,  viii,  26 ;  Joan.  xii, 
39f  40).  Sed  de  Judffiis  intolerabili  prorsus  obsti- 
nationis  vitio  obcscatis,  quique  idcirco  credere 
amplius  non  potuiese  dicuntur,  in  nostra  de  Lac- 
tanti  libris  dissertatione  jam  disputavimus,  atque 
infra  articulo  tertio  aliquid  adhuc  diceudum  {Dis- 
sertat  in  Lactant.  cap.  16,  art.  2). 


humilitate  carnis  et  oorporis,  exstimabant  magum 
de  licentia  potestatis, »  (et  apud  Tertullianum  nos- 
trum  de  potestate)  Gyprian.d^  Idolor.vanit,)Jn  qua- 
tuor  vero,  quos  naoti  sumus,  antiquioribns  hujus 
Cypriani  libris  manuscriptis  codicibus  legitur  ma- 
gnum,  in  aliis  autem  magum,  Verumtamen  poste- 
rior  h8pc  lectio  alteri  praeponenda  videtur;  quia 
uterque  disserit  de  divina  Christi  potestate,  qua 
miracula  propemodum  innnita,et  huc  usque  inau- 
dita  edebat,  quaQ  impudentissimi  calumniatores 
Judffii  magicis  illius  artibus  asoribere  ausi  fuerant. 
De  hismitem  Christi  miraculis,  quibus  evidentis- 
sime  comprobavit  se  esse  Dei  Filium,  et  assumpto 
corpore  humano,  vitam  egisse  mortalem,  in  supe- 


Neque  ,hic  stetit  indomita  et  caeca  Judsorum  g  ^^^'^^  aliisque  dissertationibus  nostris  disputavimus 


pervicacla  :  sed  cum  Ghristus  inauditis  haotenus 

miraculis  ex  leterni  sui  Patris  sinu  se  venisse  uni- 

cuique  manifestissime  patefaceret,  hsc  illi  magi- 

cis  artibus  tribuere  ausi  sunt  Verum  enimvero, 

M  Quem  solummodo,  ita  pergit  Tertullianus,  homi- 

nem  prosumpserant  de  humilitate,  sequebatur  uti 

magum  sstimareut  de  potestate,  cum  ille  verbo 

dasmonia  de  hominibus  ezcuteret,C8BC08  relumina- 

ret,  leproBOs  •  .  .  ostendens  sese  A^y*^^  ^^^  ^^  ^^^» 

Verbum  illud  primordiale,  primogenitum,  virtute 

et  ratione  fultum  »  (TertuIIian.  Apologet,  cap.  21, 

p.  400).  Ita  in  Rigaltii  editione.  In  nostris  autem 

codioibus,  et  antea  editis  :  Ostendens  se  esse^  sive 

seie  Verhum  Dei,  id  est^  Xc^yov,  illud;  ac  post  ver- 

bum  /tt//ttm,  in  eis  additum  est,  eurndem  qui  verbo      gtabiiiri  confirmarique  posse  aliis  similibus  mira- 

omnia  et  laceret  et  fecisset.  Sed  quoniam  priora  ^  culis,  quaB  ab  illo  ante  et  post  mortem  edila  sunt. 

▼erba  a  Rigaltio  transposita  fuerunt,aliquam  saltem 

our  posteriora  deleverit,  rationem  reddere  debe- 

bat.  Numquid  autem  ea  rejecit,  vel  quia  ibi  est 


(Dissert,  in  Lactant.  cap.  9,  art.  2  et  seqq.  cap.  18, 
art.  3)- 

ARTIGULUS  III. 

Christum  viotentis  Judasorum  suffragiis,   sicut  ipse 
prxdixerat  in  crucem  a  Pitato  Synas  procuratore  , 
actum,  sponto  et  cum  verbo  spiritum  dimisisse;  de 
solis  tum  deliquiOf  in  arcana  relato,  ac  de  Christi 
sepultura, 

Quanquam  tot  tamque  stupenda  Christi  mira- 
cula  invictissime  adversus  Judsos,  ac  quoscunque 
alios  illuro  vere  Deum  et  hominem  fuisse,  ac  cum 
hominibus  vixisse  demonstrent;  hoc  tamen  Ter^  . 
tullianus  satis  sibi  non  esse  arbitratus  est.  Pergit 
enim,  nec  minus  luculenter  demonstrat  id  adhuc 


BuloQcismus,  vel  quia  inutilia  esse  abitratus  est? 
Quid  vero  si  pronomen  eumdem  ad  X(Syov  refera- 
tur?  Nonne  in  Joannis  Evangelio  legimus,  Princi' 
pium  qui  et  loquor  vobis  ?  {Joan.  viii,  25.)  Numquid 
in  his  minor  est,  quam  in  Tertulliani  verbis  so- 
loBcismus?  Denique  ultima  verba,  quse  in  omnibus 
nostris  codicibus  legimus,  859  neo  superflua  vi- 
dentur,  nec  parum  ad  Tertulliani  conducunt  pro- 
positum. 

Major  itaque  fuit  Rigaltii  diligentia,cnm  ibidem 
monitos  lectores  esse  voluit,  in  quibusdam  Aucto- 


Eum  ergo  sequamur,et  de  illa  Ghristi  morte  disse- 
rentem  audiamus  :  «  Ad  doctrinam,  inquit,  ejus 
quia  (manuscripti  codices,  qua)  revincebantur, 
magistri,  primoresque  Judaeorum,ita  exasperaban- 
tur,  maxime  quod  ad  eum  ingens  multitudo  de- 
flecterot,  ut  postrcmo  oblatum  Pontio  Pilato,  Sy- 
riam  tuno  ex  parte  Romana  procuranti,  violentia 
sufiragiorum  in  cruce  (manuscripti  codices^ /e^um) 
dedi  sibi  extorseriDl  » (Tertull.  Apolog.  cap.  21,p« 
400).  Cyprianus  vero  baec  ab  Auctore  nostro  sic 
mutuatus  est,  ut  qusdam  etiam  deoerpserit  illius 
verba  :  «  Hunc,  lnquit,magi8tri  eorum,Judsorum, 
atque  primores,hoce8t,  quos  et  doctrina  iile  et  la- 
pientia  revincebat,  800  accensi  ira,  et  indigna- 


ris  nostri  et  Gypriani  exemplaribus  legi   quidem  D  tione  provocati,  postremo  detentum  Pontio  Piiato, 


magnumy  sed  aptius  soriptum  videri  magum.  Bene 
quidem.  TortuIIianus  enim  postea  dixit :  »  Ecquis 
ille  GhriBtuB,  cum  fabula  sua,  si  homo  communis 
oonditionis,  si  magus?  »  (TertuII.  i4;?o/oye(.cap.20, 
pag.  25.)  Nos  quoque  prcetorea  observavimus  in 
Harlseano  codice,  ubi  habetur  magnum,  apposita 
esBO  duo  puncta  infra  litteram  n,  quibus  superflua 
delendaquc  notatur.  Tertulliani  vero  locus  a  Cy- 
priano  sic  transcriptus  est  :  u  Gum  Ghristus  Jesus 
aecundum  a  prophetis  ante  predicta,  verbo  etvo- 


qui  tunc  ex  parte  Romana  Byriam  procurabat, 
Iradiderunt,  crucem  ejus,  et  mortem  suffragiis 
violentis  ac  pertinacibus  flagitantes  »  (Gyprian.  de 
Idoior,  vanit,).  Quod  autem  uterque  ac  postea 
Lactantius  tam  diserte  appellant  Pilatum  Byrie  pro- 
ouratorem.  hoc  non  caret  difOcuItate  :  sed  eam  In 
nostra  ad  hujus  libros  disserlatione  enodare  ten- 
tavimus.  Rationem  quoque  reddidimus  our  Judei 
dioantur  dootrina  Gbristi  exasperati,  hoo  est,  aspe- 
riores  facti,  sive,  ut  ait  Gyprianus,  ira  et  indigni" 


cis    imperio   daemonia  de  hominibus  excuteret^    *  tate  accensi,  quia  Icgem  eorum  solvebat  et  anti- 
paralyticos  restringeret,  leprosos  purgaret quabat  {Dissertat.  in  Lactant,  c.  18,  art.  2). 


.^ 


947 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


948 


Addit  autem  Tertallianos  :  a  Prsdixerat  et  ipse  A 
ita  facturoB.  Parum  boc  (in  manuscriptiB  deside- 
ratur  pronomen  hoc),  si  non  et  prophetffi  retro  » 
(Tertull.  Apologet,  cap.  21,  pag.  401).  Sed  heo 
paulo  fusiuB  apertiusque  a  Gypriano  his  verbis  ex- 
plicata  sunt :  «  Hoc  eos  facturos  et  ipse  praedizerat, 
et  prophetarum  omnium  testimonium  sic  ante 
prfficeaserat,  oportere  illum  pati,  ut  non  sentiret 
tantum  mortem,  sed  ut  vinceret  •  (Gyprian.  de  Ido' 
lor,  vanit.),  Quo  autem  modo  Ghristua  infereodam 
sibi  a  Judsis  necem  prffidizerit,  non  unus  tantum, 
aed  omnes  evangelistae  mazimo  plane  consensu 
testificati  sunt.  Ab  ipsis  quoque  veteris  Testamenti 
prophetis  annuntiatam  fuisse  alibi  osteudimus. 

Tum  deinde  Auctor  noster  :  «  Et  tamen  sufflxaB 
oruoi  spiritum  cum  verbo  dimisit,  prffivento  oar-  R 
niflcis  ofQcio  «  {Matth.  zx,  18,49;  Marc.  z,  35 ;  Luc, 
z,  33  et  zviu,  31 ;  Joan.  iii,  4,  8  ;  Act.  zii,  32 ;  DiS" 
tertai,  in  Laetant.  cap.  8,  art,  2 ;  Tertullian.  ApoL 
oap.  21,  p.  401).  Ita  quidem  Rigaltius.  Sed  miram 
plane  adverte  ibi,  siout  alibi,  ejus  diligentiam.Non 
aliam  quippe  notavit  diversam  leotionem,  nisi,  et 
tandem^  pro,  et  tamen,  At  in  omnibus  nostris  ma- 
nascriptis  ezemplaribus,  sicut  et  antea  editis,  h»c 
habentur : «  Et  tamen  suffizus,  multa  mortis  illius 
propria  ostendit  insignia.  Nam  spiritum  cum  verbo 
sponte  dimisit,  prffivento  oarnificis  offlcio.  »  8i  om- 
nia  autem  hsc  verba  Rigaltio  non  arridebant,  cur 
nuUadata  ratione,  et  iila  abstulit,  et  verbum  spontey 
quod  apud  Gyprianum,  Tertulliani  sequestrem, 
fidumque  interpretem  sic  legitur  :  «  Gruciflxus,  ^ 
prevento  oarnificis  offlcio,  spiritum  sponte  dimi- 
ait  »  (Gyprian.  de  Idolor.  vanU.),  Nonne  Rigaltius 
intelligere  hinc  potuit  eadem  esse  Tertulliani  verba, 
quffi  GyprianuB  in  hujus  Apologetici  codice  haud 
dubie  legerat?  Numquid  etiam  oblitus  fuerat,  aut 
dissimuli^re  potuit  quod  a  Lactantio  similiter  scri- 
ptum  observavimus :  c<  Suspensus  atqae  afQzus  ez- 
olamavit  ad  Dominum  voce  magna,  et  ultro  spiri- 
tum  posuit  »  {Dissertat.  in  Lactant.  oap.  18,  art.  3). 
Obiter  autem  adverte  his  verbis,  voce  magna^  idem 
eignificari  alque  his  Tertulliani  nostri,  cum  verbo 
dimisU,  Ut  quid  tandem  Rigaltius  alia  abrasit  ejus- 
dem  Tertulliani  verba,  quibus  adversus  Judffios, 
aliosque  probare  voluit  Ghristum  Deum  et  homi- 
nam  sponte  sua  esse  mortuum,  quemadmodum 
faota  tunc  ab  eo  miracula  demonstrabant  ?  D 

861  Quod  vero  ille,  ac  postea  Gyprianus  di- 
cunt,  praevento  cami/icis  offieiOf  illud  planios  et 
enodatius  his  Lactantii  verbis  ezplicatur  :  c  Fizui 
cum  spiriiam  deposuisset,  necessariom  carnifices 
non  putaverunt  ossa  ejiie  sufiTringere,  sicut  mos 
eorum  ferebat  »  (Lactant.  iv,  Divin.  InslU.  oap.26). 
De  hoc  autem  more  Lipsius  disputat,  quem  si  lu- 
bet  et  vacat,  adire  poteris  (Lips.  lib.  u  de  Cruce, 
cap.  M,  pag.  663,  tom.^3). 

Prosequamur  interim,  et,  quid  de  Ghristo  mo- 
riente  addat  Terlullianus,  videamus  :  «  Eodem, 


inquit,  momento,  quo  animam  agebat,  dies,  orbem 
signante  sole,  subducta  est.  Deliquium  utique  pu- 
taveruot,  qui  id  quoque  super  Gbristo  prffidicatum 
non  scierunt»  (TertuII.  Apologet.  cap.21,  pag.40i). 
Et  hajc  quidem,  nec  plura  leguntur  io  omDibas 
codicibus,  cum  editis  antiquioribus,  tum  manu 
qualibet  ezaratis.  8ed  in  editione  sua  h»c  adjecit 
Rigaltius  :  Ratione  non  deprehensa,  negaveruni, 
Atque  ita  ille  teztui  Tertulliani  hffio  addidit,  sicuti 
non  pauca  pluribus  aliis  in  locis  ez  eo  abstulerat 
Unde  autem  illa  desumpserit  nobis  nec  ille  indicat, 
nec  divinare  utique  poHsumus.  Duobus  auiem  asos 
esl  manuscriptis  hujus  libri  codicibus,  Puteano 
et  Pitboeano,  ac  variis  Pnldensis  lectionibus.  Pq- 
teanum  autem  antiqnitate  sua  venerandum,  et 
PhithcBanum  pne  manibus  habemus,  in  quibua  au- 
peraddita  illa  verba  non  occurrunt.  Notare  igitur 
Rigaltius  debebat  utrum  inter  variantes  Faldensis 
ezemplaris  lectione  reperiantur,  et  cur  hujofl  so- 
lius  auctoritatem  cffiteris  omnibus  pretulerit. 

De  memorata  deinceps  a  Tertulliano  solis  defB- 
ctione,  ejusque  prffidicatione  alibi  disseruimuB (Dif- 
sert.  in  Lactant.  cap.  8.  art.  2).  Quantum  vero  ea 
perculsi  fuerint  non  solum  Judci,  sed  etiam  gen- 
tiles,ez  his  conjice  subsequentibus  Auctoris  noatri 
verbis  :  «  Et  tamen  cum  mundi  casum  relatum 
in  arcanis  vestris  habetis  •  (TertuIIian.  ibid.).  QuaB 
quidem  ita  in  nostris  codicibus,  sicut  in  Rigaltii 
editione  scripta  sunt.  At  quis  non  laudabit  siDgu- 
larem  eruditi  illius  viri  sedulitatem,  qui  nos  ibiad- 
monuit  in  aliis  editionibus,  pro  arcanis,  pcsitom 
archivis  ?  Majoris  tamen  laude  dignus  procul  dubio 
foret,  si  hac  aliisque  nonnullis  similibus  certe  le- 
vissimis  leclionibus  notatis,  alias  longe  plures  et 
gravioris  profecto  momenti  non  prffitermisiaset. 
Nam  ar^^iva  idemptanesignificantatquear^ranaqus, 
Festo  et  Servio  testibus^  dicuntur  secreta  et  dausa, 
et  a  quibus  omnes  arcentur  (Festus,  lib.  zz,  de  Yeth. 
significat. ;  Servius  in  Virgil.^  1.  i  jEneid.  v,  266). 

Porro  autem  illud  solis  deliquium  in  arcana  gen- 
tilium  relatum  esse  Auctor  noster  asseverat;  quia 
illud  et  alia,  quffi  ante  et  post  Ghristi  mortem 
evenerant,  a  notariis  publicis,  aut  aliis  descripta 
in  eorumdem  gentilium  archivis  servabantur.  Que 
autem  haec  sint  archiva  sive  arcana,  an  RomaDorum 
vel  aliorum  gentilium,  ez  his  forsitan  ooUigi  po- 
terit,  quffi  paulo  post  dicemus  dc  Pilati  ad  Tiberiam 
imperatorem  de  Ghristo  litteris. 

Interea  vero  animadvertemus  manus  adhuc  a 
Rigaltio  illatas  his  subsequentibus  Tertulliani 
verbis  :  M%  «  Hunc  Judsi  detractum  de  cruoe,et 
sepulcro  conditum,  magna  etiam  miiitaris  custodis 
diligentia  circumsederunt  »  (Ibid.).  In  nostris  si- 
quidem  manuscriptis  et  antea  editie  ezemplaribus 

legitur  :  »  Tunc  Judei magna  etiam   militari 

manu,  custodio  diligentia  circumsederunt  »  Quid 
autem  ibi  nocebant  hffic  verba,  magna  militari 
manu  f  Nonne  bis  Auctor  noster  signincantios  ez- 
pressit  non  parvum  fuisse  militum  numeram,  qu 


949 


D.  LE  NOURRT  OBSERVATIONES  NOViE, 


950 


lepulcrum  Ghrisii  diligeatismme    oastodiebant  ?  A  bflBC  subsequentia  TertuUiani  verba  :  «  Dehinc  or 


Sed  ontera  proeequamur. 

ARTICULUS  IV. 

De  Chrisii  a  morte  ad  vitam  regressUf  appantionibus 
in  Galiltea,  ordinatis  ad  disseminandum  Evan- 
gelium  discipulis,  illius  in  calos  ascensuy  ei  iis 
omnibus  a  PiUdo  ad  Tiberium  imperalorem  rela- 
tis :  cur  Csesares  Chrisio  credidissent,  si  non  essent 
sxculo  necessari, 

Pergit  Tertallianus,  oertioresque  noe  faoit  Chri- 
stum  pmdizisae  fore  ut  tertia  poet  mortem  auam 
die  ad  vitam  revocaretur  (Tertull.  Apologei, C9ip.2i, 
pag.  401).  Recte  quidem,  quemadmodum  a  nobis 
alibi  explicatum  est  {Dissert.  in  Lactant.  oap.  8,  art. 
2).  Suis  autem  Ghristus  stetit  promissis,  et  rediit 


dinatis  eis  ad  officium  praedicandi  per  orbem,  cir- 
cumperfusa  nube  in  coeluro  est  ereptus  •  (Tertull. 
loc.  dt.),  In  nostris  vero  exemplaribus,  et  aliia 
ante  Aigallium  editis  legimus  :  «  In  coelum  est 
receptus.  »  Numquid  Rigaltius  illum  loquendi 
modum  ferre  non  potuit?  Gur  ergn  his  potius  non 
U8US  est  Cypriani  verbis  :  «  In  ccelum  oircumfusa 
nube  sublatus  est?  (Cypr.  de  Idolor.  vanit.)  Nonne 
melius  ex  discipulo,  si  id  liceret,  magistrum  cor- 
rexisset?  Sed  auctoribus  sua  verb»  relinquenda 
sunt.  lias  enim  actum  esset  de  genuinis  veterum 
soriptorum  operibus. 

Addit  TertuUianus  Ghristum  ad  ocelos  eonscen- 
disse  :  «  Multo  meiius,  quam  apud  vos,  gentiles. 


ad  viUm.  At  «  poslquam  iU  resurrexisset,  .»  ejus-  B  asseverare  de  Romulis  Proculi  solent  »  (Tertuli. 


dem  Aactoris  nostri  verba  sunt, «  nibil  in  sepulcro 
repertam  est  prsterquam  exuvis  sepuicri » (Ibid.). 
In  oodicibus  nostris  et  aliis  edutionibus,  sepulti;  et 
melias  quidem.  Nam  exuvis  diountur  imprimis 
hominum,  et  aliquando  bestiarum.  Quamobrem 
Lactantius  :  « In  sepuloro,  inquit,  nihil  repertum 
est,  nisi  exavio,  quibus  oonvolutum  corpu?  inolu- 
serant  »  (Lactant.  iib.  iv  Divin.  Instiiui.  cap.  29 ; 
Disseri.  in  Lactani.  cap.  17,  art.  2). 

In  eadem  quoque  nostra  de  hujus  libris  disser- 
Utione  ostendimus  quomodo  ea  explanaverit,  que 
a  Tertoliiano  de  Christi  morte,  sepultura,  et  re- 
surrectione  diota,  atque  huno  in  modum  ibidem 
sabjuncta  sunt :  «  Neo  ille  Christus  redivivus  se 


loc.  cit.).  Rursus  vero  in  iisdem  nostris  et  editis 
codicibus,  Rigaltio  antiquioribus  :«MuIto  verius... 
de  Romulo  Proculi  solent.  »  Quis  autem  non  videat 
hano  potiorem  genuinamque  esse  Tertulliani  lec- 
tionem?Nam  ibi  asseritmuItoveriusesFe  Christum 
in  cobIos  ascendisse,  quam  Bomulum,  «luaravis 
Proculi,  id  est,  ii  qui  Proouli  perjurio  abuntuntur, 
affirmare  soleant  visum  a  se  Romulum  in  ccdIos 
ascendentem. 

Oeniqne  Auctor  noster  adjecit:  •Eaomnia  supcr 
Ghristo  Pllatus,  et  ipse  jam  pro  sua  conscientia 
Christianus,  Caesari  tunc  Tiberio  nuntiavit.  Sed 
et  Cssares  credidissent  super  Christo,  si  et  Gee- 
sares  non  essent  ssculo  necessarii,  aut  si  Ch  ri- 


in  vulgus  eduxit,  ne  impii   errore  liberarentur  »  p  stiani  potuissent  esse  Cesares  »  [Ibid  ).  Mutuam 


(Tertull.  Apologet.  oap.  21,  pag.  402).  Ibi  autem 
demonstravimus  huno  loquendi  modum,  qui  non 
solum  a  Tertuiliano  et  LacUntio,  sed  Cypriano 
etUm,  ac  saoris  nostris  Scriptoribus  adhibetur, 
plane  immerito  ab  heterodoxis  quibusdam  vexari 
{Disseri.  in  Utctani.  loo.  supr.  cit.  et  cap.  17,art.5). 
Posthsc  vero  TertuUianus  de  Christo,  ad  vitam 
revooatOy  heo  tradidit  :  «  Gum  discipulis  qui- 
basdam  apud  GaHlaQam  Judaeo  regionem  ad  qua* 
draginU  dies  egit,  docens  eos  que  docerenl  » 
(Tertull.  ibid.).  Quid  ergo  ?  Numquid  Ghristus  per 
totum  illud  tempus  in  sola  GalilflBa,  ac  oum  qui- 
busdam  Untum  discipulis  suis  versatus  e8t?Nonne 
et  alibi,  et  omnibus  disoipulis  apparuit?  Sed  Ter- 
tallianuSy  quia  inhoo  libro  brivitati  studebat,  non 


autem  his  verbis  alia,  ab  eo  superius  8cripta,dant 
utique  lucem.  Haec  autem  totidemque  suul :  •  Ti- 
berius  annuntiata  (manuscripti  nostri,  et  antiquaB 
editiones  annuntiatum)  sibi  ex  Syriae  Pal«stina, 
qn®  (Pamelius,  quod)  illic  veritatem  istius  divini- 
tatis  revelaverant  iidem  manuscripti,  et  alis  an- 
tiquiores  editiones,  revelaverat)  «ietulit  ad  senatum 
cum  prsBrogativa  suffragii  sui.  Senatus,  quia  non 
ipse  probaverat,respuit.  Casar  in  sententia  mansit, 
comminatus  periculum  accusaloribus  Christiano- 
rum  »  (Tertull.  ibid.  cap.  5,  pag.  291).  Eusebios 
vero  totum  huncTerlulIiani,  indicato  ejus  nomine, 
locum  transcripsit.  Prius  autem  narrat  morem  in- 
valuisse,  ut  provinciarum  rectores,  quidquid  novi 
apud  ipsos  contigisset,  imperatori  nuntiarent.Qua- 


id  quidem  negat,  at  qu»  in  Galilsa  sunt  acta,  D  mobrem  Pilatus,  «  de  resurrectione,  inquit,  Ser- 
narrasse  sibi  satis  esse  censuit.  At  Cyprianus,  vatoris  nostri  Jesu  Christi,  cujus  per  universam 
quamvis  illum  scquatur,  non  tam  stricte,  sed  ge-  Palasstinam  celebris  fama  erat,  ad  Tiberium  prin- 
neraliterBcrip8it:«Apparuitdi8cipuIissuistali8 cipem  retulit,   multa  quoque  alia  ejusdem  mira- 


faerat ad  dies  quadraginta  remoratus  est  :  ut 

de  eo  ad  prscepU  vitalia  instrui  possent,  et  die- 
oerent  SOS  quao  dooerent  »  (Cypr.  de  idolor. 
vaiiii.).  De  hie  autem  Christi  apparitionibus,  et 
dootrina  qua  discipulos  suos  imbuit,  in  aliie  dis- 
sertationibus  disputavimas  {Disseriat.  in  Laclant. 
cap.  19,  art.  3 ;  et  Dissertai.  in  CacciU  de  mort, 
persecui.  oap.  4,  art.  2). 
In  iisdem  etiom  enuoleavimus  quid  significent 


bula  se  auditn  accepisse  significans,  et  qualiter 
denuo  ad  vitam  revocatus,  a  plerisque  jam  Deus 
haberetur.  At  Tiberium  quidem  ad  senatum 
retulisse  perhibent,  sed  senatum  hujuBmodi  rela- 
tionem  aspernatum  fuisse,  specie  quidem,  eo  quod 
senatus  auctoriUs  ad  id  non  exspectata  videbatur, 
oam  tamen  lex  vetus  apud  Romanos  esse,  ne  quis 
absque  decreto  senatus  pro  Deo  haberetur;  re 
auUm  ipsa  eo  864  quod  salutaris  divin«  doctrinao 


951 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


m 


prodieatio  auctoritate  et  auxilio  bominum  non 
indigeret.  Gum  igitur  seoatus  relationem  de  Ser- 
vatore  repudiasset,  Tiberius  tamen  in  pristina 
Bententia  perseverani,  nihil  adversus  doctrinam 
Ghristi  durius  molitus  esse  dicitur  »  (Euseb.  lib.  ii 
BUlor.  Eccles,  oap.  2,  pag.  40).  Ita  Valesius  inter- 
pretatus  est  verba  Eusebii  Grfleca,  qusa,  quia  paulo 
longiora  sunt,  hio  non  Iranscribimus.  Deinde  vero 
Eusebius  Terlnlliani  verba  Grsecam  in  linguam  sic 
transtulit  :  TtSipio^  ouv  diYYcX64vxoc  auxcf)  Ix  Ua- 
Xai9TCv7]C  Tou  S^Ypaxo;  xouxou,  IvOs  icpfbxov  "^p^a- 
xOf  T^  9UYxXiJT(|>  dvexoivciLiaaTo  8fjXoc  2Nv  Ixeivoic 
fa>C  Tt[>  86YfAaTt  ipioxeTat  *  ^  $1  vuY^^XTjTcic,  i-xtl 
o&x  auTT^  ISt8oxtfjidxei,  iiziliQotxo,  '0  81  Iv  t^  a^- 
tou  diicofpdaei  Sfietvev,  diiieiXi{9ac  OolvaTOv  toT^  tuv 
XpioTiavcov  xaTT)Y^poic.  Valesius  vero  ba^-c  iisdem 
Latinis  verbis  reddidit,  qua  in  codicibus  nostris 
et  editionibus  ante  Rigaltium  exhibita  vidimus. 
Verum  in  suis,  notis,  approbata  ejusdem  Rigaltii 
emendatione,  verba  GraBca  Eusebii,  aut  alterius, 
ut  ipse  putat,  interpretis  corrupta  esse  opinatur. 
Bed  si  ipsi  suboluissent  qu»  a  Rigaltio  in  textu 
Teriulliani  immutata  sunt,  potius  Greeco  scriptori- 
fortasse  lubscripsisset. 

Quidquid  perro  sit,  ex  utraque  lectione  satis  per- 
spicitur  Tertulliani  sensus,  nec  de  illa  esse  potest 
ulla  difiicultas,  nisi  in  his  verbis,  quibus  Tiberius 
dicitur  pro  sua  conscientia  Jam  fuisse  Ghristianus. 
Nam  ibidem  dixit,  Giesares  non  credidisse,  quia 
Gasares  erant,  Sed  ibi  verbo  credere  nihil  videtur 
aliud  significasse,  nist  publioam  Ghristiano  reli- 
gionis  professionem.  Pro  sua  igitur  conscientia 
Tiberius  erat  Gristianus,  sed  ausus  non  est  id  pa- 
lam  profiteri. 

At  cur,  inquiesi  adjecit  Auctor  nosler  :  cc  Ge- 
sares  oredidisBeut,  si  non  essent  ssculo  neces- 
sarii?  »  Respondet  Rigaltius  illud  ideo  dictum 
fuisse,  quia,  uti  infra  videbimus,  persuasum  ha- 
bebant  fore  ut  mundus,  quem  nolebant  tam  cito 
destrui,  cum  Romano  imperio  everteretur.  8ed 
quenam,  obsecro  te,  ex  hoo  errore  induci  potest 
vit«  unius  aut  alterius  Gffisaris  neoessitas  ?  Nonne 
autem  Tertuliianus  dicere  potuit  Cssares  ssoulo 
esse  necessarios,  id  est,  saeculi  et  populorum  mo- 
ribus,  ac  prffisertim  receptis  religionum  instttutis 
tanta  necessitate  obstriotos,  ut  ea  sine  seditioni- 
bus,  atque  imminenti  etiam  et  capitis  et  imperii 
Bubvertendi  periculo  labefactare  aut  immutare  non 
poBsent  ? 

ARTIGULUS  V. 

Vera  esse  ea  omnia,  qusB  de  Chnsto  Deo  et  homine 
dicta  sunt;  nemint  fas  esse  de  religione  sua  men- 
tiri;  Chrisiianos  absque  ulla  ambtguitate  aut  dis- 
simutatione  paiam  et  in  tormentis  etiam  dirissimis 
elamasse  Deum  a  se  per  Christum  coli,  nec  id 
posse  improbari  a  Judiets^  qui  Deum  per  Moysen, 
nec  a  gtniilibus,  aui  per  Orpheum,  Musxum, 
Melampum  et  Trophonium  falsos  deos  colere  di^ 
dicerant, 

Qu»  haotenus  de  Ghristo,  sive  Deo  Deique  Fiiio, 


A  sive  vero  homine,  a  Tertulliano  scripta  vidimus, 
hffic  ille  verissima  esse  tanta  asseveratione  affirmat, 
ut  nullum,  ne  minimum  quidem,  relinquat  de  iis 
dubitandi  805  locum.  Nam  ethnicos  ipsos  sic 
compellat :  «  Hic  est  ordo  nostrs  instUotionis, 
huno  edidimus  et  secta  et  nominis  censum  cum 
suo  auctore  »  (Tertuli.  Apolog,  c.  21,  p.  403). 
Gensus  autem  ab  eo  dicitur  recensio,  recognitio  et 
explicatio.  In  hoc  autem  nemo,  ioquit,  aliud  pror- 
Bus  esse  existimet,  quod  ocoultatum  aut  dissimu- 
tatum  voluerim.  Nihil  enim  his  quc  retuli,  verius 
esBe  potest ;  quia  nec  fas  est  ulU,  ait,  de  sua  reli'^ 
gione  meniiri, 

Ghristianorum  autem  pectoribus  tam  alte  insi- 
tum  erat  illud  documentum,  ut  exquisitissimis 

Q  quibuslibet  suppliciis  torqueri  et  necari  mallent, 
quam  interrogati  desuareligione,aliquid,imo  sunm 
duntaxat  Cbristianum  nomen,  aut  negare  aut  dis- 
simulare.  Quociraa  Justinus  martyr,  ut  alibt  dixi- 
mus,  similiter  gentilibus  dicebat :  Gonsiderate,  5ti 
Ix  Tou  l(p'  ^fJiTv  cTvat  ^pveTaOat  ^eTa^opivouCt  o<^ 
PouX6fxeOa  ([^v  ij^euSoXoYouvTe^,  Quod  in  nosira  po- 
testate  est,  ut  cum  inquirimur,  negemus ;  sed  no- 
lumus  vivere  mendacitrr,  id  est,  nolumus  vivere, 
religionem  nostram  mentientes,  aut  dissimulantes 
(Justin.  Apologet.  i  ad  Antonin,  p.  57,  1. 1  Appa- 
rat,  p.  357).  Tantum  autem  piaculum  esse  puta- 
bant,  quando  de  religione  sua  interrogabantar, 
dictis  respondere  ambiguis;  ut,  ipso  adhuc  Ter- 
tulliano  teste,  qui  martyrium  magis  timebant,  bi 

p  ipsi  torqueri  necarique  maluerint,quam  tres  eano- 
tissimaB  Trinitatis  personas  confitendo,  plores  di- 
cere  deos. 

Gur  autem  omne  de  religione  mendaoium,  aut 
quslibet  dissimulatio,penituR  damnetur,  si  qusras, 
respondebit  TertuIIianus,  «  eo  quod  qui  aliud  a  se 
coli  dicit,  quam  colit,  negat  quod  edit,  et  cultu- 
ram  et  honorem  in  alterum  transfert,  et  iransfe- 
rendo  jam  non  colit,  quod  negavit  »  (TertuUian. 
ApologeU,  c.  21,  p.  403).  At  Rigallio  placoit  baso 
delere  verba,  et  honorem,  Qois  autem  ea  ibi  doq 
inutilia  esse  diffilebitur?  Non  enim  coUura  et 
honor  omnino  synonyma  sunt ;  et  quamvis  esseDt, 
nemo  iamen  negabit  Tertullianum  iis  uti  potuiase. 
Sed  hflec  minimi,  nisi  ad  notandam  Rigaltii  auda- 
ciam,  sunt  momenti.  At  oerte  longe  gravioris  pon- 

D  deris  est  hiec  Auctoris  nostri  ratiocinatio :  Qui  di- 
cit  Jovem  verbi  gratia  a  se  ooli,  et  alium  Deumco- 
lit,  is  Jovem  deum  esse  negat,  et  ejusdem  Jovis  cul- 
tum  et  honorem  in  alium  transfert,  ac  aic  transfe- 
rendo,  non  ipsum,  sicuti  dicebat,  Jovem  oolit, 
illumque  dcum  esse  negat. 

Quapropter  nos  Christiaci,  inquit  ille,  rejccta 
omni  prorsus  dissimulatione,  fraude,  et  ambigui- 
tate,  M  palam  dicimus,  et  vobis  etbniois  torquenti- 
tibus,  lacerati  et  cruenti  vociferamur  :  Deum  coli- 
mus  per  Ghristum  »  {Ibid,  c.  403  et  seq.),  per 
quem,  seu  quo  dooente,  nos  didicimus  quiB 
verus  sit  Deus,  quem  omnes  colere  debent.  At 


953 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONBS  NOYift. 


9S4 


homo,  argnebaDt  ethnici,  fuit  Christus.  Esto,  re-  A. 
spondet  TertuUianuB ;  non  idcirco  tamen  Ghri- 
Btiani  eum  colentes  torqueri  et  occidi  ab  ethnicis 
debebant,  nisi  bi  Jadeos,  GrsBCos,  ao  Romanos 
etiam  eodem  modo  condemnarent.  Nam  Judiei, 
inquit,  «  Deum  per  hominem  Moysen  colere  didi- 
cerunt  «  {Ibid.  p.  23).  In  suis  quippe  libris  Moyses 
docuit  qua  ratione,  quibusque  ritibus  Deus  ab  illis 
coli  debebat. 

866  GrsBCOS  vero  «  Orpheus  Pieriae  (pergit 
Auctor  noster),  Museus  Athenis,  Melampus  Argis, 
Trophonius  BcBOtiae  initiationibus  falsorum  deorum 
homines obligaverunt  »  (Ibid.)fhoc  est alliga? erunt 
et  obstrinzerunt.  Nos  vero  alibi  OBtendimus  abOr- 
pheo  introducta  fuisse  Liberi  sacra  et  festa,  quie 
idcirco  Orphica  appellata  sunt  {DissertaL  in  LaC"  g 
tant.  cap.  30  art.  3).  Alio  autem  in  loco  citavimus 
Diodori  Siculi  verba,  quibus  narrat  Herculem  ve- 
nisse  Athenas,  ut  matris  Eleusins  initiaretur  |my- 
Bteriis,  quorum  Musffius  Orphei  filius  icpoKTcfj- 
x(oc,  prsfectus  erat,  qui  proinde  docebat  quomodo 
bis  homines  obligarentur  (tom.  I,  Apparai,  lib.  iii, 
dissert.  2,  cap.  35,  p.  1280). 

PrsBterea  idem  Diodorus  Siculu8,quemadmodum 
in  nostra  de  Lactantii  libris  dissertatione  adnota- 
vimus,  litteris  mandavit  Melampodem  ex  iEgypto 
in  (irsciam  transtulisse  sancita  Baccho  orgia  (Dts- 
ieri,  mox.  cit,  ;  Diodor.  lib.  i  Biblioth,^  p.  61). 
Subjunxit  etiam  fabulosam  de  Saturno,  ao  Titani- 
bus,  atque  deorum  afPectionibus  narrationem, 
qua  tametsi  oronibus  non  probetur,  non  pa-  p 
rum  tamen  oonducit  ad  Tertulliani  nostri  propo- 
situm. 

Trophonius  porro  Ergini,  aut  potius  Apollinis 
filiuB  esse  ferebatur,  cujus  oraculum,  sicut  alibi 
TertuUianus  ait,  in  Boeotia  exstabat  (Tertull.  loc, 
cit,  et  lib.  de  Anim,  c.  46).  At  plura  de  eo,  et  «di- 
ficatis  ab  eodem  Tropbonio  deorum,ac  nominatim 
Apollinis  Delphici,  templis  memorisB  prodiderunt 
Pansanias,  Lucianus,  Gicero,  Philostratus,  Eras- 
musy  et  alii  a  nobis  in  superiori  et  Arnobii  libris 
dissertatione  citati  (Pausan.  lib.  9,  de  Bceot,  pag. 
311  :  Lucian.  DiaL  Menip,  etc.  p.  116  et  seq.  ; 
Cicer.  lib.  1,  Tuscul,  p.  134 ;  Philostr.  lib.  viii  de 
Vit,  Apollon,  p.  420  et  seq  ;  Brasm.  Adag»  chil.  i, 
adag,  T7;  Dissertat  in  Amob,  cap.  24,  art.  2  ;  Dis^ 
sertai.  in  Ladani.  cap.  30,  art.  4).  Quis  autem  non  D 
videt  eorum  testimonio  satis  superque  probari  ab 
illo,  el  aliis  a  TertuIIiano  memoratis,homines  ini- 
tiationibus  deorum  ab  aliis  hominibus  fuisse  illi- 
gatos  ?  Demum  ille  adjecit  Numam  Pom))ilium 
operosisBimis  Romanos  oneraBse  inBtitutionibus» 
Quam  autem  id  verum  sit,  a  nobis  demonstratum 
est. 

Recte  ergo  ex  his  concludit  Tertullianus  non 
minus  Ghristo,  etiamsi  homo  tanium  esset,  quam 
hia  licuisse  aliquam  commentari  divinitatem fquam 
hoDaioe&  colere  doceret.  At  GhristuB  non  solum 
homo  fnit,  sed  f eram  cum  sno  aBtemo  Patre  divi- 


nitatem  habet,  rem,  uti  Auctor  noster  ait,  pro- 
priam ;  quia  ipsi,  sicut  Patri  8uo,propria  est  (Ter- 
tullian.  Apotog,  c.  21,  c.  404).  Non  enim  ille, 
quemadmodum  Numa  Pompilius,  rupiees^  id  est, 
silvicolas,  feros,  et  barbaros,  ut  alibi  ipse  Tertul- 
lanus  explicat  {de  PattiOt  cap.  4,  et  de  Anim,  cap. 
6),  homines  injectos  falsorum  deorum  terrore,  ad 
humaninatem  temperavit ;  sed  politos  eturbanosin 
agnitionem  veri  Dei  oculavttt  hoc  est,  iliis  dedit 
veri  Dei  videndi,  seu  cognoscendi  facultatem.  Eo- 
dem  enim  sensu  alibi  de  hirundine  dixit :  «  Pullos 
novit  oouiare  rursus  de  sua  ohelidonia  »  (Idem  de 
Poenit,  0,  42).  Qoamobrem  867  Gyprianus,  oum 
more  suo  imitatus,  Christi,  sicut  ille,  discipulos 
ideo  per  orbem  dispersos  esse  dooet  «  ut  coboos 
et  ignaros  ad  agnitionem  veritatis  ocularent  » 
(Gypr.  de  Idotor,  vanit,),  Quin  etiam  Pontius  Gy- 
priani  diaconus,  in  ejus  Vita,  ao  de  illo  scripsit : 
« Nondum  lecunda  nativitas  novum  hominem 
splendore  toto  divinaB  lucis  oculaverat  »  (Pontius, 
in  Vit,  S*  Cyprian,  init.).  Quis  porro  ex  his,  quAB 
hactonus  disputata  suot,  non  percipit  quam  me- 
rito  jure  TertuUianus  conOoiat  Ghristianos  ab  ethni- 
ois  et  Jud»is  iniquissime  cruciari,  et  interOci^quia 
cum  verum  Deum  per  Ghristum  agnovissent,  ejas- 
que  professi  fuissent  religionem,  neutrum  negare, 
imo  ne  dissimulare  quidem  volebant  ? 

GAPUT  X. 
De  angelis  et  damtonibus. 

ABTIGULUS  PRIMUS 

Angelorum  et  dasmonum  nomen  cognitum  fuisse 
gentilibtu  poetis,  pkilosophis,  ac  nominutim  So- 
crati^  Platanif  nec  non  magis  et  vulgo  indoctorum 
hominum,  qtU  nomen  daBmonis  in  usum  matedicli 
frequentabant ;  cur  ittud  nomen  adeo  detestabile  ; 
omnes  angelos  creatos  esse  a  Oeo  perfectoSy  pravos 
autem  sponte  sua  corruptos;  de  eorum  cum  Deo 
divortiOt  ac  matrimonio  cum  filiabus  hominum 
unde  corruptior  diemonum  gens  orta  diciiur, 

Transit  Tertullianus  ad  aliud  GhrlstiansB  religto- 
nis  de  angelis  et  dffimonibus  documentum  (Ter- 
tull.  Apotoget,  c  22,  c*  404).  Eo  autem  accuratius 
illud  explicare  contendit,  quo  persuaHum  magis 
ethnici  habebant  dsmones  sub  imaginibus  et  no- 
minibuB  mortuorum  {Ibid,  23,  c.  404),  id  est,  fal- 
sorum  deorum,  deliteBcentes,edere  signa.miraoula 
et  oracula,  quibus  «  fidem  divinitatis  operaban- 
tur  »  {1bid,)y  hoc  est,  quibus  dasmones  suadere  co- 
nabantur  veros  CBse,  quos  colebant  ethnici,  deos, 
ac  proinde  veram  esse  eorum  religionem,  Jam 
vero  vidimus  a  Minutio  Felioe,  Lactantio,  et  aliis 
radicitus  evulsum  fuisse  hunc  ethnicorum  crrorem, 
quo  inprimis  nitebatur  tota  illorum  religio  {Dis- 
sertat.  in  Minuc.  cap.  18,  art.  1,  et  in  Lactant,  cap. 
20,  art.  4).  8ed  quia  hi  scriptores  plura  ex  hoo 
Auctoris  nostri  libro  delibaveruut,  atque  inde 
tanquam  ex  pura  fonte  suos  irrtgaverunt  hortulos, 
idcirco  ejus  oplnio  diligentius  a  nobis  examinanda 
est. 

Primum  itaque  docet  angelos  et  dnmoQea  esse 


9SS 


TERTULLIANl  OPBaUM  PARS  L  ~  SBRIBS  I,  APOLUGBTICA. 


956 


Bubstantias  quasdam  spiritales,  quarum  nomen 
gentilibus  tam  poetis,  qnam  philosophis  {loc,  cit,), 
quemadmodum  alibi  adhuc  ostendimus,  non  fuit 
incognitum.  Ez  philosophis  autem  nominatim  ap- 
pellat  Platonem  et  Socratem,  qui  dflBmonem  assi- 
stentem  habebat,  «  dehortatorium,  inquit,  planea 
bono  »  (Tertuil.  Apologd,  o.  22,  c.  406).  Dixerat 
autem  alio  in  libro  :  «  Socratem  puerum  adhuo 
spiritus  dffimonicus  invenit  •  (Idem,  de  Anim,  c. 
30,  p.  341).  At  de  hoo  Socratis  dsmone  in  citata 
de  Minutio  Octavio  dissertatione,  et  in  aliis  ibi 
laudatis  egimus  {Dissertat.  in  Minuc^  Octav,  c.  18, 
art.  1).  Preterea  ibidem  patefecimus  utriusque 
nominiSf  id  est,  angeli  et  daemonis  868  testes.si- 
out  adhuc  Tertullianus  adnotat,  esse  magos  (Ter- 
tuUian.  Apologet,  c.  22,  c.  405). 

Aliam  preterea  ille  suggerit  rationem  cur  damo- 
nes  non  solum  his,  sed  quibuslibet  etiam  ethniots 
hominibus  agniti  fuerunt :  «  Jam  vulgus  indoctum 
inquit,  in  usum  maledicti  frequentat  »  (Ibid,  Ita 
RigaltiuB ;  sed  duo  nostri  manuscripti  codices  re- 
centiores  in  usu,  antiquiores  in  usu  maledictis^  ve- 
tustiores  ediiiones  in  usum  malediciis.  Sensus  vero 
Auctoris  nostri  est :  Vulgus  ethnicorum  oum  male 
aliis  diceret,  et  imprenaretur,  solitum  fuisse  eos 
dsmones  vocare,  aut  nomen  invocare  dnmonis. 
Sio  enimilie  prosequitur  :  «  Nam  et  Satanam  prin- 
oipem  hujus  mali  generis,  proinde  de  propria  con- 
Bcientia  anime,  eadem  exsecramenti  voce  pro- 
nuntiat.  »  In  antiquis  manuscriptis  et  editis  codi- 
cibus  legitur  ex  sacrameuii^  sed  sola  haud  dubie 
librariorum  oscitantia.  TertuUianus  siquidem  aiio 
in  libro  satis  aperte  mentemexplicaMuam  :  «  Cum 
dsmonia,  inquit,  afOrmamus  esse,  sane  quasi  hon 
et  probemus,  qui  ea  soli  da  corporibus  exigimus, 
aliqui  Gbrysippi  assentator  illudit.  Et  esse  etabo- 
minationem  sustinere  exsecrationis  tus  respon- 
dent.  Dsmonium  vooas  hominem  aut  immunditia, 
aut  malitia,  aut  insolentia,  aut  quacumque  ma- 
cuUi  quam  nos  daemoniis  deputamus,  aut  ad 
necessitatem  odii  importunum.  Satanam  deni- 
que  in  omni  aversatione,  et  aspernatione,  et  de- 
testatione  pronuntias,  quem  nos  dicimus  maii- 
tis  angeium,  totius  erroris  artificem,  totius  se- 
culi  interpolatorem  »  (Idem,  de  Testim,  anim, 
oap.  3). 

MoB  igitur  ethnioorum  erat,ut  aliis  maledicendo, 
atque  imprecando,  eos  vocarent  dffimones,  aut  ds- 
monis  et  Satanffi  nomine  diris  ilios  devoverent,  et 
exsecrarentur.  Si  vero  olium  hujus  moris  testem 
desidereB,  Augustinum  habebis,  qui  nos  insuper 
admonet  ubicumque  in  sacris  Scripturis  nomen 
dsmonis,  aut  dsmoniorum  occurrit,  eo  malignos 
spirituB  signidoari.  Ecce  ipsamet  ejus  verba : «  Nos 
autem,  siout  Scriptura  loquitur,  seoundum  quam 
Ghristiani  sumus,  angeios  partim  quidem  bonos, 
partim  maIoB,rumquam  vero  bonos  daemones  legi- 
mus.  8ed  ubioumque  iilarum  Jitterarum  hoc  no- 
men  poeitum  reperitur,   sive  dsmones  sive  das- 


A  nonia  dicantur,  non  nisi  maligni  signifloaatar 
spirilus.  Et  hano  lequendi  consueludineai  in  taa- 
tum  populi  usquequaque  seouti  sunt,  ut  eorum 
etiam,  qui  pagani  appeliantur,  et  deos  muitos,  ao 
dsmones  colendos  esse  contendunt,  nuIIttB  feresit 
tam  litteratus,  et  doctus,  qui  audeat  in  laude  vel 
Bervo  Buo  dicere  :  Dsmonem  habes ;  sed  cuilibet 
hoc  dicere  voiueritynon  se  aliter  accipi,  quam  ma- 
ledicere  voluisse,  dubitare  non  poBsit  »  (August. 
lib.  ui  de  Civitf  cap.  19,  pag.  233).  Postea  vero  ad- 
didit:  «  Ita  detestabile  nomen  est  dsmoaum,uthoc 
modis  omnibus  a  sanctis  angelis  nos  movere  de- 
beamus  »  {Ibid,  cap.  23,  pag.  236).  Duplex  itaque 
Augustinus,  quemodmodum  TertuUianus  noster, 
distinguit  angelorum  genus,  et  unum  quidem  bo- 

n  num,  qui.angeli  simpliciter  vocantur  ;  aliud  vero 
dsmonum,  quorum  nomen  detestabile,  mallgnoB 
spiritus  semper  signiflcat. 

Gur  ergo,  inquit  aliquis,  adeo  detestabiie  ent 
iliud  867  nomen,  atque  non  solum  a  Gbristia- 
nis,  sed  etiam  a  gentilibus  in  malam  partem  sem- 
per  acoipiebatur  ?  Nonne  ipse  Augustinus  et  alii 
soriptoreB  Latini»  ut  aiibi  observavimus  et  alii 
in  iMctant,  cap.  20,  art.  4),  nomen  Grscum  5ai- 
(jLovec,  idem  significare  testificantur,  atque  rerum 
Bcios,  et  peritoB  ?  Prsterea  Tertullianus  iiooce  io 
Apologetico  libros  nos  monet  idem  esse  dsmonom, 
atque  geniorum  nomen :  «  Nesoitis,  inquit,  genios 
dsmonas  dici,  et  inde  diminutiva  vuce  dcmo- 
nia  ?  »  Et  paulo  post :  i  Dsmones  :  id  est,  ge- 
nios  •  (Tertull.  Apologet,  oap.  32,  coi.  447).  Alibi 

^  vero  :  «  Omnibus  genii  deputantur,  quod  damo- 
num  est  nomen  »  (Idem,  de  Anim,  oap.  39,  col. 
351).  Quid  igitur  in  eo  nomine  tam  malum,  tam- 
que  singulis  omnibus  delestabile  ?  Bene  quideis, 
si  Bua  Bcientia,  peritia  Ingeniique  viribuB  noQ 
male^uterentur.  Sed  quia  iiB  ad  vezandoB  fallen- 
dosque  homines,  ut  postea  videbimus,  plane  abo- 
tuntur,  non  mirum  profeclo  si  cuncti  hoc  deteata- 
rentur  nomen^  illudque  suis  alios  maledictis  adhi- 
berent. 

Quamvis  autem  Auctor  noster  pauca  de  boois 
angelis  in  Apologetico  tradiderit,  illos  nihilominos 
a  malis,  et  hos  a  dsmonibus  haud  obscure  di- 
stinguit.  De  illis  enimvero  hoc  quidem,  sed  bre- 
vissime  :  «  Quomodo,   inqjit,  de  angelis  quibus- 

D  dam,  Bua  sponte  corruptis,  oorruptior  gens  ds- 
monum  evaserit,  damnata  a  Deo  cum  generis  au- 
otoribus>  et  cum  eo,  quem  dicimus,  principe,apad 
Litteras  sanctas  ordine  cognoscitur  i»  (Idem,  Ap<h 
loget.  cap.  22,  c.  405).  At  plura  illis  paucis  verbis 
oomplectitur,  qus  non  ita  breviter;  nec  sine  qni- 
busdara  observationibus  perstringenda  Bunt. 

Primo  autem  declarat  quosdam  angelos  fuisse 
corruptos.  Plures  ergo  alios  fuisse  significat,  qa^ 
corrupti  non  fuerunl,  quosque  idciroo  nominamufl 
bonos,  atque  ob  suam  in  bono  perseverantiam 
beatus  esse  jure  merito  eredimus.  Secundo,  eoa- 
dem  angeloB  donato  fuiBse  libero  volantatiB  art)i- 


957 


D.  LB  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


958 


trio»  quo  bene  aut  male  agende,  pmmium  vel 
poenam  mereri  poterant.  Tertio,  quosdam  ex  iilis 
oorruptoB  ao  liber»  poteBtatis  suie  abusu,  in  aliqua 
prolapsos  fuisse  peccata,  ob  qus  a  Deo  damnati 
8unt.  Quarte  eorum  fuisse  principem,  de  quo  ille 
paulo  ante  dizerat :  «  Satanam  principem  hujus 
mali  generis  »  {Ibid.).  Alibivero  illum  vocat  An- 
gelum,  quem  DeuB  c<  ex  forma  operum  bonorum 
instituit  Jbonum,  )•  et  omnium  sapientissimum  ; 
« tam  institutione  (juxta  propbetiam  Ezechielis) 
bonum  angelum,  quam  sponte  corruptum  »  (Ter- 
tall.  Wb.advers,  Marcion.  cap.  10).  Tum  deinde, 
cr  Invituperabilis  fuit  a  die  conditionis  suae,  a  Deo 
in  bonum  conditus,  ut  a  bono  conditore  invitupe- 
rabilium  conditionum,  et  exoultus  omni  gloria 
ang^lioa,  et  apud  Deum  constitutus,  qua  bonus 
apud  bonum,  postea  vero  a  semetipso  translalus 
ia  malum....  non  minus,  ipse  liberi  arbitrii  insti- 
tatus,  at  spirituB  » {Ibid,  col.  462).  Addit  denique 
huno  SaUmam  de  sublimitate  decidisse  delicto 
sao,  cajuB  auotoripse  fuit.  De  iilo  autem  in  no- 
stra  de  Laotantli  libris  dissertatione  egimus  {Dis- 
sertat,  in  Lactant.  cap.  20,  art.  3). 

Quodnam  autem  fuerit  hujus  aliorumque,  quos 
in  876  pernioiem  suam  traxit,  pravorum  ange- 
lorum  peccatum,nec  ibi,  neo  in  Apologetico  per- 
•picae  omnino  explanavit.  Verum  alio  in  libro  duo 
eorum  peocata  his  videtur  denotare  verbis : «  Ni- 
hil  angelis  illis  imputetur  propter  (alii  prxter)  re- 
padiam  cgbIi,  et  matrimonium  carnis  » (Tertull.  de 
CuU.  femin.  cap.  4).  Quooiroa  illos  alibi  appellat 
«  AngeloB  desertores  Dei,  amatores  feminarum,  ac 
propterea  damnatos  a  Deo  i  (Idem,  De  Idololat, 
oap.  9).  Nonne  autem  duplex  ibi  distinguit  ange- 
lorum  peccatum  ;  primumquidem,  quo  repudiave- 
rant  ccelum,  et  Deum  deseruerunt ;  secundum 
yero,  perversum  feminarum  amorem  et  carnis 
matrimonium  ? 

De  hoo  porro  seoundo  eorum  crimine  ita  qui- 
dem  ille:  «  Damnati,  inquit,  in  pcBnam  mortis 
deputantur  illi  Bcilioetangeli,  qui  ad  filias  homi- 
nam  de  coelo  ruerunt,  ut  hieo  quoque  ignominia 
feminflB  accedat. »  (Idem,  De  CuU.  femin,  cap.  2). 
At  si  ex  hoc  angelorum  sceiere  feminis  ignominia 
accessit,  si  propterea,  uti  dictum  ab  eodem  Au- 
otore  nostro  mox  vidimus,  angeli  damnati  sunt, 
our  ergo,  inquiet  aliquis,  illud  simpliciter  matri^ 
monium  camis,  non  autem  nefarium  stuprum  ab 
illo  vooatur  ?  Guivis  itaque,  id  a  nobis  postulanti, 
bis  respondebimus  totidemque  ipsiusmet  Terlul- 
liani  verbis  :  «  Conspicati  filii  Dei  fliias  hominum 
quod  pulchreo  essent,  acceperunt  sibi  uxores  ex 
omnibus  quas  legerunt.Hic  enim  nomen  mulierum 
Gr«BCum  uxores  sapit ;  quia  de  nuptiie  mentio  est. 
Gam  ergofllias  hominum  dicit,  manifeste  virgines 
portendit,  qufle  adhuc  apud  parentes  deputarentur 
(nam  nuptiaa  maritorum  nuncupantur)  oum  potue- 
rit  dixisse  uxores  hominum  :  seque  non  adulteros 
nominans  angelos,  sed  maritosi  dum  insuptas  su- 


A  muQt  filias  hominum,  quas  natas  supra  dixit,  sic 
quoque  virgines  signifioans,  supra  natas,  at  hio 
angelis  nuptas  » (Idcm,  De  Virgin.  veland.  cap.  7). 
Ideo  igitur  angelorum  prsvaricatorum  matrimo- 
nium  appellat :  quia  iili  filiap  hominum  non  nu- 
ptas,  sed  virgines  sumpserunt,  et  idcirco  nec  ipsi 
adulteri  vocantur. 

Nequetamen  hoc  matrimonium  licitum  putavit, 
sed  iliicitum  plane  ac  scelestum,  propter  quod 
feminis  ignominia  accessit,  et  angelis  damnatio. 
Quamobrem  alio  ille  in  libro :  «  8oiebat,  inquit, 
et  Apostolus  in  ccBlisoperata  esse  spiritalia  nequi- 
tlflB  angelorum  scandalizatorum  infilias  hominum  > 
(Idem,  advers.  Jtfardon.Iib.  v,  cap.  18).  At  de  hoo 
facinoroso  pravorum  angelorum  cum  filiabus  ho- 
n  minum  matrimonio,  seu  potius  vcro  atupro,  haud 
semei  disputavimus  cum  in  nostra  de  Lactantii 
Operibus  dissertatione,  tum  aliis  in  locis  ibi  ad- 
notatis  {Dissertat,  in  Lactant.  cap.  20,  art.  3 
et4). 

Quintotandem  ac  postremo  loco  observandum 
Buperest,  TertuUianum  in  Apologetico  ulla  absque 
hflBsitatione  asseverasse  ex  illorum  corruptorum 
angelorumcum  filiabus  hominum  concubitu  ortam 
fuisse  corruptiorem  gentom  dflsmonum.  At  non 
minores  quidem  in  hac,  quam  alia  de  angelorum 
cum  feminis  matrimonio  opinione  diffirultates 
occurrunt.  Eas  autem  augent,  qufle  ille  de  eorum- 
dem  dflemonum,  atqne  871  angelorum  sive  bo- 
norum,  sive  malorumnatura  decernit.  Quab  quidem 
nobis  primum,  et  alia  deinde  investiganda  sunt. 

ARTICULUS  II. 

Utrum  Tertultianus  crediderit  spiriiualem  esse  om- 
nium  angehrum  et  dssmanum  naturam:  quanta 
ea  de  re  propter  istorum  ex  pravis  angeliSt  ei 
hominum  filiabus  originem  difficuUas  :  de  eorum- 
dem  dsemonum  invidia  ;  qtui  in  hominum,  quibus 
subditt  sunt,  pemiciem  conspirant, 

Suam  dp  angelis  et  da9monibus  disputationem 
bis  Tertullianus  in  Apologetico  verbis  inchoat : 
«  Dicimus  esse  substantias  quasdam  spiritales » 
(TertuIIian.  Apologet. cdip.  22.  pag.  404).  In  supe- 
riori  autem  articulo  dictum  vidimus  de  Satana 
eminentissimOf  ut  ipse  ait,  angelorum^  et  arckan" 
gelOy  quod  a  Deo  liberi  arbUrii  constitutus  sit^  ut 
spiritus  (Idem,  lib.  ii  advers.  Marcion.  cap.  7). 
D  Omnes  vero  angelos,  sicut  ille  adhuc  scribit  (Ibid. 
lib.iii,  cap.  9):«  Tam  vere  creator  spirUus  fecit^ 
quam  apparitores  suos  ignem  flagrantem»  {Psal. 
ciii  ;  Hebr.  i,  7).  Nunquam  igitur  dubitavit  An- 
gelos  omnes  esse  spiritus,  ac  spiritalem  esse 
illorum  substantiam. 

Sed  in  controversiam  vocatur  quid  illo  spirUus 
nomine  intelligat,  an  substantiam  ab  omni  re 
corporea  prorsus  distinctam,vel  corpus  aliquod  te- 
nuissimum  ac  subtilissimum,  quod  omoem  hominis 
aspectum  fugiat.  Nec  diffiteri  quidem  possumus 
hanc  disceptationem  non  poBse  facile  a  quoquam 
dirimi.  Quid  tamen  de  hao  Tertulliani  nostri  opi- 


959 


TERTDLLUNI  OPERUM  PARS  I.  *-  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


960 


Dione  certiua   proferri  possit,   explorare  tentabi- 
mus. 

Primum  itaque  advertendum  est  quomodo  ille 
adf ersus  haereticos,  qui  assumpturo  a  Gbristo  ve- 
rum  corpus  negabant,  disputet  eorumque  refellat 
errorem.  Heeretici  autem  illi  ezemplo  Angelorum, 
qui  olim,  carne  bumana  vestiti,  patriarcbis  appa- 
ruisseperbibenttrr,  inferebant  nec  veram,  nec  na- 
tam  fuisse  Gkristicarnem.  AtTertuUianus  angelo- 
ram,  non  vero  Gbristi  earncm  natam  esse  conten- 
dit;  quianonbi,  sed  Gbriatus  natus  est,  ut  cru- 
cifigeretur,  ac  moreretur:  c  Nam  constat,  inquit 
angelos  carnem  non  propriam  gestasse,  utpote 
naturas  (al.  na^ur(E)  substantieo  spiritalis  etsi  cor- 
poris  alicujus»  sui  tamen  generis  :  in  carnem  au- 
tem  transOgurabiles  ad  tempus,  ut  videri  et  con- 
gredi  oum  bominibus  possent.  »  (Tertull.  de  Carn. 
ChrisL  cap.  6).  Fatetur  ergo  bos  angelos  assum- 
psisse  ad  tcmpus  bumanam  carnem,  que  quidem 
etsivera,  non  propria  tamen  erat  illorum  caro, 
quia  utiipse  baud  dubitanter  afflrmat,  spiritalis 
esteorum  subatantia.  Verum  quoniamvel  ipse  vel 
alii  dubitari  posse  opinabantur  utrum  aliquid^ 
ut  BuperiuB  adnotavimus  (supra  cap.  7,  art.  3), 
^aset  medium  inter  corpus  et  nibil,  binc  ille  ne 
ullum  cavillandi  locum  praeberet,  ibi  adjecit,  etsi 
corporis  alicujw,  sui  tamen  generis,  perincle  ac  si 
dixisset:  Si  quis  pertinacius  contendat  omnem 
omnino  aubstantiam  879  esse  corpus  aliquod, 
nuno  non  litigabo,  modo  mibi  concedatur  sub- 
Btantiam  angelicam,  si  forte  sit  corpus,  eam  esse 
oorpus  Bui  generis.  Atcorporis  nomine  non  aliud, 
nt  alibi  vidimus  (loc,  cit,),  signiflcat,  nisi  rem 
quamhbet  exsiBtenlem  et  quie  rei  non  exsistenti, 
et  nibilo  opponitur.  Nonne  ergo  oolligi  baud  ab- 
Burde  hinc  potest  illum  existimavisse  angelorum 
naturamesse  mere  spiritalem,  quae  tamen  ideo 
oorpuB  Bui  generis  vooari  potest,  quia  non  est  ni- 
bily  ac  revera  exsistit  ? 

Eodem  piane  argumento  eumdem  Maroionis  er- 
rorem  impugnat :  «  Quo  magis,  inquit,  angeli  ne- 
que  ad  moriendum  pro  nobis  dispositi,  brevem 
carnis  commeatum  non  debuerunt  nascendo  sum- 
psisse,  quia  nec  moriendo  deposituri  eam  fue- 
rant....  81  Greator  facilangelos  spiritus,  et  appa- 
ritores  suos  ignem  flagrantem,  tam  vere  spirituB, 
quam  et  ignem  illos  vere  facit»  (TerluII.  lib.  ui 
advers,  Marcion,  cap.  9).  Audisne  quam  aperte 
declaret  angeIo8,qui  bumana  forma  ab  patriarcbis 
visi  sunt,  tam  vere  spiritus  fuisse,  quam  veram 
ipsi  hominum  carnem  assumpserant  ?  Non  pro- 
pria  autem  eorum  erat  caro,  sed  ipsis  ad  breve 
tempus  a  Doo  data,  ut  cum  hominibus  conver- 
sari  possentet  oolloqui.  Aliaitaque  illorum,  quam 
hominum  est  substantia,  videlicet  spiritualis,  qua 
BuperioroB  hominibus  vere  sunt  spirilus. 

Piurasiquis  desideret,  illius  de  Resurrectione 
camis  librum  adeal,  et  ibi  totidem  legere  poterit 
^usverba:  «Angeli  aliquando  tanquam  homines 


A  tuerant  edendo,  et  bibendo,  et  pedeBlavaoro  por- 
rigendo:  bumanam  enim  induerant  superficien, 
salvaintus  'substantia  »  (Idem,  de  Besurr,  cam. 
cap.  62).  Qusnam  auiem  fuerit  illa  propria  ange- 
lorum  substantia  et  natura,  sub  humana  eflQgie 
delitesoens,  ipsemet  ibidem  sic  explicat:  uAogeli 
facti,  tanquam  bomines,  in  eadem  substantia  spi- 
ritus  carnalem  tractationem  susceperunt, »  [tbid,) 
At  quibus  amabo  te,  olarioribus  verbis  exprimi 
poterat  angelos  vere  esse  spiritus,  et  spiritalem 
eorum  naturam  nibil  prorsuB  admiltere  ullius 
materia,  et  corporis  ? 

Qua  porro  hactenus  retulimus,  hao  ad  eam, 
qua  omnes  angeli  creati  sunt,  naturara  ipectant, 
quam  ilie  satis  aperte  asserit  esBe  spiritalem,  nisi 

«  hanc  sententiam  iis  quae  de  pravis  angells  et  d«- 
monibus  prodidit,  tanquam  atra  quadam  caligine, 
et  densis  tenebris  offusa  obscuraviBset.  Nam  eos 
omnes  non  secuB  ao  bonos  angelos  vooat  spintuB. 
Neque  id  probatu  difflcile.  Jam  enim  obBervalom 
est  de  omnibus  generatim  tam  bonis,  quam  mt- 
lis  angelis  ab  illo  soriptum  :  «  DioimuB  esse  eub- 
stantias  quasdam  spiritales.  »  PoBtea  veroetadhuc 
exprefisiuB  : «  Omnis  spiritus  alea,  hoc  et  angeli 
et  daemones  •  (idem,  Apologei.  cap.  22,  pag.  404). 
RursuB  autem  : «  Angeli  et  damonoB  substanlia 
pessimi  spiritus  »  (Ibid.  cap.  39.  o.  408).  Prafo- 
rum  quoque  angelorum  princeps,  de  quo  in  eupe- 
riori  articulo  diximus,  ab  eo  vooatur,  « spiritnB 
dflBmoniaoae  et  angelic»  paraturae  » (Ibid.  oap.  27, 
0.  433),  id  est,  spiritus,  quid»monum  et  angelo- 

C  rum  habet  87S  dispoBitionea  et  qualitates.  8ed 
de  hoc  nomineadhuc  infra  artioolo  Bequenti. 

Quid  vero,  quod  supra  vidimas  (Art.  Buper.)  tb 
eodem  ipso  Tertulliano  diserte  pronuntiari  et  hnnc 
Satanam,  et  octeros  omnes  angelos  pravos  eodem 
modo,  quo  et  bonos  creatos  fulBBe.  Quin  eliam 
dmmones,  inquit  ille,  negare  non  possunt  se  im- 
mundos  spiritus  esse  (Tertull.  ibid.  cap.  23,  o.  4i0). 
Denique  maximam  dicit  esse  illorum  aobtilitatem, 
aotenuitatem,  quiaua  alacritate  utramque  inva- 
dunt  bominis  substantiam,  uno  momento  ubique 
Bunt,  et  totuSfcterrarum  orbis  unoB  eia  est  locus- 
Prfflterea  «  inviBibiles,  inquit,  et  inBensibiles  in 
effectu  potius,quam  in  aotu  buo  apparent»  (IW- 
cap.  22,  p.406).  Nonne  autem  haBC  omnia  satis  ma- 

])  nifeste  demonstrant  Tertulliano  perBuasum  fuisse 
angeloB  malos  etdaemones  non  minos  quambonos 
angeloB,  fuisse  Bpiritus  ? 

Verum  huic  sententiae  illud  repugnare  videtur, 
quodsupfaabipsotraditum  animadvertimus,  pra- 
vos  angelos  sese  nefariopolluisse  feminarum  concu- 
bitu,quo  d«mones  genuerunt.  Sed  ro8ponderequ|* 
poBset  abiIIiB;pravi«,quemadmodum  a  booisaogriis 
asBumptam,  siout  paulo  ante  dicebamuB,honiinum 
carnem,  qua  potoerunt  cum  mulieribus  oommiBC®* 
ri.  Verum  oontra  alius  statim  arguet  probandum 
esse  unde  praviiangeli  bumanam!carnem  ad  tem- 
puB  aliquod  Bumpserint.  Quamvis  enim  TertuUia- 


961 


D.  LE  NOORRY  OBSERVATIONES  NOV/E. 


962 


nus  eam  boDiB  angelis  a  Deo  datam  non  semel,  ut  j^  invidus,   setnper  conatus  est  occuUa  inspirtUiane 


adnotavimus»  aperta  pronuntiet;  nemo  tamen  pro- 
bare  potest  illam  similiter  ab  illo  tribui  pravis 
angelis,  ut  mulieres  constuprarent. 

Fac  tamen  illos  quoquo  tandem  modo  sive  suis 
prestigiis,  sive  aliis  nefandis  arlibus  eam  induisse, 
msyor  sane  siiperest  de  daBmonibus  difQcuItas. 
Gujus  enim  generis  spiritus  hi  damones  esse  pos- 
Bunt,  quos  TertuUianus  nefasto  innuptarum  virgi- 
Dum  coDJugio  ortos  arbitratur?  Quomodo  ex  iis 
procreari  potueruot  substaiitiffl  teDuissimSy  subti- 
iiBsim»,  invisibiies,  volucrum  superantes  pernici- 
tatem,  quas  pervadunt  corpus  et  aoimam  hominum, 
unoque  momento  ubique  sunt  ?  Negari  certe  non 
potest  hac  maxima  obscuritate  involvi.  Si  quid 


gentilibus  subornatis  persuadere,  ut  illos  omni 
cruciatuum  genore  avertant  a  veri  Dei  cultu,  et  ad 
falsos  deos  colendos  compellant  (Tertullian.  ibid. 
cap.  27,  p.  432).  Nam  licet «  subjecta  sit  nobis 
tota  vis  dffimonum,  et  ejusmodi  spiritus  »  (/&t(i. 
c.  433),  id  est,  Satanae...  Verumtamen  •  vice  re- 
bellantium  ergastulorum,  vel  metallorum,  vel 
hoc  genus  pcBnaiis  servitutis  erumpunt  adversum 
Dos  »  Ghristianos,  hoc  est,  erumpunt  in  eorum 
similitudinem,  qui  ergastulis  ao  carceribus  inclusi, 
aut  cfTodicndis  metallis,  aut  alio  aliquo  pcGnalis 
servitutis  genere  damnati,  dominis  obsistunt  ac 
repugnant.  Quos  autem  pravi  illi  daemones  ad 
suum   falsorumque   deorum    cuitum    violentia  et 


enim  Tertullianus  daemonum  corpus  esse  existi-  «  armata  manu  adducere  nequibant,  iilos  quibusli- 

..      «11   _  ji 1     J..1-!. 1 .^       ^^^      t. ..      ^    \\at    nliia  rnaftliinia     fo11n««i«a     An^Mta      m  aIi».^  .«m  m  »«2Umm 


mavit,  iilud  procul  dubio  nec  humanum,  neo  hu- 
mana  figura  effictum  esse  censuit.  Quid  ergo? 
Numquid  putabat  quiedam  esse  monstra,  quad  nec 
angeii  sunt  nec  homines  ?  At  nonne  hoc  ipsum 
absurd®  opinionis  monstrum  est?  Verumtamen 
inde  Lactantius,  ut  suo  loco  animadvertimus  {Dis- 
serl.  in  LactatU.  cap.  20,  art.  4).  videtur  suam 
delibasse  opinioaem,  qua  docet  mediam  quamdam 
esse  daimonum  inter  angelos  et  homines  naturam. 
Verum  TertuIIianus  insuosaltem  Apologetico  illud 
nec  aperte  omnino,  nec  absolute  definivit,  sed  eam 
esse  quae  apud  sanctas  Litteras  ordine  cognoscitur 
(TertuU.  Apologet.  cap.  22,  c.  403).  Optime  qui- 
dem,  si  in  aliis  iibris  intra  hosce  ver»  doctrinfle 
limites  sese  continuisset. 

Gaeterum,  etsi  opinatus  sit  naturam  dsmonum 
neo  974  angelicas  nec  humanse  esse  parem,  scd 
aliquid  inter  utramque  medium  ;  non  inde  tamen 
contiouo  inferri  debet  illum  negasse  angelos  esse 
Bpiritus.  Si  quod  enimvero  dsmonibus  corpus  at- 
tribuit,  illud  tants,  sicut  vidimus,  tenuitatis  et 
subtiJitatis  esBe  opinabatur  qua  major  nulla  esse 
potest.  Persuasum  autem  habuisse  videtur  prse- 
Btantiorem  esse  bonorum  angelorum,  quam  dsemo- 
num  naturam.  At  quo,  obsecro  te,  modo  praestan- 
tior  esse  potest,  nisi  haeo  sit  mere  spiritalis, 
nihilque  prorsus  corporei  habeat?  Quanti  vero  ad 
id  probandum  ponderis  sint  ea,  qus  hactenus 
retulimus,  argumenta,  aliis  judicandum  relinqui- 
muB.  Nemo  autem,  nisi  plane  fallimur,  inficias 
ibit  si  quis  in  his  omnibus  error  sit  TertuIIiani,  D  periori  articulo  vidimus,  non  solum  esp.e  subtilis- 


bet  aliis  machinis,  fallaciis,  dolis,  malisque  artibns 
Bubornare  moliebantur.  Sed  quae  de  illis  Auctor 
noster  tradidit,  paulo  fusius  enucleanda  sunt. 

ARTICULUS  III. 

Quomodo  Tertullianus  ostendat  nonnulta,  quas  eth- 
nici  diis  suis  tanauam  vera  miracula  adscribe' 
bant,  facta  fuisse  axmonum  artibut  ac  prsesti^ 
giis, 

Multam  sane,  nec  immerito  quidem  jure  Ter- 
tullianus  operam  consumit  in  explicanda  ac  pate- 
facienda  daBmonum,  ut  ipse  ait,  operatione  (Tertul- 
lian.  Apotoget.  cap.  22,  p.  405),  sive  machinisy 
proestigiis,  dolis,  fallaciis,  et  aliis  malis  artibuBp 
quibus  falsa  miracula,  oracula,  aliaque  plura  eztra 
solitum  naturaeordinemedere  videbantur.  Ethnici 
siquidem  ea  omnia,  quee  vera  esse  opinabantur, 
deorum  suorum  adscribebant  potentiee,  atque  inde 
concludebant  veros  esse  deos  suos,  veramque  suam 
religionem.  TertuIIianus  itaque  hoo  ultimum  eo- 
rum  propugnaculum  duplici  argumento  875  tan- 
quam  duplici  ariete  concutit  funditusque  evertit. 
Primum  enim  ostendit  extraordinaria  illa  facta  non 
ab  illorum  diis,  uti  putabant,  sed  perversis  daemo- 
num  artibus  edita  fuisse.  Deinde  vero  eosdem 
damoaes  a  Christianis  adjuratos,  palam  confiteri 
haec  non  ab  aliis  acta  esse,  quam  Bemetipsis,  qui 
non  dii,  sed  dsemones  tantum  erant. 

Ad  primam  vero  propositionem  clarius  demon- 
strandam  ille  pro  certo  posuit  (Ibid,)  quod  negare 
nemo  potest^  deemonum  substantiam,  sicut  in  su- 


nuilum  eo  esse  pejorem,  quo  pravorum  angelorum 
cum  fiiiabas  hominum  concubitum,  alque  ex  illo 
procreationem  daemonum  explicare  nititur.  Sed 
vide,  quffiso,  qu»  de  his  in  superiore  dissertatione 
disputata  sunt  (Dissertai,  in  Lactant.  cap.  20,  art. 
5.)  et  utrum  inde  ejus  opinio  ad  veritatis  regulas 
poBBit  reduci. 

Nemo  autem  dubitabit  hoo  verum  esse,  quod 
poBtea  de  Satana  et  daemonibus  enarrat.  Satanas 
noster,  inquit,  ob  divortium,  a  Deo  videlicet,  et 
Bunm  ob  peocatum  semulus^  sive  hostis  et  inimi- 
cus,   €t  ob    Dei  gratiam   Ghristianis    conceBBam 


simam  ac  tenuissimam,  sed  vires  etiam  eorum 
spiritahs,  summamque  alacritatem,  qua  uno  mo- 
mento  ubique  esse,  ac  singula  quffique,  el  ipeam 
hominis  substantiam  pervadere  possunt.  Itaque 
cum  ita  formati  sint,  eorum,  ait  TertuIIianus, 
«  Malitia  spiritalis  a  primordio  mundi  auspicata, 
est  in  hominis  exitium  »  {Ibid.) ;  quando  scilioet 
Evam  et  Adamum,  felicem  in  terrestri  Paradiso 
vitam  agentes  decepit.  Eadem  quoque  malitia  cs- 
teros  homines  in  errorcm,  et  quffilibet  scelera,  ao 
potissimum  in  idololatriam,  faisorumque  deorum 
nomine,  in  sui  cultum  inducere  connituntur. 


963 


TBRTULLUNl  OPERDM  PARS  1. 


Ab  iie  autem,  qufiB  diis  suis  eibnici  tribuebant  j^ 
miraculay  ut  ordiamur,  bsBC  a  damonibus  facta 
fuisse  Auctor  noater  sic  demonstrat.  Tantis,  inquit, 
viribus  et  spiritualibiis  et  invisibilibus  instructi, 
incautOB  homines  quibusdam  premunt  «gritudi- 
nibus,  easque  depellunt  remedils,  vel  ad  miracu- 
lum  novis,  vel  etiam  contrariis ;  ut  illos  sanasse 
credantur,  quos  remotis  tantum  maleficiis,  Isedere 
desinunt.  Quamobrem  illos,  et  Hcta  eorum  mira- 
cula  sic  irridet :  «  Benefioi  plane  et  circa  curas 
valetudinum;  ladunt  enim  primo,  debinc  remedia 
prflBcipiunt,  ad  miraculum  nova,  sive  contraria, 
poat  quee  desinunt  Isdere,  et  curasse  creduntur  • 
(Ibid.  c.  409).  Naque  his  tantum  plagis,  corpori 
humano  inflictis.etsanatis,  in  bominumconspirant 
pernijien,  sed  sua  etiam  subtilitate  ipsam  perva- 
dunt  illorum  animam,  atque  saevis  libidinibus,  ** 
amentiis,  ac  furoribus  excitatis,  in  quodlibet 
scelus  illos  inducunt  (Ibid.),  Nos  autem  de  his 
nefandis  daBmonum  artibos  alibi  disseruimus 
{Dissefi,  in  MinuL  cap.  18,  art.  2). 

Eadem  subtilitate  damones  induebant  phantaS' 
mata,  sive  efflgiem  Castorum  (TertuUian  ibid,)^  id 
est,  Gastoris  et  Poliucis,  ac  sua  innata  velocitate 
celebrem  Romanorum  de  Perse  Rege  victoriam 
Roms  eodem  die  annuntiaverunt,  quo  reporlata 
fuerat.  Quod  quidem  alibi  a  nobis  enarratum  est 
{Dissert.  in  Minut,  cap.  18,  art.  2). 

Huc  quoque  spectant  pauca  quidem,  sed  qua 
*pluribus  obscura  videbuntur  bsc  Auctoris  nostri 
verba :  «  Et  barbam  tactu  inrufatam  »  (Tertull.  ^ 
ibid.).  At  ea  clarius  explicat  Suetonius,  ubi  de  ^ 
origlne  gentis  CEnobarborum  disserit:  «  CHnobarbi, 
inquit,  auctorem  origiois  itemque  cognominis  ha- 
bent  Lucium  Uomitium,  cui  rure  revertenti  juve- 
nes  gemini  Castor  et  Pollux  augustiore  forma  ex 
occursu  imperasse  traduntur  nuntiaret  senatui 
ac  populo  victoriam,  de  qua  incertum  adbuc  erat, 
atque  in  fidem  majestulis  (divins  videlicet)  adeo 
976  permuisisse  malas,  ut  e  nigro  rutilum  aeri- 
que  assimilem  capillum  redderent.  Quod  insigne 
mansit,  et  in  posteris  ejus,  ac  magna  pars  rutila 
barba  fuerunt  »  (Sueton.  in  Vit,  Neron.  §  1).  Et 
id  quidem  a  Plutarcho  confirmatur  {Vil.  Paut 
Mmil.  tom.  I,  p.  268).  Inrufatam  igitur  barbam 
dixit  TertuIIianus,  quia  ex  nigro  colore  in  rubrum 
conversa  fuit.  At  brevitatis  causa  hanc  ille  tan- D 
tummodo  subitam  miramque  barbffi  conversionem 
memorat,  qua  quidem  alia  quoque,  quae  etbnici 
venditabant,  miracula  satis  aperte  designaban- 
tur 

Spiritualibus  autem  demonum  ingeniis,  viribus, 
et  fallaciis  baQC  facta  esse  asseverat  (Tertullian. 
loc.  cit.},  quemadmodum  et  navem,  uti  adhuc  ait, 
cingulo  promotam,  a  Glaudia  nimirum  Vestali  vir- 
gine,  ut  alibi  jam  animadvertimus  {Dissert.  in  Mi- 
nut.  cap.  17,  art.  1).  Venditabant  insuper  ethnici» 
aquam,  uti  porgit  iile  {Ibid.),  cribro  gestatam  a 
Tuscia  nimirum  alia  vestali  itidem  virgine :  quo 


—  SERIES  I,  APOLOGGTIGA.  964 

quidem',  sicut  illi  autumabHnt,  miraculo  illatum 
sibi  violatie  castitatis,  aut  sicut  ait  Dionysius  Hali- 
carnasseus  (lib.  ii  ^ntiquit.  Homan.  p.  428  et  seqq.) 
exslincti  sacri  ignis  crimen  penitus  diiuit.  Bed 
de  hac,  qufficumque  sit,  historia  plura  Valerius 
Maximus,  quem  consulere  poteris,  sicuti  Piinium, 
Augustinum,  et  alios  (Val.  Max.  lib.  viii,  c.  1 ; 
Plin.  lib.  xxviii  Natur.  hist.  cap.  2,  p.  157 ;  Aa- 
gust.  lib.  X,  de  Civit.  cap.  16,  p.  252). 

TertuIIianus  itaque  hac  et  alia  hujusmodi  ex- 
traordinaria  facta,  quas  ethnici  mirabantur,  ideo 
dsemonum  arte  et  prasBtigiis  edita  esse  asserit,  ut 
numina  tapideSf  id  est,  deorum  simulacra  lapidibus 
efficta,  non  falsi  dii  crederenlur,  et  verus  Deus  non 
quxreretur  (Tertull.  ibid.).  In  superioribus  autem 
nostris  dissertationibus  de  his  abunde  disseruimns» 
manifestumqae  ibi  fecimus  qua  ratione  Arnobiua 
eorum  falsitatem  demonstrare  conetur  {Dissertat. 
in  Amob.  c.  18,  art.  1  et  2).  At  Minutius  Felix 
atque  Lactantius,  Tertullianum  secuti,  hsBo  damo- 
num,  uti  diximus,  dolis  ac  fraudibus  facta  ease 
ostendunt  {Dissertat.  in  Minut.  c.  20,  a.  2;  Disser- 
tat.  in  Lactant.  cap.  20,  art.  7  et  cap.  32,  art.  4). 
QuaB  vero  ipse  TertulJianus  sibi  pecutiria  habet, 
et  speciatim  retulit,  in  sequentibus  articulis  com- 
planare  tentabimus. 

ARTIGULUS  IV. 

Quomodo  dxmones  futurarum  rerum  scientiam  sub- 
ripere,  tentaverint,  ac  fatsorum  deorum  nomine 
ambigua  quibusdam,  ac  prassertim  Pyrrho  et  CrsB- 
sOf  oracula  dederint. 

Prffisensio  et  scientia  rerum  futurum  t  magni- 
fica,  ait  Gicero,  quffidam  res  et  salutaris,  si  modo 
est  uUa,  quaeque  proxima  ad  deorun^  vim  naturae 
mortali  possit  accidere.  »  iGicer.  lib.  I  de  Divinal. 
p.  254).  Neque  id  dsmonibus  erat  incog^itum. 
Quamobrem  hanc  scientiam  sibi  quoque  tandem 
modo  vindicare  voluerunt.  Nam  ut  apposite  om- 
nino  TertuUianus  noster,  «  JEmulantur,  inquit, 
divinitatem,  dum  furantur  divinationem.  »  (Tertnl- 
lian.  Apologet.  c.  22,  p.  408).  Quin  imo  si  877 
fidem  ei  habeas,  nihil  illis  hao  smulatione  charins 
antiquiusque  fuil :  «  Et  qus  illis,  ait,  accuratior 
pascua  est,  quam  ut  hominem  a  recogitatu  ver« 
divinltatis  avertant  prsstigiis  false  divinationis  » 
(Ibid.  p.  407).  Atque  ita  quidem  in  editione  Ri- 
galtii,  qui  haec  verba,  t7/i  et  avertanl,  ad  dsmo- 
nes  referenda  esse  opinatus  est.  At  in  nostris  ma- 
nuscriptis  codicibus,  acprisciseditionibuslegimas 
itli  et  avertat ;  quae  ad  notatam  ibidem  a  Tertolliano 
aspirationem  daemonum  referri  utique  possunt 
Nomen  vero  pascua  ab  co,  sicuti  a  sacris  Scripto- 
ribus  nostris  accipitur  pro  pastione  et  alimentc. 
Nam  ut  plura  eorum  loca  omittamus,  in  psalmo 
vicesimo  secundo  scriptum  est:  «In  loco  pascus 
ibi  me  collocavit  •  (Psal.  xxii,  20). 

Quomodo  autem  daemones  moliti  sint  divinatio- 
nem  subripere,  hunc  Auctor  noster  exposuit  in 
hunc  modum :  Ingenii  aui  subtilitatew  dispoBitiones 


96» 


D.  LE  NOURRY  OBSERVAtlONES  NOViE. 


966 


etlam  Del,  el  taii6  pfophetis  concionantibug  exce-  A  dissertatione  (DissertaL  in  Minut.  cap.   17,  art.  3). 

Ejusdem  profeoto  generlB  est  aliud  Craso  reddi- 
tum.  Narrat  enim  Eusebius  (Euseb.  lib.  v,  Prm" 
par.  Evang.  cap.  21  et22,  p.  211  et  eeq.)  hunc 
Lydiae  i*egem  cum  bellum  Persis  inferre  cogitaret, 
Appolinem  Delphicum,  cujus  femplura  infinitis 
opibuB  et  donarils  exornaverat,  de  futuro  hujus 
belli  eventu  consuluisBe,  et  hoc  plane  ambiguum 
accepisse  responsum : 

Kpolffoc   "AXiv     SiaCA^,   (jLf^aXYiv    «px^i^    xaTaXufftt. 


perunt,  et  nunc  lectionibus  sacraa  Soriptura  reso- 
nantibus  carpunt  »  (Tertull.  Ibid.  p.  408).  Prete- 
rea  sumunt,  id  est,  agnoscunt  quasdam  temporum 
MorleSy  sive  futuros  temporum  status  et  eventus.  In 
nostra  autem  de  Lactantii  libris  dissertatione 
heo  enuoleavimus  Dissert.  in  Lactant.  cap.  20, 
art7). 

Alio  adhuc  modo  pluvias  fauile  preBdiount.  Et- 
enim.  k  Habent,  aitadhuo  Tertullianus  {Ibid.)^  de 
incoiatu  aeris,  de  vicinia  siderum,  et  de  com- 
meroio  nubium  coelestes  sapere,  hoc  est,  agnoscere 
paraturas,  ut  et  pluvias,  quas  jam  sentiunt,  repro- 
mittant.  »  Pamelius  vero  nos  hic  monttos  esse 
voluit  se  non  meminisse  utrum  nomen  paratura 
apud  alios  auctores  legalur.  Sed  aut  ipse  non  lege- 
rat,  aut  non  recordabatur  se  legisse  in  Vita  sanoti 
Cypriani  hffic  Pontii  verba:  «  Nondum  secunda 
nativitas  novum  hominem  splendore  toto  divinaB 
lucis  occulaverat,  et  Jam  veteres  ac  pristinas  tene- 
bras  sola  lucis  paratura  vincebat »  (Pont  in  Vita 
5.  Cypr.  0.  2).  ParaturaB  autem  nomen  ibi  ipso 
Tertuliiani  sensu  adhibetur  pro  dispositione,  ap- 
paratu,  et  praeparatione,  uti  Jam  observatum  est 
(Art.  super.) 

Dicit  itaque  Auctor  noster  ea,  qu»  in  altiori  coeli 
regione  praeparabantur,  nubium  commercio  co- 
gnosci  a  demonibus  de  incolatu  aeris.  Noverat  si- 
quldem  8atanam  ab  apostolo  vocari,  «  Principem 
potestatis  aeris  hujus ;  damones  vero,  spirituaiia 
nequitatiflB  in  ccBlestibus  »  (Epist.  ad  Ephes.  ii,  2; 


B 


CrosuB  Halyn  superans  magnam  pervertet  opam  vim. 
{Uerodot.,  lib.   ,  cap.  65). 

Quod  ille  postea  confirmat  GEnomai  testimonio. 
At  id  tibi  si  non  sufOciat,  adire  poteris  Herodotum, 
et  qui  de  utroque  Pyrrho  et  Oraeso  agunt,  Cicero- 
nem,  Bulengerum  et  alios  (Cicer.  lib.  ii,  jE>^  di» 
vin.  p.  296 ;  Bulenger.  De  orac  et  vat.  cap.  6). 

Ad  eumdem  porro  Croesum  attinent  hac  subse- 
quentia  Tertulliani  verba :  «  CaBterum  testudinem 
concoqui  cum  carnibus  pecudis  Pythiue  eo  modo 
nuntiavit,  quo  supra  diximus :  momento  apud  Ly- 
diam  fuerat»  (Tertull.  Apologet.  c.  22,  p.  409). 
Memoriffi  siquidem  Jam  oitatus  a  nobis  Herodotus 
prodidit  missos  a  Craso  nuntios,  qui  varia  deo- 
rum  oracula  oonsulerent,  et  quid  ipse  in  Lydia 
ageret,  sciscitarentur.  Singulorumautem  responsa 
oum  accepisset,  nullum  probavit,  nisi  Delphici 
Apollinis,  qui  ea,  qua)  ab  illo  re  vera  agebantur, 
hoc  responsoedixit.  XtX(i(>vi]v  xa^  £pva  wzavL^^oL^  ; 
6fjiou  l^tt,  olM^  iv  X46i]Ti  ^aXxiq»,  ^dXxtov    iic(6i](jia 


VI,    12).  Denique    de  pluvia  ab  iis  prsnuntiata  C  Im^tk :     Testudinem    pariter   et    agnum  concisue 


aliquid  infra  dicendum. 

Eodem  quoque  modo  iJle  adhuc  ostendit  ab 
iisdem  dflemonibus  profecta  esse,  qufle  ethnici  tan- 
topere  venditabant,  deorum  suoram  oracula.  Quis 
autem  adeo  c«cus  est,  ut  in  eis  solitas  daBmonum 
fraudes,  malignamque  subtilitatem  eo  facilius  non 
deprehendat,  quo  magis  ambigua  fuerunt.  Si  quis 
tamen  Tertulliano  oredere  nolit,  is  certe  audiat, 
expendatque  quam  manifeste  illud  ab  eo  probe- 
tur:  «  In  oraculis,  inquit,  quo  ingenio  ambigui- 
tates  suas  temperent  in  eventus,  sciunt  CroBsi, 
sciunt  Pyrrhi  •  (TertuU.  Apologet.  c.  22,  p.  408). 
Duo  itaque  profert  celeberrima  oraculorum  exem- 


in  Ubeie  aheneo  coxit  opercuto  aheneo  imposito 
( Herod.  lib.  i,  §  48)  At  non  divino  quidem  afQatu 
dsmon  ille  cognovit  quid  GraBSus  ageret,  sed  in 
nata  sibi,  ait  Tertullianus,  agiiitate  in  Lydiam  uno 
momento  oonvolavit,  et  eadem  celeritate  reversuii 
Craesi  nuntiis  memoratum  Apoilinis  nomine  res- 
ponsum  reddidit. 

De  his  porro  ac  similibus  oraculis,  ambiguisque 
ac  fallacibus  deomonum  responsis,  et  illorum  de- 
fectu,  non  solum  in  citata  de  Minuoii  Octavio,  sed 
aliis  quoque  nostris  dissertationibus  actum  a  no. 
bus  fuit  (Dissertat.  in  Minut.  cap.  33,  art.  3;  et  in 
Lactant.  cap.  20,  art.  7  et  8  ;  et  cap.  32,  art.  1). 
At  neminem  esse  putamus,  qui  ex  dictis   non   in- 


pla,  quorum  unum  Pyrrho,  alterum  CroBSo   datum      ,  „.     ,                    ^    ^  ,,.     .    ,.                    ,.     . 
*^^'Z              ..       _      *_  *rii         •      _«-«  n  telligatquantum  aTertuIliani  aliorumqueantiquis- 
est.  Quam  ambiguum  autemetfallaxprimum878  u  _.___  ip_|_._  n^^_,_  ..««*««♦:«  «™^»:^« ; 

fnerit  bis  Augustinus  patefacit  verbis :  •   Ait  enim 


fatidicus,  Dico  te,  Pyrrbe,  vincereposse  Romanos: 
atque  ita  sive  Pyr;'hus  a  Romanis,  sive  Romani  a 
Pyrrho  vincerentur,  securus  fatidicus  utrumlibet 
exspectaret  eventum  »  (August.  lib.  iii,  de  Civit. 
c.  17,  p.  75).  At  hujusmodi  fallacis  fraudulentm- 
que  captiones  a  vero  Deo  proficisci  non  possunt, 
sed  a  malignis  dflBmonibus,  qui  naturaBsuffi  subtili- 
tate  sub  falsorum  deorum  imaginibus  latentes, 
his  responsis  homines  decipiebant.  De  hao  autem 
fallaci  ApoIIinis  Pythii  ad  Pyrrhum  regem  res- 
pouBO  disputavimus  in  nostra  de  Minuoii  Octavio 


simorum  Ecclesis  Patrum  sententia  recentior  qui- 
dam ;  ut  alibi  adnotavimus,  dissideat,  qui  vetera 
gentilium  oracula  non  his  dsmonum  dolis  pessi- 
misque  artibus,  sed  sacerdotum,  idoiis  servien- 
tium,  fallaciis  ac  prestigiis  reddita  fuisse  976 
perperam  venditat.  Quamvis  enim  nonnulla  ab  his 
sacerdolibus  profecta  fuisse  constaret,  pleraque 
tamen  omnia  edere  non  poluerunt,  siouti  nec  vera 
miracula,  de  quibus  nunc  agendum  est. 

ARTICULUS  V. 

Quomodo  Tertuttianui  ostendat  deemonum  potestate 
ac  fraudibus  ea  esse  facta,  quse  magi  ciroulatonis 


967 


TERTDLLIANI  OPBRUM  PARS  L  -  SBRIB&  I,  AP0L06ETIGA. 


968 


prssnigiii  ludunt,  quibus  infamantur  defunctorum  a  rum  defunctorum  phantasmata.sivefiotaBefGgiei, 


an^ma?,  pu^i  in  eloquium  oraculi  eliduntur, 
immittunlur  somnia^  caprss  et  mensx  divinant  : 
nec  responderi  a  quoquam  posse  ea  sattem  diis 
tribuennday  qux  intra  illorum  tempta  agebantur. 

EthnicoB  acrius  adhuc  urget  TertuUianus,  pla- 
numque  facit  ea^  quee  a  circulatoriis  magis  supra 
naturaa  ordinem  edita  opinabantur,  hsec  facta 
fuisse  dff monium  fraudibus  ae  prssstigiis.  Et  certe 
quom.odo  magi  illi  exsecrandis  suis  artibus  facere 
aliquid  possent,  nisi  haberent  semel  invitatorum 
ait  TertuillanuB,  an^^/orum,  videlicet  malorum,  et 
dsemonum  adsisientem  potestatem  (Tertullian.  Apo- 
loget,  c.  23,  p.  410).  Non  enim  eam  potentiam,  qu« 
Bolitas  hominis  vires  superat,  a  se  ipsis  habent, 
neque  etiam  a  Deo  optimo,  qui  maloGciorum   au 


a  magis  dsemonum  artificio  reprssentari.  Sed  hasc 
ille  in  libro  de  Anima  fusius,  hisque  verbis  expli 
cat :  «  In  illa  specie  magis,  qus  jam  quiesceDtes 
animas  evellere  ab  inferiB  creditur,  et  coDBpectai 
exhibere,  non  alia  fallacia  vis  operatior;  plane 
quia  at  phantasma  praestatur,  quia  et  corpus  affio. 
gitur  nec  magnum  illi    czteriores  oculos  circum- 
scribere,  cui  interiorem  mentiB   aciem  excscare 
perfacile  est.   Gorpora  denique  videbantur  Pba- 
raoni,  et  JSgyptiis  magicarum  virgarum  dracones. 
sed  MoysiB  veritas  mendacium  devovavit »  (Ter- 
tullian.  de  Anim.  c.   57,   p.   355).  In  his  itaque 
magicis  evocationibus  nihil  aliud  esse  contendit, 
nisi  daemonum    fraudes,   fallacias,  fucuoi,  atque 
mendacium.  Quod  quidem  ille   ibidem  bac  tam 
otor  esse   non   potest.   Ergo  illam   acceperunt  a  B  ^g^^^^  quam   evidenti  ratione  comprobat:  Hanc 


demonibus,  qui  sua,  uti  diximus  malignitate  ho- 
mines  in  quaiibet  soelera  inducere  moliuntur.  Sed 
hacillealio  in  libro  clarius  uberiusque  demon- 
strat  (Idem,  de  Anim.  cap.  57). 

Magi  itaque  accepta  ab  illis  daemonibusres  quas- 
dam  extra  consuetum  naturs  ordinem  edendi  po- 
testate,  circulatoriis  ait  Tertullianus,  prasstigiis 
ludunt  (Idem,  Apologet.  c.  23,  p.  411).  Sed  qu» 
sunt,  rogabit  aliquis,  hee  circulatoriee  prsstigiae  ? 
Respondent  aliqui,  illas  sic  vocari,  quia  magi  cir- 
oumforanei,  spectantium  ccBtu  sive  circuIo|circum- 
dati,  fabulis  aut  preestigiis  ludunt.    Verum   nobis 


fallaciam  spirituB  nequam,  eub  personis  defun- 
ctorum  delitesoentis,  nisi  fallor,  etiam  rabus 
probamus  cum  in  exorcismiB  interdum  aliquem  se 
ex  parentibus  hominem  suis  afflrmat,  ioterdum 
gladiatorem,  vel  bestiarium,  sicut  et  alibi  deum, 
nihil  magis  curans,  quam  hoc  ipsum  excludere, 
quod  pr«dicamus,  ne  facile  credamus  animas  uni- 
versas  ad  inferos  redigi,  ut  et  judicii  et  resurrectio- 
nis  Odem  turbet  •  {Ibid)  . 

At  cur,  inquits,  animse  defunctorum  ab  eo  tunc 
diountur  infamari  ?  Putant  nonnulli  illud  ideo  di- 
ctum,  quia  infamia  et  contumelia  afflciuntur.  Sed 

facilius  persuadebitur  his  verbis  nihil  a  Tertul-  ^^^^°^^^  °«  ^^^  ^«^^"°^  «^^^^  ««°«°  *  TertulUano 
liano  aliud  sigDiflcari,  quam  magicas  pr»stigia8.  ^  »cc'P»*tf  P^o  fingere  videlicet,  ac  falso  exhibere. 
Dbi  enim  Marcionis  de  phantastica   Christi   carne  ^  ^^"^^  °^.^^°^  '^  ^^^^^  P^^^*'  ^*^**  hominum  oculoa. 


errorem  refellit:  «  Ergo  jam  Christum,  inquit, 
non  de  coelo  deferre  debueras,  sed  de  aliquo  cir- 
oulatorio  (id  est,  magorum)  ooetu ,  nec  Deum  pre- 
ter  hominera,  sed  magnum  hominem  »  (Idem,  de 
Cam.  Christi,  c.  5.)  Alibi  vero:  «  Alia  species 
magiee,  qu»  miraculiB  operatur...  exinde  et  Si- 
mon  magus,  jam  fldelis,  quoniam  aliqniil  adhuo 
de  circulatoria  secta  cogitaret  »  (Idem,  de  Idotolat 
0.  9).  Quid  autem  ibi  circulatoria  secta,  nisi  ma- 
gorum  sectam  signiflcat?  Alicubi  tamen,  ne  quid 
dissimulemusy  magos  a  circulatoriis  distinguere 
videtur,  ubi  adversus  haereticos  sio  disputat :  <c  No- 
tata  sunt  etiam  commercia  hsereticorum  cum  ma- 
gis  quampluribus,  cum  circulatoribus,  cum  astro- 


acobjici.  «  Mendacium  eorum  visui,  quod  squa- 
lissimam  porticum  angustiorem  in  ultimoinfamet» 
{Ibid,  0.  17),  id  est,  falso  exhiboat,  ac  mendacio 
repraesentet.  Postea  vero  adjicit  tunc  nullam  eese 
oculorum  falluciam,  nullumque  mendacium,  ei  et 
ipsse  caussB  objecta  recte  videndi  infamia  liberec- 
tur.  Nemo  autem  dixerit  ibi  verbum  infamare  ab 
illo  usurpari  pro  macula,  qua  porticus  inuratnr. 
Si  quis  tamen  probaverit  hoc  secundo  significatu 
in  ApologeticOy  sicut  in  mox  citatis  locis,  primo 
sensu  aooipi,  non  omnino  repognare  audebimuB. 

Magi  insuper,  pueros,  inquit,  in  eloquium  craculi 
elidunt  (Idem,  Apologet,  cap.  23,  pag.  411).  Et  ita 
sane  in  nostris  codicibuB   manuscriptiB,  et  editis 


logis,  cum  philosophis  curiositati  scilicet  deditis.  »  D  recentioribuB  apud,  etc.  Minus  autem  bene  in  pri 


(Idem,  in  fin.  de  Pnescript,  kseret.  o.  43).  Sed 
nonne  cernis  ibi  varias  tantum  notari  hominum 
roagioiB  artibus  deditorum,  species  ?  Nonne  igitur 
illius  in  Apologetico  hic  sensu  est:  Magi  multa 
miraoula  circulatoriis,  id  est,  magicis  artibus  lu- 
dunt,  hoc  est,  finguntet  falso  jactant  a  se  fieri, 
sicque  homines  ludunt,  ac  decipiunt  ?  880  PriB- 
tereadetestandis  illis  artibupccPhantasmataeJunt. 
et  defunctorum  infamant  animas  »  (Idem,  Apologet. 
0.  23,  p.  410).  Jam  vero  dictum  ab  ilio  observa- 
vimuB  a  dsmonibuB  edita  fuiBse  phantasmata 
Gaatoram  (aupr*  art*  3) :  nuno  vero  aaaeverat  alio- 


mis  editionibus  e/tctun(.  Apuleius  namque  testatur 
communem  sui  temporis  morem  usumque  fuisse, 
ut  magi  pueros  sive  servos  ad  oraoula  fondenda 
assumerent,  qui  ab  iis  incantati  corruebant,  atque 
Idcirco  elidebantur  (Apul.   Apolog.  i,  Pag.  340). 

Eadem  etiam  fraude  somnia,  ait  Tertullianni 
(Ibid, ;  DisseHai.  in  Minut.  cap.  20,  art.  2,  in 
Arnob.  cap.  18,  art.  i,  in  Lactant.  cap  32,  art.  4), 
futurorum  haud  dubie  prcsnuntia  immittunt,  At  de 
higusmodi  somniis  plura  in  superioribua  nostris 
diBsertationibus  dizimus. 

Mt  Neque  8oii  homines  hao  arte  magorum  sive 


969 


D.  LE  NOURHY  OBSEHVATIONttS  NOViE. 


970 


potias  dffimonum,  qui  horum  ministerio  abuteban-  A  exemplo  conflci  tantum  potest  889  mirum  non 


tur,  sed  etiam  caprm,  inquitauctor  noster,  etmen- 
S3S  divinare  consueverunt  (TertuII.  Apologet,  cap.  22, 
pag.  404).  At  qu89nam,  obseoro  te,  erant  hsc  men- 
sffi  ?  Num  sacri,  ut  ethnici  garriebant,  tripodes,  ex 
quibus  Pithiffi,  sacerdotes  Apollinis,  solebant  ora- 
cula  sua  f undere  ?  Gerte  de  illis  Virgilius  oecinit 
(Virgil.  lib.  iii  jEned,  v.  358) : 

TroJQ^ena  iDterpres  diYuai,qui  numtDa  Phoebi, 
Qai  tnpodas  Clarii  laaro8,qQi  sidera  BeniiB. 

Servius  siquidem  in  hos  poetfls  versus  u  Tripodes, 
inquit,  mens®  fuerunt  [in  templo  Delphici  Apol- 
linis],  quibus  superposita  Phoebades  vaticinaban- 
tur  » (Bulen.  de  orac.  et  vatibus,  cap.  17  et  seq.). 
Noti  autem  sunt  omnibus  tripodes  illi,  de  quibus 


esse,  si  Tertulliani  tempore  vel  antea  temerarii 
prsestigiatores  huno  in  mundum  volare  tentave- 
rint. 

Urget  adhuc  ille  parem  esse  furorem  et  amen- 
tiam  illius,  «  qui  genitalia  vel  lacertos,  •  atque 
alterius,  «  qui  sibi  gulam  prosecat »  (Tertull.  Apo- 
loget,  cap.  25,  pag.  421).  Prior  autem  erat  galius 
vel  Archigallus,  qui  in  Matris  deorum,  vel  Bellonsdy 
saoris  membra  sua  secare  consuevorat  (Dissert.  in 
Minuc,  cap.  20,  art.  2 ;  et  Dissert,  in  Lactant.  cap. 
34,  art.  i).  De  hoc  autem  Archigallo  iile  pauio  post, 
ac  nos  de  ilio  et  aliis  gallis  alibi  disseruimus : 
■  Atqui  compar  est,  inquit,  exitus  furoris,  et  una 
ratio  est  instigationis  »  in  illis,  atque  in  eo,  qui 


si  plura  scire  aveas,  adire   poteris  Bulengerum  et  g  «  ^ibi  gulam  prosecat,  »  id  est,  se  jugulat,  aatgla- 


alioB. 

Verumtamen  quia  Tertullianus  de  his,  qusB  non 
sacerdotum  ethnicorum,  sed  magorum  operaeffi- 
ciuntur,  ibi  sermonem  videtur  feoisse,  si  quis  de 
aliis  mensis  eum  loqui  probaverit,  ei  haud  sgre 
assentiemur.  Expeudat  nihilomious  hnc  non  minus 
ad  oraoula  deorum  referri  posse,  quum  ad  notatas 
ibidem  ab  ipso  adbuo  Tertullianotfaprosdivinantes, 
de  quibuB  in  primo  Apparatus  nostri  tomo  disputa- 
yimuB  (tom.  I  Apparat.  lib.  i,  cap.  10,  pag.  772, 
et  seqq.). 

Quoniam  vero  Tertullianus  de  iis,  quae  intra  et 
extra  deorum  templa  agebantur,  in  hoc  Apologetici 
loco  disputat,  eos  refellit,  qui  objiciebant  distin- 
guendam   esse  locorum   differentiam,  ao  diis  ea 


dium  Buum  demittit  in  gulam  (Tertull.  ibid.).  la 
nostris  autem  codicibus  manuscriptiB  pro  compar^ 
habetur  compara^  quod  etsi  oorruptum  plane  vi- 
deatur,  suo  tamen  prorsus  non  caret  sensu.  At 
Minuoius  Felix,  quemadmodum  suo  loco  adnota- 
vimus,  paulo  aliter,  sed  eumdem  in  flnem  dixit 
(Dissertat.  in  Minuc.,  cap.  20,  art.  3) :  «  Par  in  il- 
lis  instigatio  demonis,  8ed  dispar  argumentum  fu- 
roris.  »  Nam  eadem  est  utriusque  in  ethnioos  ar- 
gumentatio.quaiilorum  orrorem  radioitus  evellunt. 
Yidetis  oitatos  a  nobis  in  iUa  dissertatione  CSicero- 
nis  de  divinatione,  et  Augustini  totidem  de  divina- 
tione  deomonum  libros. 

Ex  haotenuB  porro  disputatis  quis  non  videt,hanc 
recte  a  Tertulliano  elici  conclusionem  ?  Si  maligniB 


tantum  adscribenda,  qu«  in  templis  fieri  solebant  ^  daBmonum  artibus,  fallaciis  ac  prsestigiiB  ea  extra 


(Tertull.  Apologet.  cap.  22,  pag.  407).  Gum  enim 
vos  ethnici,  ita  illos  compellat,  hroc  nobis  objectatis, 
alibip  id  est,  extra  templa  deos  non  dicitis  (Ibid.), 
id  est,  cum  fatemini  deos  vestros  non  alibi  esse, 
et  agere,  quam  in  tempiis,  eo  ipso  dicitis  eos  esse 
falsos  deos.  Nam  verus  Deus  ubique  est. 

Ddinde  vero  non  aliter,  inquit,  dementiref  hoc 
est,  uti  apud  Lucretium,  Apuleium,  etLactantium 
(Luoret.  lib.  iii,  v.  396  ;  Apul.  ApoL  i,  pag.  341 ; 
Lactant.  lib.  rv,  divin,  Institut,  cap  17,  pag.  441 ; 
Tertull.  Apologet.  cap.  13,  pag.  343)  insanire,  de- 
lirare,  seu  extra  mentem  exire,  is  videiurj  qui  sacras 
templorum  turres  pervolat^  quam  qui  tecta  viciniss 
transilit^  sive  ex  vicinis  templorum  tectis  volando 
eese  aeri  committit.  Parem  itaque  asserit  demen-  D 
tiam  esse  iliius,  qui  ex  quibuslibet,  atque  alterius, 
qui  ex  templorum,  falsis  diis  dicatorum,  turribus 
sese  praecipitando,  per  aera  volasse  perhibebatur. 
Perpendas  autem  velim  utrum  ibi,  tacito  nomine, 
Dotaverit  Simonem  magum,  cujus  mentionem 
antea  fecerat.  At  Lucianus  prffiterea  Philoclem  in- 
troducit  asseverantem  se  Babylonium  quemdam 
vidisse^  qui  per  aera  volitabat  (r.uoian.  Diag,  Phit. 
p^eu  pag.  831).  Addunt  nonnulii  exemplum  Aga- 
reni  cujuspiam  praBstigiatoris,  qui  teste  Niceta 
Cbroniate^  cum  ex  summa  Hippodromi  turre  per 
fLei»m  voiaret,',  praeceps  aotus  interiit.  Sed  hoo 

Patboi.  1. 


solitum  naturs  ordinem  facta  sunt,  quflo  gentilea 
diis  suis  tribuebant,  ergo  falsi  sunt  hi  omnes  dii, 
et  falsa  est  eorumdem  gentilium,  ac  vera  christia- 
norum  religio.  Hi  enim  oolunt  unicum  et  omnipo- 
tentem  Deum,  cujus  sola  potestate,  o<Bteris  omni- 
bus  superiore,  vera  miracula  fieri  possunt. 

ARTICDLUS  VI. 

Qua  ratione  Tertullianus  demonstret  eos  ^ui  de  Deo 
pati  xstimantury  qui  aris  inhalantf  qut  numen  da 
nidore  concipiunlf  ructando  conantur^  profantur 
anl^lando :  nec  non  Virginem  Coslestem^  pluvia" 
rum  pollicitatricem^  et  jEsculapium  alia  die  Socor^ 
dio^  Thenatio^  et  Asctepiodoro  vitm  subministrato» 
remy  cum  a  Christianis  adjurabantur,  tuncpalam 
respondisse  se  mn  esse  deos,  sed  dasmanes. 

Multo  sane  longius  progreditur  Tertullianus,  et 
argumento  longe  efficaciori,  ac  contra  quod  ne  mu- 
tire  quidem  ethnici  audebant,  evidentissime  de- 
monstrat  omnia  illa  miracula,  oracula,  et  aiia,  qua 
hi  supra  vires  humanas  a  diis  suis  acta  esse  ven- 
ditabant,  ab  ipsis  dflemonibus  essc  facta,  ac  proinde 
quos  dicebant  deos,  esse  revera  dflemones.  Neque 
enim  privata  hominis  alicujus  auctoritate,  aut  ra- 
tione  ullo  humano  ingenio  exoogitata,  id  probat, 
sed  publico,  ac  dato  coram  quibuslibet  gentilibus 
ipsorummet  testimonio  deorum. 

TotiuB  autem  hujus  argumentationis  summa  htto 
est  (Tertull.  Apologet.  cap.  22,  pag.  405) :  Quo- 

3i 


97! 


TERTULLIANl  OPKRUM  PARS  l  —  SElilES  I,  APOLOGETICA. 


cumque  daBmone,  aut  quibusvis  dasmonibuH  homo  A  bomiais,  quoquo  modo  a  d»mone  agitali,  experi- 
ftSS  agatur,  sive  malo  eorum   agitetur  epiritu,      mento  id  simiiiter  probari  poaso  conatantep  asse- 

verat.  Sio  namque  prosequitur  {Ibid,) :  t  ^ue 
producatur,  •  984  ante  ethnicorum  tribonalia, 
«  aliquis  ex  ii8,qui  de  deo  pati  ezistimantur,qui  aris 
inhalantes  numen  de  nidore  ooncipiunt,  qui  ruc- 
tando  conantur,qui  anhelando  profantur.IpBavirgo 
coelestis,  pluviarum  poliicitatrix ;  iste  ipse  ^cu- 
lapius  medicinarum  demonstrator  alia  die  mori- 
turis  Socordio,  et  Thenatio,  et  Asclepiodoto  vita 
Bubministrator,  »  hi  omnes  a  ChristianiB  adjurati 
dapraones  se  esse  illico  confitebuntur. 

Audisne  quot  ille  proferat  ezempla,  quas  ab  eth- 
nicis  nec  negari  unquam,  nec  ullo  prorsus  modo 
dissimulari  poterant  ?  Sed  quia  haBO,  ac  potissimum 


oujuBlibet  etiam  homiDis  corpus  ab  iis  obsideatur, 
iidem  dflsmones  ab  illis  omnibussola  Christianorum 
a(i|juratione  et  ezorcismis,  aut  solo  adtactu,  aut 
flatu  confestim  expelluntur.  Atqui  tuno,  tametsi 
inviti,  nec  maxima  siue  ignominia  ejicerentur, 
palam  ao  ooram  omnibus  ethnicis  cogebantur  fateri 
ee  non  deos,  uti  gentiles  effutiebant,  sed  meros 
esse  diemones,  unicum  vero  esse  Deum,  quem  Cbri- 
stiana  fides  colit  et  adorat. 

Gum  res  ergo  ita  sit,  inde  Auctor  noster  recte 
concludit  {Ibid,  col.  405) :  u  Quid  isto  opere  mani- 
festius?  Quid  hac  probatione  fldelius?  Simplicitas 
veritatis  in  medio  est .  )>  Aut  illa  etenim  publica 


dBemonnm  confessio  vera  erat,  aut  falsa  et  mendax.  p  posteriora  non  minima  quidem  caligine  respergun- 
Si  vera,  iis  procul  dubio  credendum,  atque  ethnici      ^"'*>  ^*™  P^o  virili  parte  nostra  discutere  enitamur. 

Primum  itaque  observabimus  iis,  qu8B  ab  illo  prfls- 
missa  sunt,  lucem  aliquam  afTerri  posse  bifl  Vir- 
gilii  carminibus  (Virgil.  lib.  vi  jEneid.  v.  77,  e. 
seqq.)  : 


conflteri  debebant  falsos  esse  deos  suos,  ac  unum 
tantummodo,  quem  Ghristiani  venerantur,  esse 
verum  Deum.  Si  autem  dffimones  tum  menticban- 
tur,  primo  id  facile  nemini  persuadebis.  Quiiibet 
enimvero  ad  honorem  quandoque  suum  non  autem 
ad  dedeous  infamiamque  suam  unquam  mentitur. 
Prsterea  si  mentiebantur,  et  hoc  mendacio  morem 
gerebant  Ghristianis,  inde  certissimeconficitur  nul- 
lam  esee,  quam  ethnici  venditabant,  eorum  divini- 
tatem.  Verus  quippe  Deua  nec  mentiri,  nec  crea- 
taris  ad  suum  dedecus  obsequi  potest.  l^aisa  igitur 
ea  est  divinitas,  qu«  aliquid  ad  dedecus,  ut  ait 
Aaotor  noster,  faeit  asmulis  suis,  id  est,  qu»  ad  de- 
deous  suum  hostibus  suis   Ghristianis  mentitur, 


At  PhcBbi  nondum  patieuB  immanis  in  antro 
Bacchatur  yatsB,  magnum  si  peciore  possit 
£xcu88iB8e  deum ;  tanto  magis  ille  faugat 
Os  rabidum,fera  corda  domanB,  flngitque  premeDdo. 

In  primum  autem  carmen  Servius.  «  Nondom  pa- 
tiens,  inquit,  qus  nondum  posset  implere  oraca- 
lorum  sermones. »  Deo  igitur  patiens  dicitur  vatss, 
qui  ad  oraoula  fundenda  numine  aliciyus  dei  affla- 
tus,  donec  ea  ex  pectore  excussisset,  Jaborabat, 
torquebatur,  domabatur,  premebatur.  Et  vero  bu- 


iisque  mentiendo  se  subjicit  {Dissertat.  in  Minuc,  ^  jusmodi  vates,  ut  ipsimet  ethici  aiebant,  insoiito 
Octav.  cap.  20,  art.  3,  el  in  Lactant.  cap.  9,  art.  2).      replebantur  furore. 


Qoanti  porro  sit  roboris  bsec  argumentatio,  in  su- 
perioribus  nostris  dissertationibus  abunde  demon- 
stratum  est. 

Qaamobrem  nihil  aliud  restat  explanandum  nisi 
quod  paulo  obscurius  in  Auctoris  nostri  textu 
Bcriptum  occurrit.  EthDicos  autem  ibi  audacter 
proyoeat  ad  hujus  Ghristianorum  in  daemones  po- 
teiBtatis,  et  publicae  iilius  dflemonum,  se  deos  esse 
negaoiium,  oonfessionis  periculum  faciendum. 
Quanta  vero  confidentia  id  pronuntiet,  ex  hao  ejus 
ipea  provocatione  cognosces  (Tertullian.  Apologet, 
ool.  23,  pag.  24) :  A^jurati,  inquit,  «  a  Ghristianis, 
niai  se  dflemones  confeasi  fuerint,  ibidem, »  sive  eo 
ipso  in  loco,  et  momento,  «  illius  Ghristiani  pro-  D 
cacissimi  sanguinem  fundite.  »  Ne  quis  autem  frau- 
dem  aliquam  aut  dolum  suspioaretur,  ad  illud  ex- 
perimentum  non  locum  uliquem  privatum,  aut 
ethicis  suspectum,  sed  publicum  et  illis  omnibus 
securum  postulat  {Ibid»),  Kos  quippe  ita  alloquitur: 
c<  Edatur  hic  aliquissubtribunalibus  vestris,quem 
dflsmone  agi  constet;  jussus  a  quolibet  Gbristiano 
ioqui  spiritus  ilie ;  tam  dsemonem  se  coufitebitur 
de  veio,  quam  alibi  Deum  de  fsdso.  »  In  nostris 
codicibuB  legilur  non  deum  quidem,  sed  dominum, 
mon  diverso  tamen  sensu. 

Keqjmp  boc  uno  tantam,8ed  qoolibet  alio  oiyuBvif 


Qui  vero  dehinc  aris  inhatantes  a  Tertulliano 
vocantur,  hi  dubio  procul  sunt  arioJi,  de  quibuB 
Donatus  in  suis  ad  Terentiumobservationibus(Do- 
nat.  in  Terent.  Phormian,  act.  iv,  scen.  iv,  v.  27) : 
«  Hariolus  est,  inquit,  qui  divina  mente  vaticinatur, 
qui  fariolus  a  fatiSf  et  a  fando,  oam  F  pro  H,  et 
item  H  pro  E  in  multis  locutionibus  ponatur.  Ad 
quod  imitantur  aspirationem  in  exhalando  ?  Nam 
habitu  solent  eicludere  mortaiem  animam,  ut  di- 
vinam  recipianl.  Unde  et  vocem  ejusmodi  dabant, 
quflB  est  OE,  quod  OE  sonus  exhalandi  vim  prflB- 
Btat.  »  Rursus  vere  jam  iaudatuB  a  nobis  Maro  de 
Sibylla  canebat  {Virgil,  lib.  iv  Mneid,  v.  45) : 

Ventum  erat  ad  limen,  cum  virgo  :  Poscere  fata 
Tempus,  ait :  deus,  ecce  deus :  cui  talia  fflmti 
Ante  fores,  subito  non  Tultni,  non  color  uons. 
Non  comptflB  mansere  comaB ;  sed  peclas  aohelam, 
Et  rabie  fera  corda  tument,  majorque  Tideri 
Nec  mortale  &onan8y  afflata  est  numine  quando 
Jam  propiore  dei. 

Similiter  etiam  Lucanus  de  Gumflea  Sibylla,  qoflB 
vaticinari   conabatur  (Lucan,     lib.    v,    v.    91   et 

seqq.) : 

Talis  in  Euboico  vates  Cumflea  recessa, 
Indignata  luum  moKis  servire  laborem 
GentibuB,  ex  tanta  fatorum  Btrage  Buperba 
Ezcepit  Romana  mano,  sic  plena  laborat 
PhflQnomoe  PhoBbo 2 


973 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


974 


Spamea  tunc  primam  rabies  Yesana  per  ora  a 

Effiuit,  et  gemitus,  et  angelo  clara  meata  ^ 

Marmura,  tonc  moeatUB  Tastis  ululatus  in  aotris 
Extremfleque  sonant  domlta  jam  yirgine  Toces. 

Quamobrem  Gicero  (lib.  i  de  Dimn,  pag.  274,  Hn. 
35]*  «  Gredo  etiam,inquit,anhelitu8  quoddam  fuisse 
terrarum,  quibus  inflateo  mentes  oracula  funde- 
rent.»  Sed  de  his  plures  alios  scriptores  citavimus 
in  885  nostra  de  Minucii  Octavio  dissertatione 
(fiissertai,  in  Minuc,  cap.  'lO,  art.  2).  Yide  autem, 
obsecro,  utrum  ex  illis  colligi  possit  hunc  esse 
Tertuliiarii  sensum :  Vates  et  arioli  existimantur  de 
deo  patiy  cum  ab  illo  acti,  asstu  ac  furore  torque- 
bantur. 

Qui  vero  aris  inhalantes,  aive  spirantes,  et  in 
aras  spiritum  emittentes,  numen,  id  est,  dei  ali-  ^ 
cujus  nutum  et  potestatem  denidore,id  est,  odore 
yictim®  alicujus  perusta)  concipiunt,  Oeinde  qui 
ructando,  sive  ructus  variosque  anhelitus  eHlando, 
conantur  fundere  oracula,  eaquc  eructare,  et  mit- 
tere  extra  pectus  suum.At  in  exemplaribus  nostris 
manuscriptis,  et  editis  antiquisribus  pro  conaniur 
Bcriptum  est  curantur  (Tertull.  loc,  cit,  }.  Gujua 
sensuB  esse  potest ;  ructandOy  et  oraculum  emit- 
tendo,  feruntur  labore  suo  et  cruciatu  iiberari  ac 
curari.  Sed  potior  videlur  allera  lectio.De  his  enim 
adhuc  tortis  et  laborantibus  auctor  noster  loqui 
videtur,  qui  continenter  adjecit :  «  Qui  anhelando 
profantur  »  (Ibid,) ;  manuscripti  et  alii  ante  Hi- 
galtii  tempus  editi  prxfantur^  sed  haud  multum 
absimili  signiQoatu.  At  enim  tum  ex  illis,  sicut  ex 
Virgilio  et  aliis  audivimus,  excuti  deum,  eosque  C 
dei  alicujus  instinclu  fundere  oracula.  At  iile  haec 
omnia  non  veri  Dei  opera,  sed  fallacibus,  sicut 
dictum  esty  daemonum  prsstigiis  fieri  evidentis- 
sime  demonstrat.  Tunc  enim  a  Christianis  adju- 
ratiy  ad  fatendum  se  dsmones  esse  compelleban- 
tur,  ut  postea  adhuc  dicemus.' 

Explicatu  vero  longe  difficiliora  sunt  qus  his 
subjiciuntur.  Quis  enim  facile  dixerit  qusBnam  illa 
sit  virgo  cmlesiis  quae  ab  iWoplnviarum  poiHcHatrix 
appellatur  {Ibid.)  ?  NonnuIIi  siquidem  hanc  Juno- 
oem,  alii  Fortunam,  alii  Gererem,  alii  Uraniam, 
aiii  Venerem  esse  existimant,  quia  Veneris  Ura- 
nisy  sive  CaslestiSf  ejusque  tempii  mentionem  He- 
rodotus,  Pau8anias,et  Luoianus  fecerunt  (Herodot. 
lib.  I»  g  31  et  105  ;  Pausan.,  lib.  i,  pag.  14  et  17 ;  D 
Lucian.  Dial.  Mat,  et  Musar,  pag.  973).  Nobis  au- 
tem  facilios  probabitur  ibi  a  TertuIIiano  designari 
propriam  ao  municipalem  Afric»  deam,  quam 
paulo  poat  in  Africa  ooli  testiflcatur  (Tertullian. 
Apologet.  cap.  24,  eol.  416).  Augustinus  si  quidem 
teslis  utique  ooulatus,  de  illa  dea  h83c  memoris 
prodidit  :  «  Veniebamus  nos  aliquando  adolescen- 
tes  ad  spectacttla  ludibriaque  sacrilegorum.  Spe- 
ctabamus  arreptitios,  audiebamus  sympboniaoos ; 
ludis  turpi8simis,qui  diisdeabusque  exhibebantur; 
obleotabamur,  Gcalesti  virgini  et  Berecyntias  ma- 
tri  omnium.  »   (August.   lib.   n  de  Civit,  cap.  4, 


pag.  34).  Rursus  autem  postea  :  «  Ubi  et  quando 
sacrati  GoQlestis  audiebant  castitatis  praecepta  ne- 
scimus.  Ante  ipsum  tamen  delubrum,  ubi  slmuia- 
crum  illud  locatum  conspiciebamus,  universi  un- 
dique  confluentes,  et  ubi  quisque  poterat  stantes, 
ludos  qui  agebanlur,  intentissimi  spectabamus, 
intuentes,  alternante  conspectu  hinc  meretriciam 
pompam,  illinc  virginem  deam  illam  suppliciter 
adorari,  ante  illam  turpia  celebrari  ;  non  ibi  pu- 
dibundos  mimos,  nullam  verecundiorem  scenam 
vidimus  ;  cuncta  obscenitatis  implebantur  officia. 
Sciebatur  virginali  numini  quid  placeret,  et  exhi- 
bebatur  886  quod  de  templo  domum  matrona 
dootior  reportaret  >  (Ibid.  cap.  26,  pag,  56).  Plura 
adhuc  de  ea  ille  alibi.  Sed  haeo  satis  superque  pro- 
bant  apud  Afros  fuisse  templum  virginis  CoBlestis 
quffl  non  solum  ab  illis  coiebatur,  sed  qua  Biooi- 
tatis  tempore  ab  iisdem  invocata»  pluvias  poliioe- 
batur,  moxque  futuras  pradicebat.  Ab  atiorum 
autem  opinionibus  hasc,  quam  proponimus,  non 
adeo  dissita  est,  quin  ipsis  non  possit  reconciiiari 
Nam  dea  illa  pro  iocorum  diversitate  diversis 
vooabatur  nominibus.  Testem  si  deffideres,  eece 
Ambrosium  id  asserentem  :  t  Quam  GcBlestem^in- 
quit,  Afri,  Mithram  Perss,  plerique  Venerem  co- 
lunt,  pro  diversilate  nominis,  non  pro  numinis 
varietate  »  (Ambros.  epist.  18,  adu,  Symmach, 
§  30,  pag.  840). 

Transit  inde  auctor  ad  iEsculapium,  qui  ab  eo 
vocalur  medicinarum  demonstraior ;  et  alibi,  qui 
primas  medelas  exptoraverit  (Tertulliani.  Apotoget, 
cap.  23,  pag.  418,  et  lib.  de  Coron.  cap.  8,  tom.  I 
Apparat,  pag.  1192).  Nos  vero  in  superioribus  no- 
stris  dissertationibus  ostendimus  qua  ratione 
ethnici  medicin»  inventionem  illi  adBoribebant.6ed 
quo  id  clarius,  eo  sane  msgorem  subsequentia 
ejus  verba  habent  obscuritatem  : «  Alia  die,  ait, 
morituris  Socordio,  et  Thenatio,  et  Asclepiodoto 
vitffi  subministrator  »  (l'ertullian.  Apoirget.  cap. 
23,  col.  24).  Mirum  enim  quantum  hsc  erudito- 
rum  hominum  ingeniM  exercuerint.  At  certe  cor- 
ruptus  est  hic  locus.  Nam  in  nostris  codicibus 
manu  et  antiquiori,  et  recentiori  exaratis  habetur  : 
<c  Alia  die  morituris  (vel  alia  demorituris)  Socor- 
dio,  et  Denatio,  et  Asclopiodoto  subminiatratur.  » 
In  edilionibus  Rigaltio  vetustioribus  :  »  Alias  de- 
morituris  Socordii  et  Denatii  et  Asclepiodoti  sub- 
ministrator  »  [Dissertat  in  Amob.  cap.  9,  art.  2, 
et  in  Lactant,  cap.  30.  art.  5).  Quis  autem  non 
videt  has  diversas  lectiones  augere  potius  quam 
tollere  difTicultatem  7 

Quidam  tamen  suspicantur  has  agyrtarum,  seu 
prsstigiatorum,  qui  iEscuiapiose  ministrare  men- 
tiebantur,  esse  voces,  quas  tacere  satius  duount, 
quam  in  iis  explicandis  risu  dignam  et  inutilem 
perdere  ope^am.  Alii  censent  nomina  trium  esso 
hominum,  quibus  iEscuIapius  vite  curriculum 
paulo  ante  produxisse  ferebatur.  Sed  hsec  aiiqua 
saltem  ratione  conflrmari  debebant.  Alii   porrp 


975 


TERTDLLIANl  OPERUM  PARS  1  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


976 


opinantur  tria  illa  esse  nomina  herbarum,  quibus  J^  tulliani  locum,  nulla  nota  varia  lectione,emeiidare 


morbi  depelli  poterant.  Plinius  enim  inter  varia 
antidota  recenset  scordoiin^  uti  ille  ait,  sive  scor- 
dion,  (PliniuB,  lib.  ii  Natur.  /kt^/.  cap.  6,  pag.  395). 
Alibi  vero  scribit  hanc  herbam  ad  complures  mor- 
boa  removendoB  esse  utilem  (Idem,  lib.  zzvi,  cap. 
7,  pag.  41,  et  cap.  8,  pag.  471,  et  cap.  10,  pag. 
475).At  illud  omitti  procul  dubio  non  debebat,quod 
alibi  adhuc  dixit  :  «  Gontra  haec  omnia  venena 
magicasque  artes  erit  primum  illud  Homericum 
moly,  deinde  mithridation,  et  scordoti8,et  centau- 
rion  •  (Idem,  lib.  xxv,  cap.  10,  pag.  412). 

QuibuBdam  autem  visum  est  Asclepiodoti  nomine 
indicari  a  Tertulliano  Asclepion,  de  quo  heec  a 
Plinio  Bcriptis  tradita  legimus  :  «  Panaces  ipso 


non  hfiBsitavit.  In  antiquis  tamen  editionibns,  le- 
gebatur,  «  Nihil...  fieri.  Diotis  non  statis.si  oculi;ii 
in  duobus  vero  nostris  codicibus  vetustioribua 
«  Nihil...  fieri  dicitia.»  Tuno  deinde  in  aliis  «imul, 
«  Non  dicetis  si  oculi,  »  etc.  Sed  si  qus  sit  ia 
discernenda  genuina  lectione  difflcultas,  constat 
tamen  apertum  esse  auctoris  ooBtri  sensam.  Dicit 
•tenim  ethnicos  non  posse  aut  suspicari,  aut  obji- 
cere  in  illo  Christianornm  opere  aliquid  inesse,! 
aut  magicum,  aut  fallax,modo  iidem  ethnici  indo- 
mita  obstinatione  nec  c«ci  sint,  nec  surdi.  Videre 
siquidem  facile  poterant  quam  simplici  modo(lhri- 
stiani  agerent,  atque  etiam  daamones  audire  con- 
fitentes  se   deos  revera  non  esse,  sed  immandos 


Domine  omnium   morborum   remedia    promittit,  ^  'P^^^^^us,  ob   malitiam    prsedamnatos    in  Jadicii 
nameroaum  et  diisadscriptum.Unum  quippe  Ascle-     ^i^™  ^^^  omnibuB  cultoribuset  operatoribas suis» 

(Ibid,).  Quin  etiam  Ipsi  daemones  non  poteranl, 
audientibus  ipsismet  ethnicis,  «  suae  saltem  igno- 
minias  etdamnationis  notam  refutare,»  seu  tegere, 
diluere,  inflciari.  Quamobrom  iJIos  889  ad  id  si 
unquam  quiverint,  aliquando  negandum  audacicr 
provocat,  ftenuant,  inquit,  manuscripti  codicea 
nostri  Renuntiani,  melius  antiquas  editiones,  He- 
nuntient,  hoc  est,  sed  improprio  loquendi  modo 
negent,  abnuant,et  diffiteantur  se  esse  pr»damna- 
tos.  At  id  procul  dubio  negare  tum  non  poterant, 
cum  a  Christianis  interrogati,  et  adjurati,  respon- 
dere  cogebantur. 

Quomodo  enim  inficiari  potuissent  se  immandos 
esse  spiritus,   quod,  «  ex  pabulis   eorum,  ut  ait 

m        •       I  •  •  •  ' 


{Mon  oognominatur  «  (Idem,  Ibid.  cap.  4,pag.382), 
887  ab  ^culapio  videlicet  falso  ethnicorum  deo, 
iliius  demonstratore,  aut  ob  ejus  virtutem  ita 
appellato. 

Superest  tertium  nomen,in  quo  explicando  huret 
omnibas  aqua.  Qui  enim  Denatio  leguui^  autumant 
aliquid  denotari,  quod  jam  moriturisprffiberi  sole- 
bat.  Qui  vero  legere  malunt  Thenatio,  suspicantur 
aliud  significari,  quo  spiritum  agentes  recreari,  et 
tanquam  a  morte  ad  vitam  revocari  poterant.  Sed 
hflB  mers  sunt  conjecturae,  quae  nulla  prorsus  ra- 
tione  firmantur. 

Paulo  itaque  attentius  expende,  quaeso,  an  tene- 
bricoso  huic  auctoris  nostri  loco  nonnihil  luminis 


dare  possent  ha>o  Julii  Firmici  Mater.  Jun.  verba  :  ^  Tertullianus,  sanguine,  et  fumo,  et  putidis  rogia 

pecorura,et  impuratissimis  linguis  ipsorum  vatum 
intelligi  debuit?  »  (//'id.)  Adi,8i  lubet, Auguetinum, 
et  ea  lege,  si  vacat,  quae  ille  ex  Porphyrii  ad 
Anebontem  epistola  retulit  de  impifs  et  fraudulen- 
tis  dffimonumac  falIaciumspirituumartibu8(8.Au- 
gust.  lib.  X  de  Civit,  cap.  11,  pag.  247  et  seqq.). 
Ibi  quippe  scribit  ilios  gaudere  nidoribus,  ac  victi- 
mis,  ^ive  maotatis  pecoribus  allici,  cogique  ca 
facere,  quaa  volunt  homines.  Alia  etiam  ibidem 
animadvertes,  quibus  plura,  quae  hactenus  de 
eorumdem  daemonum  praestigiis  disputavimus  con- 
firmari  et  illustrari  possunt.  Acyecit  TertuUianas 
illos  immundos  spiritus  dedarari  impuralissimis 
linguis  vatum  ipsorum,  aut  qui  aris,  ut  antea  dice- 

daemone  aotos  quidam  magica  arte  curare  frustra  D  "*™*^®'  inhalabant,  et  fumo  ao  viotimarum  san- 

guine  oontaminabantur,  aut  qui  Christianorum 
adjuratione  fateri  oompellebantur  illud,  quodcon- 
ceperant,  numen  non  deum  esse,  sed  daemonem. 
Minucius  autem  Felix  usus  eat  nomine  impuralo 
ubi  de  falsi  cujuslibetdei  sUtua  :  «  Ab  impurato, 
inquit,  homine  laevigatur  *y(Minuc.Octov.  pag.  307). 
Et  Prudentius  postea  de  ApoUine  cecinit : 


<c  Mercurius  cum  sole  ab  horoscopo  pariliter  con- 
stitutus,  faciet  exorcistas  et  qui  laborantes  daemo- 
Dum  inoursione  homines  aptis  remediis  liberent, 
unde  ex  iliis  artibus  maxima  illis  substantia  con- 
feratur  »  (Jul.  Firm.  lib.  iii,  Matheseos,  osp.  0). 
Audis  sano  eum  loqui  de  Mercurio,  qui  homines 
daemonum  incursione  laborantes,  aptis  remediis 
ourare  credebatur.  Nonne  ergo  inde  colligi  potest 
hiBC  remedia  a  Tertulliano  suis  nominibus,  sed  in 
teztu  eJuB  corruptis  appellari,  quae  Firmicus  gene- 
ratim  tantum  vocat  remedia,  quibus  exorcistae  a 
Hercurio  facti,  daemonum  incursione  vexatos  iibe- 
rabant  ?  Gertum  quippe  est  ipsum  TertuJlianum 
toto  hoc  in  loco  de  iis  sermonQm  facere,  quos  a 


nilebantur.  Sed  is  ipse  daemon  a  Gbristianis 
adjuratus,  confestim  expellebatur,  cogebaturque 
nomen  suum  edere,et  verum  Ghristianorum  Deum 
confiteri.  Si  quis  tamen  meliora  nobis  suggesse- 
rit,  hoio  plane  non  reluctabimur. 

'.  Pergit  aulem  Tertullianus,  et  constanter  asseve- 
rat  nibil  hoc  Ghristianorum  opere,  atque  deducta 
inde  argumentatione  simpliciua  et  fidelius.  In  illo 
quippe  «  Nihil,  inquit,  suspicari  licebil.  Magia  aut 
aliqua  ejusmodi  fuilacia  fieri  dicetis.si  oculi  vestri 
•t  aures  permiserint  vobis  ?  »  TertuII.  Apologei, 
oap.  23y  ool.  410.)  Atque  ita  Rigaltius  hunc  Ter- 


Mox  flevit  impuratus  occisum  pravi 
DiBco.         Prud.  in  Hymu.  S.  Hom.  y.  105. 

ARTICULUS  Vll. 

Quam  praeclare  Tertullianus  superius  argumentmi 
inde  confirmet,  quod  dxnumes  ab  iis,  qu^  obsid^" 


977 


D.  LB  NOUHRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


978 


bant,  hommutn  corporibus  vario  modo  ejicerenlur  A  dubitanter  affirmat  tantam  fuisse  muUitudinem 


vel  ab  exoreistiSy  vel  aliis  ChrisUanis,  quos  titnen' 
tes  odio  habebaut^  ipsisque  erani  subjecti:  quo 
sensu  desperata  dicitur  illorum  condifio :  ac  de 
pasnae  mara,  qua  solatium  fruendss  malignitatis 
habere  feruntur, 

Ethnioos   acerrime   adhuc   urget  TertullianuB, 

palaroque  omnibus  facit  quanta  fuerit  Ghristiano- 

rum  ad  fugandos  dsemones,  eosque  ex  obsessorum 

hominum  corporibus  peliendos  potestas,  quantum- 

que  in  illos  imperium  :  «  Nam  de  contactu,  in- 

quit,  deque  afflatu  noslro,  contemplatione  et  re- 

prsBsentatione    ignis    illius    correpti,    etiam    de 

corporibus  nostro   imperio    excedunt   inviti,     et 

dolentes,   et    vobis    prasentibus    erubescentes » 

(lertuU.  Apologet,  cap.  23,  col.  410).  Ethnici  igitur 


gentilium,  quos  Ghristiani  a  dajmonum  incur- 
sionibus  liberabant,  ut  hi,  sublato  beneBcio  illo, 
sese  satis  superque  ab  immani  eorumdem  genti- 
lium  credulitate  vindlcassent.  En  ipsa  ejus  verba : 
•  Quis  vos  ab  illis  occultis,  et  usquequaque 
vastantibus  mentes  et  valetudines  vestras  hostibus 
raperet,  a  dflemoniorum  incursibus  dico,  qua  de 
vobis  sine  praemio,  sine  mercede  depellimus? 
Suflfecisset  boc  solum  nostrs  uUioni,  quod  vacua 
exinde  possessio  immundis  spiritibus  pateret  i 
(Tertull.  Apologet.  cap.  37,  col.  m).  Ad  Soapu- 
lam  preeterea  hunc  ille  scripsit  in  modum :  «  Et 
quantihonesti  viri  (devulgaribus  enimnondicimus) 
aut  a  daamoniis  aut  valetudinibus  remediati  sunt  >» 


nulla  profecto  ratione,  nec  nisi  obGrmata  prorsus,  p  (Wem,  ad  Scapu/.  cap.  4).   Quis  autem  hasc  non 
--.-.      • j-     -v_i!__i.- ^  ^  flninm  tth  AvnnAiAf.ia.  sAd   ah  omnibus  Ghristianis 


nec  unquam  vincenda  obstinatione  negare 
poterant  et  daBmonum  imbeciilitatem,  et  miram 
Ghristianorum  in  eos  potentiam,  qua  religionis 
BQs  veritatem  meridiano  Sole  clarius  demonstra- 
bant. 

At  rogabit  forsitan  aliquis  utrum  ibi  Tertullianus 
de  nostris  tantum  exorcistis  loquatur.  Nam  Gypria- 
nu8  ubi  de  his,  qus  tempore  suo  tieri  solebant,  ad 
899  Magnum  scribit,  ibi  dsmones  ab  Exorcistis 
nominatim  fugatos  sic  utique  testificatur :  «  Quod 
hodie  etiam  geritur  utperexorcistasvocehumana, 
et  potestate  divina  Hagelletur,  et  uratur,  et  tor- 
queatur  diabolus  »  (Gyprian.'epist.  69  ad  Magnum^ 
pag.  187).  Nonne  etiam,  inquiet  alius,  de  iisdem 
exorcistis  ipsemet  Tertullianus   alin  in  libro  hasc 


fecit  totidemque  verba?  «  Exemplum  accidit,  do*  ^  lunt? 


soium  ab  exorcistis,  sed  ab  omnibus  Ghristianis 
facta  fuisse  diffitebitur  ?  Minor  enim  erat  tuno 
exorcistarum  numerus,  quam  ut  ii  soli  tantam 
hominum  multitudinem  a  dnmonum  inoursibus 
liberarent. 

Quamobrem  cum  ethnici  objicerent  Ghrislianos 
reipublicffi  prorsus  esse  inutiles,  illos  sic  refei- 
lit :  «  Quanti  habetis,  qui  jam  de  vobis  daBmonia 
excutiant?»  [Ibid,  cap.  43.)  Atque  ita  quidem 
in  nosstris  codicibus  manuscriptis.  Nos  minus  au- 
tem  bene  in  antiquis  editionibus.  Quantns ;  et  in 
LacerdaB  editione,  Quando,  Tertullianienim  sensus 
est :  8i  Ghristlani  890  reipubliciB  inutiles  sunt, 
quanti  ergo  aastimatis,  quove  in  pretio  eos  babe* 
tis,  qui  tot  daemonia,  tamque  saepe  ex  vobis  depel- 


mioo  teste  ejus  mulieris,  quae  theatrum  adiit,  et 
inde  oum  damonio  rediit.  Itaque  in  exorcismo 
cum  oneraretur  spiritus  immundus  quod  ausus 
esset  fldelem  aggredi :  Gonstanter,  et  justissime, 
inquit,  feci,  in  meo  eam  inveni  »  (TertuII.  de  Spe- 
ctac.  cap.  26).  Nonne  etiam  rursus  alibi  :  «  Quo 
*  ore  Ghristianus  thurarius  [id  est,  qui  thus  idolis 
incendit]  si  per  templa  transibit,  fumantes  aras 
despuet,  et  exsufflabit,  quibusipse  prospexit  ?  Qua 
conatantia  exorcisabit  alumnos  suos  [hoc  est,  dae- 
moaes],  quibus  domum  suam  cellariam  praestat  ? 
Ille  quidem  si  excluserit  daemonium,  non  sibi  pla- 
ceat  de  fide.  Neque  enim  inimicum  exclunit.  Facile 
debuit  de  eo  impetrare,  quem  quotidie  pascit. » 
(Idem,  lib.  de  Idolol,  cap.  2). 

Respondere  quidem  aliquis  possetin  utroqueillo 
Tertulliani  loco  non  exorcistas  nomioari,  sed  exor- 
cismos,  sive  adjurationes,  quaa  ab  omnibus  pro- 
cul  dubio  Ghristianis  adhiberi  poterant.  Verum 
nemo  negare  potest  ab  exorcistis  imprimis,  sicut 
ait  Gyprianus,  expulsos  ex  hominum  corporibus 
daemonas,  atque  id  satis  Auctori  nostro  fuisse  ad 
probandam  Ghristianorum  in  eosdem  dremonas 
potestatem. 

Sed  ulterius  ille  progreditur,  et  in  citato  Apo- 
logeiid  looo  de  omnibus  loquitur  gencratim  Chri- 
Blianis  dasmones  ejicientibus.    Nam    ilie    haud 


Verum  quid  argumentatione  opus  est?  Nonne 
ipse  disertissimis  verbis  edixit?  «  Jussus  a  quoli- 
bet  Ghristiano  loqui  spiritus  ille,tam  sedaemonem 
confltebitur  de  vero,  quam  alibi  deum  de  falso. 
{Ibid.  cap.  23).  Nonne  etiam  ad  eumdem  Scapu- 
lam  iterum  scripsit?  « Daemones  non  tantum 
respuimus,  verum  et  revincimus,  et  quotidie 
traduoimus,  et  de  hominibus  expellimus,  siout 
plurimis  notum  f>st  »  (Idem,  ad  Scapul,  cap.  3. 
4).  At  quis  non  vidoat  haec  non  de  exorcistis 
tantum,  sed  de  omnibus  dicta  fuisse  Ghristianis? 
Maxima  ergo  erat  non  modo  exorcistarum,  sed 
omnium  Ghristianorum  in  daemones  potestas 
qua  illos  ex  ethnicorum  corporibus  sflepissime 
D  objiciebant. 

Si  quis  autem  inquirat  unde,  aot  quo  nomine 
eam  haberent,  huic  respondebit  Tertullianus : 
K  Omnis  nostra,  boc  est,  Ghristianorum  in  illos 
daemones  dominatio,  et  potestas  de  nominatione 
Ghristi,  sive  prolato,  quando  daemones  adjurabant, 
Christi  nomine  valet,  et  de  commemoratione 
eorum,  quae  sibi  a  Deo  per  arbitrum  Gbristum 
imminentia  exspectant  »  (Idem,  Apologet,  cap.  23, 
pag.  410).  Nonnulli  vero,  nullius  tamen  manu- 
scripti  codicis  auctoritate  fulti,  legendum  censent 
comminatione,  baud  dubie  quiadaemones  per  Deum. 
vivum,   qui  judicaturus  est  vivos   et    mortuos,* 


919 


TBRTDLLIANI  OPEHUM  PARS  L  — SERIES  I,  APOLOGETICA. 


^80 


adjurabantur.  At  satis  iortasse  nou  animadver-  A 
terunt  in  textu  Tertulliani  paulo  post  scriptum 
dereprasseniatiofie,  quod  idem  est,  ac  commemo- 
raiione,  ignis  illius  «terniy  quo  puniendi  sunt 
damones.  Videsis  Eusebium  bcec  in  sua  de  Gon- 
Btantini  Magni  laudibus  orationeenarrantem,alios- 
que  a  nobis  alibi  ciiatos  (Euseb.  Orat.  de  Gon' 
ttant  Magn.  laud,  cap.  16,  pag.  658,  et  seqq.  loc. 
infr.  oit.). 

Recte  ergo  inde  concludit  Tertuliianus :  Dae- 
mones  «  Gbristum  timentes  in  Deo,  et  Deum  in 
Christo,  subjiciuntur  servis  Dei  et  Ghristi  »  (Ter- 
tall.  Apologet,  cap.  23,  pag.  410).  Sed  quomodo  eos 
timebant  ?  ut  neguamy  inquit,  servi  metu  {Ibid,  cap. 
27,  pag.  332) ;  quemadmodum  in  manusoriptis 
nostris  codicibus  iegimus.  Servili  igitur  timore  £ 
Gbristum  eju8quediscipulosmetuebant:«  Etodium, 
pergit  ille,  timor  spirat,  »  sive,  ut  ait  Minucius  : 
fc  Odium  nostri  serunt  ccculte  per  timorem  » 
(Minuc.  Octav.  pag.  255).  Demones  itaque  et 
Bubjecti  eranl  GhristiaaiSy  et  eos  etiam  timebant, 
atque  idcirco  oderant.  Quidni  timerenl  ?  quando- 
quidem  ab  illis  subiguntur,  ait  adbuc  auclor  no- 
ster,  «  et  conditioni  su»  succidunt,  et  quos  de 
longinquo  oppugnant  de  proximo  obsecrant » 
Tertuli.  ibid.  cap.  27,  col.  432).  Atqui  si  eos 
obsecrant,  timent,  oderunt,  iisque  subjiciuntur, 
ergo  ab  illis  adjurati,  non  mentiebantur  profeoto, 
sed  tum  vere,  sicut  jam  dizimus,  fatebantur 
se  revera  esse  dsmones,  et  neutiquam  deos,  ac 
unum  duntaxat  esse  Deum.  Tam  vera  porro  illa 
oonfessio,  tam  publicum,  inquit  Auctor  noster,  ^ 
testimonium  Ghristianos  facere  solebat,  ac  Chri- 
stiansB  religionis  stabilire  et  confirmare  verita- 
tem  {Ibid.  891  cap.  23,  pag.  26).  Sed  de  his 
egimus  in  in  superioribus  nostris  diasertationibus 
Dissertat,  in  Minuc,  cap.  20^  art.  3,  in  Arnob.  cap. 
3,  art.  I,  in  Lactant.  cap.  9,  art.  2,  cap.  46,  art.  i, 
cap  20,  art.  7,  cap.  33,  art.  4). 

At  nos  jam  ad  alia  solito  more|explananda  pro- 
parantes  aliquis  forsitan  retardabit,  et  a  nobis 
Boigcitabitur  cur  Auctor  noster  dixerit,  «  Daemo> 
nes  ob  malitiam  prsdamnatos,  »  et  postea  adje- 
cerit,  «  Desperata  conditio  eorum  ex  praedamna- 
tionesolatium  reputatfruendeo  interimmalignitatis 
de  pmneB  mora  »  (Tertull.  Apologet.  cap.  22,  p.  404 ; 
ibid.  c.  27,  p.  432).  Uuflsnam  est,  inquiet  ille,  h«c  ^ 
damonum  praedamnatio  et  poBnae  mora,  ao  quod- 
nam  fruendsQ  malignitatis  solatium?  Nam  idem 
ipse  TertullianuB  non  minus  perspicue,  uti  monui- 
mus,  dixerat  ex  sacris  8cripluris  colligi  daemonum 
gentem  cum  sui  generis  auctoribus,ac  principe  csse 
non  quidem  prsdamnatam,sed  absolutedamnatam. 
At  quamvis  certa  sit  dsemonum  damnatio,  non  bi 
tamen  debitas  omnes  sceleribus  suis  pcBnas  luunt. 
Etenim  in  ipsis  etiam  sacris  Scripturis  Ghristo 
Domino  ezprobrasse  dicuntur:  Venisti  huc  ante 
tempus  torquere  nos  {Matth.  viii,  29.)  Sed  hiec 
Augustinus  ex  Petri  apostoli  Epistola  clarius  ex- 


posuit:  «  PeccasBe  quosdam  angclos,  inquit,  et  in 
hijgus  mundi  ima  detrusos,  qui  eis  velot  carcer 
est,  iisque  ad  futuram  in  die  judicii  uUimam  dam- 
nationem  apostolus  Petrus  apertisBime  ostendit, 
dicens  quod  Deus  angelis  peccatoribus  non  peper- 
oerit,  sed  carceribus  caliginis  inferni  retrudens, 
tradiderit  in  judicio  puniendos  reservari.  »  (S.  Au- 
gust.  lib.  X,  De  civit.  cap.  33,  pag.  293 ;  Petrus, 
epist.  II,  cap.  2,  f,  4).  At  biec  infernalis  caliginis, 
ignisque  reservati  mora  ac  dilatio  qualeconque 
ipsis  erat  prsedamnationis  ac  conditionis  despera- 
t«  solatium.  8na  enimvero  fruebantur  interim 
malignitate,  qua  Cbristianop  ad  soi,  sive  falsorum 
deorum,  cultum  vel  inducebant,  vel  effloiebant  ut 
renuentes  crudelissimis  ad  mortem  usque  suppli- 
ciis  excarniOcarentur.  At  de  boc  eorum  solatio  di- 
latoque  supplicio  allbi  disputavimus  (Dissert.  in 
Lactant.  cap.  20,  art.  5). 

GAPUT  [XL 
De  mortuorum  hominumadvitamrevocaiionet  extrsr 
mo  Dei  judicio,3Sternis  impiorumpcsnis,acprzmiU 
justorum,  atque  animarum  ante   uttimum  judi- 
dum  raceptaculis. 

ARTIGULUS   PRIMUS. 

Quibus  argumentis  TertullianusprobaverUomnessmor- 
tuos  homines  posse  ad  vitam  revocarif  ac  revera 
revocandos:  utrum  afiimm  corporibus  exuUe,  d 
sine  illorum  minisierio  possint  aliquid  agere^  pati, 
ac  dolere,  et  lastari. 

Ad  alia  nunctranseundumestchristianaereligio- 
nis  dogmata,  quse  Tertullianus  suis  in  libns  contra 
ethnicos  asserit  ac  tuetur.  Unum  autem  ex  iis  ao- 
straqueanimadversionedignum  est,quod  constaaier 
tradityVariisque  rationum  momentis  probat  omnes 
omnino  mortuos  homines  In  fine  mundi  ad  viiam 
revocandos.  899  Primum  autem  desumit  ex  in- 
flnita  potentiaDei :  «Qui  tantum,  inquit,  hoc mun- 
di  corpus  de  eo,  quod  non  fuerat  [id  est.ex  nihilo], 
composuit »  (Tertull.  Apologet.  cap.  48,  col.  520), 
sive  ut  nostri  et  ante  Rigaltiuoa  edlti  codicea 
habent,  imposuit,  seu  creavit,  is  certe  ipse  putest 
homines  de  morte  vacaiionis  el  inanitatis,  boc  est, 
ab  morle,  sive  inanitate,  ac  privalione  vitaE^  ad  se- 
cundam  vitam  excitare.  Nam  hi  unam  tantummodo 
efOciunt  partem  mundi,quemconstateBseanimatum 

spiritu  omnium  animatore.  Et  ita  quidemRig&itius, 
et  alii  dcinceps  bunc  exhibent  Tertulliani  textum. 
Melius  vero  nostri  antiquioresque  excusi  codices, 
animatum  spiritu  omnium  animarum  animaiors» 
Nostri  siquidem  Auctoris  argumentatio  ducitur  a 
majori,  utaiunt,  ad  minus,  sive  a  toto,  quod  factum 
fuit,  ad  partem  quae  fieri  idcirco  potest-Mundos, 
inquit,  animatus,  sive  creaius  est  a  Dei  spiritu, 
omuium  animarum  animatore;  ergo  idem  ipsc  Dei 
spiritus  potest  homines  non  omnium,  sed  Buotan- 
tum,  spiritu  animatos  post  eorum  mortem  iterum 
animare,  et  rursus  non  ex  nihilo,  uti  prius,  sed  ab 
interitu,  et  vita  antea  deperdita,  ad  secundam 
eamdemque  revocare. 


981 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


Quid  verOy  qaod  hsec  ipsa  Dei  ad  xnortuos  ho- 
xnines  ezsuscitandos  potentia  oon  totius  tantum 
mundi,  sed  ipaa  etiam  sola  homiois  creatione  a 
Tertulliano  luculenter  demoostratur.  Homo  ete- 
nim  antequam  crearetur,  nihil  erat,  alioquin  se 
fuisse  saltem  aliquaudo  meminisset.  Atqui  si  a 
Deo  creatus  est  ez  nihilo,  potest  utique  eadem 
Dei  potentia  et  voluntate  a  morte  revncari  {Ibid,). 
Non  enim  major  ad  primam  creationem,  quam  in- 
BlauratioDem  et  restitutionem  requiritur  potestas. 
Neo  curiosiuB  quidem  importuniusque  requiras 
quomodo  id  fleri  queat :  «  Nam  redde  si  potes, 
inquit  Tertullianus,  rationem,  qua  factus  es,  et 
tuno  require  qua  fies  •  (Idem,  ibid,).  Qua  enimvero 
potentia  primum  factus  es,  eadem  postea  refi- 
cieris.  Quamohrem  si  de  prima  non  dubitas,  de 
secunda  multo  minus  dubitare  debes  :  Etenim 
faciUtu  utiquej  uti  ille  adbuc  ait,  «  fies,  quod 
faisti  aliquando,  quia  aeque  non  difficile  factus  es, 
quod  non  fuisti  aliquando  »  (Ibid.),  Simili  autem 
modo  Minucium  Felicem,  Lactantium,  et  alios 
dispatantes  in  superioribus  dissertationibus  audi- 
▼imQB  {DissertaL  in  Minuc.  cap.  7,  art.  2;  et  in 
Lactant,  cap.  29,  art.  4.) 

At  si  hoc  in  Dei  potestate  est  omnino  positum, 
nihil  aliud  probandum  superest,  quam  ut  id  iile 
velit,  seque  voluisse  revera  signiflcarit.  Atqui  hoc 
ipse,  quemadmoduro  Auctor  noster  loquitur,  desti' 
navit  et  pradicavit  (TertuIIian.  ibid.),  nec  semel 
quidem,  sed  saBpius  in  sacris  veteris,  ao  praBsertim 
novi  Testamenti  Scripturis.  Neque  huc  congerenda 
sunt  eorum  testimonia,  qu®  omnibus  passim  obvia 
Bunl,  neo  ullus  plane,  qui  eas  vel  levissime  atti- 
gerit,  ignorare  potest.  Gertissima  autem  est,  sicut 
supra  ostendimus,  illorum  auctoritas  (supr.  cap. 
6,  art.  3  et  soqq.).  Gonstat  ergo  Deum  et  posse, 
et  velle,  ut  omnes  omnino  mortui  homines  in  pri- 
stinam  vitie  su»  conditionem  restituantur,  ac 
proinde  futuram  89S  profpcto  esse  iilorum  om- 
nium  ad  vitam  reversionem. 

Instat  adhuc  TertuIIianus,  alioque  argumento  de- 
monstrat  prorsus  necessarium  esse,  ut  omnes  ho- 
mineB  mortui  ad  vitam  aliquando  redeant.  Totum 
autem  illud  argumentum  hisce  varbis  complectitur : 
m  Gerte  quia  ratio  restitntionis  destinatio  judicii 
eat,  necessario  idem  qui  fuerat  exhibetur,  ut  boni 
seu  oontrarii  meriti  judicium  ferat » (TertuIIian. 
Apologet.  cap.  48).Docet  itaque  nullum  prorsuBeBse 
dobitandi  locum,  quin  omnes  homines  extremo  Dei 
Judioio  in  mundi  flne  sistere  se  debeant.Fieri  autem 
id  noQ  potest,  nisi  ad  vitam  revertantur,  atque  supre- 
mam  secundum  suavel  bonavel  mala  meritasenlen- 
tiam,  atque  praBmium  aut  pcenam  a  Deo  accipiant. 

Sed  hoc  argumentum  Auclor  noster  longe  fusius 
urget  in  suo  de  Resurrectione  camis  libro,  ubi  sic 
diflputat : »  Hac  erit  tota  oausa,  imo  necessitas  re- 
snrrectionfs,  oongruentiasima  scilicetDeo  destina- 
tio,  judicii^de  cujusdispositione  dispicias  an  utique 
Bubstantia  human»  dijadicandsB  censura  divina 


A  praesideat,  tam  anims  quam  carni  »  (Idem,  lib.  da 
resurrect.  txim.  cap.  14).  Homo  enim  non  sola  pro- 
fecto  anima,  sed  suo  etiam  corpore  bene  aut  male 
agit.  Ea  namque  est  animie  cum  corpore  societas, 
«  Ut  in  carne,  et  cum  carne  et  per  camem  agatur, 
quod  agitur  in  corde  » {Ibid.  cap.  15),  id  est,  anima. 
Quin  etiam  si  alfquando  anima  sola  oogitet,  htto 
illius  cogitatio  vix  unquam  sine  aliquo  oorporis 
commercio  habetur  :  •  Nam  si  volutet  quidanima, 
ait  TertuUianus,  vultns  operatur  indicium,  facies 
intentionum  omnium  speculum  est »  {Ibid.). 

Jam  vero  investigandi  non  est  locos  atrum  ille 
revera  opinatus  sit  nihil  prorsus  posBe  animam 
agere  sine  corporis  commeroio,  et  sine  illius  sen- 
sibus.  De  hac  enim  opinione  aliquid  priemisimus« 
•o  et  proxime  de  ea  disserendi  dabitur  occasio.  Nuno 
itaque  sufnciat  adnotasse  plurimos,  sicuti  nemo 
negat,  animss  actus  non  sine  corporis  sensuumque 
ministerio  perfici.  Hominis  quippe  corpus  ita  ani- 
m»  conjunctum  est,  ut  plurimum  saltem  bene  aut 
male  meritorum  sit  utique  particeps.  Totus  igitur 
homo,  hoc  est,  corpus  ejus  et  anima  ultimo  et 
ffiquissimo  Dei  judicio  repriesentari  debent;  at 
cunctorum  in  hac  mortali  vita  actorum  aut  pcanam 
recipiant  aut  praemium. 

Neque  sibi  Auotor  noster  objici  patitur  solam  ho- 
minis  animam  libero  uti  voluntatis  arbitrio,  et  cor- 
pus  tanquam  iostrnmentum  in  omnia  impelli.  Non 
enim  illud  extraneum  animaB  instrumentum  est^ 
sed  adeo  anima  adunatum,  ut  sicut  actionum  ejus, 
ita  et  meritorum  sit  particeps.  Post  mundi  ergo  fi- 
^  nem  ad  vitam  debet  revooari,  ut  justo  Dei  judioio 
pro  meritis  puniatur  aut  remuneretur. 

Tertium;,  quo  Tertullianus  faturam  hominis  re- 
surrectionem  probare  nititur,  argumentum  8uadif> 
ficultate  non  caret,  pluribusque  falsum  videbitur. 
Hunc  enim  ille  argumentabatur  in  modum  (Idem, 
Apologet.  cap.  48,  pag.  520)  :  «  Ideo  reprasenta- 
buntur  animsQ  et  corpora;  quia  neque  pali  quid- 
quam  potest  anima  sola  sine  materia  stabili,  id  est, 
carne.  »  Nnmquid  ergo  anima  894  nihil  prorsus 
quidquam  sine  carne  pati  potest?  Ita  sane,  inqaiet 
aliquis,  opinabatur  Tertullianus.  Nam  alio  ille  in  li- 
bro  aniroam  his  totidemque  compellat  verbis  (Idem, 
de  Testim.  anim.  cap.  4) :  «  AfQrmamus  te  manere 
post  vitae  dispunctionem,  et  exspectare  diem  Judi- 
D  cii,proque  merito  aut  excruciatui  destinari,aut  re- 
frigprio,  utroque  sempiterno.  Quibus  sustinendis 
necessario  tibi  substantiam  pristinam,  ejusdemque 
hominis  materiam  et  memoriam  reverBuram,quod 
et  nihil  mali  ac  boni  sentire  possis,  sine  carnis  pas- 
sionalis  facultate,et  nulla  sit  ratio  judiciisine  ipsius 
exhibitiont>,  qui  meruit  Judicii  passionem.  »  Neo  se- 
mel  igitur,  nec  dubitanter,  sed  asseveranter  affir- 
mal,  et  repetit  animam  nihil  posse  omnino  sentire 
Bine  sui  societate  corporis.  Tam  verum  autem  id 
esse  arbitratus  est,  ut  inde  condudat  ideo  futurum 
esse  mortui  humani  corporis  ad  vitam  regressum, 
quia  anima  sine  ilio  nihii  boni  aut  mali  agere  valet 


983 


TERTDLLIANI  OPEHUM  PAKS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


984 


Sed  tQuin,8i  possis,  assenBum  paulisper  retiDe. 
Animum  autem  antea  velim  ad  ea  adverfas,  qu8B 
ab  eodem  Tertulliano  in  libris  de  Anima^  et  Resur' 
rectione  carnis  disputata  sunt,  et  ubi  data  opera  de 
mortui  corpons  ad  vitam  reditu,  et  aoimae  ad  agen- 
dum  et  patiendum  facultata  uberius  disserit.  At  in 
priore  libro  disertissime  ac  firmissime  asseverat 
animam,  a  corpore  separatam,  vel  pati  dolorem, 
vel  gaudio  perflindi.  Omnes  siquidem  bominum 
animaa  post  eornm  mortem  apud  inferos  manent,et 
velis^  inquit,  ac  nolis,  et  supplicia  jam  illic  et  refri- 
geria.  Tum  deinde  objicienti  sibi  opperiendam  esse 
anim«B,  ut  doleat  aut  gaudeat,  carnis,  operum  oon- 
Bortis,  resurrectionem,  baud  dubitanter  respondet 
id  non  esse  necessarium.  Nam  de  suo,  ut  ille  loqui- 
tur,  suflicit  ad  utrumque  situlum  passionis.  Et  certe 
ipsa  sola  sine  corpons  ministerio  vel  ira,  vel  odio 
aliquando  torquetur,  aliquando  etiam  afflicto  cor- 
pore,  uti  Mutii,  Zenonis,  ot  aliorum  ezemplo  confir- 
mat,  furtivum  sibi  gaudium  exquirit  {!bid.),  Gontra 
▼ero  nonnunquam,  illaBso  corpore,  dolet,  premitur, 
et  excruciatur.  Atqui  si  in  bac  vita  et  oorpori  alli- 
gata  gaudio  aut  mcerore  sola  afQcitur,  quanto  ma- 
gis  quando  post  mortem  ab  eo  sejunota,  ultimum 
Judioium  exspectat.  Denique  quidam  ejus  sine  oar- 
nis  commercio  sunt  actus,  uti  soli  cogitatus,  et 
nudao  voluntatesy  quas  eensura  divina  prosequitur 
(Idem,  de  Anim.  cap.  17).  Ex  quibus  ille  banc  eli- 
oit  oonolusionem  :  «  Ergo  propter  congruentissi- 
mum  est  animam,  licet  non  ezspectata  oarne,  pu- 
niri,  quod  non  sociata  carne  commisit  :  sic  et  ob 
oogitatus  pios  et  benevolos,  in  quibus  carne  oon 
eguit,  sine  carne  recreabitur.  »  Eadem  vero,  et 
plura  alia  in  libro  de  Resurrectione  camis  tradidit, 
nbi  ex  professo  demonstrat  ad  vitam  rofocandos 
esse  omnino  bomines. 

.  Quid  ergo?  inquies,  numquid  Tertullianus  tam 
absurde  sibi  contradixil?  Sod  si  suspentum  adbuc 
animum  babere  yelis,  sublatam  ab  ipso  videbis 
hano  tametsi  non  minimam  contradictionis  speciem. 
Nfl^m  in  eodem  de  Resurrectione  libro  ea  repetit,quaB 
dixerat,  li(9ft  animas  nunc  torqueri  foverique  penes 
inferoSy  licet  nudas,  licet  adhuc  exsules  camis  (Idem, 
de  Resurrect.  eam.  cap.  17).  Quia  vero  opponere 
oontra  quidam  poterant  inde  confloi  posse  animam 
sibi  sic  sufficere  ad  facultatemy  sicut  ipse  loquitur, 
passionis  et  sensus,  ut  non  egeat  reprxsentatione 
camis,  bis  ille  respondet  [Ibid.) :  «  Imo  eatenus 
egebit  non  qua  sentire  quid  sine  carne  non  possit, 
sed  qua  necesse  est  iiiam  etiam  cum  carne  sentire. 
Quantumenim  ad  agendumdesuo  sufflcit,  tantum 
ad  patiendum.  Ad  agendum  enim  minus  de  suo 
sufficit.  Habet  enim  de  suo  solummodo  cogitare, 
velle,  cupere,  disponere,  ad  perficiendum  autem 
operam  oarnis  exspectat.  Sio  itaque  ad  patiendum 
operam  carnis  expostulat ;  ut  tam  plene  per  eam 
pati  possit,  quam  sine  ea  plene  agere  non  potuit. 
Et  ideo  in  quae  de  suo  suffloit,  eorum  interim  sen* 
tentiam   pondit  ooncupiscentifie,  et  cogitatus,  el 


A  voluntatis.  Porro  si  baBC  satis  essent  ad  plenitadi- 
nem  meritorum,  ut  non  requirerentur  et  facta, 
sufflceret  in  totum  anima  ad  perfectionem  jadi- 
cii,  de  bis  judicanda,  in  quae  agenda  so?a  suffece- 
rat.  Cum  vero  etiam  facta  devincta  sint  meritie, 
facta  autem  per  carnem  administrentur,  Jam  non 
suffloit  animam  sine  carne  foveri,  sive  cruciari 
pro  operibus  carnis,  etsi  babet  membra,  quae 
proinde  illi  non  sufflciunt  ad  sentiendum  plene, 
quemadmodum  nec  ad  agendum  perfecte.  Idcirco 
pro  quoquo  modo  egit,  pro  eo  et  patitur  apud  in- 
feros,  prior  degustans  judicium,  picut  prior  in- 
duxit  admissum ;  exspectans  tamen  et  camem,  ut 
per  illam  etiam  facta  compenset,  cui  oogitata  man- 
davit. »  Totam  banc  Auctoris  nostri  argumenta- 

o  tionem  et  responsionem,  tametsi  paulo  longiorem, 
transcripsimus,  quandoquidem  ea  non  tantum 
propositaB  nobis  difflcultatis  nodus  plane  soJvitur, 
sed  nonnulla  quoque  de  animaB  natura  inde  eruun- 
tur,  qusB  sine  aliqua  observatione  pretermittenda 
non  sunt. 

Docet  itaque  animam  nudam  ac  sine  corporiB 
consortio  apud  inferos  revera  aut  torqueri,  aut  fo- 
veri.  Quia  vero  hinc  objici  ipsi  poterat  eam  non 
esse  substantiam  mere  spiritalem ,  sed  corpoream, 
aut,  ut  ipse  ait,  corpulentiam  propriam,  noluit  hano, 
qu8B  difflcilioris  operaB  erat,  excutere  quaestionem, 
ne  diutiuB  aproposito  aberraret.  Interim  concidit, 
nec  tamen  fatetur,  aliquod  esse  animaB  corpus,  et 
propria  quaidam  generis  sui  membra.  At  disertis- 
sime  asseverat  proprios  esse  animas  actus,  a  corpo- 
C  re  minime  dependentes,  quaies  sunt  oogitatus,  vo- 
lontates,  et  concupiscentiaB.  Hi  autem  actus,  ut  id 
obiter  dicamus,  si  omnino  spirituales  sunt»  ipsam 
multo  magis  aoimam  spiritualem  esse  negare  non 
poterat. 

Solius  porro  animae  cum  bi  sint  actus,  habet  de 
suo  non  solum  quod  agat,  et  patiatur,  sed  quo  poa- 
sit  aut  praemium  mereri  aut  pcBnam.  Gorpore  igi- 
tur  soluta  potest  et  debet  pro  meritis  aut  poeoa  aut 
praemio  afflci.  Quandiu  enimvero  corpori  adonata 
est,  prior  semper  aut  pecoat,  aut  meretur.  Post 
mortem  igitur  debitis  suppliciis  aut  pnemiis  sola 
et  ante  oorporis  reditum  afHiciatur,  necesseest.  Per- 
suasum  itaque  Tertullianus  babuit  animam,  ruptis 
S96  corporis  vinculis,  pati,  torqueri,  cruciari.  Ve- 
D  rum  quia  etiam  in  bac  vita  sua  cum  corpore  multa 
peccavit,  idcirco  ut  pro  meritis  puniatur  et  crucie- 
tur,  suo  corpori,  ad  vitam  revocato,  debet  iterum 
conjungi. 

His  autem  sic  explicatis,  evanescit  objecta  Ter- 
tulliani  contradictio.  Recte  enim  dixit  animam  sine 
corpore  aliquid  revera  pati,  et  nihil  pati  posse.  Ubi 
quippe  ait  nihil  posse  pati,  ibi  subintelligendum  est 
plene  ac  perfecte,  sive  quantum  ipsa  oum  corpore 
peccando  promeruit.  Gum  quo  enim  peccavit,  cum 
eo  utique  puniri  debet.JureergoTertullianusinde 
futuram  probat  corporis  mortui  ad  vitam  revoca- 
tionem,  quia  anima  sola  pati  non  potest  poenam 


985 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOVyfi, 


986 


videlicet  plenam  aoperfectam,  etqualemcum  cor- 
pore  pecoando  oommeruit. 

6i  quid  porro  his  adjicere  nobis  per  te  liceaty  ob- 
servabimuB  hoc  ipso  eodem  argumentoexpoDniset 
praemiie,  bene  aut  male  in  hac  vita  agenti  homini 
debitis  petito  luculenter  probari  hunc  futurum  ejus- 
dem  bominis  ad  vitam  regressum  ab  Ambrosio,  ut 
suo  loco,  atque  Athenagora,  Minucio  Felioe,  et 
Lactantio,  quemadmodum  in  nostris  deillorumli- 
briB  dissertationibus  ostendimus;  quin  imoetinde 
ab  eodem  Lactantio  demonstrari  animes  nostr»  im- 
mortalitatem  (Ambros.  iib.  ii  de  Fide  resurrect,  § 
12,  pag.  1147  ;  tom.  T  Apparat.  pag.  475  ;  Diuertal. 
in  Lectant.  cap.  24,  art.  3,  et  cap.  29,  art.  5  ;  Dis- 
sert.  in  Minuc,  cap.  7,  art.  2). 

ART1CULU8   II. 

Quilms  exempliSy  quove  Pythiae  oracuto^  ac  philoso^ 
phorum  de  animarum  transmigratione  sententia 
TertuUianus  ostendat  quoscunque  mortuos  homines 
in  pristinum  vitae  statum  restituendos^  et  apposita 
argumenta  diluat, 

Quanquam  superioribus  urgumentis  Tertullianus 
evidentissime  demonstraverit  quoslibel  homines 
posse  omnipotentis  Dei  voluntate  ezsuscitari  a  mor- 
te,  quovis  modo  oppetita ;  pluribus  tamen  ezem- 
plis  hec  confirmare  nititur.  Sed  dissimulare  fas 
nobis  non  est  bis,  utpote  non  omnino  paribus,  con- 
fioi  non  posse  perfectam,  et  numeris  omnibus  abso- 
lutam  human»  resurreotionis  demonstrationem. 
At  iis  saltem  non  inepte  oonfirmari  potest  frustra 
a  gentilibus  negari  bomines  ad  pristinum  revocari 
poese  transact»  vitae  statum. 

PrflBmissis  autem  adversus  morosiores  criticos 
hisce  observationibus,  audiendns  est  ipsemet  Ter- 
tullianus  {Apologet.  cap .  48,  ooL  520) :  «  Signatum 
esty  inquit,  et  per  ipsum,  videlicet  Deum,  humanae 
resurreotionis  exemplum  in  testimonium  vobis.  Luz 
quotidie  interfeota  resplendet,  et  tenebr»  pari  vice 
decedendo  succedunt :  sideradefuncta  reviviscunt. » 
In  manuscriptis  nostris  ezemplaribus,  et  editis  Ri- 
galtio  antiquioribus  :  Vivescunt,  id  est,  uti  ezPlinio 
liquet,  viva  fiunt  (Plin.  lib  zvii  Natur.  Hist.  cap.  10, 
pag.  344).  Pergit  auctor  noster :  «  Tempora  ubi  fi- 
niunl,  incipiunt';  fructus  coosuipuntur ;  »  iidem 
manuscripti  nostri  et  editi  codices  :  t  Gonsumman- 
tur,  et  redeunt.  S97  Gerte  semina  nonnisi  cor- 
rupta,  et  dissoiuta  fecundius  surgunt :  omnia  pe- 
reunda  servantur,  omnia  de  interitu  reformantur  » 
(Tertull.  de  I\esurrect.  cam.  oap.  12).  Sed  haBO  ille 
niajori  verborum  pompa  alio  in  libro  prosequitur, 
et  brevius  Minuoius  Feliz,  atque  uberius  Theophi- 
lus  Antiochenus,  quemadmodum  alibi  patefecimus 
(Dissertat.  in  Minuc.  cap.  7,  art.  2). 

8uam  autero  argument&tionem  nosterTertulIianus 
hi«  absolvit  verbis  (Apologet.  cap.  48,  col.  43) : 
«  Tu  homo,  tantum  nomen,  si  inteliigas  te  [quan- 
tus  nimirum  sis],  vel  de  titulo  Pythi»  disceus,  quod 
sis  dominos  omnium  morientium  et  resurgentium, 
ad  hoc  morieris,  ut  pereas  ?  »  Dicit  itaque  non 


A  pejorem  esse  hominis,  quam  aliarum  rerum,  qua- 
rum  dominus  est,  monentium  et  resurgentiuni 
conditionem.  Homo  ergo  longe  potiori  jure,  quam 
iliaB  debet  et  mori  et  resurgere. 

Sed  rogttbit  aliquis  quodnam  sit  oraculum  illud 
PythisB,  ab  eo  citatum  ?  Respondent  nonnulli  boo 
esse,  quod  ab  illo  ibidem  relatum  est :  Dominus 
omnium  morientium  et  resurgentium.  Verum  nulla 
ratione  id  a  Pythia  pronuntiatum  probavere. 
Deinde  vero  ilJe  non  dizit  his  verhis  renuntiari 
Pythiffi  oracuium :  sed  quod  bomo  ez  Pythi»  ora- 
culo  discere  poterat  se  e^se  omnium  morientium 
et  resurgentium  dominum  (tom.  l.  Apparat.  pag. 
1170).  Nobis  itaque  illud  Pytlii»  oraculum  non 
aliud  videtur,  nisi  celebre  hoc  Apollinis  eiTatum  : 

^  Nosce  te  ipsum :  de  quo  alibi  dispotavimus.  Con- 
sulto  autem  Tertullianus  adjecisse  videtur:  Vel 
tUulo  PythisBt  quia  templo  Apollonis  Pythii,  sive 
Delphiei,  sicut  ibidem  annotavimus,  inscriptum 
fuerat.  Gur  ergo,  inquies,  -Tertullianus  scripsit 
Pythiss,  et  non  Pythii,  quo  solo  nomine  Apollo 
nonnurquam  vocabatur?At8i  in  ejus  teztu  Pythix^ 
non  autem  Pythii  legendum  sit,  respondebimus 
ideo  appellari  Pythias,  quia  Pythia  vates  solebat 
illius  in  templo  vaticinari.  Nam,  ut  alios  omitta- 
mus,  id  hoc  Lucretii  carmine  ezprimitur  (Lucret. 
lib.  V,  V.  113) : 

Pythia  qu»  tripode  a  Phcsbi  lauroque  profatur. 

Prosequitur  Tertullianus  atque  ad  frangendam, 
p  ac  magis  magisque  revlncendam  gentilium  obsti- 
*  nationem,  illos  hoc  ad  hominem,  ut  aiunt,  argu- 
mento  sie  urget.  Gertum  est,  inquit,  illos  cuivis 
philosopho  fidem  habuisse,  qui  argumentationibus 
quibusdam,  tam  ingeniose  quam  eleganter  prupo- 
sitis,  vanam  Pyibagors  de  animarum  transmigra- 
tione  opinionem  propugnare  conabantur.  Quin 
etiam  nullus  ez  illis  mordacis  Laberii,  eam  irri- 
dentis,  dicteria  veritus,  ab  edenda  omni  animalium 
carne  abstinebat,  ne  forte  bubulam,  ait  adbuo 
Tertuliianus,  de  aliqm  proavo  suo  obsonaret^  id 
est,  ne  bubulam  carnem  comedendo,  cujusdam 
proavi  sui  comederet  animam,  quam  in  bovis  cor- 
pus  migrasse ezistimabat  {^QvixiW.Apotoget.  cap.  48, 
col.  42).  Tam  ridicuiam  vero  opinionem  bic  re- 
fellendam  ille  non  duzit  (Ibid.) :  •  Nam  mullis 
D  etiam^  inquit,  jocis  et  otio  opus  erit,  si  vclimus  ad 
hanc  partem  lascivire,  quis  in  quam  bestiam  S9S 
reformari  videretur.  ■  Ita  quidem  Rigaltius :  sed 
in  nostris  oodicibus  manuscriptis  et  editis  iilo  ve- 
tustioribus  habetur :  Jlfii//is  etiam  tocis^  ez  quibus 
argumenta  ad  huuo  errorem  rereilendum  de- 
promi  possunt,  ex  otio^  sive  otio^  quemadmodum 
soripsit  Plinius,  ex  faciliy^TO  facile,  opus  erit  (lib.  iii, 
epist.  3).  Pluribus  tamen  legendum  haud  dubie 
videbitur  jocis,  quibus  potius,  quam  argumentis 
validioribus  ezplodenda  erat  h»o  prorsus  ridioula 
Pythagorffi  sectatorumque  ejus  opinio.  Nomen  enim 
Jocis  cum  verbo  lascivire  magis,  quam  cum  tocit 


98? 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETIGA. 


m 


eongraert  haud  immerito  videtar  (Tertull.  Apohget, 
cap.  48»  col.  42).  Veromtamen  paulo  ante  dizerat 
quaBCumque  philosophum  immenso  argumento- 
rum  pondere  posse  obrui,  qui  af/irmet,  ut  ait  La- 
beriuSt  de  senlentia  Pythagorae  hominem  fieri  ex 
muto,  colubram  ex  muliere  (Idem,  de  PalliOj  cap.  1). 
Et  hffio  quidem  hujus  minographi  poetaB,  cajus 
alibi  meminit  (Dissert.  in  Minuc,  Oct,  c.  7,  art.  1), 
Bunt  carmina,  a  Grinito  ut  alibi  monuimus,  pu- 
blioi  juris  facta : 

Et  nuDc  de  mulo  hominem,  colubram  de  muliere 
Faciunt,  et  exdiversis  diTerfia  alia. 

Frequens  autem  apud  varios  Soriptores,  ac  pr»- 
sertim  Giceronem,  Suetonium,  utrumque  Senecam, 
Aulum  Gellium,  ac  Macrobium  hujus  Laberii  men- 
tio,  de  quo  prster  caeteros  Horatius  cecinit : 

Nec  tamen  hoc  tribuens  dederim  quoque  cffitera ; 

namque 
Et  Laberi  mimos  et  pulchra  poemata  mire r  7 

Verum  h®c  erat  ethnicorum  insania,  isque  ad- 
.versus  Ghristianos  furor,  ut  «  Opinio  Ghristiana,  ■ 
sicut  recte  auctor  noster  alio  in  libro  animad- 
vertit,  «  etsi  honestior  Pylhagorica,  qus  te  in 
bestias  transfert ;  etsi  plenior  Platonica,  quae  tibi 
etiam  dotem  corporis  reddit ;  etsi  Epicurea  gravior, 
qu»  te  ab  interitu  defendit ;  tamen  propter  nomen 
Bolnm  Ghristianorum  vanitati  et  stupori,  et  ut  di- 
oitur,  praBsumptioni  deputatur.  i  Satis  autem  gen- 
tilibus  non  fuit  hanc  Ghristianorum  ceteris  me- 
liorem  senteotiam  rejicere,  atque  adspernari,  sed 
ab  eis  Christianus,  illius  defensor,  lapidibus  magis, 
alia  Tertulliani  in  Apotogetico  (oap.  48)  verba 
sunty  nec  saltem  cosstibus  a  populoexigetur,  Ast  pro 
cofstibus  in  nostris  codicibus  legitur,  ccstibus^  id 
est,  conventibus,  et  congregationibus  expelletur. 
Tertullianus  siquidem  a  majori,  ut  aiunt,  ad  mi- 
nus,  nec  male  quidem  argumentatur.  Ghristianus, 
inquit,  illius  de  futuro  hominis  ad  vitam  reditu 
dogmatis  assertor,  non  modo  expelletur  ab  ethni- 
oorum  conventibus,  sed  quod  pejus  est,  lapidibus 
obruetur,  At  si  non  ita  bene  in  Rigaltii  editione 
easstibtts,  multo  certe  pejus  in  antiquioribus 
soriptum,  cosdibus^  que  lapidatione  crudeliores 
Bunt.  De  illiB  porro,  notatia  ab  Auotore  nostro, 
Pythagor»,  Platonis,  et  Epicuri  opinionibus  egi- 
muB  in  nostris  de  Minucii  Felicis,  et  Lactantii  li- 
bris  dissertationibuB  (Dissertat,  in  Minuc,  Octav. 
oap.  7,  art.  1,  et  in  Lactant,,  oap.  34,  art.  1). 

Quoniam  vero  Tertullianus  hominis  ad  vitam 
regressum  propositis  lucis  et  tenebrarum,  siderum 
et  S99  temporum,  fructum  et  seminum  exem- 
pliB  corrobrare  conatus  fuerat  (Tertull.  Apologet, 
oap.  48,  coi.  45),  inde  arguebant  ethnici :  Ergo 
semper  moriendum  erit,  et  semper  resurgendum. 
Atqui  hoc  plane  absurdum  est.  8ed  primo,  res- 
pondet  TertullianuB :  8i  ita  rerum  Oominus  de- 
Btinastet,  ingratis  experieris  conditionis  tusB 
legem  »  {Ibid,),  hoc  est,  quia  verus  et  omnipotens 
D^B  otoiiium  rerum,  ac  proinde  mortiB  et  vit« 


X  dominus  est,  potest  utique  non  semel  tantum,  sed 
toties  hominem  mortuum  ad  vitam  excitare,  quo- 
ties  voluerit.  Si  ergo  homini  varios  ad  vitam  re- 
ditus  decrevisset,  hanc  ille  legem  ingratis  experi- 
retur.  Dixit  autem  ingratis,  id  est,  invite,  ac  oontra 
voluntatem.  Eo  eoim  sensu  Auctor  ipse  nosterhoe 
verbo  saspe  usus  est,  imo  et  ipse  Gicero,  «  Extor- 
queadum  est,  inquit,  invito  atque  ingratis  qaod 
non  debet.  »  Et  alibi :  «  Reticebunt  que  poternat 
libenter,Sdicent  quas  necesse  erit  ingratis  »  (Idem, 
cap.  4,  col.  5  Advers.  Bermog.,  cap.  19 ;  et  iib. 
adv.  Valentin.  cap.  26,  pag.  300 ;  Gio.  Oral.  prima 
pro  Quinct.  pag.  9,  lin.  2,  et  lib.  iv  in  Ver.y  pag. 
163,  lin.  15).  Cernisne  nomina  libenter  et  vngratis, 
sibi  invicem  opponi  ? 

I^  Respondet  secundo  Tertullianus  :  i  At  dudc 
DeuB  non  alitcr  destinavit,  quam  predicavil » (Te^ 
tull.,  Apologet.  cap.  48,  pag.  43),  in  sacris  nimi- 
rum  et  supra  notavimus,  Scripturis,  ubi  a  se  ata- 
tutum  esse  predicat  homini  semel  moriendum, 
semelque  resurgendum. 

Denique  respondes  homineB  ideo  resttrgere,  at 
in  immensam  setemitatis  perpetuUatem,  accipiant 
quod  mali  aut  boni  in  hac  vita  meruerunt  (Ibid.). 
Semel  igitur  debent  ad  vitam  revocari.  PosteBenim 
nec  mors  erit,  neo  resurrectio,  sed  «terna  vita. 

Dehinc  vero  iis  etiam  oocurrit,  qui  objectare  so- 
lebant  fieri  non  posse,  ut  corpus  hominis  profundo 
immensoque  mari  BubmerBum,  redactum  in  ci- 
neres,  a  bestiis,  et  aliquando  ab  hominibas  devo- 
raturo,  ipsum  idem   aliquando  resurgat :  •  Nam 

C  Dei,  inquit,  est  nihilum  ipsum,  cujus  et  totnm  » 
(Ibid.).  Cum  enim  Deus  omnia  ex  nihilo  creaverit, 
ac  tam  rei  exsistentis,  quam  non  exsistentis,  et 
nihili  sit  dominus,  potest  certe  quodcumque,  quo 
ipsi  placuerit,  modo  et  facere  et  reficcre.  Recte 
igitur  hinc  ille  concludit :  «  Ubiounqoe  resolutAis 
fueris,  quecumque  te  materia  destruxerit,  hau- 
serit,  absolverit,  in  nihilum  prodegerit,  reddel 
te  »  (Ibid.),  Sed  nos  plura  in  hanc  rem  in  Bupe- 
rioriiiusnostris  dissertationibus  disputavimoB  ([)m- 
sertat.  in  Minuc.  Octav.  cap.  7,  art.  2  et  Disseriat, 
in  Lactant.  cap.  28,  art.  4). 

ARTIGULCS    III. 

Quo  tempore  mortui  homines  ad  vitam  excitabvn' 
^  tur,  sutentque  se  eoctremo  Dei  judicio,  et  ctw- 
^     modo  Tertullianus  ethnicorum  de  Minoe  ei  «^- 

damanto    opinionibus    conprmel  omnium  ni(Ai 

bonaque  merita  tum  examinanda. 

Postquam  Tertullianus  his,  quflB  exposuimus, 
rationum  momentis  oomprobavit  futurum  cujus- 
libet  »00  mortui  hominis  ad  vitam  regressum, 
.  tum  continuo  ostendit  quando  omnes  homineare- 
surgere  debeant :  Mundum,  inquit,  quss  ratio,  id 
est,  dubio  procul,  verbum  et  sermo  Dei,  eomposuit 
gmutis  (Tertull.  Apologet,  cap.  48,  col.  43),  seu, 
sibi  invicem  contrariis,  vel  sicuti  in  alio  libro  dixit, 
ex  diversis  substantiis ;  ut  sub  unitate  constarent 
(Ldem,  de  Pallio,  oap.  2):  hotf  wtdem  ratio  ib 


980 


D.  LE  NOURHY  OBSERVATIONBS  NOViE. 


990 


hujus  mundi  exordio  tempus  fluere  voluit,|quod 
usque  ad  oppositam  ipsi  fflternitatem  semper  de- 
fluat.  A^  inter  inGnitam  immensamquefieterDitatem 
acfinitum  tempus  interposuit  medium  limitem, 
quo  cevum  {Apologet,  loc.  cit.),  Bive  totum  illud 
mundi  tempus  (iniatur,  et  inflnita  deternitas  in- 
cipiat :  <(  In  eo  autem  ultimo  temporie,  et  primo 
eternitatis  limitCy  restituotur,  inquit,  omne  hu- 
manum  genus  ad  expungendum  quod  in  isto  sto 
[mortalis  vitae  busb]  boni  seu  mali  meruit^et  exinde 
dependendum  in  immensam  seternitatie  perpetui- 
tatem  »  {Ibid.),  Ita  in  Rigaltii  et  antiquis  editio- 
nibus,  ac  manuscriptis  nostris  codicibus.  At  in 
cusis  aliquibus  legitur,  deprehendendum,  pro  de- 
pendendumy  aut  in  aliis  exinde  dependendum.  In 
aliis  porro  boc  verbum  penitus  sublatumest.Neque 
illud  valde  necessarium  videtur,  si  verbo  expun- 
gendum,  ibi  a  Tertulliano,  sicut  alibi,  etab  aliis, 
Scriptoribus  sumatur  pro  persotvendum,  Sed  si  ab 
eo  aocipiatur  pro  reddenda  ab  hominibus  operum 
Ruorum  Bumma,  raiionibusque  computandis^atque 
abeolvendis,  retineri  debet  verbum  illud  dependen^ 
dum  ;  ita  nt  hic  sit  illius  sensus ;  Restituentur 
omnes  omnioo  bomines,  ut  computentur,  exami- 
nentur,et  absotvantur  cunctffi  boni  maliqueeorum 
meriti  rationes,  ac  deinde  per  totam  sternitatem 
illud  dependant  ac  solvant,  quod  per  hanc  vitam 
meruerunt.  At  Suetonius  verbum  expungo,  hac  se- 
cunda  signiflcatione  adhibuisse  videtur,  ubi  de 
Glaudio  Gesare  scripsit :  «  Gum  decurias  rerum 
acta  expungeret  »  (Sueton.  in  Vit.  Claudii,  §  15), 
id  esf,  ut  quidam  observarunt,  ordinarct,  ac  com- 
putaret  quinam  ex  decuriis  in  judicum  numero 
servandi  essent.  Huc  quoquevocanthaec  Papiniani 
verba  :  «  Ex  causa  desertionis  notatus  ac  resti- 
tntus,  temporis,  quod  in  desertione  fuerit,  impen- 
dilB  expungitur»  {Digest,  lib.  xux,  tit.  16,  leg.  1.5, 
de  Re  MilU.y 

Quidquid  porro  sit  de  Auctoris  nostri  vera  ge- 
nuinaque  lectione,certo  quidem  certiusesse  docet, 
fore  utexpendantur,  et  accurate  examinenturin 
ultimoGhristijudicio  singulorum  hominum  merita. 
Venturus  enim  est  ille  ipse  Ghristus  cum  omni,  ut 
ait  Tertullianus,  divinitatis  gloria  et  majestate, 
nec  non  cum  totius  mundi  motu,  quo  sane  subver- 
tetur,  cum  horrore  orbis,  cum  planctu  omniumf  in- 
fidelium  et  sceleratorum,  sed  non  Christianorum 
(Tertull.  Apologet.  cap.  23,  col.  25),  fldelium,  vi- 
delicet,  qui  pie  sancteque  ▼ixerunt.  De  boc  autem 
extremo  Judicio  jam  alibi  disseruimus  (Disser^  in 
Lac.  c.  47,  p.  42). 

Sed  ab  etbnicis  ridemur,  inquit  adhuc  Tertul- 
lianus,  Deum^  quem  antea  Ghristum  appellaverat, 
prsenficantes  judicaturum  (Tertull.  ApologetM]^.  47, 
col.  42).  At  sane  banc  frigidam  irrisionem  non 
aptitts,  quam  901  traditis  ipsorum  plaoitis  ex- 
ptodendam  esse  censuit :  Sic  enim  et  poetm^  ait,  et 
philosophi  tribunal  apud  inferos  ponuot  {Ibid,). 
Quod  antem  sit  illud' tribunal^  bisce,  quibuagen- 


A  tiles  alloquitur,  verbis  declaraverat :  «  Ridetis,  ri- 
deant  et  illi,  dsemoneSf  vobiscum....  Oicant  boe 
pro  tribunali,  se  forte  Minoen  et  Rhadamantum 
secundum  consensum  Piatonis  et  poetarum  esse 
Bortitos  9'{Ibid.  cap.  23,  col.  25).  Quia  vero  bo- 
tissimum  omnibus  erat  Minois  et  Rbadamanti  tri- 
bunal,  tcstes  generatim  citat  poetas,  quorum  plu- 
rimi  et  Graeci  et  Latini  illud  cecinerunt.  Ex  philo*- 
sophis  vero  nominatim  appellat  Platonem :  quia 
illorum  omnium  facile  princeps  audiebat.  Simili 
etiam  modo  Justinus  martyr  adversus  eosdem 
ethnicos  argumentatus  fuerat :  IIXdtxcDV  ^l  'PaSi- 
(JiavTov  xftl  M(v(ij  xoXdasiv  xou^  d$(xou<  irxp'  a^TOUc 
iXBdvrac"  ^fxeic  S^  xi  auxo  irpaYfAa  (pap.ev  YevTJfft- 
aOai,  aXX*    6ic6  xou  Xpiorou,  y,%\  toTc  auxolc  a(>>(Aaat 

Q  (JLSTo^  ^'^X^^  '{v^(nii>f(ayif  xai  ata>v(av  x^Xaaiv  xoXaa- 

67}ao(jL4va>v.   Plato    vero  Rhadamantum   et   Minoen 

itidem  injustos  ad  se  venientes  plexurum  esse  docuit, 

Nos  autem  id  ipsum  etiam  factum  irt  dicimus,  sed 

a  ChristOf  corporibus  eisdem  cum  animabus  suis 

uniendis,atque  setemis  crueiatibus  torquendis  (S.Jus- 

tin.  Apolog.  i  ad  Antonin.,  pag.  57).  Eodem  quoque 

modo  Athenagoras  conlra  etbnicos  postea  dispu- 

tavit.  Gitatos  porro  ab  illo  Platonis  locos  in  illius 

Gorgiaet  Axiocho  invenies  (Athenagor.  Legat.  pro 

Christian.  ^BLg.  i2  ;  Ptat.  Gorg.   tom.   I,   pag.  124, 

et  Axio.  tom.  III,  pag.  571). 

Si  quis  vero  aliquem  saltem  ex  citatis  ab  Ter- 

tulliano  poetis  proferri   desiderat,  duos  graacorum 

ellatinorum  coryphsBos  Homerum  et  Virgilium  cita- 

bimus.  In  Odyssea  enim  ille  bsc  de  Erebo  cecinit : 
r 
^  "Evd*  ijTot  M(vb>«  tSov,  Aiic  dcYXaov  uUv, 

Xpuaiov  axT^itTpov  IvovTa,  B&HLioTetiOVTa  vextSaatv 

nfxevov  o\  $i  [xiv  afJLcpi  S(xac  eipovTO  fivaxTa^ 

"flfievot  loradTec  Te  xar'  eopuituXlc  "AvSo^  Su). 

(Homer.  Odyss.  k,  circa  fin.) 
Ibi  Minoen  vidi  Jovis  «plendidum  fllium, 
Aureum  Bceptrumffestantem^leges  ferentem  mortuis, 
Sedentem:  alii  vero  circa  ipeum  causas  dicebaot 

[regem, 
Sedentes,  statuli  per  iatam  PlatoDie  domum. 

Virgilius  vero : 

Nec  vero  hfiec  sine  sorte  dat8B,8iDe  judice  sedes  : 
QuBBsitor  MinoB  urnam  movet,  ille  silentum 
Conciliumquo  vocat,  vita8qae,et  criaiina  discit. 
(Yirgil  lib.  vi  Mntid.  ▼.  451  et  seqqj 

Tura  deinde: 

Gnossius  hsBc   RhadamaulUB  habet  diriteima  regna, 
D       Gastigatque  auditque  doloe,  sublgitque  faleri 
Qu88  quis  apud  Buperos,  furto  Isetatus  inani, 
Distulit  in  Beram  commissa  piacula  mortem. 

(Ibid,^  V.  561  et  eeqq.) 

At  si  ethnioi,  sicut  recte  arguit  Tertallianus,  his 
poetis  et  philosopbis  orediderunt,  malio  magis 
credendum  sacris  nostris  scriptoribus,  qui  divino 
Spiritu  repleti,  oonstanter  prasdicant  ipsum  esse 
Gbristum,  qui  «  producto  [seu  peracto,  et  oon-' 
sumpto]  ffivo  isto,  Judioaturus  est  suos  cultores  in 
vitde  ffiternae  retributionem,  profanos  in  ignem 
ffique  perpetem,et  jugem,  909  susoitatis  omnibos 
ab  initio  defunctis,  et  reformatia,  ei  receneitis  ad 
utriusque  meriti  [sive  boni  eive  maJi]  dlapanctio* 


991 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  L  —  8ERIES  I,  APOLOGBTICA. 


m 


nem.  •  Nuno  dioit  ad  dispunctionem,  haud  dubie 
eodem  senau,  quo  anteaab  eo  dictum  vidimus,  ad 
expungtndum.  Nam  ab  ipso  alibi  scripturo  vidi- 
muB  :  «  No8  qui  sub  Deo  omnium  speculatore 
ditfpungimur[id  est,  examinamur,  et  Judicamur  a 
Deo,  qui  omnia  cognoscit]  aBteroam  ab  eo  pcBnam 
providemuB  »  {Ibid.y  cap.  45,  col.  39),  seu  pneca- 
vemus,  aut  prsevidemus  fore,  ut  malos  fleterna 
poBua  afficiat.  Quamobrem  innocentia  et  morum 
integritate  ei  occurrimus,  ne  fleternas  perferamus 
impiorum  pcBnas,  aBternaque  eupplicia.  In  ultimo 
itaque  Ghristi  judicio  unusquisquo  suorum  bono- 
rum  vel  malorum  meritorum  rationes  reddet,  et 
iis  tum  ezaminatis,  ultimaque  lata  sententia,  im- 
probi  punientur  igne  aBterno,  justi  autem  sempi- 
tern«B  prwmio  felioitatis  donabuntur.  Sed  de  hoc 
«ternoet  igne  ct  praemio  quid  doceat  Auctor  no- 
ster,  jam  explorandum  a  nobis  est. 

ABTICULUS  IV. 

De  miemo  igne,  quo  improbi  et  impit  homines  cru- 
ciabuntur  ;  qua  ratione  Tertullianus  ejus  astemi- 
tatem  .aeserat,  atque  confirmet  ioneorum  fluvio- 
rtim,  montium  semper  ardentium,  hominis  fulmine 
percussi  exemptis,  ac  cur  ignis  ille  atemus  dica- 
tur, 

Quod  ex  aaoris  Scripturis  didioerunt  christiam, 
hoo  palam  pradicabantimpios  improbosque  homi- 
nea  nterno  post  mortem  suam  igne  cruciandos  : 
«  Sed  gehennam,  ait  Tertullianus,  si  commine- 
mur,  qu8B  est  ignis  aBterni  subterranea  ad  pcenam 
ihesaurusy  proinde  deoaohinnamur  >  (Tertullian. 
Apotoget,  cap.  47,  col.  42).  Et  ita  quidem  in  codioi- 
bus  nostris,  et  Rigaltiana  aliisque  posterioribus 
editionibus ;  in  antiquioribus  vero  subterraneus^ 
quasi  id  referri  debeat  ad  nomen  thesaurti^.  At 
referri  etiam  potest  ad  nomen  gehenna^  sed  eo- 
dem  semper  sensu.  Docet  itaque  Auotor  noster 
gehennam  esse  thesaurum  ignis  aaterni  inexhau- 
atum,  quo  scelesti  homines  post  hanc  vitam  tor- 
quebuntur.  Verum  ethnici  hoo  dooumentum  non 
secus  atque  anilem  fabulam  cacbiDnis  risuque  so- 
lutiore  ezplodebant. 

Vera  lamen  erat  haso  ohristianurum  sententia  : 
aut  ipsimet  gentiles  pariter  deridendi,  a  quibus 
Pyriphiegethon,  ut  ait  Auctor  noster  (Ibid.),  apud 
mortuos  amnis  prsdicabatur.  Atque  ita  ille,  ac 
postea  Arnobius  (lib.  III,  Advtrs.  genU  pag.  52), 
coDJectum  abillis  telum  retorquet.U^Jus  autem  h»c 
santverba:  «  Audetis  ridere  nos,  cum  gehennas 
dioimu8,et  inezstinguibiles  quosdam  igneB,inquos 
animas  dejici  ab  eorum  hostibus  inimicisquecogno- 
vimut  ?  Quid  Plato  in  eo  volumine,  quod  de  animas 
immortalitate  compoauit,  non  Acherontem,  non 
Stygem,non  Gocytum,  et  Pyriphlegethontem  nomi- 
nat,in  quibus  asserat  animas  8olvi,mergi,ezuri  ?  » 
Beneautem  ab  illo  Plato  oitatar,  qui  in  Phaedone 
descripsit  illa  nota  satis  omnibus  quatuor  ficta  ab 
ethnicis  inferorum  fluroioa(Plat.  Phxdon.  tom.  I, 
pag.  112  et  seqq.).  Pyriphlegethon  vero  a  Virgilio, 


A  aliisque  poetis  Latinis  Phlegethon  vocatar.  90S 
Sed  in  re  satis  nola  Buffloiat  quosdam  citare  illia» 
versus : 

Di  quibuB  imperium    est  animarum  ambrsque  ti- 

[leDtei, 
Et  chaoe,  et  Phlogethon,  loca  nocte  eilentia  late. 
(TirgU.  lib.  Ti  et  JEneid  264  eeqq  ) 

Rursos  autem  poetea : 

Respicit  iGoeae  subito.  et  eub  rupe  siDistra 
Mcenia  lata  videt,  triplici  circomaata  maro, 
Quffi  rapidue  flammie  ambit  torrentibae  amait 
TarthreuB  Phiegethon,  torquetque  Bonaatia  saxa. 

(/6t^.,  ▼.  543  et  seqq.) 

Prudentium  aliosque,  si  iubet,  adire  poteris  (Pra- 
dent.  Hamartig,  sub  fin.J.  Quoque  autem  modo 
hsc  ethnici  aut  flnzerint,aut  crediderint,  non  po- 

B  terant  utique  irridere  ohristianos,  qui  a  diviais 
suis  SoriptoribuB  edooti,  asseverabant  profanos,  et 
oriminibus  contaminatos  homine8,post  hanovitam 
plectendos  jtt{/»  ignis  supplioio  (Tertull,  Apeloget 
oap.  45,  pag.  497).  In  prima  vero  h^jusce  tomi 
dissertatione  Minuoium  Felicem  audivimus  eodem 
modo  adverBus  gentiles  disputantem  {DissertaL  ui 
Minuc.  Octav.  cap.  1,  art.  3). 

At  postulabantethnici  quo  tandem  modo  igQis 
poesit  OBse  ffiternus,  nec  unquam  ezBtingui.  Qoam- 
obrem  Tertullianus  respondet  hunc  divioa  poten- 
tia  haberesubministrationem  incorruptibiliiatis{TeT' 
tull.  ibid.).  Neque  id  negare  poterant  geotilea 
philosophi,qui  duplicem  ignem  pianequediversum 
agnoverunt.  PrimuB  enim,  uti  aiebant,  igniste^ 

p  restris  communis,  et  publicus,  quotidiano  bomini- 
buB  uBui  est.  Altor  vero  aroanus,  et  longe  minas 
oommunis,  de  ca^lo,  inquit  Auctor  noster,  fulmm 
stringens,  sive  de  terra,  quo  montoB,  i£tna  videli- 
cet  et  VesuviuB,  umntur  et  durant,  neo  absamon- 
tur.  Nam  iste  ignis,  uti  ille  ait,  non  absumit  quod 
exurit,  sed  dum  erogat.  reparat,  ideo  moates  sem- 
per  ardentes  manent.  De  boc  autem  igne  alibi 
disseruimus  [Dissertat.  in  Minuc.  Octav.  cap.  7, 
art.  3;  et  m  Lactant.  cap.  29,  art.  7). 

Duo  itaque  tantum  supersunt  a  nobis  obse^ 
vanda ;  ac  primo  quidem  hffio  falminum  ac  mon- 
tium  ardentium  ezempia  a  Tertalliano,  et  aliis 
Bcriptoribus  noBtris  non  sumi,  tanquam  idem  sit 
eorum,  atque  ffiternus  inferorum  ignis,  sed  in 
testimonium,  inquit  ille,  ignis  xtemi^  et  exemplm 

^  jugis  judicii  pcBnam  nutrientis  (Tertull.,  loc.  ciL 
pag.  497).  Ab  eo  itaque  heo  proferuntur  in  testi- 
monium  duntazat,  et  ezemplum  ulterius  ignis,  qni 
divina  potestate  ezcitatus,  semperque  conservan- 
duB,  per  totam  «ternitatem  uret  impios,  neo  eos 
unquam  consumet. 

Secundo,  aliud  iile,  sed  obscurius  ezemplam 
hisce  verbis  ibidem  proponit :  <c  Qui  de  cobIo  tan- 
gitur,  nimirum  fulmine,  salvus  eBt,  ut  nullo  jam 
igni  decinerescat  »  (Ibid.).  Non  minima  aotem  in 
his,  diffloilibuB  utique  verbis  ezplicandis  est  in- 
terpretum  varietas  et  diBBensio.  Nonnulli  siqaidem 
opinantur  his  collineari  ad  veterem  gentUiam  1«' 


L 


»93 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATIONES  NOViE. 


994 


gem,  qua  cautum  erat,  ne  quia  falmine  percussuSy  f^ 
uUo  deinceps  supplicio  mulctaretur.  In  illum  enimi 
quantumvis  impium,  Jupiter  satis  animadvertisse 
ferebatur.  Alii  vero  putant  auctorem  904  nostrum 
ad  illud  respexisse,  quod  his  verbis  Plinius  memo- 
rat:  «  Hominem  ita  ezaminatum  cremari  fas  non 
est,  condi  in  terra  religio  tradidil  »  (Plin.  iib.  ii 
Hist.  naL  cap.  54,  pag.  209).  Verum  quid  heo, 
qu8B8o,  ad  institutum  faciunt  Tertulliani,  qui  hoc 
fixemplo  confirmare  nititur  quorumdam  corpora 
hominum,  icta  fulmine,  sic  salva  ease,  ut  nullo 
amplius  igne  decinerescant. 

Ezpende  igitur  an  ille  potius  alludat  ad  ea,  qua 
Platarchus  memoriae  prodidit,  compertum  ferme 
omnibus  esse  corpora  de  coslo  tacta,  a  muitis  neo 


cremari,  nec  sepeliri,  sed  relinqui  sepimento  cir-  ^  ^'VZ''  '  -h-.  "-"«-"'■  immoriautatis  t 

j*       X  X.       X    j.  .  i^uicuwu*    B  quod  «Bternum  BubBistet  ac  permanebit.  Dixit 

cumdata;  ut  expertia  putredmis,  perpetuo  videan-  ^^  f^» uiaueuu.  uiiu 

tur  {Plutarch,,  lib.  iv  Sympos,,  qutBst.  2,  p.  665). 
Poatea  autem  :  'Op?c,  ait,  6'xi  xal  xb  xepaiSvwv  Tcup 
Up6v  ^^oj^Li^a  xal  BeTov,  &'xt  xa  crcifxaxa  xwv  §io- 
oAtJtcov  a97}7na  irpoc  iroXov  Avxi^ovta  yp(^vov  dpui- 
[isv.  Nosti  ignem  fulminis  sacrum  dici,  et  divinum, 
quod  carpora  de  caslo  tactorum  per  mulium  tempo- 
ris  putrefactioni  resistere  videmus  (Ibid.  lib.  vi, 
qufflst.  ^O,  pag.  685).  At  hoo  exemplum,  etsi  non 
plane  perfectum,  a  Tertulliano  adduci  poluit,  ut 
ostenderet  conBrmaretque  hominum  corporaposse 
aeterno  igne  exuri,  quo  tamen  nunquam  absumen- 
tur. 

Si   quis  autem   ecire  aveat  cur  hic  iffnis  ab 

ipso  arcanus  appelletur.  huic  respondebimus  auia      T^^TZ  "'^»'"'^"*'"'".  '  ^'''^"•^-  ^'  nonnuiii  exi- 
•11  ^         u     ^^,  '      .       .V^  roopoaaeoimus,  quia      stimant  ibi  eum  respexisse  ad  haec  Geneseos  verba  • 
iUum  occultum,et  in  visceribus  terra.  absconditum  C  ^^,^^  ^^       et  coltocavit  ante  paZllT 
putabat.  Aho  namque  m  hbro  et  Piatonis  et  suam  »mcr  parBawum 


dam  in  domiciliis  exspeetent,  ac  qua  ratiorte  Ter- 
tullianus  probet  memorata  hactenus  Ckrutiante 
retigionis  piacita  non  posse  ab  ethnicis  rejici,  aui 
propter  eorum  defensionem  Christianos  non  debere 
vexari  et  trucidari. 

Qua  ratione  malos,  ait  Tertulhanus,  impro- 
bosque  905  homines  aeternum  igniB  Bupplicium, 
eadem  bonoBJustosqucsempiternamanet  bonorum 
operum  merces.  Posteaquam  enim  mortuam  cor- 
pus  nostrum  ad  vitam  denuo  excitatum  fuerit : 
Brimus,  inquit,  iidem,  qui  nunc,  nec  alii  post  (Ter- 
tullian.  Apologet,  oap.  48,  p.  520);  quia  idem 
ipsum,  uti  superiuB  dictum  est,  nostrum  corpus 
resurget.  Tum  Dei  cultores,  pergit  ille,  apud  Deum 
semper,  superinduti  substantia  propria  xtemitatis 
^lbid.),  id  est,  superinduentur  immortalitatis  dono 

au- 
tem  substantia  propria  xtemitaiis  {Ibid.  oap.  49 
p.  528),  qua  justi  homines  non  solum  immortali- 
tate,  sed  feiioitate  perpetua,  vel  aicut  ipse  loqui- 
tur,  aeleme  refrigerio,  et  divina  amcenUaie  fruenlur 
(Ibid.  cap.  47,  pag.  515). 

Quam  certo  autem  et  vere  id  asseverat,  tam 
facile  ipsius  de  loco,  ubi  illorum  anime,  corpori- 
bus  solutaB,  adextremumusquejudiciura  recipien- 
tur,  dubium  ao  fluctuantem  animum  deprehendi- 
mus.  Primum  etenim  in  suo  Apologetico:  «  Para- 
disu  m ,  inq  uit  ,nominamu8  locu  m  d  i  vin»  amcBn  itatis, 
reoipiendis  sanotorum  spiritibus  destinatum,  ma- 
oeria  quadam  igne»  iJlius  zon»,  a  notitia  orbia 
communis  segregatum  »  (Ibid.).  At  nonnuUi  exi- 


vo- 


de  loco,  ubi  inferi  positi  sunt,  sententiam  sic  ex- 
plicat:  «  inferos  Plato  velut  gremium  terrae  de- 
Bcribit  in  Phaedone,  quo  omnes  labes  mundiahum 
Bordium  confluendo,  et  ibi  desidendo  exhalent,  et 
quasi  coeno  immunditiarum  suarum  crassiorem 
haustum,  et  privatum  illic  aerem  stipent.  Nobis 
infcri  non  nuda  cavositos,  nec  subdivalis  aliqua 
raundi  seotioa  creduntur ;  sed  in  fossa  terrae,  et 
in  alto  vastita8,et  in  ipsis  visceribusejus  abstiusa 
profunditas  »  (Tertull.  de  Anim.  cep.  54).  Unde 
vero  hanc  opinionem  delibaverit,  si  quis  adhuo 
requiret,  hoc  illius  ibidem  responsum  cito  audiet: 
Siquidem  Christo  in  corde  terraB  triduum  mortis 


luptatis  cherubim,  et  ftammeum  gladium ,  atque 
versatilem,  ad  custodiendam  viam  tigni  vitw  (Gen, 
III,  v.  ult.).  Alii  vero  id  negant  Non  enlm  in 
animum  inducere  suum  possunt  maoeria  ignea 
Zonas  idem  atque  flammeo  gladio  Bignificari.  Pa- 
tant  itaque  denotari  alium  ignem  amcBnioriB  loci 
arbilrum.  Verum  hiBc  opinio  ratione  saltem  aliqua 
fulciri  debebat.  Itaque  donec  eam  proferant,  non 
videmuB  quid  probibeat  quominus  TertuIlianuB 
illum  vocaverit  divirne  aniftnitatis  locum,  qui  oita- 
tis  GeneseoB^verbiB  paradisus  voluptatis  appella- 
tur?Quidenim  repugnat  ei  igneo  gladio  Zonam 
igneam  Bigniflcari  arbitratus  est  ?  Sed  de  hoo  Ter- 
tulliani   ioco  aliquid    in   superiori   disBertatione 


legia.uB  expunotu.  id  es,   in  recesau  intimo  et  D  ~  p-,;^^-^;^^^^^^^ 

interno,  et  m  ipsa  terra  operto,  ei  intra  ipsam      4^.  6).  ^«'*»w.   osp.  »^, 


clauBO,  et  in  inferioribus  adhuc  abyssis  super- 
Btructo...,  ut  ilHc  patriarchas  et  prophetas  compo- 
tea  8ui  faceret.  Habes  et  regionem  inferorum  sub- 
terraneam  credere  »  (ibid.  cap.  53).  Platonem 
autem  ibi  rursum  in  jam  citato  a  nobis  Phaedone 
laudat,  ut  ethnicos  hac  principiB  philosophorum 
Buorum  auctoritate  adhuc  revinceret. 

ABTIGULUB  V. 

De  mtema  sanctomm  beatiludine ;  quo  in  loco  resi- 
deant.-utrum  ea  statim  posi  mortem  fruantur, 
vel  illam  ad  exiremum  usque  jtuticii  diem  quibus- 


Gertius  autem  ea  de  re  ferri  poBset  Judicium,  ei 
exstaret  iliiuB  de  paradiso  iibellus,  quem  a  80 
compositum  testificatur.  Ad  euni  qaippe  sio  nos 
ipse  misit :  «  Uabes  etiam  de  paradiso  a  nobis  li- 
bellum,  quo  conBtituimus •  omnem  animam  apud 
inferos  sequeetrari  in  diem  Domini  »  (Tertull.  d/e 
Anima  cap.  55),  id  est,  generale  et  ultimam  judi- 
cium.  Sed  ex  his  licet  pauciBBimis  verbia  non  mi- 
nima  certe  oritur  difflcultas.  Nam  tametsi  paradi- 
sum  ab  inferis  distinxisBe  diceretur ;  apertissime 
nihiiominus  docet  omnem  animam  tam  Jastoram 


995 


TERTULUANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SfiRtES  I,  APOLOGETICA. 


996 


videlioei,  quam  impiorum  in  hisoe  inferis  ad  ulti-  A 
mum  usque  judieium  sequestrari  et  reservari.  Sed 
haeo  pluribuB  haud   dubie  obscura   nec  intelleotu 
faoilia  videbuntur.  Quaniobrem  quid  in  aliia,  quae 
restant,  iiliusoperibusdebie  statuerit,  invefitigan- 

dum  eat. 

In  8U0  autem  de  Anima  libro  h»o  ex  Evangelio 
tradidit :  «  Doiet  apud  inferos  anima  cujusdam 
[famosi  videlicet]  divitis,  et  punitur  in  flamma, 
cruciatur  in  906  linguai  et  de  digito  animsB  feli- 
cioris  implorat  auxilium  •  {Ibid.  cap.  7),  nempe 
pauperis  Lazari.  Nec  sinit  sibi  objici  hanc  esae 
parabolam.  Additum  enimvero  nomen  Lazari  rem 
veram  indicat ;  et  quamvia  parabola  esset,  ipsa 
veritatia  eat  testimonium.  Tum  deinde  adjecit : 
I  Quid  eat  autem  illud,  quod  ad  inferna  tranafer-  » 
tur  post  divortium  corporia,  quod  detinetur,  quod 
in  diem  judicii  reaervatur :  ad  quod  et  Ghristus 
moriendo  descendit?  Puto  ad  animas  patriarcha- 
rum  :  sed  quamobrem,  si  nihil  anima  sub  terris? 
....  in  carcere  sub  diversorio  inferum»  in  igni,  vel 
in  sinu  Abrahas  »  {Ibid.),  Docet  igitur  inferos  esse 
subterraneum  looum,  et  sinum  Abrahffi,  ubi  divi- 
tia  improbl  anima  torquebatur,  in  quem  Ghristus 
poat  mortem  descendit,  et  ubi  patriarchs  ilium 
exapectabant.  Poatea  vero,  «  Sio  et  diviti,  inquit, 
apud  inferos  lingua  eat,  et  pauperi  digitua,  et 
sinua  Abrahs,  Per  haa  lineaa  et  anims  martyrum 
sub  allari  intelliguntur  »  {Ibid.  c.  9).  Numquid 
ergo  ibi  etiam  et  iiadem  inferis  sub  altari,  degunt 
anim»  martyrum  ?  Sed  postmodum  paulo  enuclea- 
tius  explicabitur.  C 

Interim  illum  audiamus  adhuc  loquentem.  Ait 
autem  Ghristum  in  inferiora  terrarum  deacendiase, 
«  ut  illio  patriarchas  et  prophetas  compotes  sui 
faceret.  Habea  et  regionem  inforum  subterraneam 
credeie,  et  illoa  cubito  pellere,  qui  satis  superbe 
non  putant  animas  Qdelium  inferis  dignas ;  servi 
super  Dominum,  et  diacipuli  auper  Magiatrum,as- 
pernati  ai  forte  in  Abrahc  sinu  exspectandffi  re- 
surrectionis  solatium  capere  »  (Ibid.,  c.  55).  Ger- 
niane  adhuc  eosdem  inferoa  ainum  Abrahae  vocari, 
et  patriarcharum  prophetarumque  habitationem, 
ubi  animae  spe  reaurrectionia  aolatium  capiunt  ? 

8ub  ejuj»dem  demum  libri  finem  quemdam  sibi 
objiolentem  induci^ :  i  «  Omn«B  ergo  aaimaB  penes 
infisros?  »  Cui  atatim  respondet :  «  Velis  ac  nolis,  D 
et  supplicia  jam  illio  et  refrigeria.  Habes  paupe- 
perem,  et  divitem  »  {Ibid,  cap.  58).  Omnem  igitur 
cum  dieat  a,nima|Pi  nuUam  excipit. 

Neque  Ulo  iantum  in  libro  ita  se  sentire  profite- 
tur,  md  ia  aiio  etiam  id  haud  obscure  his  verbis 
eonArmat :  «  Nam  et  nuno  animas  torqueri  foveri- 
que  penes  inferos,  lioet  nudas,  licet  adhuo  exsules 
OAroi8,probavit  Lazari  exemplum  »  (IdetL,  de  Resur- 
reet.  camiip  oap.  17).  De  ipsismet  porro  martyribus 
hmc  kk  Scorpiaeo  icribere  non  dubitavit :  «  Quinam 
istt  [Zfihaimi  filii],  tam  beati  victores,  nisi  proprie 
mMljmw?  lUoroiB  etenim  victorie,  quonim  et 


pugn»,  eorum  vero  pugn»  quorum  et  saDguis. 
Sed  et  interim  sub  altari  martyrum  aoime  {liaci- 
dum  quiescunt,  et  ilducia  ultionia  patientiam  pa- 
scunt,  et  ihdut»  stolis,  candidam  claritatis  uaur- 
pant,  doneo  et  alii  consortium  illarum  gloriflB  im- 
pleant »  (Idem,  Scorpiae.  cap.  12).  Nonne  igitar 
Tertulliani  opinio  fuit  omnes  quorumlibei  mortao- 
rum  hominum  animas,  corpore  suo  exatas,  ad 
ultimum  usque  judicii  diem  reservari  in  inferis, 
paradiao  Abrahtt  ainu,  et  aub  altari,  quibua  iicet 
diveraia  nominibua  eumdem  locum  deaignasse  pro- 
cul  dubio  videtur. 

Sed  exspecta,  qusao,  pauliaper,  teque  aliquan- 
tum  auatine.  Mox  enim  audiea  ab  illo,  aicut  tri- 
piex  genua  animarum,  sive  mortuorum  hominam, 
impiorum  videlicety  juatorum,  et  martyrum,  ita 
triplicem  illorum  locum,  atque  inferoa  ab  Abrabc 
ainu  diatingui.  907  Maroionia  quippedeearumdem 
animarum  receptaculia  errorem  aaorsQ  refellit  au- 
ctoritate  Scripturs,  «  quas  ab  inferia,  inquit,  dis- 
cernit  sinum  Abrahs  pauperi.  Aliud  enim  inferi, 
ut  puto,  aliud  quoque  Abrahn  sinus.  Nam  et 
magnum  ait  interoedore  regiones  istas  profundam. 
et  transitum  utrimque  prohibere.  Sed  nec  allevas- 
set  dives  oculos,  et  quidem  de  longinquo,  nisi  ia 
superiora,  et  de  altitudinis  longinquo,  per  immen- 
sam  iliam  distantiam  sublimitatis  et  profuDdita» 
tis....  Eam  itaque  regionem  sinum  dico  Abrane, 
etsi  non  cmlestem  ;  sublimiorem  tamen  inferis,  ia- 
terim  refrigerium  prffibituram  animabusjustorum. 
doneo  consummatio  rerum  resurrectionem  omoium 
plenitudine  mercedis  expungat  .  .  .  cur  noa  ca- 
piat  sinum  Abrahde  dici  temporale  aiiquod  anima- 
rum  fidelium  receptaculum,  in  quojam  delineelur 
futuri  imago,  ac  candida  quaedam  utriusque  judi- 
cii  proapiciatur  ?  »  (Idem.  lib.  iv,  advers.  Marcion. 
cap.  34.) 

Nonne  jam  vides  quam  perspicue  inferos,  ubi 
animsimproborum  hominum  Seguntet  cruciaotur, 
secernat  a  sinu  Abrahc  sive  juatorum  habitaculo, 
ubi  hi  aeternffi  felicitatia  mercedem  pregustaoles» 
temporali  ac  prsvia  amoBnilate  el  beatitudiDe,sive, 
ut  ille  ait,  refrigerio  potiuntur  ?  Bam  vero  regio- 
nem,  etai  non  sit  ccBleatis,  longe  tamen  ab  inferis 
diatare  aaaeverat ,  et  iia  muito  esse  subiimiorem 

Quod  vero  ad  martyrum  animas  pertiaet,  ter- 
tium  eis  lucum,  ipsum  soilicet  paradisum,a8cribere 
videtur.  Nam  hiBC  aunt  de  hisoe  martyrum  anima- 
bus  totidem  ejus  verba:  «  Quomodo  Joaaai  in 
spiritu  paradisi  regio  revelata,  que  subjiciiar 
altari,  nullas  aiias  animas  apud  se  prster  marty- 
rum  ostendit  ?  Quomodo  Perpetua  ,  fortissima 
martyr,  sub  die  passionis  in  revelatione  paradisi 
solos  iilic  commartyres  suos  vidit ;  nisi  quia  nulUs 
romphea  paradisi  janitrix  cedit,  nisi  qui  in  Gbn- 
sto  deoesserint,  non  in  Adam  ?  Nova  mors  pro  Deo ; 
et  extraordinaria  pro  Ghristo,  alio  et  privato  exei- 
pitur  hospitio.  Agnosoe  itaque  diflTerentiam  ethni- 
oi,  et  fidelis  in  morte.  Si  pro  Deo  oceumbas,  ut 


9M 


D.  LB  NOURRY  OftSERVATIONES  NOVifi. 


Paracletus  monet,  non  in  moltiboB  febribus,  et  in 
lectulis,  sed  in  martyriis ;  ei  cruoem  tuam  toUaa 
et  sequariB  Dominum,  ut  ipse  prfficepit,  toia  para- 
disi  clavis  tuuBsangois  est»  (Idem,  de  Anim.  cap. 
55).  Tertium  itaque  locum  ab  utroque,  jam  a  no* 
bis  memorato,  Bcparatum  indicat,  quod  priva- 
tum  martyrum,  de  quibus  infra  dicemua,  boapi- 
tium  appeilat  {Infr,  cap.  15,  art.  4). 

Prsiverat  ipai  baud  dubie  Irenffius,  qui  similiter 
de  martyribuB  auam  explicat  sententiam :  «  Ec- 
cleaia  omni«  inquit,  in  loco  ob  eam,  quam  babet 
ei^a  Deum  dilectionem»  multitudinem  martyrum 
in  omni  tempore  praBmittit  ad  Patrem  » (Iren. 
lib.  IV,  Canlr.  hairei.  oap.  33,  §  9,  nov.  edit.  pag. 
272).  Sed  cor,  obseoro  te,  ad  908  Patrem,  nisi 
ut  aatern»  felicitatis  prcmium  alatim  post  mortem 
consequantur. 

Utriuaque  autem  opinioni  diacipulus  Tertulliani 
GyprianuB  hisoe  totidemque  verbia  poatea  subscri- 
pait :  «  Beati  satia,  qui  ex  vobis  per  gloriarum 
vestigia  commeantea,  jam  de  sfficulo  recesserunty 
confectoqne  itinere  virtutis  ac  fidei,  ad  oomplesum 
et  osculum  Domini,  Domino  ipso  gaudente,  vene- 
runt»  {Cyprian,  epist.  37,  pag.  73).  Alibi  vero 
diserte  affirmat  martyrium  esBe  seoundum  baptis- 
ma,  quod  nos  de  mundo  recedenies  statim  Deo  co- 
pulat.  Soum  dehinc  librum  his  verbis  abaolvit : 
«  Si  taiem  persecutio  invenerit  Dei  miiitem,  vinci 
non  poterit  virtus  ad  pralium  prompta.  Vel  si  ac- 
cersio  ante  prevenerit,  sine  premio  non  erit  tides, 
qu<B  erat  ad  martyrium  prsparata.  Sine  damno 
temporis  merces,  judice  Deo,  redditur ;  in  perse- 
cutione  militia,  in  pace  conacientia  coronatur» 
(Idem,  Exhort,  martyr.  pag.  168  ;  Ibid.  pag.  184). 
Non  diiatam  igitur  putabat  (Bternam  martyrum 
gloriam  et  felicitatem.  Nonne  autem  hso  adhuc 
delibaverat  ex  magistro  soo  et  auctore  nostro 
Tertuliiano,  qui  similiter  dizerat  martyrium  osse 
ecundum  baptisma,  quo  martyres  recta  docuntur 
ad  divinam  sedem?  Asseruit  enim  iilos  invicta 
patientia  et  fortitudine,<«  produci  adezperimentum 
feiicitatis,  ad  occasionem  secundffi  intinctionis, 
ad  ipeiua  divinffi  sedis  aacenaum  »  (Tertull.  de  Pu" 
tient,  pag.  13).  Quam  vero  eeoundam  intinctionem» 
alibi  uti  videbimus,  secundum  vocat  iavacrum  quo 
omnia  donantur  delicta,  et  tota  Dei  gratia  redimi- 
tur  (Infr.  cap.  16,  art.  3). 

At  sicut  iilios,  ita  et  Irenasi  non  eadem  videtur 
fuisse  de  aliorum  juatorum  animabus  sententia.  De 
illia  quippe  Irenffius  hffic  tradidit :  Poat  corporis 
mortem  c  abibunt,  inquit,  in  invisibilem  locum, 
definitum  eis  a  Deo,  et  ibi  usque  ad  reaurrectio- 
nem  commorabuntur,  sustinentes  resurrectionemi 
posiquam  venient  ad  conapeolum  Dei  »  (Itren.  lib, 
V,  cap.  31,  pag.  331).  Neque  mirum,  qusso,  tibi 
sit,  si  Tertullianusnoater,  quemadmodumlrenffiua, 
incerti  ancipiteaque  in  aaaignandia  animarum  cor- 
pore  aoJutarum  domiciliia  hffireant,  nec  eodem 
aemp.^r  modo  loquantur.  Non  magia  etenim  oert«a 


A  conatantesque  fuerunt,  aicut  alibi  annotavimua, 
aliorum  veterum  Ecclesiffi  Patrum  aententiffi  {Ad^ 
monit  in  lib.  Ambros.  de  Bono  mortis,  tom.  I,  pag. 
385). 

Quecumque  autem  fuerit  Aoctoria  noatri  de  iia 
opinio,  recte  contendit,  eam  non  debuisae  rejici  a 
gentilibuB,  quorum  /l(iem,  inquit,  occupaverunt 
Elysii  campi  (Tertull.  Apologet.  cap.  47.  pag.  515), 
ubi  defunctorum  animaa  delictis  frui  arbitraban- 
tur.  Verum  enimvero  cum  haec  sententia  ei,  quam 
proponit,  non  sit  dissimiiis,  hsc  suam,  inquit,  ez 
illa  duzit  procul  dubio  originem.  Nam  illud,  et 
alia  documenta  christianorum,  sicut  antea  proba- 
tum  est  (Supr,  cap.  4,  art.  4),  ethnicorum  placitia 
longe  vetuatiora  aunt.  Ethnici  ergo  a  Ghristiania, 
non  vero  Chriatiani  ab  ethnicia,  placita  sua  hause- 

'^  rant,  illisque  proinde  non  minorem,  quam  suis 
fidem  habere  debebant. 

Gffiterum  tametsi  illud  et  alia  omnia  quffi  hacte- 
nus  909  recensuimus,  Ghristianffi  religionis  pla- 
cita  opinionibus  gentilium  philosopborum  omnino 
dissimilia  et  coDtraria  sint ;  in  his  nihilominua 
philosophis,  ait  Tertuliianus,  vocabantur  summse 
scientix,  et  insignia  ingenia  (Tertull.  Apologet.  cap. 
49.  p.  528) :  nonne  potiua,  insignia  ingenii^  aive 
conapicua  ingenii  aigna  et  indicia,  aed  idem  plane 
eorum  erit  sensua.  Quis  ergo  non  mirabitur  hso 
verissima  Ghristianorum  documenta,  ab  ethoicia, 
nec  ratione,  nec  ingenio  carenlibusy  faiaa  dici,  et 
ineptas,  uti  adhuc  auctor  noster  loquitur,  prsesum^ 
ptiones  (de  Testim,  anim,  cap.  4),  hoc  eat,  vanaa 
C  proraua,  et  abaurdas  in  re  dubia  divinationea, 
atque  conjecturaa  ? 

Fac  tamen,  quod  falBiaaimum  eat,  eaa  penituB 
faisas  flii8.se :  sed  nuUi  profeoto  nozie  erant,  imo 
vero  omnibus  utiles  et  necessariffi.  Goncti  enim- 
vero,  metu  aetemi  supplicii^  et  spe  vitse  xtemx  fUri 
msliores  coguntur  (Idem.  Apologei.  o.  49,  p.  529,). 
Quisquis  namque,  sicut  reote  docet  AthenagoraB, 
perBuasum  habet  animam  cum  corpore^  simul  in- 
terituram,  9uvaic6XXuoOai  xf^  aii&(jiaTi  xat  t^v 
4^0X7)^,  is  nullum  non  facinus  audet,  {Ar^$gv6<  &v  iick- 
Xe^Oai  xoXfiijfiaToc  (Athenagor.  Legat.pro  Christian, 
pag.  39).  Qui  vero  oredit  fore,  ut  ad  vitam  ezoi- 
tatus,  omnium  peooatorum  in  eztremo  Dei  Judioio 
reddat  rationem,  ille  vel  in  minimis  delinquere 
D  veretur. 

Iniquiaaimi  igitur  erant  gentiloB,  qul  chriatianoB 
horumce  dogmatum  defensorea,  non  aecua  ac  Boe- 
leratiBaimo8«  et  graviaaimorum  criminum  reoB  con- 
demnabant.  Quamobrem  Auotor  noater  aic  eoa  ur- 
get  et  inaectatur :  Sed  in  ejusmodi  enim  (in  quibuB- 
dam  editionibus  additur  error,  melius  foraitan 
errore)  si  uiiqueirrisu,  aeu  irriaiooe  dignum  aliquid 
judicandum  est,  non  gladiis^  et  ignibus  et  erucibuSf 
et  besiits  (Tertull.  loc,  cit.),  idcirco  Chriatiani  oru- 
deliasime  trucidandi  erant.  At  oerte  tantum  abeet 
ut  in  illorum  doctrina  subait  falai  aliquid :  quia 
miranda  proraua  illorumin  tot  tantiBqiie  toraiwlU 


999 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  /IPOLOGETICA. 


1000 


patientia  veritatem   ejuadem   doctriDaB,  et  totius  A  ordiDis  viros,  et  matronaB,  et  principales  quasqne 


ChriBtiane  religionis,  uii  iiaud  eemel  observatum 
•at,  invicUssime  demonstraret.  Sed  illud  plane 
conOrmatur  ez  sanctis  corumdem  Gbristianorum 
moribuB,  legibus,  et  institutis,  de  quibus  nuno 
agendum  est. 

CAPUT  XII. 

Ostenditury  qui  qualesve  fuerint  Christiani^  quomodo 
ab  eihnicu  distincti ;  ac  quam  longe  puriores  fue^ 
rint  illoTumf  quam  ethnicorum  mores,  leg&ique 
multo  meliores  ae  sancliores. 

ART1CULUB    PRIMUB. 

Qui,  quahi,  et  quam  multiplicati  fUerini  TertuiHan* 
tempore  Christiam\  ac  quomotU  ab  ethnicis,  quir 
hutcum  vivebant,  tunc  discemerentur. 


personas,  et  amicorum  tuorum  vel  propinquoB, 
vel  amicoa?  •  (Idem,  ad  Scap.  cap.  4.)  Qaid  plu< 
ra?  TantuB  tunc  profecto  erat  non  solum  Carlha- 
gine,  sed  ubique  terrarum  Christianorum  nume- 
rue:  «  Ut  si  tanta  vis  hominum, » ipsa  ejusdem  Ter- 
tulliani  adhucaunt  verba,  a  in  aliquem  orbis  remo- 
ti  sinum  abrupiBsemuB  a  vobis,  suffudiiset  utique 
dominationem  vestram  tot  quaiiumcunqae  aoiiseio 
civium,  imo  etiam  et  ipsa  destitutione  punisset ; 
procui  dubio  expaviBsetis  ad  solitudinem  vestram, 
ad  silentium  rerum  et  etuporem  quemdam  quasi 
mortui  orbis  :  qussiBBetiB  qaibus  imperaretis.  Plu- 
rcB  hoBtee  vobts,  quam  civea  remaDBisBent »  (Idem 
Apologet.  cap.  37,  pag.  463). 

PoBtexplicataanobiBaBsertaaTertulIianoChrig.  B     8ed  quempiam  audire  nobis  videmur,  qui  in 


Btianee  religionia  documenta,  jam  cum  illo  explo- 
randum  eet  quinam  et  qualee  fuerint  iilorum  de- 
fenBoree  ChriBtiani,  ac  quomodo  cum  ethniciB 
Vixerint.  910  Juvat  itaque  illum  de  ee  ipeo  aliis- 
que  Chriiti  seotatoribus  loquentem  audire :  Carpus^ 
inquit  (Tertull.  Apologet.  ctip.  39,  pag.  431),  sumus 
quemadmodum  antea  scripserat.  Apostolus  :  MuUi 
unum  corpus  sumus  in  Christo  {Rem.  xii,  5),  id 
•8t  una  multorum  Bimui  congregatorum  Bocietaa, 
oongregatio,  et  communitas.  Quo  autem  modo 
quave  ratione  congregati  fuerint,  si  roges,  tibi 
reBpondebit :  De  conscientia  religionis  (Torlull.  loc. 
eii.),  id  est,  intima  oertissimaque  animi  persua- 
Bione  convicti  veram  esBe  religionem,  qunm  omnes 


aures  insusurret  ibi  aliquam  esBC  Tertulliani  exag- 
gerationem.  Cui  enim,  inqaiet,  probari  unqQam 
poterit  tantam  tunc  fuisse  ChriBtianorum  muiiita- 
dinem?  Verum  qua,  quaeso,  fronte  bic  ipse  Ter- 
tullianuB  publiois  in  libris,  quos  non  uni  tantQm 
SoapuIaB,  Garthaginis  911  presidi,  sed  Romanis 
vel,  si  velie,  Africo  antistitibua  imo  et  nationibaa, 
boc  est,  gentiiibus  omnibuB,  infestisBimiB  Christia- 
norum  hostibus,  iliud  tam  audacter,  nisi  id  veriB- 
simum  esset,  asseverare  potuit?Nonne  timoDdom 
ipsi  erai,  ne  meodacii  convictus,  causa  noa  sioe 
risu  et  sibiiis  caderet?  Si  quis  tamen  pertinax  cre- 
dere  ipsi  nolit,  fidem  certe  dare  non  renuet  Plioio 
secundo,  qui  de  iisdeji  ChriBtianis  bsc  antea  ad 


profitebantur.  Ad   bfflc  vero  conjuncti   dwc/p/tiw?  p  Trajanum  imperatorem  scripserat:  «  MnlU  omaiB 
unitate  (Ibid.),  EBU   tradita  a  Christo  una  eadem-      «^atis,  omnis  ordinis,  utriueque  sexuB  etiamfo- 


que  sed  Banctissima  documentorum  institutione. 
ac  morum  disciplina.  Denique  copulati  spei  fmdere 
{Ibid.),  sive  fosderati  ac  sociati  spe  certisBima  vitae 
stern»,  quam  illis  verus  solusqne  (imnipotens  DeuB 
poBt  hanc  mortalem  vitam  promisit. 

Quam  multiplicatum  autem  fuerit,  ippa  Tertullia- 
ni  Dostri  etate,  iliud  christianorum  corpus,  certiores 
DOB  profeoto  ipse  feoit(/^ui.  cap.  1,  pag  262).  Tuno 
enim  omnia,  ut  narrat  (Ibid.  cap.  37,  p.  462),  re- 
pleverant  mundi  loca:  urbes,  insulas,  castella,  mu- 
Dicipia,ooDciliabula,oa8tra,  tribu8,decuria8,  forura, 
seDatuai,  palHtium,  Dihilique  privatim  etbDiois, 
Disi  Bola  eorum  templa  reliquoraDt  {Ibid.  cap.  42, 
pag  491).  Cum    iis  igitur  ubique  versabantur,  in 


cantur  in  periculum,  et  vocabuntur.  Neque  eoim 
civitates  tantum,  sed  vicos  etiam  atque  agros  sa- 
perstitionis  istius  contagio  pervagata  est  (Plio. 
epist.  101,  p.  376). 

Quam  sane  ob  rem  ethnici  moerebant,  ait  adbao 
TertuUianus,  tantum  esse  iliorum  numerum,  ac  de 
illo  palam  conquerebantur:  «  ObBeBsam,  ioquit, 
vociferantur  civitatem ;  in  agris,  in  castellis,  io 
iDsulis  christianoB,  omnem  aexum,  ntatem,  coo- 
ditionem  et  jam  dignitatem  transgredi  ad  boc.no- 
men,  quasi  detrimento  moerent »  (TertuliiaQ.  Apo- 
loget.  oap.  1,  p.  263).  Numquid  ergo  dioes  adbuo 
flctam  ab  illo  aut  exaggeratam  fuisse  hanc  genti- 
lium  querimoniam?  Sed  eam  alio  iu  libro,ip809met 


foro,  maoello,  balDeis,  UberDia,  offioiDis,  stabulis,  D  ethDioos  alioqueudo,  totidem  peue  verbis  repelit 
nuDdiDis,  et  oommeroiis,  de  quibus  iufra  dicen-     (Idem,  lib.  lad  Nat.  cap.  i). 


dam.  Simul  itaque  permixti  cohabitabant,  milita- 
bant,  ruBtioabaDtur,  mercabaDtur,  mutuoque  usu 
arte»  miBcebaDt,  et  operas. 

Quamobrem  alio  ille  iu  iibro  Scapulam  sic  affa- 
tur :  «  Quid  faoies  de  tot  miliibua  (veteres  editio- 
nea  tiecem  mitlibus)  homioum,  tot  viris  ac  femiais, 
omaiB  sexas,  omniB  fletatis,  omaiB  digaitatis  offe- 
rentibas  se  tibi  ?  QoaDtis  igoibos,  qaaotis  gladiis 
opuB  erit?  Quid  ipsa  Carthago  paBsura  est,  deci- 
maoda  a  te,  oum  coDtaberDales  suos  illic  udob- 
quisque  cognoverit,  cum  viderit  illio  fortasBe  et  toi 


Itaquecum  adeo  multiplicati  faiBBeDtCbristiaoi, 
DuIluBcertedubitaDdi  locus  est,  qaiu  cumethnicie 
permixti  commuDO  cum  illie  vivendi  gcDus  habe- 
rent.  Gum  illis  quippe,  ut  ait  Tertullianus,  degen- 
teSf  ejiudem  victus  habitus,  id  eet,  victus  et  vesti- 
tuB,  instructuSf  ejusdem  ad  vitam  necessitatis  (Idem. 
Apologet,  cap.  42,  p.  490).  Verum  nonne  meliae, 
inquiet  aliquis,  in  libro  ad  Nationes  dixit  apparatu, 
id  est,  cultu  et  ornatu  ?  (Idem.  lib.  I  ad  Natum. 
oap.  10.)  At  si  hmc  sit  nominis  apparatus  sigDifi- 
oatio,  et  instruclus  ab  illo  sioat  a  Cioerone  (Gioe- 


1001 


D.  LE  NODRRY  OBSERVATIONBS  NOViE. 


1009 


ron.  lib.  ni  de  OraL,  p.  181»  lin  37),  acoipiatur 
pro  ornatUy  quomodo  ille  aaseverare  potuit  eum- 
dem  esse  christianorum  instructum  PNonne  eodem 
in  Apolegetico  ethnicorumluxum  arguendo  dizerat : 
i<  Habitu,  victu,  instructn,  censu  proavis  renun- 
tiastis?  »  (Idem,  Apologetosip,  6,  p.  305.)  Constat 
autem,  ut  ipse  testatur,  longe  majorem  fuisse 
christionorum  in  his  omnibus  frugalitatem.  Nobis 
itaque  handsegre  persuadebitur  illum  priori  loc6 
de  rebus  locutum  esse,  que  ad  sustentandam  vi- 
tam  necessari»  sunt,  et  quibus  christianiy  quem- 
admodum  plebeii  aut  modestiores  ethnici  ute- 
bantur. 

At  oerte  quamvis  idem  easet  christianorum  et 
gentilium  victus,  et  vestitus,  eademque  in  publico 
vivendi,  atque  agendi  ratio  ;  ab  his  tamen  Ghri- 
stiani  distinguebantur,  et  agnosci  facile  poterant 
singulari  modestia,  patientia,  et  pristinorum  vitio» 
rum  emendatione.  Neque  id  incompertum  erat 
gentilibus,  quos  idcirco  auctor  noster  hisce  com« 
pellat  verbis :  «  Ea  disciplina  patientis  divina 
agere  nos  satis  manifestum  esse  vobis  potest,  cum 
tanta  bominum  multitudo,  pars  pene  major  civi- 
tatls  cujusque,  in  silentio  et  modestia  agimus, 
singuli  forte  noti  magis,  quam  omnes  :  nec  aliunde 
919  magis  noscibiles,  quam  de  emendatione  vi- 
tiorum  »  (Tertull.  ad  ScapuL  cap.  2). 

Taies  igitur  tum  erant  christiani,  quorum  major 
erat,  quam  gentilium  numerus.  Nec  mirum  sane, 
si  tam  pium  sanctumque  vivendi  genue,  etsi  cum 
ethnicis  permisti,  oonsectarentur ;  quandoquidem 
nihil  antiquius  chariasque  habebant,  quamiis  sano- 
tissimis  obsequi  legibus,  quas  noverant  sibi  a  Deo 
et  Ghristo  Domino  datas,  et  omnibus  humanis 
loDge  prcestantiores.  Quod  quidem  jam  nobis  'com 
auctore  nostro  probaodum  mcumbit. 

ARTICULUS  II. 

Qtianlum  Christianorum  leges  perfectione  sua  at- 
que  auctoritate  alias  omnes  a  gentilibus  latas  <u- 
perentf  qua  seduliUUe  observareniur  ab  iisdem 
Christianis  qui  idcirco  botulos  cruore  distentos^ 
sibi  ab  ethnicis  oblatos,  ipso  vitse  periculo,  edere 
reeusabant. 

Cum  religio  Ghristiana  a  vero  Deo,  ejusque  Filio 
fondata  constitataque  sit,  omnes  procul  dubio  ii- 
lias  leges  perfectissimffi  esse  debent.  Quamobrem 
Tertuliiani  tempore  illis  Ghristiani  eo  majori  cura 
obtemperabant,  quo  oertius  noverant  eas  esselatas 
ab  omnia  vidente,  et  omnipotente,  qui  idcirco  a 
nenime  prorsas  nec  falli,  nec  impune  contemni 
potest.  Palam  itaque  auctor  noster  universis  de- 
nuntiat :  «  Innocentiam  a  Deo  edocti,  porfcctam 
eam  novimus,  ut  a  perfecto  magistro  revelatam, 
et  fideliter  custodimus,  ut  ab  incomtemptibili  di- 
spcctore  mandatum »  (Tertul.  Apologet,  cap.  46 
p.  498). 

At  sancitffi  a  solis  hominibus  leges  ethicorum 
plane  sunt  imperfectaB  possuntque  ab  omnibus 
impune  spemi,  labefactaHy  violari :  Piam  quania^ 

PAnoi.  I. 


J^  pergit  TertuUianuSy  sive,  ot  in  nustris  codicibos 
legitur,  tantay  id  est,  tam  parva  et  ezigua  est  au- 
etoritas  hominis  adexigendum  [Ibid,]^  fldam  legum 
a  se  latarum  custodiam,  ut  tam  facile  falli  possit, 
quaro  ab  omnibne  contemni.  Ea  est  enim  humani 
ingenii  infirmilas,  ut.nuUus  bomoillaomniapossit 
prffividere,  qu»  cffiteris  omnibus  bona  et  mala, 
aut  semper  mansura  snnt.  Tanta  veroimproborum 
est  maiitia,  ut  pturimi  pcenas  prffivaricatoribus»  a 
quacunque  humana  lege  indictas,  haud  difficiUter 
deolinent. 

Pluribus  prffitereaexemplis  Tertullianus  ostendit 
longe  perfectiores  esse  Ghristianorum,  quam  gen- 
tiUium  ieges.  Primumenim:  «  Quid  plenius,  inquit 
{lbid.)f  est  dicere;  Non  occides;  an  docere :  ffe 
B  irascaris  quidem  ?  »  {Maith.  v,  31  et  seqq.)  Atqoe 
ita  io  omnibus  nostris  codicibuset  editionibus  an- 
tiquis:  sed  priora  verba  Rigaltio  non  placueront, 
scribique  jussit:  Quid  plenius  dictum  esi,  Voluit 
pocul  dubio  purius  et  emendatius  loquentem  fa- 
cere  TertuUianum.  At  si  lexhumana,  inquit  iste, 
prohibet  adulterium,  lex  divina  aroet  etiam  ab 
oculorum  solitaria  concupiscentia  {Ibid.).  Dixit  so- 
/ttom,  id  est,  sola,  secretaetoccuita.  Sio  Gioero 
virtotem  solitariam  esse  non  posse  asseriti  et  na- 
turam  nihil  amare  solitarium  (Gicer.  de  Amidt» 
p.  43,  lin.  7  et  42).  Lex  itaqoe  divina  non  modo 
adulterium,  sicat  homanay  sed  secretam  918 
quoqueet  occultam  oouloram  ooncopiscentiam 
prohibet. 

G  Ad  hffic  vero,  lex  humana  non  maleficium  qui- 
dera,  sed  injuriffi  permittit  ultionem  :  lex  vero 
divina  vetat  ipsummet  maleloquium,  et  injuriao 
vicem  reddere  {Tertullian.^  loc  cit.).  At  quantum 
ea  lex  human»  prfficellat  Jam  a  nobis  alibi  annota- 
tum  est  {Dissertat  in  Minut.  cap.  13,  art  IV,  et 
Dissertai  in  Lactant.,  cap.  56,  art.  1  et  seqq.). 
Non  diffitetur  tamen  TertuIIianus  bonasessequas- 
dam  hominum  leges,  sed  contendit  has  desumptas 
fuisse  ex  divinis  Moysis  aliorumque  prophetarum 
Ubris,  quorum  antiquitatem,  ut  supra  vidimus, 
antea  probaverat  (Supr,  cap.  4,  art.  4). 

Non  solum  autem  divine  legis  m^jor  est,  quam 

humanffi  perfectio,  vc^um  etiam  auctoritas.  Deo 
quippe  ninil  penitus  latet ;   et  violatffi  legis   suffi 

D  reos,  sicut  paulo  ante  docuimus,  sternis  pro   me- 

rito  suppliciis  castigat  [Ibid,).  At  homini,  contra 

leges  humanas  agenti,  contingit^  ut  plerumque^  ait 

Auctor  noster,  in  admissis  deiitescat,  vel  illas  sper- 

nat  ex  voluntate,  vel  necessilate  delinfjuendi  (Ter- 

tullian.  Apologet.,  cap.  45,  p.  497).  Et  hffic  quidem 

codicum  nostrorum  et  editorum  verba  sio  immu- 

tavit  Rigaltius  :  Ex  involuntate  vel  necessitate  de- 

tinquenti.  Sed  ibi  nuUa  indioata  uUius  codicis  varia 

lectione,  observat  tantum :   Ex  involuntate  idem 

esse  ac  casu.  Quid  ergo,  si  TertuUianus  hffic  ver- 

ba,  ex  voluntate  iUis  opponat,  vel  ex  necessitate 

{Ibid.)t  Nonne  hic  iUius  sensus  esse  potest:  Homo 

32 


lOOS 


TERTDLLIANl  OPBRDM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOOBTlGA. 


4004 


rens  pleramqtto  deflteMit,  quando  aut  ex  volun-  A 
iate  aua,  aut  aliqua  neoeasitate  peccat  ? 

Proterea  leges  humanao,  inquit,  pesBumdantur, 
reeogitaUi  brevitate  supplicii  ab  hominiBtls  non  ul* 
tra  mertem  infligendi.  Quam  ob  causam  Epiourusi 
pergit  ille,  omnem  cruciatum  doloremque  depretiat^ 
modieam  quidem  eontemptibitem  pronuntiando, 
magnum  vero,  non  diiUumwn  (Idem  lib.  tadNation, 
eap.  10 ;  lib.  ii  ad  Vxor.  oap  3 ;  Ilb.  i  adv.  Mar" 
eum,  0.  6 ;  lib  de  Spectac,  oap  22 ;  lib.  De  Anhn. 
oap.  24  ;  lib.  de  Fuga,  cap.  10).  Verbo  autem  dO' 
yreUai  iile  effipius  utitnr,  quonihil  aliud  signiflcare 
voluit,  quam  imminvU  rei  alioiyuB  pretium  vel 
magnitudinem.  Epiouri  porro  effatum  olarius  ex- 
ponit  Gioero:  «  Doloris,  inquit,  medioamenta  illa 
Epiourea  tanquam  de  narthecio  promant :  ai  gravia, 
brevis ;  si  longus,  levie.  »  Alibi  vero  : 
magniludinem  brevitate  oonsolaturi  longinquita- 
tem  levitate.  ■  Plura  si  cupias.  Laertium  adirepo- 
terif .  Plutarchumy  et  alioa  (Gicer.  lib.  ii  de  finib, 
p.  55,  lin.  10,  et  lib.  iv  Tuscul.  p.  190,  lin.  49  ; 
Laert.  lib.  10  de  VUa  Bpicun,  §  140 ;  Plutaro.  lib. 
dePoeL  audiend.,  sub  finem,  p.  36). 

GhriBtiani  igituroum  summan  legumeuarum  per- 
feotionem  et  auotoritatem  probeoognoacerent^tanta 
aedulitate  moremeis  gerebant,  ut  periciitari  etiam 
oapite  mallent,  quam  aliquid  agere,  quod  cuilibet 
legi  adversari  videbaiur.  £x  infinitis  autem  prope- 
modnm  exemplie,  quibua  id  evidentiesime  probari 
potest,  unum  nunc  suemmus,  quod   Tertuliianus 


ARTIGULUS   lil. 


Tam  castos  futsse  ChrisHanorum,  quam  depraoa' 
tosgentiliummores:  quanta  Chritiianorum  erga 
omnes  diUctio  et  ekaritas;  cur  se  invieem  fratrum 
nomine  appellarunt,  ipsisque  omnia  prxter  uxo- 
res  essent  communia :  quam  impune  ethnici  e 
contrario  sacratiora  fratemitatis  jura  violaverint. 


Qualis  quamque  pia  et  sancta  fuerit  ChriBtiano- 

rum  videndi  ratio,  ot  TertuIIianus   ooster  demoQ- 

stret,  horum,  ethnicorumque  mores  comparat,  ao 

istorum  tam  sanctos  et  castos,  quam  illorum  do- 

pravatos  ac  corruptos  fuisse  luculenter  OBtendit. 

Primum  enim  Ghristiani,  tametai  vitam  cum  elh- 

nicis  00,  quo  diximus,  modo  agerent,  tanta  tameD 

charitatis  mutuique  amoris  vinculo  oonjuncti  erant, 

ut  ipsi  infensissimi  illorum  hostes  ethnici  illud  non 

?T '^'  B  potuerint  non  admirari.  Qoidni  enimvero  non  ad* 
Doloris  **  '^ .    ..  -  .       .         j      X-  1 

mirati  fuissent,  quod  optimum  agnoseentes,  imi- 

tart  non  valebant?  Quapropter  TertuIIianus  eos|ita 

loquentes  inducendo,    mutuum   horUm    odiam, 

quemadmodum  Ghristianorum  amorem,  patefacit. 

Sio  autem  ille  :  «  Vide,  inquit,  ut  invioem  diligant 

(ipsi  enim  gentiles  invicem  oderunt)  etut  pro  alte^ 

utro  iidem  Ghristiani  mori  sint  parati.    Ipsi  enim 

ad  oocidendum  alterutrum  paratiores  » (TertalJiaD, 

Apologet.  cap.  39,  p.  467).  Quantum  autem  gentiles 

sese  invicem  oderint,  et  ad  se  mutuo  occideados 

fuerint  parati,  ex  infra  dicendis  manifestum  omDi- 

bui  fiet. 

Tanta  vero  eratipsaGhristianorum  charitas,  atte 

mutuo,  ut  jam  alibi  animadvertimus  (OiM^r(a/.  in 


noster  memorat  (tom.  I  i4w>ara/.  p.   680;   ^««^-      -,.„,,;  ^,^^i3^art.  4),  Fratresappellarenlnonsolam 
101.914  inMinut.   cap.  9,   art.  1).   Compertum  L  _^^  ^^^^^^^.^^^^^^^  ^^^^  etbnicornm  fratres 

915  erant,  sed   quadruplici  insuper  titulo ;  ae 
primo  quidem,  quia  unum  Patrem  Deum,  ethDicis 


ethniois  erat  vigere  apud  eosdem  Ghristianos  eam 
legem,  qua  ipsis,  ut  alibi  animadvertimus,  anima- 
lium  sanguine,  sufibcato,  et  mortioinio  erat  inter- 
diotum.  Quamobrem  summa  ethnici  malignitate 
inter  tentamenta  Christianorum,  ait  Tertullianus,  id 
est,  ut  eorum  fidem  et  religionem  tentarent  botU" 
loi  cruore  distentos  offerebant  (Tertullian.  Apologet. 
oap.  9,  p.  314).  Botulus  autem,  inquit  Festus,  est 
genus  faroiminis,  quod  propter  connexionem  a  bo- 
lis  sio  appeUatur(Fest.,  lib.  ii  Deverbor.  signific.]. 
De  illo  etiam  haeo  snnt  Martialis  carmina : 

Qoi  venit  botoluB  medio  mihi  iempore  brumfls ; 
Saiurni  teptem  venerat  aute  die8. 
(Mariial.  iib.  xiv,  epigr.  12.  ^ 

Ethnici  itaque  hos  botulos  frustulis  carnis,mi8to- 
que  animalium  sanguine  confectos  offerendo,  cer- 
tiores  fiebant  illos,  a  quibus  rejiciebantur»  Ghri- 
stianflB  religionis  esse  revera  sectatores.  Cum  vero 
eos  reapuerent,  palam  omnibus  faciebant  se  malle 
oapitiB  subire  perioulum  quam  legibus  suis  un- 
quam  refragari.  Neque  huic  tantum  aliisque  Dei 
ac  Ghristi  legibus,  sed  hujus  etiam  consiliis  pleris- 
qoe  omnibuSf  etiamsi  iis  non  obiigati,  eadem  se- 
dnlitate  parebant.  Verum  h«c  unicuique  ciariora 
flent  ex  his,  que  do  illorum  moribus  a  Tertullia- 
Qo  tradita,  nnne  exponenda  sunt. 


incogniium,  aut  ab  eis   repudiatum  agooveraDt; 

secundo,  Ghristi  religione  imbuti.  unum  spiritum 

biberunt  sanctitatis  (TertuIIian.    loc.  cit. ;   tertio, 

quia  de  uno  uteroignorantia,  in  quanondnm  agnito 

vero  Deo,  in  tetris  idololatrie  tenebris  tandiu  ja- 

ouerant,  ad  unam  lucem  expaverunt  verUatis.  Ob- 

stupefacti  quippe  erant,  quod  antea  non  cognove- 

rint  absurdissimos  errores  suos,   nec  supremam 

Deum,  quem  vel  solo,  sicutisupraostendimus^sapr. 

cap.  5,  art.  1),  consoienti»  sue  lumine  et  siimolo 

vel  inviti  omnes  agnoscere  cogebantur. 

Quarto  denique  titulo  sese  fratrum  nomine  eom* 

D  pellabant,  quia,  inquit  adhuo  AuotorQ08ter,«riii6- 

stantia  familiari  fratres  sumus  (TertuII.  ibid.).  Nam 

hano  inter  se  multo  amplius,  quam  fratres  germa- 

ni,  partiri  solebant.  Uno  verbo  omnia,  ait  Tertol- 

lianus  (Ibid.),  apud  ipsos  plane  erant  indiscreta  ao 

comraunia. 

Tum  igitur  ea  sedulo,  ut  plurimum  saltem  ob- 
servabant,  qua  de  primis  Ghristianis  memori»  io 
Actibus  Apostoldrum  proditum  legimus :  <  Molti- 
tudinis  oredentium  erat  oor  unum  et  animauna,nec 
quisquam  eorum,  qus  possidebant  aliquid  suom 
dicebat,  sed  erant  iilis  omnia  communia  »  Aet.  iv, 
32).  De  eu8B  etiam  eetatis  Ghristianis  Ireneus  hano 


iOOB 


D.  L,E  NOURRY  0B8ERVATI0NES  NOViE. 


1006 


scripsit  in  modum  :  « lili  quidem,  Judaei,  decimas 
auorum  cousecratas  tiabebant :  qui  aatem  perce- 
perunt  libertatem,  id  est  Ghristiani,  omnia  que 
sunt  ipsorum,  ad  Dominicos  decernunt  usuSi  iii* 
lariter  et  libere  dantes  ea,  non  quae  sunt  minora, 
utpote  majorum  spem  habentes,  vidua  illa  et  pau- 
pere  hic  totum  victum  suum  mittente  in  gazophy- 
tacium  Dei » (Iren.  iib.  iv  Cantr.  haeres.  cap.  18, 
pag.  250,  nov,  ediL), 

Gyprianus  tamen,  TertuUiani  discipulu8,de  Jam 
imminuta  ilia,de  qua  adhuc  postea,Ghri8tianorum 
oharitate  his  verbis  conqueritur ;  «  Domos  tunc  et 
fundoB  venundabant,  et  thesauros  slbi  in  ccelo  re- 
ponentes,  distribuenda  in  usus  indigentium  pretia 
apostolis  ofTerebant.  At  nunc  de  patrimonio  nec 
decimas  damus;  et  cum  vendere  jubeat  Dominus; 
emimus  potiua,  et  augemus.  Sic  in  nobis  emarcuit 
virgor  fidei,  sio  credentium  robur  elanguit »  (Gy- 
prian.  de  wnit,  Eccles.  pag.  ^I^IQ  et  seqq.  Infr.  cap. 
^5,  art.  2).  Aiio  autem  in  libro  rursus  proposito 
primorum  Ghristianorum  exempio  non  petit  a 
suis,  ut  patrimonia  fundosquesuos  vendant:  eed 
« qui  posseasor,  inquit,  reditus  ao  fructus  suos 
cum  fraternitate  partitur,  dum  largitionibus  gra- 
tuitie  communis  ac  Justus  est,  Dei  Patris  imitator 
est.  •  (Idem,  de  Oper,  et  Eleemosyn.  pag.  208). 
Nonne  ergo  et  ipse  quoque  Tertullianus  noster  de 
iiadem  loqui  videtur  bonorum  fundorumque  redi- 
tibuB,  quoBsinon  omnes,plurimi  saltem  Ghristiani 
cum  aliis  mazima  liberalitate  communicabant. 

Ab  ea  vero  perquam  longissime  aberant  gentiles, 
qui  propter  sua  bona  fraternitatem  omnem  dirime- 
bant,  atque  idcirco  magnopere  mirabantur,  quod 
nulla,  ait  iterum  Tertullianus,  de  nostra  fratemi- 
tate  916  iragcedia  exclamat  (Tertull.  Apologet, 
cap.  39,  p.  431).  Quid  enim  frequentius  in  tragas- 
diis,  quam  de  perfracta  ab  ethnicis  fraternitate 
exclamationes  ^Atpraeter  c®terasin  ea  potissimum 
deprehendunlur,  quam  Seneca  deAtreo  etTbyeste 
composuit.  Quia  enim  nesciat  in  ea  reprsesentari 
fabulam  ab  Horatio,  Ovidio,aliisque  sflBpius  deean- 
tatam,  qua  finxerant  Thyestem  ab  Atreo  fratre 
tuo,  oujuB  uzorem  stupraverat,  regno  spoliatum, 
datosque  ei  filios  in  convivio  comedendos.  De  hao 
enim  horribili  tragOBdia  Horatius  canebat : 

Nec  pueros  coram  popufo  Medea  trucidet. 
Ant  hamana  palam  coquat  ezta  nefarius  Atrens. 
CHorat.,  ae  Ari.  poet.  v.  185.) 

At  beliuis  ipsis  dirioreB  ethnici  hanc  tragoediam 
Bumma  cum  voluptate  spectabant, 

Verum  Ghristiani  ab  hisce  spectaculis,  sceleri- 
buSy  et  alienorum  bonorum  aviditate,  ita  abhorre- 
bant,  ut  nihil  plane  indiscretum,  sicut  diximus, 
baberent,  prxter  uxores.  Nam  «in  istOi  inquit 
TertullianuB,  solo  consortium  solvimuB,  in  quo 
8olo  csterl  bomines  consortium  exeroent »  (Ter- 
tull.  Apcloget.  cap.  39,  pag.  431),  suas  videlicet 
uxores  aliiB  tradendo,  aut  alias  corrumpendo. 
Sed  h»c  iQBequentibuB  articulifl  examinabimus. 


A.  ARTXGULUB  IV. 

Ostendilur  quanta  fuerit  Christianorum  conjugum 
eastitaSt  et  quam  certum  sit  plures  in  virginitatis 
statu  ad  mortem  usque  verscverasse :  quawtum 
ah  his  moribus  abessent  ethnid,  inter  quos  Cato 
et  Socrates  suas  uxores  amicis  in  matrinumium 
dederunt. 

Quaseveriori  lege  aduiterium  sibi  interdictum 
fuisse  noverant  Ghristiani,  eo  majori  cura  datam 
oonjugio  fldem  servabant.  Quamobrem  omnes 
Ghristianos  conjuges  diligemtissima,  inquit  Tertul« 

lianus,et  fidelisstma  caslitas ab  stupris,   ei 

ab  omnipost  mairimanium  excessu  sepiebat  [Ibid, 
cap.  9,  pag.  314).  Neque  id  a  nobis  nuno  fusiuB 
probandum,  quod  ex  alibi  dictis  {Dissertat.  in 
Lactant.  cap.  27,  art.  5  et  6),  atque  infra  dioendiBy 

3  nulli  dubium  esse  potest. 

At  non  pauoi  quidem  supra  divinum  illud  praB- 
oeptum  agere  aliquid  cupientes,  per  totius  vitas 
su»  curriculum  in  cffilibatu  et  virginitate  permanere 
oonsueverant.8ed  andia8,qu»BO,Auotorem  nostrum 
haQc  suis  verbis  enarrantem :  « Quidam  muito 
securioreB  totam  vim  hujus  erroriSyContra  coigugii 
jura,  virgine  continentia  depeiiunt,  seneB  pueri)» 
(Terlull.  ioo.  cit.),  id  est,  a  prima  paeritisa  «tate 
ad  summam  usque  senectutem,  et  ultimum  vita 
spiritum  illibatam  oonservabant  virginitate.m.Vero 
enim  philosophie  sectatores,  ait  Eusebius  (Euseb. 
Orat.  de  Laud.  Constantin.  cap.  17,  pag.  661),  Dei- 
que  cultores  viri,  sacrs  mulieres,  et  virginum 
ohori,  a  Ghristo  didicerant  sese  etiam  per  horri- 

^  biles  persecutionam  procellas  addicere  perpetu» 
animi  corporisque  castitati.De  hac  autem  perpetua 
plurimoruD»  Ghristianorum  castitate  et  virginitata 
disBeruimuB  in  superioribus  diSBertationibus  917 
noBtris  (Dissert.  in  Minut.  cap.  10«  art.  i ;  Dissertat. 
in  Lactant.  cap.  27,  art.  6). 

Verum  ab  hac  corporis  castimonia  longissime 
remoti  erant  gentiles.  Non  solum  enim  amicorum, 
inquit  Tertullianus,  matrimonia  usurpant,  sed  ei 
sua  amids  patientissime  subministrant  (Tertull. 
Apologet.  cap.  39,  pag.  467).  Duo  autem  ibi  no- 
tat  violate  a  gentilibus  caBtitatis  flagitia.  Primum 
est  adulterorum.  qui  geniales  amicorum  aliorum- 
que  toros  contemerabant.  At  frequentissimum  erat 
illud  scelus,  in  quod  Juvenalis,  aliique  etiam  gen- 
tiles  poetffi  tam  saepe,   quam  merito   invehuntur. 

D  Quapropter  Hieronymus  :  «  Quidqaid  tragoedi»^ 
inquit,  tument ;  et  domos,  urbes,  regnaque  sub- 
vertit,  uxorum  peliicumque  eontentio  est»  (Hie- 
ronym.  iib.  ii  adv.  Jovinian.  pag.  191). 

Aliud  crimen  priore  non  levius  illorum  fuit,  qui 
uxorum  suarum  pudicitiam  amicis  prostituebant. 
Duobusautem  id  probat  Tertullianus  exemplis. 
Socratis  Greeci,  et  Romani  Gatonis,  qui  tamen 
sapientissimi  apud  has  nationes  existimabantur  : 
« Nam  hi  uxores  suas,  inquit,  amicis  communi- 
caverunt,  qnas  in  matrimonium  duxerant  liberO" 
rum  causa,  etalibi,  »id  est,  altero,  sed  plane  illl- 
cito  infamique  matrimonio»«creandorum  />  (Tertul* 


i007 


TERTDLLIANl  OPEHUM  PARS  L  — SERIES  I,  APOLOQETICA. 


i008 


lian.  Apologet.  cap.  39,  pag.  431.)  Plutarchus  au-  f^  litiam   lcgerit,  et  GatoDis    sequatur    exemplumi 


tem  io  Vita  Gatonis  Minoris  narrat  se  a  Thrasea, 
et  hunc  a  Munatio,  ejusdem  Gatonis  contubernali, 
accepisse  Horthensium,  amicitia  prao  casteris  Gato- 
ni  conjunctum,  ab  eo  petivisse,  ut  quam  duxerat 
uxorem  Martiam  Philippi  filiam,ex  qua  anteaplu- 
res  filios  sasceperat,  et  lum  adhuo  gravida  erat, 
in  matrimonium  sibi  daret  (Plutarch.  in  Vit.  Ca- 
ton.  mnor.,.  pag.  770  et  seqq.).  Amicivero  preci- 
bus  faoile  yictus  Gato,  illam  ei,  pracsente  ac  pro- 
hante  Philippo  illius  patre,  coneessit.  Sed  mortuo 
postea  Hortensio.  Gato  Martiam  suam  itorum  ac- 
cepit,quam  Hortensius  bonorura  suorum  hseredem 
reliqnerat.  Quamobrem  Gaesaruti  loquitur  Plutar- 
chuSy   illi  «piXonXourCav    Tcpoa^ipei    xa)    |itoOapv(av 


nnlla  apud  eos  conjux  propria  est,  sed  ut  cuique 
libitum  fuerit,  pecudnm  more lasciviunt » (Augast. 
de  fide  el  operib.  cap.  6  ;  de  Bon.  conjug.  oap.  48; 
Hieronym.  lib.  i,  ado.  Jovin.  pag.  188;  lib.  ii, 
ptg.  201). 

Quanquam  autem  plures  fuerint  Gatonis  nomine 
insigniti,  quorum  genealogia  ab  A.  Gellio  exbibe- 
tur  (Gell.  lib.  xiii  Noct.  AUic.  oap.  19) ;  ex  eitatis 
tamen  scriptoribus  constat  illum,  de  quo  agimus, 
Gatonem  fuisse  Uticensem,  qui  ideo  Minor  appel- 
latur,  quia  Gatonis  Gensorii  ex  Olio,  ut  ait  idem 
Gellius,  nepos  erat.  Gur  ergo,  inquiet  aliquis,  a 
Tertulliano  nostro  Censor  vooatur  ?  Enimvero  di- 
serte  ibidem   scripsit :  «  Lenones    (manuscripti 


litX  T(f)  Y^Kq> !  ExprohravU  avariliam,  et  in  conju-      nostri  codices,  Lenon  est)  philosophus  Socrates,  et 


gio  mercedis  acceptionem  (Ibid..  pag.  784). 

Brevius  quidem  hisque  verbis  Appianus  id 
retulit:  «  MartiamPbilippi  filiam  cum  virginem 
Gato  duxisset,  valde  dilectam,et  communium  libe- 
rorum  Jam  matrem,  Hortensio  cessit  amico,  libe- 
rorum,  et  fecundaB  uxoris,  'quibus  eatenus  carue- 
rat,  eopido,  doneo  ex  illo  quoque  matrem  faotam 
domum  recepit  quasi  usuariam»  (Appian.  lib.  ii, 
de  belL  civil.  post  med.,  pag.  266).  Scriptum 
quoque  .a  Strabone  legimus  lege  apnd  Tapyros 
reeeptum,  utviri  uxores  suas,  postqnam  duos  aut 
tres  liberos  susceperant,  aliis  locarent  in  matri- 
monio :  KaBairep  xal  Kaxtov  *0pT7jcrC(j>  8r»]6£vti 
i{48toxt  TT^v  Mapxiov  |cp'  i?)fi5)v  xaTok  '^TcaXativ 
'Ptt)(Aa(a)v  l6o<*  Sicut  etiam  Cato  Horthensio  ro» 
ganti  Martiam  suam  nostra  setate  tradiditf  secutus  C 
veterem  Bomanorum  consuetiuiinem  (Strab.  lib  xi 
Geor^f.  pag.  265) .  Nec  defuerunt  poets,  qui  hoo 
Gatonis  factum  suis  cecinerunt  carminibus,  hisque 
potissimum  Luoanus : 

Interea  PhcBbo  geUdaa  peliente  teaebras, 
Palsatffi  sonaere  foreB,  quas  saactQ  relicto 
Hortenai  mcBreoR  irrupil  Martia  busto, 
Qaondam  virgotoria  melioriB  jancta  mariti. 
Mox  abi  connubii  pretium  merceBque  Boluta  est, 
Tertia  jam  soboles  alios  foBcunda  penates 
Impletura  datur ;  geminas  a  Bangume  matrit 
Permiftura  domoB. 


Gensor  Gato  »  (Tertullian.  Apologet.  cap.  39,  pag. 
467).  Nunquid  igitur  ibi  memoriaB  illins  'di{iip- 
T7]|ia.  et  error  est?  At  huic  responderi  poteit 
Gatonem  a  Tertulliano  non  dignitate,  sed  aDimo 
morumque  severitate  Censorem  appellari.  Etenim 
jam  citatusa  nobis  Lucanus  canebat : 

.    .    .    Hi  moret,  biBc  duri  immota  GatoniB 
Secta  fuit, 

Lucan.  Ub.  ii,  v.  379.) 


videlicet  stoica.  Eo  etiam 
ab  Horatio  acoipitur : 


sensu   nomen  Censoris 


(Lacan.  lib.  ii,  v.  826  et  seqq.) 
Tnm  deinde  91 S   dedcribit   quomodo   rursus 
Gato  post  Hortensii   mortem   illam  secundo   ma- 
trimonio  habuerit : 

Non  soliti  loBere  BalcB,  nec  mere  Sabino 
Eicepit  triatis  comitia  feata  iiiarii  os. 
Pignora  nulia  domuB,  uuUi  coiere  propinqui : 
Jungunturtaciti,  contentiqne  auFpice  Bruto  : 
lile  nec  horriflcam  sancto  diniovil  ab  ore 
GflBBariem,  duroque  admovit  gaudia  vultu. 

{Ibid.  V.  367  et  tegq.) 

Denique  ut  Auguslinum  aliosqus  missos  facia- 
mus,  Hieronymns  advcrsus  Jovinianum  sic  dispu- 
tat :  «  Duxit  uxorem  MartiHm  Gato  non  virginem, 
sed  Martia  inter  Hortensium  Catonemqne  discur- 
rit  et  sine  Gatone  vivere  Martia  potuit. »  Bt  ite- 
rum  in  scquenti  libro:  «  Scotorum,  inquit,  natio 
uxores  proprias  non  habet,  et   quasi  Platonis  po- 


Al  qui  lef(itimam  capiet  feciaae  poema. 
Cum  tabuliB  animum  cenBoris  lumet  honesti. 
(Horat.  iib.  ii,  epist.  S,  v.  879.) 

Et  aiibi  de  arte  poetica : 

.    .    .  Cenaor  caBtigatorque  minorom. 

(de  Art,  poei.  v.  174. ) 

Gato  autem  ilie,  Appiano  adhuc  teste,  « habita 
fuit  viromnium  gravissimusytenacissimusqne  pro- 
positi,  ut  qui  Justum  ac  honestum  non  ex  voigi 
moribus  metiretur,  sed  reetis  ao  generosis  ratio- 
nibus, »  aut  sicut  Lucanus  rursum  ceoinit : 

JuBtitiaB  cultor,  rigidi  aervator  honeBti. 

(Lucan.  lib.  ii,  v.  888.) 

At  is  quantumvis  severioris  disciplin»  prcdicator, 
uxorem  nihilominns  suam  Hortensio,  amico  suOi 
•19conlra  conjugii  Jura  fldemque,  turpi  leoo- 
cinio  collocavit. 

^usdem  criminis  Auctor  noster  Socratem  ac- 

ousat.At  certum  quidem    est  ipsum   duas  simol 

D  habuisse  uxores:   Xanthippen   videlicet,  et  My^ 

rhonem,  Aristidis  cujusdam  flliani,  vel  ex  fliia  ne- 

ptem.  Quo  autemiilud  pluribus  testibus  Atheneo. 

Laertio,  Plutarcho,    Hieronyrao,   Cyrillo   Alexan- 

drino,  Theadoreto  demonstratur,  eo  probatu  difO- 

oiiius  est  utrum  ille  Soorates,  non  seous  ao  Calo, 

uxorem  suam  cnm  amicis  suis  revera  communi- 

caverit.  (Athen.lib.  xui   Deipnos  mit.  pag.   555; 

Laert.  lib.  xn  in  Vit.  Sacrat.  §  26  ;  Plntarch.  in 

lin.    Vit.  Arislid.  pag.  355  ;  Hieronym.  lib.  ii  abv. 

Jovinian.  pag.  190;  GyriH.  lib.  vi,  advers.  Julian. 

pag.  186,  et  lib.  vii,    pag.  226;   Theodoret.  tom. 

IV,  serm.  12.  de  Virtut.  act.  pag.  673).  Vide   au- 


1009 


D.  LE  NODRRY  OBSERYATIONES  NOViE. 


1010 


tem  utrum  ad  solvendum  h^jasce  difficultatis  no-  A 
dum  ea  sufficiant,  qu»  Gyrillus  Afezandrinus  et 
Theodoretus  tradiderunt.  (Cyrill.  et  Theodoret. 
loo.  oit.),  duotam  a  Socrate  Xanlhippen  xoivcotipav 
iccD^  ; ,  aliquando  vulgatiorem,  cum  qua  clam  ille 
coogreBSUH  Lamproolem  filium  suscepit. 

De  utroque  porro  et  Socrate  et  Gatone  addidit 
Tertullianufl  :  Nescio  quidem  an  invitas  uzores  euas 
amicis  i^uis  in  matrimonio  locaverint.  Quo  enim 
pacto  fieri  potuit  ut  haBC  duae  uzores  a  viria  auis 
nuptum  invite  aliisdat»  sint?  Nonne  ergo  anctor 
nosterad  Lucani  verha  allusisse  videtur,  quibus 
Martia  Gatonem,  uti  dizimus,  virum  suum  sic 
allocuta  fuisse  perhihetur  ? 

Dom  sanguis  inerat«  dum  vis  materna,  peregi 
JusBa,  Cato.  et  geminos  accepi  foeta  mdritos, 
ViBcerihui  lassiA  partuque  exhausta  revertor,  B 

Jam  nulli  tradenda  viro  :  da  foedera  priaci 
Illibata  tori,  da  tantum  nomen  inane 
Gonnubii,  liceat  tumulo  Bcripsisse,  CatoDis 
Martiay  nec  dnbium  longo  qaeBrator  in  ffivo 
Mutarim  primae,  ezpulsa  an  tradila,  taedas. 

(Lttcan.  iih.  ii,  v.  234.) 

Nam  ihi  qoidem  postulasse  dicitur,  ut  mortuo 
Hortensio,  in  pristinum  matrimonium  a  Catone 
recipiatur.  Sed  hane  petitionis  su®  aCTert  ratio- 
nem»  ut  posteri  sciant  se  non  repulsam  et  repu- 
diatam  ab  ipso  Gatone,  a  quo  tradita  Hortensio 
fuerat.  Ab  ilio  autem  tradi  potuit  nec  invita>  neo 
repugnans.  Quia  tamen  prius  dizerat  peregijussa, 
colligi  potesteam  contra  voluntatem  suam  primum 
reliquisse  maritum,  et  secundum  accepisse.  Non 
male  igitur  Tertullianus  fatetur  id  sibi  esse  incer- 
iom.  Sed  utounque  res  se  habeat,  ab  hac  morum  ^ 
corrupteia  longe  aberant  Cbristiani,  qui  sacra 
connubii  jura,  a  Deo  stabilita,  summo  semper 
Btadio  aarta  tecta  servabant.  Sed  quomodo  id  iile 
conflrmet,  in  subseqaenti  artiouloy  si  lubet,  eza- 
minabimus. 

ARTICULUS  V. 

Quomodo  TertuUianui  demonsiret  maximam  fuisse 
Christianorum  castitatem  et  gentilium  incontinen- 
iiam  :  illos  sexum  femineum  non  mutasset  cor- 
rupies  vero  a  Socrate  adolescentes  :  Christianos 
uxoribus  suis  datam  fidem  servasse  ;  Aristippum 
perdite  amauisse  Phrynem  meretricem^  ac  SpeU" 
sippum  periiise  in  adulterio :  Christianos  satvis 
oculis  et  C3SC0  animo  vidisse  9M  mulieres^  quas 
Democritns,  n§  concupisceret,  se  exoxcavit  : 
eihnicos  Christianam  feminam  ad  lenanem  potius, 
quam  leonem  damnandOy  suam  prodidisse  intem  -  D 
perantiam  et  Christianorum  castitatem. 

Nostrum  subsequamur  Auctorem,  ac  videamus 
quomodo  inohoatam  deChristianorumetbnicorum- 
que  castitate  comparationem  prosequatur :  «  Chri- 
8tianu8,inqttit,&d  sezum  nec  femiuffi  mutat  »  (Ter- 
tullian.  Aptoget.  cap,  46,  pag.  500).  Ita  quidem  in 
editione  Rigaltii,  qui  observat  his  duobus  verbis, 
ad  eezum  feminffi,  idem  esse  ac  fcmineum  sexum 
mutat,  Sed  unde  hano  lectionem  sumpserit,  nec 
ipse,  nec  alii  ejus  lequaoes  nobis  indicaverunt.  In 
nostris  autem  codicibus  manuscriptis,  aliisque 
omnibtts  editis  legimus  :  Sexum  nec  femineum 


mutat  Christianus,  hoc  est,  ut  Apostoli  verbis  uta- 
mur,  masculorum  corumbitor  non  est  (//  Cor,  vi,  10  ; 
/  Tim,  1,  10).  Nam  ibi  auctor  noster  Ghristianos 
opponil  Socratii  de  quo  hffic  scribit :  u  Lego  par- 
tem  sententiffi  Attic®  in  Socratem  :  corruptor  ado- 
lescentium  pronuntiatur.  »  Sed  hic  adhucimmu- 
tatus  a  Rigaltio  Tertulliani  teztus,  qui  in  nostris 
codicibus  et  aliis  ezcusis  omnibus  sic  habetur  : 
t  Lego...  in  Socratem  corruptorem  adolescentium 
pronuntiatum  »  (Tertull.  loc,  cit.).  Quid  ergo  Ib^ 
absque  uUius  plane  codicis  testimonio,  et  con- 
tra  concordem  omnium  librorum  fidem  mutari 
debebat  ?  Nonne  hoc  loquendi  modo  satis  clare  et 
Latineezpriinitur  verus  iste  TertuIIiani  sensus  : 
Ab  Atheniensibus  ideo  latam  ez  parte  in  Socratem 
mortis86ntentiam,quianon  soium  deos  negavisse, 
sed  adolcscentes  etiam  corrupisse  accusabatur.  At 
certe  hujus  nefandi  sceleris  non  semel  postulatur 
a  Luciano^  qui  illum  alicubi  fatentem  reum  indu- 
cit  (Lucian.  Vitar.  Auctior,  pag.  ^193)  ;  aiibi  vero 
perjurii  insimulat,  utpote  qui  juraverit  se  ciim 
juvenibus  innocenter  versari  (Idem,  iib.  ii,  Ferar. 
histor.^  397) ;  quamvis  Hyacinthus  et  Narcissus  se 
ab  eo  turpiter  adamatospalam  testiQcarentur.Pr»- 
terea  Athenesus  illum  arguit  flagitiosissimi  in  Al~ 
cibiadem  amoris,  sicut  postea  Gyrillus  Alezandri- 
nus  et  Theodoretus  (Athens.  lib.  v,  Deipnosoph. 
cap.  19,  pag.  219 ;  Gyrill.  iib.  vi  in  Juiian.  pag. 
^37;Theodoret.  serm.  12  de  virt.  ilcr.  pag.  672). 
Quin  etiam  hi  duo  posteriores  ipsum  detestandis 
libidinibus  ezarsisse  affirmant. 

At  quibus,  inquies,  testibus  probari  potest  eum 
non  modo  ob  spretos  et  repudiatos  gentilium  deos, 
sed  ob  hunc  quoquo  nunquam  satis  ezsecrandum 
adolescentium  amorem  ab  Atbeniensibus  fuisse 
condematum  ?  Frimum  habes  Platonem,  qui  me- 
morise  mandavit  eumdem  Socratem  a  Melito 
insimulatum»  quod  prseter  jus  et  fas  corrum* 
peretjuventutem,  diisque  negatis,  novos  intro- 
duceret.  Eadem  voro  Laertius  repetit.  Verum- 
tamen  Xenophon  conatus  est  euni  utroque  crimi- 
ne,  ac  potissimum  privno  liherare  (Xenoph.  lib.  i 
Memorabil,  pag.  711  et  seqq.)  ;  tum  quia  conti- 
nentiam  summo  studio  coluit,  tum  quia  hanc  vir- 
tutem  assidue  discipulos  suos  docebat.  Non  diffi- 
tetur  tamen  Alcibiadom,  quemadmodum  Gritiam, 
in  illius  traditos  disripliDam,  perditos  fuisse  ado- 
lescentes  991  acdisBolutissimos,  scd  non  prius, 
inquit,  quam  ab  illo  discessissent. 

Yerum  haec  ille  majori  forsitan  in  Socratem  pro- 
pensione,quam  veritatis  studio.Si  enim  veros  esse 
gentilium  deos  arbitrabatur,  et  colebat»  cur  eorum 
facta  et  flagitia  imitari  verebstur?  Deinde  vero 
quamvis  ille  publicis  inscholis  continentiam  prsdi- 
cavisset ;  nonne  philosophi  gentiles,  ut  alibi  dizi- 
mus  {Dissertat.  in  Lactant.  cap.  35,  art.  4),  ea 
consueverant  privatim  et  domi  agere,  qu8e  palam 
et  in  soholissuiscondemnabant  ?Denique  ipseXe- 
nophon  negare  non  potuit  Socratem  turpissimi  in 


1011 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  L  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


iOlS 


ftdolescentes  amorisaoousatuiDy  oujus  reipsareum 
fuisse  plurimi  sicuti  ostendimus,  persuasum  ha- 
buerunt.  Quis  autem  facile  sibi  non  persuadebit  in 
latffi  adversus  illum  sententi»  parte  factam  esse 
hujus  etiam  sceleris  mentionem  ? 

Prffiterea  Ghri8tianus,ait  auctor  noster^uxori  sus 
Boli  masculus  noscitur  (Tertull.  Apologet.  cap.  46, 
pag.  500).Prohibitum  siquidem  omne  impudicitia 
genus  magnopere  aversabatur,atque  uxori8ua,si- 
out  vidimus,  iidem  seraper  servabat.  Gontra  vero 
inter  ethnicos,  inquit  ille :  «  Novi  et  Phrynem  me- 
retrioem,  Diogenis  supra  recumbentis  ardori  su- 
bantem.  »  In  antiquioribus  Rigaltio  editionibus  : 
«Supra  recubantis  ardorem  subantem.  » In  nostris 
vero  manuscriptis  codicibus  :  c<  Supra  recumben- 
tis  ardorem  subantem.  » Ibi  autem  exagitat  Dioge- 
nis,  Phrynem  perdite  amantis,  plane  indotnitam 
libidinem.  Scriptum  autem  ab  AthensBO  legimus 
Aristippum  a  servo  suo  increpitum,quod  iagentem 
porouniam  Phryna  conferret,  que  cum  Diogeneoy- 
nico  gratisvolutabatur  (Athen.  lib.  xiii,  Deipno- 
goph.  pag.  588).  De  illa  autem  Phryne  famosis- 
sima  meretrioe  nos  aliquid  alibi  nec  lemeldiximus 
(tom.  I  Apparat.  pag.  744  ;  Dissertat.  in  Amob, 
cap.  20,  art.  3). 

Posthmc  vero  Tertullianus :  <c  Audio,  inquit,  et 
quemdam  Spensippum  de  Platonis  schola  in  adul- 
terio  periisse  »  (Tertul].  Apologet,  cap.  46,  pag. 
500).AnobiH  autemalibi  adnotatum  esthuncSpeu- 
sippum  fuisse  Platonis  ex  sorore,  videlicet  Potone, 
ut  ait  Laertius,fliium,ejusque  in  Academicaschola 
suocessorem  (tom.  I  Apparat  pag.  1131  et  1134  ; 
Laert.  lib.  iv  in  Vit,  Speus,  §  1).  At  ille,  eodem 
Laertio  teste,  dicitur  6pY(Xo;,  xat  fj$ova>v  iJxTiav 
^Iv,  erat  iracundus,  et  voluptatibus  deditus  (Ibid,). 
Testatum  quoque  Atheneeus  fecit  illum  ab  volu- 
ptariis  Epicureis,etGyrenaicis  non  procul  abfuisse, 
eiquc  exprobratum  a  Dionysio  tyranno  Lastheniae 
meretriois  amorem  (lib.  xii,  cap.  ^12,  pag.  546)  : 
4>iXiij8ovo<  ^v  xal  £mu9iii7co<,  6  nXd^xoiVoc  auYY^- 
vi^C,  "mX  SidiSoxoc  T^c  <JX®^^^  •  Aiovuffto^  y°^^  ^ 
zf^^  2txtX(ac  TtSpavvoc,  iv  t^  Ttpoc  aix^v  i7rt<rcoXTi 
xaxot  T^c  <ptX7)8ov(ac  auxov»  eticoiv,  xal  ftXapYup(av 
aitt}»  dveifidjei,  xai  xov  Aaff0eve(ac  Tij^  'ApxaSixTfc 
SpwTa,  iJTtc  nXaTtovoc  ■?)XTr)x<56t.  Voluptuarius  quoquB 
Speusippus  fuit,  Platonissuccessor  et  cognatus.  Ita- 
que  Dionyiius  Sicilise  tyrannus  in  sua  ad  eum  epi" 
stoia  voluptatis  studium  reprehendit,  avaritiam  ex- 
probrat,  et  amorem  Arcadix  Lastheneix,  qux  PlatO" 
nem  audiebat.  Prius  tamen  haec  Laetheneia  ab  illo 
vocatur  ZapJtxVi,  SardicensiSf  et  a  Laertio  MavTtvt- 
x:?l  Mantinea  (Laert.  Vit.  Plijton,  §  45,  et  lib.  iv  Vit. 
Speus.,  §  2). 

9%%  Duas  porro  iste  de  morte  Speusippi  refert 
opiniones  {Ibid.  §  3  et  4) :  et  primam  quidem,iilum 
paralysi,  raoorore,  ac  senio  confectum,  mortem 
aibi  sponto  conscivisse  ;  secundam  vero,  pediculis 
effervescentibus  vitam  illi  ereptam.  Gum  itaque 
TertuUianus  ait  eum  in  adulterio  periisse,    non 


A  significare  videtur,  ut  quidam  putant,  in  adulterio 
deprehensum  animam  egisse,  sed  ad  suam  uBqoa 
mortem  in  aduiterio  volutatum. 

Pergil  auotor  noster  :  «  Ghristianus  salvis  oculis 
feminas  non  videt  »  (Tertall.  Apologet.  cap.  46, 
pag.  200).  Bic  enim  haBC  in  manuscriptis  codicibas 
et  Rigaltii,  ac  posteriorum  editionibus  legimui;in 
editis  vero  autiquioribus  :  «  Ghristianussalvisocu- 
lis  ferainam  videt.  »  At  facile  intelligitur  huaoesse 
TertuUiani  sensum :  TametsiGhristianussalvossa- 
nosque  corporis  oculos  habeat,  feminas  tameD, 
quas  anitno  concupiscat,  non  videt.  Ille  coDtinuo 
adjecit  :  «  Animo  adversas  libidinem  cfficusest» 
{Ibid).  Novit  quippo  latam  a  Ghristo  legem :  OmnU 
qui  viderit  mulierem  ad  concupiscendam  eam^  jam 

-D  msechatus  est  eam  in  corde  suo  {Matth.  v,  28).Itaque 
at  verus  Christi  discipulus  huic  preecepto  satisfa- 
ciaty  salvis,  quidem  corporeis  oculis  fenUnas  videt ; 
sed  animo,  quo  eas  concupiscat,c»ous  et  immotufl 
est. 

Quanta  autem  e  contrario  esset  gentilium  homi- 
num  etiam  philosophorum  incontinentia,  Tertol- 
lianus  ostendit  Democriti  exempk) :  «  DemoeritQi, 
inquit,  excflecandosemetipsttm,quod  muIieremsiDe 
concupiscentia  aspicere  non  posset^  et  doleret,  si 
non  es8etpotitus,incontinentiam  emendationepro- 
fitetur »  (Tertull.  ibid.).  Sed  de  hae  voluntaria 
Democriti  oecitate,  ejusque  causa  potest  eise  noD 
minima  dubitandi  ratio.  Nam  Plutarchus  plaDe 
penitusque  negat  illum  suos  sponte  sua  ideo  ez- 
stinxisse  oculos,  ne  animum  avocaret,nee  sinereDt 

C  rebus  sola  mente  cernendis  immorari  (Plutarch. 
de  curiosit.  pag.  521,  tom.  II).  Nihil  autem  deilUoi 
ceecitate  Gicero  cerlo  pronuntiare  videtur :  «  De- 
mocritus,  inquit,qui  vere  falsone  quaBreremus,  di- 
citur  oculis  se  privasse  :  oerte  ut  quam  minime 
animus  a  cogitationibus  abduceretur  »  (Gicer.  lib- 
v  definib.  pag.  113,  lin.  43).  Si  enim  ibi,  ut  qui- 
dam  opinantur,  delendum  sil  verbum  quaereremus^ 
ac  legendum  falsone^  plane  de  illa  Democriti  ccci- 
iate  dubium  et  anoipitem  se  fuisse  significai. 
Qoamvis  autem  verbum  quasreremus^  ab  eo  profec- 
tum  fuerit»  alio  tamen  verbo  dicitur,  satis  aperte 
declarat  id  a  so  non  posse  certo  affirmari.  Verum 
Aulus  Gellius  testificatur  in  bistoris  Grec»  mo- 
numentis  factam  mentionem  Democriti,qui  se  ultro 

D  luminibus  oculorum  orbavit,  ut  cogitatioDes  aDlmi 
in  contemplandisnaturae  rationibus  essent  vegetio- 
res,  exactioresque  (Gell.  lib.  x  Noct.  AUio.  cap.  1*7» 
pag.  541).  Tum  continenter  Laberii  citatverfloSt 
quibus  describit  hujusce  oeecitatit,  sibi  ab  illo  con- 
scitas,  aliam  fuisse  rationem,quam  hoc  versu  poeta 
expressit : 

Malis  bene  esBe  ne  videret  civibut. 

998  Hieronymus  autem,  nemine  sigillatim  appol* 
lato^narratquosdamphilosophossibioculoseroisse, 

ne  a  contemplatione  philosophiae  avocarentur,  et 
totam  cogitationem  ad  mentis  puritatem  cogerdst 


1018 


D-  LB  NODRRT  0B8BRVATI0NBS  NOViE. 


1014 


(Hieronym.  lib.  n  adv.  Jo  vin.  pag.  '203,  et  epiBt.  A  ^^o  importanius  etbnici  clamitare  solebant  philo* 


55,  ad  Abigaum.  pag.  580).  Qais  autem  facile  aibi 
pereuaderi  non  sinet  Demooritum  unum  fuisse  ez 
bia  philosopbis,  ao  forsitan  praBcipuum  ? 

Quamvis  itaqae  quidam  de  voluntaria  ejus  csd- 
citate  dttbitasse  videantur,  plures  tamen  iilius  te- 
stes  citavimuB.  At  certe  longe  pauoiores  occurrunt, 
qui  eumdem  Democritum  ocolis,  ne  feminas  con- 
cupisceret,  seipsum  privasse  perbibent.  Ezpendas 
tamen  velim  utrum  Sophista  Himerios  apud  Pho- 
tium  illud  hisce  verbis  non  indicaverit :  'Ekiov  81 
Iv^oei  ffufia  AT)(JL6xpixoc  ivot  ^Yiatv^  tot  xpcfrcova* 
Volmiario  Demoeriius  morbo  corpus  affecii,  ui  po- 
iior  pars  sana  sssei  {Phoiius  Biblioih,  cod.  243,  pag. 
1067).  Nonne  enim  hoc  generali   loquendi  modo 


Bophos  parem  atque  Ghristianos  profiieri  (ttnoeen" 
tiam^  justUiamy  paiieniiam^  sobrietaiem  (Tertull. 
Apologei.  cap.  46,  pag.  500).  Nam  ut  plures  omitta- 
mus,  eodem  Geisus  modo  contra  Ghristianos  dis- 
putabat  (Orig.  lib.  i  Conir.  Cels.  pag.  6).  Nihii  novi 
aiebai,nihii  magni  de  moribus  christiana  disoiplina 
attulit,  quod  cum  aliis  antiquis  pbilosophiB  non 
fuerit  commune,  et  ab  eis  traditum. 

TertuIIianus  igitur  ethnioos  id  objicientes  gene- 
rali  primum  ratione  refeilit  et  expugnat.  Si  iidem, 
inquit,  sint  philosophorum  ao  Ghristianorum  mo- 
res,  eiedemqtte  virtutes,  utrique  profecto  debent 
eamdem  habere  profitenda  religionis  sue  facalta* 
tem.  Gur  ergo  Christiani,  non  autem  philosopbi. 


spontaneam  designavit  iliius  cfflcitatem,  que  vo-  j^  diis,  sicut  infra  ezplicabitur  (Tertull.   loc.  cit.), 


Iuerat  animum,  potiorem  sui  partem»  sanare  ?  Utut 
sit,  certe  Ghristiani  voluntaria  hojusmodi  cacitate 
opus  non  habebant,  qui  animo  ad  ooncupisoendum 
onci,  non  solum  prnscriptam  lege  divina  castitatem 
sommo  studio  colebant,  sed  plurimi  etiam,  quem- 
admodam  paulo  ante  dicebamus  (supr.  hoo  cap. 
art.  4),  toto  vitas  sa»  tempore  in  virginitatis  statu 
perseverare  consudverant. 

Denique  Tertullianus  recenti  adhuc  ezemplo 
evinoit  Ghristianos  de  servanda  castitate  tanto 
magis  sollicitos  fuisse.quanto  impudentius  hsc  vir- 
taa  ab  ethnicis  ladebatur.  Audi,  quaso,  quibus  ille 
verbis  hos  castitatiB  osores  alioquatar,  et  ezagitet. 
i  Prozime,  inquit,  ad  lenonem  damnando  Ghri- 
stianam,  potius  quam  ad  leonem,  confessi  cstiB 


sacrificare  aut  dejerare^  aui  lucemas  meridie  vanas 
proferre  (Rigaltius  contra  manusoriptorum  et  edi- 
torum  codicum  fidem  prosiituere)  compellunturJ 
«  Gur  philosophi,  pergit  auctor  noster,  deos  ve- 
stros  palam  destruunt,  et  superstititiones  vestras 
commentariis  quoque  accasant,laadantibu8  vobis?  » 
Tales  quippe  fuerunt  Diagoras,  Tbeodorus,  et  Ni« 
cagoras,  de  quibus  alibi  egimus  (Disseriat.in  Minut. 
cap.  23,  art.  2,  et  Disseriat.  super.  cap.  14,  art.  1). 
Sed  quia  ille  acyecit»  Laudantibus  vobis  (TertuU. 
Apologet,  cap.  14,  pag.  348),  magis  forsitan  indi« 
care  videtur  Sooratem  ab  eo  prozime,  et  antea,  no» 
mine  suo  appellatum,  atque  Epicarum,  lyaBqna 
asseclam,  et  admiratorem  Lucretium,  atque  Gioe* 
ronem,  a  qno  gentilium  dii  in  suis  de  illoram  na- 


labem  pudicitia  apud  nos  atrociorem  omni  pcnna,  G  tura  libris  funditus  tollantur. 


et  omni  morte  reputari  »  (Tertuli.  Apoiogei.  cap. 
50,  pag.  530).  Quamquam  autem  nobis  incognita 
sit  illa  mulier  Ghristiana,  in  dubium  tamen  nullus 
revooare  potest,  quin  ea,  paulo  ante  iniquissimo  ac 
tarpi86*imo  Judioio  ad  lupanar,  ubi  pudicitia  ejus 
ezpugnaretur,  damnata  fuerit.  At  non  unius  tan- 
tam  molieriB,  aed  aliarum  plurium  castitatem  im- 
probissimi  homines  ludibrio  habuerunt.  Neminem 
aatem  esse  putamusy  qui  in  Actis  martyrum  plura 
iUaram  ezempla  non  legerit. 

GAPUT  XIII. 

Quam  absvrde  eihnici  jaciaverint  pares  esse  alias 
philosophorum  suorum  atque  Chrisiianorum  vtr- 
tuies ;  ac  guomodo  Tcriullianus  iam  horum  veras^ 
quam  illorum  faisas  esse  demonsiret. 

ARTIGULUS  PRIMUS. 

Quam  immeriiis  laudibus,  siaiuis,  ei  salariis  eihnici 
renmnerarunt  philosophos,  qui  sponie  sua  destrue^ 
bani  deorum  culium,  in  prindpes  latrabanif  non 
ejiciebani  dsmones^quos  secundum  deos  esse  arbi- 
trabantur,  iametsi  chrisiianos  contra  jus  ei  fas, 
propier  suum  duniaxat  nomen,  omni  suppliciomm 
genere  enecareni, 

Non  solam  Ghristianorum  ethnicorumque  casti- 
tatem  Tertnllianus  noster,  sed  omnes  utrorumque 
virtutes  094  inter  se  componit  ac  horum  tam 
corruptas,  quam  illorum  perfeotas  esse  demonstrat. 
Eam  vero  comparationem  eo  aocuratius  instituiti 


Gum  vero  auctor  nosler  addidit  (Ibid.  cap.  46, 
pag.  500) :  «  Saperstitiones  vestras  accusant,  »  ad 
Senecam,  quem  prius  citaverat,  haad  dubie  re* 
spezit.  Ibi  quippe  iidem,  inqait  (/M4I.)  cap.  12,pag. 
337),  t  estts,  qui  Seneoam  aliquem  pIuribuB  et  ama- 
rioribus  de  vestra  superstitione  perorantem  pro- 
batis.  »  QuflB  quidem  Seneoas  verba  alibi  retalimuB 
atque  infra  adhuc  suoque  loco  proferenda  sant. 

Quin  etiam,  quod  plerique,  ait  adhuo  Tertullia- 
nus  (Ibid,  cap.  46,  pag.  500),  philosophi  in  prinei-' 
pes  latrant.  In  quodam  Vaticano  codice  scriptam 
notarunt  lacerani ;  sed  minus  bene.  Nam  de  indn- 
stria  dizisse  videtur  latrant,  hooque  verbo  per- 
striDgere  cynicos.Imperator  siquidem  VespasianuB, 
D  teste  Suetonio,  «  Demetrium  Cynioum,  in  itinere 
obvium  sibi  post  damnationem,  ac  ut  neqne 
assurgere,  neque  salotare  se  dignantem,  obla* 
trantem  etiam  nescio  quid,  Batis  habuit  canem  ap- 
pellare  »  (Sueton.  iib.  viii,  m  Vit.  Vespas.  §  13). 
Narrat  vero  Xipbiiinus  eumdem  Vespasianum  Mar- 
oiani  hortatu  in  ezsiiium  misisse  philosopho8,pro- 
pterea  quod  non  tantum  Demetrius  ille  Gynicas,sed 
alii  quoque  philosophi  roulta  ignominiosa  publioe 
dicerent  (Xiphilin.  Epiiom.  lib.  z,  pag.  220  et  seqq.). 
Privatim  autem  eidem  Demetrio  non  quiscenti 
scribi  jussit :  «  Etiamsi  multa  agas  morte  digna,  ae 
Jubere  095  posBim  te  idciroo  oocidi,  l^tb  il  x<Sva 


1015 


TERTULLIANl  OPEROM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


1016 


6XaxTouvTa  ou  «poviuu).  Ego  vero  canem  tatrantem 
wm  occido. 

Neque  8at'.s  geDtilibus  fuit  hujusmodi  philoso- 
phos  et  ferre  patienter,  et  laudare  :  «  Sed  facilius^ 
inquit  auctor  noster,  statuis  et  salariis  remunera- 
bantur  »  (TertiiU.  Apologet.  eap.  4^,  pag.  497 ; 
Ibid.  cap.  14,  pag.  348).  Nonne  autem  ibi,  tacito 
Sooratis  nomine,  auream  illius  designatimaginem, 
quam  aiouti  superius  animadvertit,  ipsimet  Atbe- 
nienses,  a  quibus  morte  multatus  fuerat,in  templo 
postea  collooarunt  ?  Aliorum  vero  philosophorom 
statuas  si  tibi  indicari  pctieris,  audi  Juvenalem 
indoetos  castigantem  homines,  qui  falsam  erudi- 
tionem,  positis  in  sua  quaque  bibliotheca  philoso- 
phorum  statuis,  et  imaginibus,  se  satis  probasse 
arbitrabantur.  En  illius  carmina : 

Indocti  primum,  quanquam  plena  omnia  gypBo. 
ChryBippi  inyeniaB.  Nam  periectisBimuB  horum 
Si  gaifl  XriBtotelem  Bimilem  vel  Pittacon  emit, 
Et  jubel  archetypoB  (1)  pluteam  Bervare  GleanthuB. 
JuTenal.  Satir.  ii,  v.  4  et  seqq.) 

Plures  porro  philosophorum  imagines  Menagius 
in  sua  Laertiana  edilione  exhibet. 

Dabatur  insuper  philosophis  salarium,  sive  an- 
nona  et  meroes,  a  sale,  uti  monet  Plinius  (Plin. 
lib.  XXXI  Natur.  hist,  cap.  7,  pag.  809),  sio  cogno- 
minata.  Testatum  enimvero  Gapitolinus  facit  ab 
Antonino  imperatore  mandatum,  ut  rhetoribus  et 
philosophis  per  omnes  provinoias  salaria  et  hono- 
res  deferrentur(Gapitol.  in  Vit.  Antonin,  sub  fin.). 
At  Luoianns  memoris  prodidit(Luoian.  EunuchuSf 
Mtt  PamphiL,  pag.  535)  oonstitutum  ab  imperatore 
fjLiffOotpopd  Tic  o6  fatSXi]  non  exiguum  talariumf 
iWk  fAup(ai,  decies  mille  nummorumy  stoicis,  pla- 
tonicis,  epicureis,  peripateticis,  aliisque  philoso- 
phis  distribuendum  ,  ut  juventutem  docerent. 
Nonne  etiam  Augustinus  de  iisdem  philosophis, 
siouti  et  aliis,  haBO  qu»  ad  propositum  nostrum 
non  parum  conducunt,  verba  facit  ?  (August.  lib.  i 
de  Oimt.  cap.  3,  pag.  4.)  «  Nobis  ethnioi  succen- 
sent,  cum  de  diis  eorum  talia  dicimus,  nec  suc- 
oensent  auctoribuB  suis,  quos  ut  edicerent,  mer- 
cedem  dederunt,  doctoresque  ipsosinsuperetsala- 
rio  publioo  et  honoribus  dignissiraos  habuerunt.  » 

Qua  ergo  hi  fronte  quove  furore  Ghristianos 
quolibet  suppliciorum  genere  torquebant  et  truci- 
dabant :  philosophos  veio  suos  impune  ferebant, 
laudabant,  magnisque  remunerabant  beneflciis.  et 
preemiis,  tametsi  similes  utrorumque  mores  ao 
virtutes  similes  esse  venditarent  ?  At  Ghristiani 
ethniois  non  virtute  pares  tantum  erant,  sed  longe 
sanotiores  proestantioresque^  quemadmodum  in- 
viotissime  demonstravimus. 

Unde  igitur  tanta  judioiorum  discrepantia  ?  Quia 
philosophi ,  ut  recte  advertit  Tertullianus  ,  non 
Christiani  cognominantur  (TertuU.  Apologet.  cap. 
'i(5y  pag.  500).  Ethnici  enim  non  summa  sine  ini- 
quitate  oonclamabant  Ghristianos  ob  solum,  sicut 

(1)  Id  est,  Bibliothecam. 


A  dictum  est,  suum  nomen  publico  odio  dignoe,  ae 
quibuslibet  pleotendos  096  suppliciis.  Propter 
Buum  etenim  piissimum  vivendigenu8ii8dem,qui- 
bus  philosophi  cumulabantur,  premiis  et  ealariis, 
00  digniores  erant,  quo  ssepius  dsmones  ex  obses- 
sorum  hominum  corporibus  solo  Ghristi^uti  ostCD- 
dimus,  nuUius  vero  philosophi  nomine  ejioiebant. 
Et  certe  quomodo  daBmones  fugari  poterant  no- 
mine  philosophorum,  qui  arbitrabantur  eo8,ut  tit 
adhuc  Tertullianus,  esee  secundum  deos,  id  est,  si- 
cuti  quidam  volunt,  diis  proximos,  aut,  ut  aliis 
placet,  tanquam  deos,  habebant.  Nam  scripsit  Ci- 
cero :  t  Deabsente  secundum  presentem  judicare.» 
Suetonius  vero  de  Glaudio  imperatore  :  «  AbseD- 
tibus  secundum  prssentes  dabat  »  (Sueton.  lib.  t 

|.  Vit.  Claud.  §  15),  hoc  est,  perinde  ac  tanqaam 
essent  prsBsentes.  Sed  utraque  explicatio  in  euin- 
dem  ferme  sensum  recidit^  quamvis  hssc  secunda 
potior  videatur. 

Quidquid  sit,  TertuUianus  aperte  declarat  (Ter- 
tull.  loo.  oit.)  philosophos  existimasae  demoneB 
sibi  ease  snperiores  ao  dominari.  Itaque  taalQm 
abest  ut  possent  illos  fugare,  quin  ipsis  obseque- 
bantur.  Nam  Socrates,  uti  auctor  noster  prose- 
quitur,tamet8i  Appollinis  oraculo,sicut  alibi  obser- 
vatum  a  nobis  fuit  (Dissertat.  in  Minut.  Octav.  cap.  3, 
art.  2  et  3 ;  Ibid.  et  tom.  I  Apparat.  pag.  1115) 
omnium  sapientissimus  renuntiatus  fuerit,  lolebat 
dicere.  Si  dgemonium  (supple  meum)  permittat^  ot 
hoc  vel  illud  faciam  (Tertull.  loo.  cit.  et  supr. 
cap.  22).   In  hao  enim  et  nliis   dissertationibQS 

C  ostendimus  quomodo  asseveraret  sibi  a  pueritia 
astitisse  daemonem,  quo  neo  consulto  nec  appro- 
bante  nihil  unquam  agebat(Idem,  ApologeL  cap.46, 
pag,  500).  At  is  ipso  nihilominus  idem  Socratas 
moriens  precipit  gallum  gallinaceum  ^sculapio 
prosecari,  seu  mactari.  Sed  quia  aliquid  de  veri- 
tate  sapiebat,  deos  esse  negavit.  Qun  quidem  t 
nobis  alia  in  dissertatione  explicata  sunt  (Dissertai. 
in  Lactant.  cap.  39,  art.  1,  et  Dissertat.  in  Mtniii. 
Octav.  loc.  oit.). 

At  porro  Socrates  sive  deos  agnoverit,  sive  ne- 
gaverit,  non  poterat  utique  daemones,  quos,  sicot 
alii  ethnici,  deos  aut  his  proximos  esse  auloma- 
bat^  fugare,  aut  ex  obsessorum  expellere  oorpori- 
bus.  Atqui  si  facultas  tantum  beneflcium  ethnicis 

j)  prsestandi  Christianis  conoessa  fuit,  si  roeliores 
erant  illorum,  quam  gentilium  mores  ac  virlutes, 
non  poterant  utique  iidem  gentilea,ni8i  contra  jus 
omne  et  fas,  illos  poBuis  tormentisque  omnibus 
enecare,  hos  vero  magnis  afQcere  laudibus  acbene- 
flciis.  Sed  sequamur  adhuc  Tertullianum  utrorum- 
que  virtutes  singulatim  oomparantem. 

ARTIGULU8  II. 

Quatn  ahsurde  Christianis  scientia  et  disdplina  «qui^ 
parentur  phiiosophi  gentileSy  glorix  tibidinosi^ 
affectantes  se  docere  veritatemt  quam  m  sacra 


i0i7 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


lOiS 


Scripiura  inven^m,  captand^  popularis  aurx  gra-  A  tione  pravis  epinionibus   illam   adnlterabant,  ne 


tia  corrupernnt,   et  qui  a  SparliatiSf   Thebanu 
Argivis  solum  vertere  compulsi  sunt. 

Mirum  sane  quam  vana  et  insulsa  ostentatione 
697  etbnioi  objectarent  parem  esse  pbilosopbo- 
rum  8uorum,atque  Gbristianorum  scientiamydisci- 
plinam,  et  sapientiam  (TertuHian.  lib.  ii  ad  Nat. 
pag.  585).  Nam  bujus,  ut  citatus  a  Tertulliano 
Salomon  rectissime  docet  :  Initium  sapicnJtix  metus 
in  Deum  (Eccli.  i,  46).  Et  baec  quidem  verba  de- 
gumpta  sunt  ex  Ecclesiastici  libro,  quem  auctor 
Doster,  atque  alii,  sicut  alibi  ostendimus^ Dmer/a/. 
in  Laetani.  cap.  11,  art.  3),  Salomoni  nominatim 
tribnunt.  Licet  autem  ei  abjudicaretur,  nun  minus 
vera  erat  bac  sententia.  At  quomodo  pbilosophi 

gentiles  poterant  initium  babere  sapientiffl  Deum  ^  omnia  b©c  resocaverit,  rationem  si  qu»ra8,  nul- 

runt  ?  Cbristiani     lani  ab  eo  datam  invenies.  Ouid  ergo  ?  Nunquid 


patefacta  vulgus  insanum  ofTenderet,  et  ut  ip^ 
falsam  vans  eruditionis  gloriam  sibi  parerent,  ao 
venarentur.  Verumenimvero,  «  In  quantum,  ait 
Tertullianus,  odium  fla^rat  veritas,  in  tantum  qui 
oam  cx  tide  prsdtat,  offendit.  Qui  autem  adulte' 
rat,  boc  maxime  nomine  gratiam  9SS  pangit 
apud  inspclatores  veritatis  »  (Tertullian.  Apologet. 
cap.  46,  pag.  500).  Et  haec  quidem,  nec  plura  in 
Rigaltii,  ct  subsocutis  aliis  editionibus.  In  anti- 
quioribus  vero,  nec  non  in  nostris  codicibus  ma- 
nnscriptis,  post  verbum  aduUerat  additum  est,  et 
affectatj  ac  post  nomen  veritatis,  legitur,  quam 
(editi  ^ua)  illutores,  et  corruptores  inimice  (editi 
mimice)  pkilosophi  aflectant.  Gur  autem  RigaltiuB 


timendo^  quem   nunquam  agnoverunt 

autcm   eum  revera  oognosoebant,  ac   timebant, 

atque  idcirco  hoc  praediti  erant  sapientiflB  initio. 

Praterea  hi  non  solum  ex  hoo,  sed  aliis  qaoque 
sacrs  Soripturn  libris,  tanquam  divinis  purissi- 
misque  fontibus  baustam  veritatem  hano  sapien- 
tiam  necessario,  ait  Tertullianus,  consectantur,  ut 
eternae  saluti  suae  consulant  (TertuIIian.  Apologet' 
cap.  46^  pag.  500).  Gentiles  vero  pbilosophi  veri- 
tatem,  inquit,  affectant,  et  af\ectanio  corrumpuni^ 
ui  qui  gloriam  captanl  {Ibid.  cap.  47,  pag.  515). 
Nihii  quippe  eis  magis  cordi  erat,  quam  ut  nomi- 
nis,  fams,  ac  vana  gloris  celebritatem  quoquo 
modo  aucuparentur.  Quapropter  ab  illo  postea 
vocantur (/^orta?  et  eloquentix  solius  libidinosi  (Idem, 


obscurioraea  esse  putavit,  et  ideo  tollenda?  Recte 
quidem,  si  ipsiuB,  non  antiqui  Auotoris  verba  es- 
sent,  quffi  supprimendi  nuUus  editor,  nisi  reddita 
ratione,  Jus  unquam  babuit.At  nonne  sensum  huno 
optimum  effioiunt?  Quantum  veritas  odio  habetur, 
tantum  qui  eam  sincere  docet,  isalioBofrendit.Qui 
autem  eam  affectando  adulterat,  hoc  ipso  nomine 
eamdem  gratiam  apud  illius  insectatores  init,quam 
illusores  et  corruptores.  Qnamobrem  gentiles  phi- 
losopbi  agnitam  veritatem  tanquam  mimi  aliorum 
dicta,  facta,  et  personas,  affectant  ac  oorrumpunt« 
Dixisse  autem  TertuIIianus  videtur,  pbilosopboB 
affectaBse  veritatem  non  quidem  inimice,  ut  in 
codicibuB  manuscriptis  tcriptum   est  scribarum 


de  Anim.  cap.  7),  id  est,  avidissimi.  Alio  antem  in  ^  osoitantia,  qui  ex  prima  littera  m  duas  in  effece- 


libro  PhilosophuSf  inquit,  glorise  animal.  Atque 
bso  auctoris  nostri  verba  fiieronymus  baud  dubie 
mutuatuB,  ipsius  sententis  subscripsit :  «  Pbilo- 
BophuB  gloris  animal,  et  popularis  aurs?  atque 
rumorum  vile  mancipium  »  (Qleronym,  epist.  54, 
ad  Pammach.  pag.  585).  At  Lucianus,et8i  etbnicus, 
hoB  pbilosopbos  ionge  acrius  insectatur.  Palam 
quippe  asseverat  illos  genus  esse  bominum,dlpY^v, 
f  iX^vsixov,  xsv2$o^ov,  6{iS^oXov,  OiccJXt^^vov,  6Tr6fJiu)- 
povy  TCTu^(i>[jtivov,  t>6pc(i>c  divd^icXicov,  xal  Ivoc  xa6' 
*OfJi7)pov  tficu),  a^Ooc  ipoupY]^.  Otiosum^  conteniio^ 
sumf  glorias  avidum,  iracundum,  gulae  studiosum, 
stultum^  fasiuosum^  contumeliosum,  et  ut  verbis 
Homerieii  dieam,  Telluris  inutile  pondus  (Lucian. 


runt :  sed  potius  mtmice,  quemadmodum  in  alio 
libro  dixit,  Mithrffi  militem  esse  quasi  mimummar- 
tyrii  (Idem,  de  Coron.  in  /fti.  pag.  131). 

Fatetur  itaque  ab  iisdem  pbilosopbiB  s®pius  co-* 
gnitam  veritatem  :  «  Quis  enim,  inquit,  poelarum, 
quis  sopbistariim,  qui  non  de  prupbetarum  fonte 
potaverit?  Inde  igitur  et  pbilosophi  sitim  ingenii 
Bui  rigaverunt »  (TertuII.  Apolog.  cap.  47,  pag.  515). 
fiactenus  editio  Rigaltiana  cum  aiiis  atque  etiam 
manuscriptis  nostris  codicibus  sed  in  istis  baeo, 
ampulata  a  Rigaltio,  adjecta  sunt  :  Ut  quse  de 
nostris  babent,  ea  comparent  illis.  »  Verum  si  b«o 
Rigaltio,  aut  errantibus  typographis  exciderunt, 
quis  majorero  ejus  diligentiam  non  desidQrabit?  8i 


lcaromeni  pag.  739  et  seqq.).  Plura  adhuc  ille  in  D  vero  is  solus  proprio  marte  ea  abstulit,  quis  au- 


Buo  de  sectis  dialogo  (Idem  fiieronym.  pag.  284), 
ubi  certo  se  ad  omnibus  accepisse  testatur  Epi- 
cnreoB  oorruptos  deliciis  ac  voluptatibus  ;  Peripa- 
teticoB  parandis  cumulandisque  divitiis  inservire, 
et  quosdam  ex  illis  immodice  contentiosos ;  Plato- 
nicos  arrogantes,  turgidoB  fastu  nimio,  et  gloriae 
cupientissimos  ;  0\  llXaTcovixo!,  inquit,  xsxijfoavTai 
xal  tpiA6So(b(  tlfft.  Qu8B  quidem  huo  congesBimus 
ad  eorum,  qua  mox  Auotor  noster  dicturus  est, 
anticipationem.  Scd  de  bjs  jam  aliquid  in  Bupe- 
riori  diesertatiBne  delibavimus. 

PhiloBophi  igitur  fraudulenta  veritatis  ostenta- 


daciam  illius  poterit  excusare  ?  Nam  bsc  ad  Tor- 
tuUiani  institutum  maxime  faciunt.  Prol)atidum 
siquidem  susceperat  gentiles  pbiloBopbos  Cbristia- 
nis  scientia  omnino  prffipostere  adxquari.  At  illud 
recte  eo  demonstrat,  quod  ut  suam  cum  nostra 
doctrinam  compararent,  ex  sacro  propbetarum 
fonte  bortulos  suos,  ut  Giceronis  verbis  utamur, 
irrigaverant  (Idem,  loc  cit.  supr.  cap.  4,  art.  4). 
Neque  id  valde  difflcile  ipsis  erat.  Sacra  quippe 
Veteris  Testamenti  Scriptura  omnibus  ethnicorum 
oommentationibus,  uti  ipse  ait,  et  nos  baud  semel 
OBtendimus,  est  longe  antiquior.  Plura  itaque  docu* 


1019 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGETIGA. 


4020 


menU  ex  sacriB  noBtrie  libriB,  sicut  alibi  a  nobis  A     Variis  porro  id  Tertallianus  probat  (Tertull. 


probatum  est,  furati  sunt,  ut  Ghristianis  pares 
scientia  credereatur  (Supr.  cap.  6,  art.  4  et  seqq. 
iom.  I  Apparat,  pag.  384,  531,  909  et  ilf2  et 
seqq.) 

Ast  philosophi  illi  «  gloriae,  ait  TertullianuB,  et 
eloquentiae  solius  libidinosi,  si  quid  in  sacris  Scri- 
pturis  offenderunt,  digestis  ez  pro  instituto  ourio- 
sitaris  ad  propria  opera  verterunt »  (Tertullian. 
Apologet.  cap.  47,  pag.  515).  8ed  Rigaltius  ibi  re- 
luctantibus  soriptis  editisque  990  codicibus,  de- 
levit  nomen  Scripturis,  atque  illud  digeitis  sub- 
stantivum  esse,  eoque  idem  ao  libris  signiflcari 
suspicatus  est.  Sed  perperam.  Etenim  adjectivum 
est,  quod  idem  sonat  ao  dispotittt  et  ordinatiSf  vel 


Apologet,  cap.  47,  pag.  515)  pbilosophomm  opi- 
nionibus  et  erroribus  de  Dei  natura,  qualitate  et 
providentia :  de  mundi  crestione,  el  diuturnitate ; 
de  humanaB  anims  natura,  quam  alii  incorporetm, 
divinam,  et  aeternam,  alii  dissolubilem  et  corpo- 
ream  esse  arbitrabantur,  atque  de  illius  post  cor- 
poris  interitum  statu,  pGenis,  et  premiis.  Omnes 
autem  varias  hasce  illoram  opiniones  alibi  eno- 
cleavimus  ao  discussimus  (Supr.  cap.  5,  art.  4, 
et  cap.  9,  art.  1  et  seqq.  ;  Dissertat.  in  Ladant, 
cap.  12,  art.  1  et  seqq. ;  cap.  14,  art.  1  et  2  seqq.; 
et  cap.  23,  art.  1  et  seq. ;  et  cap.  28,  art.  4  et  6). 
Neque  in  boo  tantum  Apologetico  Auctor  noster 
ita  adversuB  philosophos  gentiles  disputat,  aed  in 


explicatis  et  interpretatis.  Primo  quippe  sensu  Vir-  p  secundo  OSO  etiam  ad  Nationes  libro,  ubi  adbuo 


gilius  diiit  de  Sibylla  : 

Qaaeeiinqae  in  foliis  detoriptit  carmina  Virgo, 
Digerit  in  numerum. 

(Virgil.  1.  m  ^neid,  v.  445.) 

Id  est,  inquit  Servius,  ordinat,  et  di^ponit  (Serv. 
ibib.f  pag.  595).  Alibi  etiam  hoc  seoundo  signifl- 
eatu  : 

.    .    .    Ita  digerit  omnia  CalebaB, 

(Virg.  1.  II  JEneid  \  y.  iSS.) 

sive,  uti  adbuc  Servius  interpretatur  (Serv.  t6id., 
p.  233),  numinis  oommoiionem,  vel  futuri,  id  esii 
oraoulorum  ordinem  pandit^  seu  ordinat,  et  dis- 
ponit. 
Deinde  Rigaltius  hfleo  verba,  Ejp  pro  instituto,  sio 


probat  philoBophic»  sapientin  vanitatem  imbecilli- 
tatemqueapertissimedemonstrariexopinionumn- 
rietate,  quffi  non  aliunde  quam  de  veritatiB  igno- 
rantia  manavit.  Btenim  «  licet  per  ourioBitatem, 
inquit,  omnimodn  litteraturse  inspioiendtt  diviniB 
quoque  Seripturis,  ut  antiquioribuSyposBsintvideri 
inoursasBe,  et  inde  nonnulla  dempsisse  »  (Tertnlk 
lib.  11  ad  Nai.  cap.  2) ;  simplioitatem  tamen  ejue 
despicientes,  et  gloriffi  libidine  insuper  ducU,  in- 
ventam  in  sacris  nostris  Soripturis  veritatem  im- 
mutarunt,  et  adulteraverunt. 

Atque  « Inde  et  a  quibusdam  quoque  (sioat  ille  in 
ApologeticOf  ait)  ejeota  philosophia,  a  Thebanis,  a 
8partiatis,etArgiviB,dum  ad  nostra  contaminantarn 
(TertuIIian.  Apologet.  oap.  47,  pag.  515).  Ita  quidem 


oorrigi  soribique  voluit,  Exinde  regestum  pro  insti"  ^  fn  Rigaltii  posterioribusque  editionibus.  Al  in  no- 

stris  codicibus  manuscriptis^et  vetustioribuBeditiB: 

«  Inde,  opinor,  et  a  quibusdam SpartiaclB 

dum  ad  nostra  (male  in  nonnullis  editionibuB,  a 
vestra)oonantur,»  eubaudiendum  imltando  oormm- 
pere  ;  sicut  dixit  «  poma  conantar  »  (Ibid.  oap.  40, 
pag.  478),  supple  matura  fieri.  Gur  autem,  a  quo, 
ao  oujus  opera,  aut  negligentia  omisBum  foerit 
verbum  opinor,  ao  quid  ibi  noceat,  nobis  sicut 
nulius  edixit,  ita  Tertullianeum  esse  facile  aliia 
persuadebis.  Eo  quippe  sensu  alibi  utitur  hoo 
verbo,  ubi  de  re  sibi  minime  dubia  disserit. 

Ad  ejectam  vero  ab  ethniois  philosophiam  qaod 
attinet,  Athen«U8  narrat  (1.  xi,  o.  12,  p.  542,  6t 
lib.  XIII,  oap.  9,  p.  160)  Sophistas,  ao  duoB  Kpicu- 


tuio,  ac  tandem  addito  hoo  verbo  regestum^  nomen 
opera  nullo  oodioe  cilato,  penitus  resecavit.  No* 
biscum  tamen  faciunt  omnes  inediti  codices,  et 
ante  eumdem  Rigaltium  editi ;  nisi  quod  in  his 
antiquioribus  legimus  ex  improstituio.  Sed  hoc 
corruptum  videtur.  In  subsequentibus  autem  edi- 
tionibus  sublata  fuit  prspositio  ex,  ao  scriptum 
simpliciter  pro  instituto.  Melius  quidem,  sed  defl- 
nire  non  audemus  quae  vora  sit  TertuIIiani  leotio, 
doneo  inoorruptus  aliquis  codex  reperiatur. 

Sensus  tamen  ejus  hio  procul  dubio  esBO  vide- 
tur  :  Si  philosophi  ex  sacris  Scripturis.  recte  or- 
dinatis  et  explicatis,  aliquid  veri  hauserint,  illud 
pro  curiositatis,  seu  nimie  eas  male  explicandi 


curffi  instituto,   veterunt  ad  propria  opera,  hoc  D  reos  philosophos  Alcsum  at  Philiscum  urbe  sua  a 


est,  ad  falsas  vulgi  opiniones  popularesque  erro- 
res.  Gum  enim  divinas  oBse  non  crederent,  datam 
Bibi  putaverunt  illas  interpolandi,  et  pro  libito 
interpretandi  facuUatem.  Neque  etiam  intelligentes 
earum  dooumenta  obscuritate,  et  Judaicis  umbris 
obvolvi,  aspernati  sunt  illius  simplicitatem  (Tertul- 
lian.  ibid.  pag.  515).  Quapropter  quod  in  his  cer- 
tum  repererunt,  eCrecerunt,  incertum  ac  vera  reji- 
cientes,  aut  veris  falsa  miscentes,  interverterunt. 
Sed  de  his  plura  Giemens  Alexandrinus,  ut  suo 
loco  annotavimus  (tom.  I  Apparat.  pag,  871  et  113 
•t  seqq.). 


Romanis,  omnes  ejusdem  sectse  oppido  suo  a  Mes- 
BeniiSy  quoscunque  etiam  regno  suo  ab  Antiocho, 
ao  Lysimacho,  et  ex  Attica  publico  Sophoclis 
edioto  ab  Atbeniensibus  expulsos,  ao  tandem  pbi- 
losophiam,  atque  rhetoricam,  a  Laoedffimoniis  ad- 
missam  non  fuisse.  EJusdem  vero  AthenienBiam 
deoreti  meminit  Julius  Pollux,  quod  v<5|«)c  «"^- 
x6(;  ab  eo  vocatur  (Pollux,  lib.  xi,  pag.  427).  Non 
dicit  tamen  illud  a  Sophoole  datum,  sed  faotam 
duntaxat  ejus  mentionem.  Verum  Athen«o  aperte 
sufTagatur  Laertius,  qui  slmiliter  asseruit  condi- 
tam  revera  ab  eodem  Sophocle  legem  qna  vetitom 


102 1 


D.  LE  NOURRY  0BSERVAT10NB8  NOViE. 


1022 


fuit,  ne  quis  sohola  philosopfaorum,  nisi  senatu  et 
plebe  approbante  praeesset,  secus  capile  plectere- 
tur  (Laerl.  lib.  v,  in  Vit.  Tlieophroi,  g  38).  Sed  ad 
propositum  nostrum  aut  nibil  aut  parum  faoit  a 
quo  et  quomodo  ea  lex  oondila  fuerit :  suffioit  sane 
ut  ejus  jussu  rejecta  sit  philosophia. 

Nobis  autem  A.  Gellius  ezhibet  illud,atque  etiam 
aliud  senatus  consultum,  additque  tertium  a  Do- 
mitiaoo  imperante  constitutumy  quo  philosophi 
Don  solum  Roma.sed  Italia  quoque  interdioti  sunt, 
atque  idoirco  Epiotetum  inde  Nicomediam  seces- 
sisae  (Gei.  lib.  xv  NocL  AtL  cap.  14).  Mentionem 
quoque  hujus  edicti  Suetonius  facit  (Sueton. 
lib.  Tiii  in  ViL  DomiL  §.  10).  Sed  Philostratus  ad- 
didit  tantum  terrorem  inde  incussum  phiiosophis, 
nt  mutato  faabitu,  alii  in  Hispaniam,  alii  in  Liby» 
et  ScythiflB  deserta  confugerint,  alii  Domitiano  sese 
acyunzerint  scelerum  consiliarios(Philo8trat.lib.vii, 
de  ViL  ApolL  p.  877).  Deniqne  011  ut  plura  ta- 
ceamus,  alibi  animadvertimus  litteris  a  Glemente 
Alexandrino  mandatum  toties  Gracam  philoso- 
phiam  periisse,  quoties  a  magistratibus  prohibita 
fuit  (tom.  I  Apparat.  pag.  823).  Cffiterum  merito  phi- 
loBophi  hasce  pcsnas  propterea  dederunt^  quod 
agnitam  veritatem  adulteraverint,  ao  de  veritate,ui 
ait  Tertullianus^  disputaverint  contra  veritatem 
(Tertul.  Apologet,  cap.  46,  pag.  500).  8ed  in  lot 
errorum  abyssum  eos  prscipitavit  caeca  human» 
gloris  et  aur»  popularis  cupiditas  ac  libido. 

Verom  Ghristiani,  spretiB  hominum  laudibus. 
veritatem  in  sacris  Scripturis  traditam,  necessa- 
rio,  inquil  Tertullianus,  «  appetunt  et  integre  ser- 
vant,  ut  qui  saluti  su»  curant  »  (Ibid.).  Atque  inde 
adversus  compellatos  a  se  gentilea  rite  ooncludit : 
I  Neque  de  scientia,  noque  de  disciplina,  ut  pu- 
tatis,  «quamur  n  [Ibid,).  Nulla  igitur,  magis  ac 
prepostera  oomparatio  ab  ethnicis  fieri  potuit,quam 
utrosque  scientia  et  disoiplina  adaquando.  Neque 
potiori  jure  venditabant  sequales  paresque  esse 
alias  illorum  virtutes,  quod  jam  cum  Tertulliano 
nostro  est  eKpendendum. 

ARTICDLUS  III. 

Quam  prasposiere  gentiles  cmienderint  parem  esse 
vhilosopnorum  suorum  atque  Christianorum  pro* 
oitatem,  contra  quam  Diogenes  superbiam  PiatO' 
nit  alia  supeirbia  conculcavit  :  summam  fuisse 
Chrisiianorum  modestiam,  contra  quam  Pytha- 
goras  etZenon  tyrannidemaffectaveruni;  maximam 
fuisse  animi  christianorum  equalitatem,  contra 
quam  Lycurgus  apocarteresim  opiavit:  servatam 
sedulo  a  christianis  fidem^  contra  quam  Anaxa- 
goras  negavit  hospitibus  depositum  ;  miram  fuisss 
Chrisiianorum  simplicitatem,  contra  quam  AristO' 
ieles  a  loco  suo  dimovit  Hermiam^  et  adulaius  est 
Alexandro  MagnOf  atque  Aristippus  in  purpura 
nepeiabaturf  et  Hippias  civitati  insidias  paravit, 

Ad  moralds  alias  Ghristianorum  atque  gentilium 
virtutea  si  nostro  cum  TertuUiano  transeamus^non 
minuB  profecto  discrimen  inter  illas,  quam  supra 
memoratas,  deprehendere  est.  Si  de  probitaie 
enimvero,  siout  ille  loqui  amat»  seu  morum  inte* 


A  gritate,vel  quemadmodum  vulgo  dicitur,  dehumi 
litatis  virtute  certetur  inter  gentilesetGhristianos*: 
«  Ecce,  inquit  ille,  lutulentis,  vel  sicut  alibi  sorip- 
sit,  ccenulentis  pedibus  Diogenes  superbos  Plato- 
nis  toros  alia  superbia  deculcat  >  (Tertull.  Apo^ 
loget.  cap.  46,  pag.  500,  et  lib.  de  PalL  cap.  4). 
Nonne  autem  Hieronymus  ad  huno  Tertulliani 
looum  collineasse  videtur,  ubi  aiebat  Diogenem 
iutatis  pedibus  conculoasse  Platonis  divitis  toros  ? 
(Hleronym.  lib.  ii  adv.  Jovianian.  pag.  203  ;  Laert. 
lib.  VI  in  Vit.  Diogen.  §  26.)  Sed  ante  utrumque 
Laertius  narrat  Diogenem  dum  Platonis  (npti^natai 
calcaret  dixisse,  UexSi  xiT^v  nXixtDvoc  xtvo9icou- 
€{av,  Calco  Platonis  inane  siudium,  ipsique  Pia« 
tonem  respondisse   :    "O^ov   tou   Tu<pou   8i«^a{vcic 

l^  $oxa>v  [jLi?^  TtTu^oujOai'  Quantum  fastum  osiendis, 
qui  nullo  iumere  fastu  videri  cupis !  aut,  ut  alii 
ferunt,  dixit  Diogenes  :  IIaTu>  tov  HXcliTu>voc  TiScpov, 
Calco  Platonis  fasium  ;  cui  Plato  repondit  :  'ET4p(|> 
yt  Tutpq).  Sed  alio  faslu.  Gur  autem  OSS  Auotor 
noster  dizerit  lutuleniist  sive  casnuleniiSf  aut,  ut  ait 
Hieronymus,  lutatiSy  seu  Into  infectis  pedibuSf  au- 
dies  ex  eodem  Laertio  ductos  ab  hoo  Diogene 
discipulos  sine  calceis  divuicoSijTouc,  cum  ilie  Y^ft- 
voTc  Tcoal  x^^^*  ini-zti  nudis  pedibus  nivem  calea- 
6a/.0uamvi8  ergo  tantam  paupertatem  palam  pro« 
flteretur,  non  minus  tamen  quam  dives  Plato  su- 
perbiflB  et  arrogantis  vitio  inflatus  erat. 

Superbis  itaque  illis  philosophis  TertuIIianus 
rite  opponit  Christianum,  qui  nec  m  pauperem^ 
multo  minus  in  divitem  superbiL  (Tertullian.yiipo* 
^  logeL  cap.  46,  pag.  500;  Ibid.  cap.  25,  pag.  422). 
Ghristianis  enimvero,  fraternitatis  vinculo,  ut  su- 
pra  animadvertimus,et  sanctitatis  spiritu  conjun- 
otis,  omnia  praeter  uxores,  oommunia  erant,  nul- 
laque  de  superiore  gradu  aut  dignitate  oontentio. 

Dehinc  vero  si  agatur,  inquit  Tertullianus  (Ibid. 
cap.  46,  pag.  500),  de  modesiiaf  quae  in  animo  est 
oontinens  moderatio  cupiditatum,  nulla  sane  in- 
stitui  potest  Ghristianos  inter  et  gentiles  oompara- 
tio.  Nam  Pythagoras^  uti  ille  ait,  apud  Thurios^ 
Zenon  apud  Priennenset  tyrannidem  affeeiant.  Litte- 
ris  quippe  a  Laertio  proditum  legimus  incensam 
a  GrotoniatisMilonis  domum,  ubi  tuno  erat  Pytha- 
goras,  Tupavv($oc  iicCOx^iv  e6Xa6ou(i.evoi,  Cum  ejus 
iyrannidem  metuereni  (Laert.  lib.  viii,  in  ViL  Py- 
^  ihah.  §  38).  Exoitati  autem  hujus  incendii,  quo 
vivum  Pythagoram  exuri  voiebant,  ao  belli  ipsi 
disopulisque  ejus  illati  mentionem  Tzetzeset  Jam- 
blious  fecere  (Tzetz.  chiliad.  li,v.67  et soqq.;  Jambl. 
in  Vii.  Pyihag.  cap.  35,  tom.  I  ApparaL  p.  1246  et 
Beqq.).Quorsum  ergo  illud  incendium  etbellum,nisi 
qui  res  novas,  ao  tyrannidem  usurpare  moliebatur, 
aut,utaitLaertius,hocaIii,  ne  iile  tentaret,  revera 
timebant?  Jam  vero  observavimus  Zenonem  Elea- 
tem,  cum  a  tyranne  Demysio  seu  Nearcho  ad  ar- 
canum  aliquod  haud  dubie  conjurationis  proden- 
dum  cruoiatibus  torqueretur,  linguam  suam  ex- 
puisBO  in  tyrannum.  Nobis  quidem  non  iatet  hano 


1023 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA. 


1024 


aDimi  fortiiudinem  Anazarcho  a  quibusdam,  puta  A  (nostri  oodices  mana  antiqua  exarati,  priBCcque 


Plinio,  et  Valerio  Maximo,  aliis  Diomedonti 
tribui.  Sed  plures  alii,  a  nobis  loco  proxime  me- 
morato  laudati,  cam  Zenoni  Bleati  ascribunt.  Ex 
iis  autem  unus  est  Plutarchus,  qui  testiflcatur 
Zenonem  Parmenidis  Y^o&pifxov  discipulum  (Plu- 
tarch.  lib.  i,  ad  ColoL  pag.  1126),  vel  sicuti  aliis» 
teste  Laertio,  piacuit,  natura  aut  adoptione  fliiumj 
tantis  tormentis  a  Dionysio  tyranno  excruciatum, 
quia  insidias  illi  paraverat,  Pbilostratus  vero  : 
ZtJvoiv  6  'EXeixTj^,  inquit,  Tifiv  Neip^ou  xou  Muuou 
xaTa6aX(i)v  xupavvfBa,  -i^Xa),  xa».  OTpf6Xa>6sUi  touc 
jxkv  lauTou  ^uv(0fx6xac  d7re9ia>7n|7ev  •  0*1  Sl  ^(xav  xe{) 
Tupavvc))  p46atot,  SiaSd^XXcov  xouxouc  cu^  o5  ^e- 
6a(ouc  •  ol   fxlv  wc  lit*  iXT)0i<ji  xaTc   alxCai^  iittOa- 


vtov 


editiones  ssquanitnitatet  boc  est,  asqua  sedati  animi 
constitutione)  congrediar,  ecce  prsBsto  nobis  est 
LycurguSy  qui  apocartesim  optavit,  quod  leges 
ejus  Lacones  emendassent  »  (Tertullian.  loc.  oit), 
quemadmodum  superius  explioavimus.  At  Gbristia- 
nus,  uti  ait  auotor  noster,  etiam  damnaUu  ab 
ethnicis  suam  propter  religionem,  tum  servata 
semper  eadem  animi  squalitate,  gratias  agit^  «icut 
postea  ostendemus  (Inf.  cap.  16,  art.  3). 

Pergit  idem  ipse  auctor  noster  :  Si  de  fidet  om- 
nibus  semper  servanda,  Ghristianus  cum  etboico 
coirponatur,«Anaxagora8  depositum  negavithospi- 
tibus.  «  Nonne  autem  ibi  alludit  aBcriptam  a  Plu- 
tarcbo    bistoriam    Periclis,    qui    repetundaram, 


•  6  8'  iXe^eepa  x^  M6(ja>v  i^yay^,  z^s  xupavv(8a  g  peoulatus,  atque    pecuni»,   qu»   apud  Prytanas 


icipi  laux^  (KpijXac.  Zeno  Eieates  NearcM  Mysii 
tyrannidem  evertere  tentans^  deprehensusque,  cum 
variis  supplidis  torcfuerelur,  socios  conjurationis 
minime  prodidit :  sed  guos  tyranno  fidissimos  novc' 
rat  calumniatus,  ut  morte  damnarentur  efjecit» 
Ipse  autem  Mysiam  liberavit,  tyrcmnidem  in  se 
ipsam  errarc  fadens  (Pbilostrnt.  lib.  vii,  9SS  de 
Vit.  Apoll.  cap.  1,  pag.  320).  Cives  enim.  facto 
repentino  impetu,  sicut  ait  Laertius,  lapidibus 
illum  obruerunt  (Laert.  lib.  ix.  in  Viiu  Zenonis, 
§  27).  AddamuB  boc  Latini  Giceronis  testimonium  : 
«  Zeno  Eleates  perpessus  est  omnia  potius,  quam 
conscioB  delendffi  tyrannidiH  indicaret. »  Alibi  vero 
illum  simpliciter  in  tormentis  necatum  tradidit 
(Gicer.  lib.  11  Tuseul,  pag.  446,  lin.  2,  et  lib.  111  de 
Naiur.  Deor.  pag.  252,  iin.  28). 

Sed  quia  plures  Zenonis  nomine  appellati  sunt, 
non  minima  forsitan  dubitandi  ratio  est  utrum  is 
quem  TertuUianus  Zenonem  simpliciter  nuncupat, 
ipse  sit  Zenon  Eleates.qui  quidem  non  dicitur  afTec- 
tasse,  sed  voluisse  potius  subvertere,  tyrannidem. 
Verum  responderi  poteritillum  dum  insidias  tyran- 
nof  moliretur,  tum  cogitasse  de  regno  illius  occu- 
pando.Prffiterea,cum  magna  fuerit  de  buJusZenonis 
morte  opinionum  varietas^  quid  mirum  si  Tertul- 
lianus,  alios  secutus,  singulare  aliquid  de  hoo 
Zenone  fradiderit?  Gffiterum  si  quis  aliud  nobis 
Zenonem  indicet,  et  certius  probaverit  tyrannidem 
ab  illo  fuisso  affeotatam,  manus  illico  dabimus.  At 
de  Zenone  postea  adhuc  agendum. 


deposita  fuerat,expens(B  accusatus,  ut  se  purgaret, 
Anaxagoram  trepidans  ejeoit  ex  urbe,  misitque  io 
exsilium?  (Plutarche  in  Vita  Periclis,  pSig.  169, 
tom.  L)  Verum  Ghristianus,  uti  adjeoit  Tertallia- 
nus  {Ibid.)^  extra  fidelis  vocatur,  id  est,  non  solum 
suis  Cbristianis,  sed  etiam  exteris  quibusouaqoe 
hominibus  datum  fldem  prsstat  semper  illibatam. 
'  Plura  autem  de  deposito  a  Ghristianis  fldeliter 
servando  Ambrosius  in  suis  de  MiniUrorum  offi' 
ciis^  alioque  in  libro  disputat,  ibique  dixit :  «  Nihii 
interest  utrum  abjures  depositum,  an  doleas  f  S4 
restitutum.  In  utroque  fldei  ambiguum  vits  peri- 
culum  est  »  (Ambros.  lib.  11  de  offic.  cap  36,  pag. 
105  et  seq.,   ac   lib.  i  de  Exces.  Satyr.  §  3,  pag. 

,  1114). 

Prsterea,  Jt  de  stmplicitate,  ait  TertulIiaDUS,  con- 
sistam^  tanto  magis  in  eam  peccat  gentilis;  qaaato 
magis  Ghristianus  illam  assequi  oonatur.Nam  t  Ari- 
stoteles  familiarem  suum  Hermiaro  turpiter  loco  ex- 
cedere  fecit  »  (TertuUian.  Apologet.  cap.  46,  pag. 
500).  At  Laertio  si  credimus,  Hermias  ille  euna- 
chus  fuit,  et  Atarnensium  rex  *Ax«pv&u)y  xupovvoc 
(Laert.  lib,  v,  in  Vit.  Arislot.  §  4),  ad  qnem  com 
Aristoteles  venisset,  illins  amicitiam  sibi  ita  coa- 
ciliavit,  utimpetraveritfiliamejua,sivecoooubinam, 
quam  adamabat,dari  sibi  uxorem,8icutaIibi  aaobii 
adnotatum  (tom.  I  ApparcU.  pag.  1152).  In  aaimi 
autom  omnino  grati  testimonium  Aristoteles  fertar 
immolasse  mulieri,  ao  in  illius  et  Hermia  bonorem 
Bcripsisse  hymnum,  propter  quem  impietatis  accu- 


GontraautemGbristianus  ab  illa  regnandi,  et  in  ^^  satus  est  (Athen.  lib.  xv,  Deipnos.  cap.  16,  pag 

696;  Suid.  ad  v.).  Sed  quo  hac  pluribus  testibos 
oonfirmantur,  eo  difficilius  probatu  cur  et  quomodo 
Hermias  ab  eo  aut  ex  regno,  vel  ex  hao  vita  ejec- 
tus  sit.  Aristocles  enim,  ejusdem  Aristotelis  discipu- 
lus,  fatetur  quidem  illum  multis  calumoiis  laoessi- 
lum,  quas  confutaro  ibidem  connititur  (Arifltocl. 
apud  Euseb.  lib.  xiv  Praepar.  Evang.  pag.  791  et 
seqq.).  At  nimia  haud  dubie  in  magistrum  suuffl 
animi  propensione  multa  procul  dublo  dissimalare 
potuit.  Quid  igitur,  si  h«c  Aristodis  adulatio  eo 
magis  Tertulliano  suspecta  faerit,  quo  certiu« 
aliunde  didioerit  Insumab  Aristotele  etiam  amicifl- 


aliorum  regna  invadendi  cupidit&te  perquam  lon- 
gisssime  abest ;  uipote  qui  nec  edilitatem,  ait  Ter- 
tuliianus,  boc  est,  nullum  magistratum,  nuUum 
publicum  munus  affectat.  iEdilis  autem,  ut  post 
Varronem  annotat  Festus,initio  quidem  dictus  est, 
qui  divinarum  privatarumque  sedium  curam  gere- 
bat.  Sed  hoc  noraen  ad  alios  magistratus  postea 
translatum  est  (Tertullian.  Apologet.  cap.  46, 
pag.  500 ;  Varro,  lib.  iv,  de  ling.  Latin.  §  14  ; 
Fest.  lib.  XX,  de  signific.  Verbor.  ad  verbum 
jEdilu). 
Tum  deinde  TertuUianus, «  8i  de  animi  eequitate 


\ 


102iS 


D.  LE  NOURRY  OBSERVaTIONES  NOViB. 


1026 


I 

simumsibi  Hermiam.Nam  illi  opponit  ohristiaiium  A  potest  his  Giceronis  verbis  :  «  Nefarius  Hippias, 


hominem,  qui  nec  inimicum  suum  Igedit  (Tertull. 
Apologet,  cap.  46,  pag.  580;  ibid,  cap.  31  el  37), 
ut  divinis,  quemadmodum  ssBpius  observatum  est, 
obtemperet  pr8dceptiB,quibus  jubetur  nullum  odis- 
se,  Iffidenti  vicem  non  reddere,  diligere  inimicos, 
ac  pro  iis  Deum  precari. 

Pergit  ille  :  «  Idem  Aristoteles  tam  turpiter  Ale- 
xandro  regendo  potius  adulatur,  quam  Plato  a 
Dionjrsio  venditatur  »  Ibid.  o.  46,  p.  500).  Quidam 
vero  quibus  obscurior  hsBC  phrasis  visa  est,  ibi 
politus  pro  poUus  legeodum  esse  existimant.  Sed 
frustra,  et  contra  codicum  omnium  reclamationem 
Quid  enimvero  si  adverbium  polius  ab  auctore 
nostro  sumatur  pro  ciiius^prius,  sive  etiam  magis 


Pisistrati  (liius  qui  in  Marathonia  pugna  oecidit, 
arma  contra  patriam  ferens  »  (Gic.  lib.  ix  ad  Ailic, 
epist.  12,  pag.  306).  Plura  autem  de  illo  Herodo- 
tus,  Pausanias,  Suidas,  et  alii  (Herodot.  Iib.i,§61  ; 
lib.  V,  93  et  seqq. ;  Pausan,  lib.  i,  pag.  20  ;  Suid. 
ad  V.  'Ii7ic(a().  Sed  non  adeo  certum  esl  hunc 
ipsum  esse,  de  quo  tanquam  philosopho  Tertullia- 
nus  loquiiur.nisi  cum  philosophiffi  operam  dedisse 
prubaveiis. 

Alius  ab  eodem  Suida  memoratur  Hippias  Sophi- 
sta  et  philosophus,  Hegesidami  discipulus,  qui 
animum  sua  sorte  contentum  esse  docebat.  Nonne 
autem   is  est,  qui  a  Gicerone,  ut  alibi  diximus 


(tom.  I  ApparaL  pag.  1222),  plurimum  laudatus^ 
ita  ut  illius  sensus  sit :  Aristoteles  Alexandri  Ma-  gloriabatur  nihii  esse  uUa  in  arte  quod  ipse 
gni,  sicuti  nemo  nescit,  praBceptor,citius  magisque  ^  ne8ciret?Sed  si  hic  phiiosophus  fuit,  nobis  certe 


turpiter  ei  aduiatus  est,  quam  nequiter  Plato  a 
Dionysio  tyranno  veaditatus  fuit.  De  Platonis 
autem  venditione  alibi  disseruimus  (tom.  I  Appa- 
rat,  pag.  554,  620^  1144,  et  Dissert.  in  Laclant. 
cap.  39,  art.  10).  Nec  minns  oonstat  Arist utelem 
adulatum  esse  AIexaidro,cuJu8  ambitionem,ut  alia 
vitia  taceamus,  non  modo  non  repressit,  sed  fovit, 
et  adulationis  artificio  emolivit :  xauTT^v  (jIv  o3v 
ait  Piutarchus  zi^yt  ^iXoTi(jL(av  ai&xou  icapafiuOou- 
(xevoc  (Plutarchus,  in  Vit,  Alexand,  pag.  668,tom.I). 
Tum  dehicc  Tertullianus  :  «  AristippuB  in  pur- 
pura  8ub  magna  gravitatis  specie  nepotatur,  »  id 
est  luxuriose  et  intemperanter  vixit.  Memoriffl 
Butem  Laertius  mandavit915  Dionysium  Jussisse 


neque  Gicero,  neque  Suidas,  qua  morte  obierit, 
indicarunt.  Vero  itaque  simHius  piuribus  haud 
dubie  videbitur  factum  a  Tertulliano  de  priore 
Hippia  sermonem,  nisi  hujus  philosophi  nomen 
in  ejus  textu  ab  osoitantibus  librariis  fuerit  oor- 
ruptum. 

At  certo  certius  est  quod  ilie  addidit  nihil  un- 
quam  contra  patriam  suam  attentatum  a  Ghristia- 
nis,  tametsi  omni  atrocitat4  suppliciorum,  sibi 
ob  religionem  suam  inflictorum,  dissipatiSy  seu 
laceratis  et  enecatis  (Tertullian.  Apologet.  cap. 
46,  pag.  500).  A  Ghristo  namque  edocti,  co- 
lumbarum  simplicitatem  imitabantur,  neminem- 
que  Iffitentes,  de  omnibus  studebant  bene  mereri. 


ut  quodam   in  convivio  singuli  veste  purpurea  C  et  iis  etiam,   qui  illos  tanta  crudeiitate  truci- 


saltarent  (Laert.  iib.  ii,  in  Yit.  Aritip.  §  78) 
quod  quidem  cum  Piato  recusasset,  Aristippus 
veste  bac  prompte  sumpta,  CGspit  saltare^  hosque 
quo8  GregoriuB  Nazianzenus,  et  Suidas  Euripidis 
esse  afflrmant  (Greg.  Naz.  Carm.  lamb,  18, 
pag.  209.  Suid.  ad  v.  'ApioTticicoc)  versus  reoitavit: 

.  .  .  Ka\  Y^p  ^v  SaxYtufxacriv 

'  Ovouc  6  cr2cppb)v  ou  oiacpOapTJffrcai. 

.    .    .    Neque  in  sacris  Lib^ri 

Sapientiam  pudica  ment  unquam  corrumpitur. 

Adire  poteris  Gregorium  Nazianzenum,  qui  ibi 
lilioru m  phi losophoru  i '  vitia oomponit  cu m  Ghristia- 
norum  virtutibus  (Greg.  Naz.  loo.  cit.).  Porro 
autem  de  eodem  Aristippo,8ed  tacito  ejus  nomine, 


dabant. 

Quis  autem  jam  facile  non  oernit  quam  recte  Ter* 
tuliianus  [Ibid.)  post  institutaB  inter  phiiosophoi 
gentiles  et  Ghristianos  comparationes,  his  verbis 
concludat :  916  Adeo  quid  (quedam  editiones  : 
Quid  adeo)  simile^  supple  habenJt^  philosophus  et 
Chrisiianus  f  Qrxcise^  ubi  potissimum  philosophi 
floruerunt,  et  coeH^  id  est.  veri  Dei  et  Ghristi  di- 
scipulus  ?  Quid  philosophus  «/aina?  negotiatory  sive 
gloriss  animai,  ut  paulo  ante  diotum  est,  et  Ghri- 
stianus  viiss  (edito  Bigallii  et  alis  deinceps  salutis 
negoiiator  ?  Quid  phiiosophus  verborum  tantum 
Ghristianus  rerum  sedificatory  et  philosophus  de- 
structor  ?  Quid  philosophus  amicus,  Ghristianus 
Tertullianus  noster  slibi  :  «  Audio,  inquit,  et  in  D  inimicus  erroris^  oommune  habent  ?  At  Rigaltius 


purpura  philosophalum  »  (Tertul.  de  PaUio^  cap. 
4 ;  idem,  Apoioget,  cap.  46,  pag.  500). 

Demum  ille adjecit : «  Hippias  dum  civitati  insidias 
disponit,  occiditur  :  hoc  pro  suis,  omni  atrocitate 
diasipatis.  nemo  unquam  tentavit  Christianus,  » 
Mirum  sane  quam  corruptum  sit  in  manuscriptis 
codicibus  Hippie  nomen.  In  duobus  siquidem  no- 
atris  {antiquioribus  legitur  IcihidiaSy  in  duobus  re- 
centioribus  Golbertinis  Icthiclias,  in  quibusdam 
alilB  HidiaSt  quod  propius  accedit  ad  illud  Hippias 
in  editis  exhibitum.  At  de  Hippia  nostrum  auo- 
torem  revera  inteiiigendum  esse  oonflrmari  sane 


propria  auotoritate  hsc  posteriora  verba  resecavit. 
Tum  deinJe  in  codicibus  nostris  ineditis,  et  cditis 
veLustioribuB  :  Quid  veritatis  interpolator,  et  inte- 
graior^  et  expressor,  et  furator  ejiu  et  custos.  Ri- 
galtius  vero  hsac  ita  immutavit  :  Interpoiator 
erroriSf  et  integrator  veritatis ;  et  furator  ejus  et 
cusiot?  Sed  quia  emendatio  iila  nuliius  codiois 
fide  nititur,  ab  ilio  haud  dubie  facta  est,  quoniam 
illa  verba  obscuriora,  nec  satis  elegantia  videban- 
tur.  Quid  tamen  prohibet  quominus  qualia  in  co- 
dicibus  nostris  descripta  sunt,genuina  esse  dican* 
tur,  hioque  sit  eorum  sensus  :  PhilosophuB  est 


1037 


TERTOLLIANl  OPBRUM  PAR8  L  —  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


4018 


verltatiB.  in  sacra  nostra  Soriptura  traditsB,  inter-  A  ^i^^^i  (Tertullian.   Apologet.  oap.  50,  pag.  487). 


polatorj  quia  errores  suos  interponendo,  novam 
ei  formam  dedit :  est  etiara  /ura(or,quandoquidem 
ut  gffipius  dizimu8,plurimaez  illa  decerpsit,ao  cor- 
rupit,  Ghristianus  autem  veritalis  est  integrator 
et  expressorjOt  custoStqum  illam  intregram  ezhibet, 
ezprimit,  et  custodit.  Neque  porro  Rigaltius  ibi 
manus  suas  continuit,  sed  abstulit  adhuc  hsc 
subsequentia  verba  :  Antiquior  omnibus  veritas^  ni 
fallor.  Qixo  autem  juro  haec  dempserit,  ex  auda- 
eioribus  aliis  ejus  oorrectionibus  satis  intelligitur. 
Nobis  porro  sufficiat  annotasse  varias  teztus  Ter- 
tuiliani  lectiones,  ac  quam  recte  asserat  ionge 
praestantiorem  esse  Gbristianorum  quam  philoso- 
phorum  dootrinam,  moresque  iilorum,  quam  quo* 


hunc  nonnisi  sero  ac  sub  noctis  initium  samebaDt. 
Neque  horum  verborum  haBC  nostra  est  explioatio, 
sed  ipsius,  qui  alibi  apertissime  dizit :  Abstinentes 
ab  eis,quss  tamen^quemadmodum  heretioi  quidam, 
non  rejicimuSf  sed  differimus  (Idem,  de  Jejun. 
oap.  15),atque  ita  jejuoia  nostra  in  vesperum  pro- 
ducimus.  Quin  imo  GhriBtus,  teste  Eusebio,  secta- 
tores  suos  docuerat  ad  multos  dies  cibo  el  viDO 
lubentissime  abstinere,  durum  ac  severum  agere 
vivendi  genus,  atque  immensam  non  Imodo  viro- 
rum,  verum  etiam  mulierum  multitudioem  eo  ioi- 
pulerat,  ut  spretis  corporum  alimentis,  diviaaram 
potius  lectionum  rationalem  cibum  appetereot 
(Euseb.  Orat,  de  laud,  Canstantini,  cap.   17,  pag. 


rumlibet  ethnicorum,  castiores  et  sanctiores.  Jam  j.  661).  Quid  mirum  igitur,  si  hi  ab  eodem  Tertul- 
.    ,.  ...  ..L.._  1         A       1-   mr-       .s      liano  nostro  dicuntur  omni  ilia  co«/m^/to  eajprejw' 

(Tertull.  Apologct.  cap.  40,  pag.  487),  id  est,  ita 
exhausti  ut  deficerent  corporis  vires? 

Verum  ab  hac  Gbristianorum  frugalitate,  cibo- 
rum  abstinentia  et  jejuniis  plane  penitosqoe  dissi- 
debant  CGBnae  ethnicorum,  profusis  sumptibus  ap- 
parat»,  immoderata  convivia,  compotationes, 
comeBsationea,  helluationes.  Primum  eoim  Hega- 
rensium  intemperantia,  ait  Tertullianos,  piaoe 
redarguitur  hoc  Diogenis  dicto  : «  Megarenses  obso- 
nant,  quasi  crastina  die  morituri  ;  aedificant  vero, 
quasi  nunquam  morituri  »  (Ibid.  cap.  39,pag.473). 
Sed  si  Laertio  fidem  habeas,  AgrigentiQOS  Empe- 
docles  (Laert.  lib.  viii,  in  Vit.  Empedoc.%?Q]\ 
si  iEliano,  hos  ipsos  Piato  (iOlian.  lib.  xii  Var. 
Cateras  inter  Ghristianorum  virtutes  mazime  ^  Bistor.  cap.28)  ;  si  Plutarcho,  Rhodios  Stratonicus 


vero  de  his  comparationibus  in  nostra  ab  Minucii 
Ootavium  dissertatione  egimus  {Dissertat.  in  Mi- 
NU/.  cap.  13,  art.  4). 

GAPUT  XIV. 

De  Christianorum  jejuniis^  ptenitentiae  operibus^ 
precibta,  et  solemni  diei  Dominicx  festo,  ao 
quanta  in  iis  omnibus  illorum  et  gentilium  dif- 
fermlia, 

ARTIGULUS  PRIMOB. 

Quam  longa  et  horrida  fuerint  jejunia  Christiano- 
rum  :  quantum  ab  hac  obstinentias  severitate 
abessent  convivia  et  ccenae  Megarensium,  tribuum, 
curiarum,  ac  decuriarum,  Heroulanarum  decima' 
rum^  poiluctorum^  Apaturiorum^  Dionysiorum, 
Atticorum  mysteriorum,  Serapicarum  ca^narumf 
ubi  de  sporteolis  et  infamibus  parasUis. 


emicuit  tam  sedula,  quam  dura  jejuniorum  ob- 
servandorum  cura  et  soilicitudo,  qua  non  minus, 
quam  aliis  virtutibus,  ab  ethnicis  discrepabant. 
S«epe  enim  sspius  ac  publicis  in  calamitatibus 
divinam  misericordiam  non  pro  se  tantum,  sed 
suis  etiam  pro  inimicis,  9S7  non  perfunctoria,sed 
durissima  rigidioris  jejunii  observatione  ezorare 
conabantur-AudiaB  velim  ipsummetTertuUianum: 
tioSf  inquit,  jejuniis  aridi^  hoc  est,  confecti  et 
arefacti,quippe  qui  non  aliis  cibisquam  aridis  tum 
vesoimur.  Nam  iile  alibi  xeras,  ait,  vel  aridas  escas; 
ac  paulo  ezplioatius  :  «  Xerophagias  observamua, 
siccantes  cibum  ab  omni  carne,  omni  jurulentia, 
et  avidioribuB  quibusque  pomis,    ne   quid   vino- 


hoc  convivio  verberavit  (Plutaroh. (i^ Cupidit.  Civit. 
pag.  524,  tom.  II).  At  illud  a  pluribus,  et  de  plu- 
ribus  dici  ac  repeti  potuisse  quis  inficiabitur?Qai- 
cunque  porro  fuerint  hi  populi,  a  Ghristianorum 
sobrietate  et  j^uniis  perquam  mazime  alieni 
erant. 

At  non  de  illis  prooul  dubio,  sed  de  pluribas 
aliis  hoc  Auctor  noster  subjunxit :  «  Tot  tribubas 
et  curiis  et  038  decurlis  ructantibos  »  (Tertali. 
Apotoget,  cap.  39,  pag.  473),  videlicet  cibum  po- 
tumque  nimium,  qui  non  potuerat  in  stomacbodi- 
geri,  ezhalantibus,  acesdt  aer.  8ed  nonquid,  io- 
quies,  id  sine  magna  hyperbole  ab  ipso  acribi 
potuit?  Quid  autem,  amabo  te,  vetat  quominosid 


Bilatis  vel  edamus,  vel   potemus,  lavacri  quoque  D  dici  possit  de  publicis  conviviis,   qus  in  magnis 


abstinentiam  conguentemarido  victui » (TertuIIian. 
Apologet.  oap.  40,  pag.  478 ;  de  Jejuniis,  oap.  1  et 
oap.  13). 

Quis  autem  aridus  ille  cibus,  et  quo  esca  arida 
sit,  ab  Epiphanio  postules,  tibi  respondebit  non 
aliam  esse,  nisi  panem,  sal  et  aquam.  Per  totos 
autem  illos  jejunationum^  ut  ille  loquitur,  et  xero- 
phagiarum  dies  fas  Gbristianis  non  erat  bosoe 
oiboB,  quantomvis  parum  esculentos  et  suaves, 
quovis  diei  tempore  preguBtare  (Epiphan.  Exposit, 
fid.  §  32,  p.  4015) ;  sed  ab  omni,  ait  adhuc 
Auotor  Doster,  vUse  fruge,  seu  quooumque  cibo 


quorumdam  dierum,  ac  presertim  imperatorum 
solemnitatibus  in  foro,  plateis  publicis,  vicis,  el 
urbium  compitis  instrui  solebant?  Tuncenim  sin- 
gulse,  ac  totffi  urbes  ezhibebant,  ut  infra  videbi- 
mus,  tabernarum  etpopinarum  speciem.Quid  ergo 
mirum  si  taota  multitudine  hominuro,  oibos  indi- 
gestos  et  immoderate  sumptos  ezhalantium,ructi- 
buB  aer  acesceret }  Turnebus  itaque  nomine  cunis 
frustra  designari  putabat  ea  convivia,  qns  in  |ipsft 
curia  a  Gurialibus  dabantur  (Turneb.  lib.  z^ 
Advers.  cap-  13).Nam  Tertullianus  de  illis  publiois 
oonviviis  haud  dubie  intelligendus  eat. 


102» 


D.  LB  NOURRY  0BSBRVATI0NB8  NOViE. 


1030 


Tum  ille  poBtea  :  «  Saliie,  inquit  (de  quibus  noB  A  merare  vix  possent.   Potior  igitur  est  hsc  iBctio, 


alibi  egimus)  coenaturiB  oreditor  erit  neceBsariuB  » 
(TeptuU.  loc,  cit.) ;  quia  nullus  par  erat  impensaB 
illorum  derepente  solvendo.  Si  tamen  nobis  non 
oredas  Dissertdt,  in  Minul.  Octav,  cap.  20,  art.  3), 
idque  tibi  velia  probari,  audi  h«B0  Festi  verba  : 
«  SalioB  a  saltando  dictos,  quibus  per  omnes  dies, 
ubicumque  manent,  quia  amplae  ponuntur  ccBn», 
Bi  quee  aliaa  magn»  sunt,  saliares  appellantur  » 
(Pest.  ad  V.  Salii),  Quocirca  oanebat  Horatius  : 

Nunc  ett  bibendum.  nunc  pede  libero 
PaUanda  tellus,  nunc  saliaribus 

Ornare  pulvinar  deorum 

TcmpuB  erat  dapibus,  Bodales. 

(Horat.  lib.  i,  Od.  27). 

Dapes  quippe  saliareB  vooat  opimas,  ezquisitiB- 


quam  stabulariif  hoc  est,  caupones  et  tabernarii, 
qui  in  cauponis  suis  sumptuB,  sive  magnos,  sive 
parvos,  ab  epulantibus  factos,  computare  facilius 
oonsueverant. 

Prosequitur  TertuUianus  :  «  Apaturiis,  Oionysiis 
mysteriis  Atticis  coquorum  delectus  indicitur  » 
(Tertull.  Apologet.  cap,  39,  pag.  473),  'knoLxipia 
autem  solemnis  dies  festus  erat,  qui  ab  Athenien- 
sibus  quotannis  mense  octobri  per  tres  dies  cele- 
brabatur.  Primo  autem  die,  tribules  sive  sodaleB 
huic  solemnitati  ascripti  simul  opipare  cosnabant. 
Secundo  die,  sacrificabant  Jovi  et  Minerv».  Terlia 
tandem  die,  pueros  et  puellas  in  curiis  inscribe- 
bant.  Memorise  autem  Herodot4is  prodidit  Home- 


iiapee  quippp  «^*— »     --  ^*'**"^'  ^^^^^  :„^  ^  rum,  ad  hanoccBnamasodalibufl  invitatum.mensia 
Bimas,  magnuque  sumptibus  comparalas.  quibus  ^        '    .,,„u„:„,  a^.  ^uu:  j.,^  hi«tnHn««  h„1«. 


onerabatur  pulvinar  deorum,  et  po8th»c  a  Saliis 
vorabantur.  Eam  sane  ob  causum  Glaudius  im- 
perator,  uti  narrat  Suetonius  :  «  lotus  nidore 
prandii  quod  in  proxima  Martis  sde  apparabatur, 
deserto  tribunali,  descendit  ad  sacerdotes,  unaque 
diBcaboit  »  (Sueton.  in  VU.  Clatidii,  §  33).  Apu- 
leiuB  vero  ait  equum  suum  tantaj  hordei  copia 
sataratum  fuisse, «  ut  saliares  se  omnaBse  crederet » 
(Apuleii  Metamorph.  lib.  iv,  poBt  med.). 

Balii  autem  erant  sacerdotes  Herculis,  de  quo 
Teriullianus  hso  subnectit  :  Herculanarum  deci- 
marum,  et  polluctorum  (manuscripti  oodices  pol' 
linciorum)  sumptus  tabularii  (iidem  editi,  et  alii 
non  editi  codices  stabularii)  supputabant,  (Tertull. 
Apologet.  oap.  37,  pag.  473).  Pollinctores  vero 
ungebant  corpora  mortuorum  et  fnnus  curabant. 
Verum  Tertuilianus  non  videtur  de  his  fecisse 
Bermonem.  Melius  ergo  scriptum  est  polluctorum, 
uti  confirmari  potest  his,  qui  huic  loco  non  parum 
iucia  prffiferunt,  Piauti  versibus  : 

HucveniBBe  jam  opas  est  quantam  potest 
Uii  decamam  partem  Herculi  polluceam. 

(Plaut.  Siich,  act*  U,  Bcen.  i,  v.  80.) 

QeniileB  enim  deoimam  bonorum  suorum  partem, 
uti  Aaetor  noster  superius  dixerat,  Herouli  con- 
secrabant,  imponebantque  in  ejus  aram,  ao  postea 
splendide  9S9  epuiabantur.  Unde  idem  Plautus  : 
Obsonate,  inquit,  pollucibiiiter  (Idem,  Mustellarf 
act.  II,  soen.  iv,  v.ll).  Festue  vero  :  Poltucere  mer- 
ces far^  polenta,  vinum.  Herculi  autem  omnia  escu 


revera  accubuisse.  Sed  alibi  idem  historicus  hujuB 
festi  adhuc  meminit  (Herodot.  Vit,  Homer,  §  29  et 
seqq.,  ac  lib.  i,  g  147),  de  quo  praatera  Pollux, 
Suidas,  Petrus  Gastellanus,  Joannes  Fasoidus, 
atque  in  primis  Joannes  Meursius  (Poll.  lib.  vi ; 
Suid.  Gastellan.  Fasoid.  de  Fest.  Grsec,;  Meurs. 
Grsscim,  feria,  ad.  v.  AwaroiSpia). 

Dionysia,  seu  fiiovuaia  festa  erant  ab  Atticis, 
mense  octavo,  in  Oionysi,  seu  Bacohi,  honorem 
celebrata,  qu»  et  Bacchanalia  cognominabantur. 
HffiC  autem  Oionysia  etAttica  mystoria  nuncupavit 
Tertullianus,  ut  signiflcaret  eadem  esse  festa 
quibus  Athenienses  codnas  apparabant^  tanta  copia 
oiborum  delictissimorum,  ut  ad  hos  oonflciendos 
coqui  peritiores  seligerentur. 

Ad  Romanos  autem,  Serapidis  festa  pari  sane 
vel  majori  etiam  ocBnantium  intemperantia  cele- 
brantes,  sio  revertitur  :  «  Ad  fumum  oconffi  Sera- 
picffi  sparteoli  ezcitabuntur  •  (Tertullian.  Apologet. 
cap.  39,  pag.  473).  Sparteoii  autem  quoddam  genus 
erat  militum,  qui  Romffi  in  urbis  tutelam,  ut  ait 
vetus  Juvenalis  interpres,  oum  hamis  et  aqua^ 
quibus  ignes  restinguerent,  vigiiias  agebant  (Ju* 
venal.  satir.  14,  v.  313).  Sio  vero  cognominabantur 
a  tunicis  et  oalceamentis,  sicut  nonnuliis  visum, 
vel  potius  a  vasib  sparteis,  quibus  aquam  ferebant. 
At  SuetoniuSy  si  Gasaubono  fides,  illos  ab  Augusto 
imperatore  institutos  hisce  verbis  declaravit  ; 
«  Adversus  inoendia  excubias  nocturnas  vigilesque 
commentus  940  est  »  (Sueton.  lib.  ii  Vil.  AugusU 


lenta  poliucebant(Fest.adv.Po//tk;er^),sivedecimam  D  g  30).  Quis  vero  facile  non  intelligat  Tertullianum 


partein  offerebant.De  iila  autem  Herouiis  decima,sa 
orificio,  et  epulo  videsis  Yareonem,  Piutarchum, 
Maorobium,qui  Bt  potlucibilem  cosnam  appellat  (Varr. 
lib.  V  de  Ltng.  Lat.  pag.  58 ;  Plutarch.Qua^i/.  Roman. 
pag.  267;  Macrob.llb.  iii  Satumat,  cap.  12,15  et  17). 
Quaatia  porro  sumptibus  pararetur,  tabularii  sup^ 
putabufit,  qui  videlicet  oivitatum  et  provinoiarum 
rationes  oomputabant,  uti  liquet  ex  oodice  Theo- 
dosiaiiOy  ubi  unus  est  de  tabulariis  titulus.  Auctor 
itaque  noster  Bignificat  tantoB  fuisse  harum  ocBna- 
rum  Bumptu8,ut  soii  publici  to6tt/am,computandis 
maximia  expensarum  summis  assuefaoti,  illos  nu- 


de  his  agere,  qui,  cum  piebeii  vilesque  hominea 
essent,noctuque  per  urbem  ambularent,ad  fumum 
ocBUffi  opiparffi  festo  Serapidis  instructe  excita* 
bantur,  et  ad  eam  accurrebant  ?  Porro  autem  bffiC 
festa  et  sacra  Serapia^  seu  Serapida,  vel  Serapidis 
sive  Isidis  appellata,  solebant  mense  aprili  cele- 
brari.  Sed  de  his  in  superioribus  diBsertationibus 
a  nobis  actum  est  {Dissertat.  in  Minut.  Odao' 
cap.  22,  art.  1). 

Sparteolis  pejores  prooul  dubio  erant  parasiti 
omnium  mensarum  turpissimi  aBseolffi,  qui  affe-' 
ctantf  inquit  Auotor  noster,  ad  gtoriam  famulani^ 


1031 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


im 


libertatis  iuh  aucioramento  (TertuUian.  Apologet. 
cap.  39,  pag.  ^TS),  id  est,  quemadaioduin  ex  Oi- 
ceroaey  Suetoaio  aliisque  colligitur,  quasi  stipea- 
dio,  pretio  et  mercede  veniris  inter  contumelias 
saginandi  (Gicer.  iib.  i  de  offic,  pag.  372,  lin.  3 ; 
Sueton.  lib.  iii  Yit.  Tiber.  §  7;.  Alio  autem  in  libro 
608  vocat  ventris  operarios,  quos  patientia  a  dia- 
bolo  inspirata  conltsmeliosis  patronis  subjectione 
lihertatis  addicil  (Tertull.  depatient,  sub  fin.  oap, 
16).  Sed  banc  ignavissiinorum  bominum  gentem 
prae  coeleris  graphice  Terentius  depingit,  quem  si 
adire  le  non  pigeat,  quod  in  Tertuliiani  verbis 
obscurum  invenies,  explicatum  habebis  (Terent. 
Eunuch.  act.  II,  scen.  ii). 

Ab  his  utique  omoibus  adeo  intemperatis  ac  li- 
bidinosis  etbnicoruro  coenis  et  conviviis  penitus 
abhorrebant  Christiani,  qui  corpus  suum  tam 
longis  durisque,  sicut  diximus,  jejuuiis  macera- 
bant^  et  quorum  coana  omnino  frugalis  et  modestis- 
sima  erat,  uti  postea  ostendemus. 

ARTIGULUS   11. 

Quam  diversa  fuerunt  pcenitentialia  Christianorum 
ac  geuHlium  opera,  quibus  ilii  ccelum  invidia  iun- 
debantfhi  vero  impiis  supersiilionibus  verum  Deum 
semper,  irritabant» 

Satis  Ghristianis  non  fuit  non  solum  publicis  in 

calamitatibus,  sed   aliis  etiam  diebus  tam  severa 

austeraque  jejuniorum  observatione  iram  Dei  pla- 

care ;  sed  in  sacco  etiam,  ait  Tertullianus,  et  cinere 

volutantes  (male  in  duobus  antiquioribus  codicibas 

nostris  voivitanteSy   littera  i  praepostere  addita), 

invidia    cceium     tundimus    (Tertullian.    ApoiogeL 

cap.  40,  pag.  487).  Tum  itaque  Deum  exoraturi^ 

sese  voiutabant  in  sacco  et  cinere,  non  secus  atque 

alii  qui  publicam  ob   scelus  grave  aliquod  in  Ec. 

clesiis    posnitentiam    agebant.    Horum    enimvero 

(c  disciplina,  sicut  alibi  Auctor  noster  tradidit,  de 

ipso  habitu,   atque  victu,  mandat  sacco  et  cineri 

incubare,  corpus  sordibus  obscurare,  animum  mGB- 

roribus  dejicere  »   (Idem.  de  Posnit,  cap.  9).  Et 

paulo  post  :  «  Extra  laBtitiam  oportet  diversari,  in 

asperitudine  sacci,  et  horrore  cinerie,  et  oris  de 

jejunio  vanitate  >  (Idem,  ibid.  cap.  li).  Et  certe 

Gyprianus  lapsos  ad  pcBnitentiam  his  verbis  ad- 

hortatur  :  «  Orare    oportet  impeosius  et  rogare, 

diem  iuctu  transigere,  vigiliis  noctes  ac  fletibus 

duoere,  tempus  omne  lacrymosis  lamentationibus 

occupare,    strato    solo    941    adhsrere,   cineri, 

cilicio    (alia^  tfi   cinere  et   cilicio)^  et    sordibus 

volutari  »  (Cyprian.  de  Laps,  sub  fln.).  At  non  so- 

lum  criminis  alicujus  reos,  sed  alios  quoque  hu- 

juscemodi  pcenitentiam  egisse  patet  ex  una  Cele- 

rini   edita   inter  Gyprianicas  epistola,  qua  lapsis 

sororis  susb  crimen  sic  se  deflere  testidcalur :  «  Pro 

cm'us  factis  ego  in  laetitia  PascbaB  fleas,  die  ac  noc- 

te  in  cilicio  et  cinere  lycrymabundus  dies  exegi, 

et  exigo  usque  in  bodiernum  »   (Idem,  epist.  21). 

Cateri  itaque  Christiani,  etsi  nuilius  sceleris 
conscii,  publicorum   tamen  poenitentium  actibus 


A  atque  habitu,  invidia^  inquit  Tertullianus,  Oie\\m 
tundebant  (TertuU.  Apologet.  cap.  40,  pag.  487). 
Si  quid  autem  nomen  tnvidia  obscuritalis  ibi  ha- 
beat,  huic  lucem  aliquam  afl^erre  possunt  ea,  qus 
de  ipsismet  ethnicis  alibi  tradidit :  «  Apud  quas- 
dam  colonias  annuo  ritu  sacoi  velati,  et  cinere 
conspersi,  idolis  suis  invidiam  supplicem  obji- 
ciunt.  .  .  .  Niniviticum  credo  justitium.  »  De  san- 
ctis  vero  martyribus  nostris  :  «  Ciamant  ad  Domi- 
num  invidia  anima  martyrum  sub  altari :  QaoaaiD 
usque  non  ulcisceris,  Domine,  sanguinem  nostrum 
de  incolis  terra  ?  »  (Idem  de  Orat.  cap.  5.)  Illorum 
etiam  cicatrices  vocat  invidiosas  apid  Chrislumt 
qui  vicisse  cupierunt  (Idem  De  Pudicit.  in  fio.). 
Quin  etiam  de  semetipso  similiter  dixit :  «  Malo 


B 


invidiam  ei,  Deo  videlicet,  facere  per  voluntatem 


ipsius  pereundo,  quam  bilem  per  meum  eradendo» 
(Idem  de  Fug.  in  persec.  cap.  18).  Quid  plara  ? 
Statius  ubi  mortem  patris  deplorat,  hsc  oecinit : 

Major  certe  altos  superoB  el  tartara  pnUem 
layidia. 

(Stat.  lib.  IX  Sylvar.  m  patris  Epietd.) 


Rursum  autem  in  filii  Epicedio  : 

Nonne  horriduB  ipsos 

luTidia  BuperoB  iojoBtaque  tartara  pulaem  ? 
Nonne  gemam  te,  chare  puer? 

(llnd.) 

At  sane  constat  nomen  invidiae  iis  omnibus  in  io- 
cis  non  communi  illius  signiflcatu  accipi  pro  odio 
et  malevolentia,  aut  de  prosperis  cujuspiam  rebai 
p  dolore.  Nam  ista  in  Deum  nec  cadunt,  nec  iis  tan- 
gitur,  aut  excitatur  ad  misericordiam.  Et  certa 
Gicero  fatetur  ambiguum  esse  nomen  invidic  : 
«  Quod  verbum,  inquit,  ductam  est  a  nimis  io- 
tuendo  fortunam  alterius,  uf  est  in  Menalippo : 

Florem  quiflnam  liberum  invidit  meum  7 

Male  Latine  videlur,  sed  prssclare  Actius  :  ut  enim 
videre,  sic  invidere  fbrem  rectius,  quam  flori  dici- 
tur.  Nos  consuetudine  prohibemur  :  poeta  jos 
suum  tenuit,  et  dixit,  audacius  »  (Gicer.  lib.  ra 
Tuscut.  pag.  151,  iin.  'lO).  Quid  ergo  si  Tertullia- 
nus  nomen  invidia  eodem,  atque  Aetius,  seDsa 
accepent,  pro  intuitu,  visu  et  aspeotu  miseri 
status  et  habitus  pOBnitentium  obristianorum,  qoi 
eo  divinam  misericordiam  tangere  ae  oommovere 
D  connitebantur?  (Tartullian.  Apologet.  cap.40,  pag. 
487.) 

Negare  autem  non  possumus  ab  ethnicis  quoqoe 
acta  queedam  in  publicis  caiamitatibus  poeniteDti» 
0411  opera,  quibus  deos  suos  fleotere,  et  iUos 
sedari  posse  arbitrabantur.  Tum  enim  aquilicia^ 
nudipedalia,  populo  denuntiabant,  deponebant 
magistratus  et  dignitatum  suarum  insignia^aliaqae 
agebant,  de  quibus  omnibus  infra  agemus  (lofr. 
cap.  23,  art.  4).  8ed  faotitum  Jovem,  aliosque 
qui  dii  non  erant,  perperam  invocabant  et  preea- 
bantur,  verum  etenim  Deum  impiis  illis  actibos 
et  superstitionibus  ii^ritantes,  nihii  prooal  dubio 


1033 


D,  LE  NOURRT  OBSERVATIONBS  NOViE. 


1034 


trare. 


ARTIGULUS  III. 


ab  eo,  sicut  nec  a  falBis  diis  Buis,  poterant  impe- A  P^g*  ^^i ;  idem,  de  Orat.  cap,  11),  hoc  est,  in 

Christi  cruci  affizi  modum  ac  formam.  De  hoe 
autem  precandi  more  alibi  disseruimus  (Dissertat 
in  Mlnut,  Octav.  cap.  12,  art,  3).  At  quia  ethnioi 
etiam  eodem  modo  deos  suos,sicut  adhuo  ostendi- 
mus,  precari  soiebant ;  ideo  auctor  noster  post 
hflBC  verba,  expansis  manibus,  adjecit,  quia  innocuis 
(Tertuli.  Apologet,  loc.  cit.).  Gentiies  enim  manus 
impietatis,idololatria3,aliisque  criminibus  pollutas, 
Christiani  vero  suas  non  minus,  quam  pectus  et 
animum,  mundas  plane  et  puras  ad  ccBlum  pre- 
cando  (ollebant. 

Quin  etiam  insuper  erabant  capite  nudo,  ait 
adhuc  Tertullianus,  quia  non  eruhescimus  (Ibid,). 
Ibi  autem  illos  opponit  adhuo  gentilibus,  quibus 


Quo  Christiant  modo  Deum  precarenlur  sine  mo- 
nitore,  expansis  ad  aelum  manibus^  capite  nudo^ 
anima  innocentet  atqae  ad  orientem  conversi^ 
quamque  dissimiti  rationc  etknici  deos  suos^  ac 
Pers3B  sotem  adorent, 

Ghristiani  his,  quee  retulimus,  horridis  pcsni- 
tentiae  Iaboribus«  non  solum  publicarum  calamita- 
tum  tempore,  sed  singulis  etiam,  et  statis  praB- 
sertim  diebus,Deum  et  pro  se  et  pro  aiiis  orabant, 
sine  monitore,  ut  ait  auctor  noster,  sed  de  pectore 
intimo  (Tertul.  Apologet,  cap.  30,  pag.  443).  Data 
autem  opera  dixit,  sine  monitore ;  quia  mos  ethni- 


corum  erat,  ut  aliquis  omnibus  qui  precabantor      velato  capite  orare  ao  sacriflcare  mos  erat.  Audi, 
praBiret  voce,  eosque  prffimoneret.  Ad   hunc  vero  °  quffiso,  de  hoc  ritu  Virgilii  carmina  : 
morem   quidam    referendos    oensent    hos  Statii 


▼ersus  : 

Hinc  tibi  vota  patrnm  credi,  generosaque  pabes 
Te  monitore  regi^  mores  et  facta  priorum 
Dicerc 

('Stat.  lib.  Y  Sylv.  ▼.  488.) 

Sed  ibi  non  agitur  de  uUis  precibus  monltore  aliquo 
prseunte  recitatis.Ad  eas  autem  propius  accedit  his 
PliDius  verbis  :  «^  Vidimus  certis  precationibus  ob- 
Becrasse  aummos  magistratus :  et  ne  quid  verborum 
prffitereatur,  aut  prsposterum  dicatur,  de  scripto 
prsire  aliqnem,  rursusque  alium  custodem  dari 
qui  atteudat»  alium  vero  prffiponi  qui  favere  lin- 
guis,    id   est  tacere,  jubeat  »   (Piin,  lib.   uviii 


Quin  ubi  transmissffi  fuerlnt  trans  ffiqaora  claesef , 
Et  poiitis  aris,  jam  Tota  in  littore  solves, 
Purpureo  ve^are  comas  adopertus  amictu. 
Ne  qua  inter  sanctos  ignes  lo  honore  deorum 
Hosltlis  facies  occurrat,  et  omnia  torbet. 
Huoc  socii  morem  sacrorum,  hunc  ipse  teneto. 
Hac  casti  maneant  in  relligione  nepotes. 

(Virgil.  Ub.  ui  Mneid,  y.  403  et  soqq.^ 

Quos  quidem  in  versus  hsc  Servius  observat  : 
«  Sane  sciendum  sacrificantes  diis  omnibus  capita 
velare  consuetos  ob  hoc,  ne  se  inter  religionem 
aliquid  vagis  offerret  obtutibus,  excepto  tantum 
Saturno,  ne  numinis  imitatio  esse  videretur,  et 
Herculis  in  templo  suo,  quia  et  ipee  oapite  operto 
e8t,vel  quia  h»  ars  ante  adventum  iGneffi  a  Junone 


Natur,  Bist,  cap.  2,  pag.  556).  Si  quis   tamen  ob-  p  et  Evandro  consecratffi  sunt  •  (Serv.   in  cit.  vers 


jiciat  hio  de  prffietigiis,  tnmque  prffinuntiatis  voci- 
bu8  sermonem  instilni,  is  certe  negare  nequibit 
Plaiarohum  de  solemnibus  gentilium  preoationibue 
loqui»  ubi  monitos  nos  facit  a  Numa  Pompilio 
praeceptam  fui8se,ut  oum  magistraiuB  et  sacerdotes 
aliqnid  rei  divins  faciunt,  antecedat  praco,  ao 
magna  vooe  clamet :  Hoc  age  :  '  0  X7)pu$  icptSetat 
lAe^dX^  fCDv^,  "Ox  «Y*  (Plutarch.  tom.  I,  in  VUa 
Coriol.f  pag.  225).  Jubebat  autem  ea  voce,  inquit, 
omnes  rebus  divinis  CBse  intentos,  nec  ullo  opere 
aut  negotio  interpellari.  Huo  accedit  Juveoalis  qui 
de  femina  Janum  Vestamque,  ut  Pollio  vinceret, 
rogante  hsc  cecinit : 

•    .    .    Stetit  ante  aram,  nec  turpe  pntayit 
Pro  cithara  velare  caput,  dictaque  verba 
ProtuUt,  ut  mos  est. 

(Juvenal.  Satir,  vi,  post  med.) 

Adi,  81  vacat  et  lubet,  Brissonium  in  suo  de  For- 
mulis  libro  (Brisson.  lib.  ii  de  Form.  pag.  68).  Ve- 
rum  Ghristiani  talem  nonadmittebant  monitorem, 
quandoquidem  non  ore  tantum  et  labiis,  sed  de 
pcctare  BM  atque  intimo  sinceroque  cordis  affectu 
Deum  preoabantur. 

Prsterea  orabant  ocBlum  suspicientes,  et  mani- 
buSf  inquit  Tertuilianus,  esspansis,  vei  quemadmo- 
dum  aliu  in  libro  ioquitur  :  «  Nos  vero  non  attolli* 
mus  tantum,  sed  etiam  expaadimus  e  Dominica 
passione  modulatum  »  (Tertull.  Apologet.  oap.  30, 

Patrol.  I. 


pag.  392).  Ea  autem  exceptio  satis  probat  [huno 
fuisse  gentilium  ritum  et  morem,quem  etiam  deos 
salutando  et  orando  observabant.  At  de  illo  plura 
Brissonius,  quem  adire  poteris  (Brisson.  lib.  i  <f0 
Form,  pag.  140  et  seqq.). 

Ghristiani  itaque  e  contrarioorabantntiiio  capite 
quia  dictum  ab  Apostolo  noverant :  Omnis  vir  orans 
aut  propketans  velato  capite,  deturpat  caput  suum 
(/  Cor.ii,4).At  cur  Tertullianus,inquietaliqui8,non 
hanc  Apostoli  attulit  rationem,  sed  quia,  uti  ait, 
non  erubescimus  ?  Nos  itaque  huio  respondebimus 
hanc  ab  eo  datam  videri,quia  ad  propoeitum  Buum 
maxime  conducebat.  Ghristianos  enimvero  genti- 
libus  ibi,  ut  diximus^  opponit.  At  hi,  sicut  ibidem 
subjecit,  faisis  diis  saoriflcandOy  quemadmodum 
D  precando.afferebant  postomnia  inquinamenta  etiam 
conscientiam  spurcam  (TertuU.  Apologet,  oap.  30, 
pag.  443,  445)  et  omni  scelerum  genere  ooioqui- 
natam,  ob  quam  si  quid  pudoris  reliquum  eis  fuis- 
set,  perpetuo  debebant  rubore  euffundi.  Contra 
vero  Ghristiani  Deo  suo  omnipotenii  a;f(?re^an/  oro^ 
tionem  de  camepudica^%\c\xi  paulo  ante  notabamus 
(art.  8up.),d^  anima  innoeenti^de  Spiritu  sanctopro- 
fectam  944  (Tert.  ibid.)^  quomodo  a  nobis  in 
superioribus  diBsertationibus  fusiu8  explicatum 
fuit  {Dissertat,  in  Minut.  Octav,  cap.  12,  art.  2  ;  et 
in  Lactant,  cap.  33,  art.  1).  Tantum  itaque  abeet 
ut  Christiani  sio  Deum  preoantes  erubeacerent ; 

33 


1035 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  AP0L06ETICA. 


im 


quialmo  :  «  Nos  ad  Deom  expaosoB,  ait  au^tor  no* 
Bter,  UQgulaB  fodiaDt^cruces  BUdpendant.ignesIam- 
bant,  gladii  guttura  detruncenty  bestie  insiliaat ; 
paratuB  est  ad  omne  suppllcii  m  ipse  habitus  oran- 
tis  Christiani  «  (Tertull.  ApologeL  loc,  cit.),  qui 
nec  religionem  suam  profiteri,  neo  Deum  precari 
erubeeoebat.  At  non  tantum  capUe  nudo^  sed  pro- 
strato  etiam  corpore,Bicut  alia  in  dissertatione  os- 
tendimuB  (Diiscrtat,  in  Amob.  cap.  8,art.  2),palam 
et  publicis  in  synaxibua  preces  suas  fundebant. 

Ad  hffic  vero  bi  ad  orientem,aut  quemadmodum 
TertuUianuB  loquitur,  ad  Orienlis  regionem  conver- 
Bi,  Deum  precabantur  (Tertullian.  Apologet,  cap. 
16,  pag.  369).  Neque  mos  ille,  de  quo  alibi  dispu- 
tavimuB  (tom.  I  Apparal.  lib.  iii,  dissert.  2,  cap. 
8y  art.  7,  pag.  1040),  incognitus  fuit  ethnicis,  qui 
solebant  eodem  quoque  modo,8ed  plane  penitusque 
perverso  precari.  Quamobrem  auotor  noster  illos 
ip:408  hisce  verbis  compellat :  «  Plerique  vestrum 
aCTectatione  aliquando  et  oceleBtia  adorandi^ad  solis 
ortum  labia  vibratis  »  (Tertullian.  loc.  cU,).  Eadem 
ilie  in  primo  ad  Nationes  libro  repetit  (lib.  i,  cap. 
23,  pag.  569).  Testem  hujus  moria  si  requiras, 
Virgiiium  audire  poteris,  hasc  de  ^nea  oanen- 
tem  : 

Surgit,  et  aBtheret  spectans  orientia  Solis 
Lamina,  rite  cavis  undam  de  flumine  palmis 
Sastalit,  et  tales  effandit  ad  »thera  voceB. 

(VirgU.  lib.  vui  Mneid.,  v.  68  et  seqq.) 
Et  alio  in  libro  de  aliis  Bacrificia  facientibuB  : 

nii  ad  sargentem  conversi  lumlna  Solem. 
Dant  fruges  manibus  salsas,  et  tempora  ferro 
Samma  notaat  pecudum,  pateriique  altaria  libant. 

[Ibid.  lib.  ZU|  V.  72  et  seqq.) 

ServiuB  autem  in  hoB  ultimos  versuB  illud  animad- 
vertit :  «  Non  utique  nunc  surgentem  solem  dizit ; 
jamdudum  enlm  dies  erat :  sed  diBcipIinam  offire- 
moniarum  Becutus  est,  ut  orientem  spectare  dice- 
ret  eum  qui  esset  precaturus  '>  (Serv.  pag.  676). 
Quamobrem  Latinus  Paoatu8initioPanegyrici,quem 
TheodosiOi  eoque  praesente,  pronuntiavit ;  «  Divi- 
nis  rebuB  operantes,  in  eam  cobU  plagam  ora  oon- 
vertimuB,  a  qua  lucis  exordium  est  »  (Paoat.  Pa- 
negyr.  Theodos.  pag.  246).  Denique  ut  plures  mis< 
BOB  faoiamuB,  OvidiuB  de  dea  Pale  canebat : 

HIb  dea  placanda  est,  haBC  tu  converauB  ad  ortus 
Die  quater.  et  tIvo  perlae  rore  manus. 

(Ovid .  lib.  V  Fastor.  v.  365.) 

At  tametsi  fuerit  communis  ille  GhriBtianorum  gen- 
tiliumque  rituB,aliis  tamen  rationibus  hi  deos  suos 
illi  vero  Deum  unum  et  verum  ad  orientem  con- 
verBi  orabant :  gentilcs  enim,  ut  notat  Tertullia- 
nu8,  afjectione  profecto  pessima  aliquand&  etiam 
extestia  adorandi  (TertulIian.ilpo(o(/^/.  cap.  i6,pag. 
371,  et  lib.  ladNation.  oap.  13,  pag.  579).  Ree  igi- 
tur  cosleBteB,  BtoIIaB,  nimirum,  ac  planetas  cum 
adorarent,  deosque  osse  opinarentur,idciroo  ad  so- 
lem  illorum  945  omuium  maximum  et  prima- 
rium^  orantes  Bcae  convortebant. 
At  GhriBtiani  longe  divcrBifl  rationibaB  hunc  in 


B 


A  modum  precabantur  ;  ac  potissimum  quia  ad  pa- 
radiBum,  unde  ejecti  fuerunt,  et  ad  solem  juBtitis 
Ghristum  Dominum  respicere  debehant.  Aliasvero 
piures  ex  variis  scriptoribus  oardinalis  Bona  retu- 
lit,  quas  in  ejus  librls  legere  promptom  est,  neo 
liuc  congerere  necessarium  (Bona,  de  divin.  Psal. 
cap.  6,  §  3,  pug.  177).  Veramtamen  Origenes,  sic- 
uti  alibi  obBervavimus  (tom.  I  i4pparat.pag.  1040), 
ingenue  fatetur  hujus  ritus  satis  validam  rationem 
non  poBse  proferri.  Nemini  tamen  facile  perBoade- 
bitur  illum  a  GhriBtianis  nullam  ob  cauBam  rece- 
ptum,  quiitapublico  et  unanimiomniumconseQsa 
ob8ervabatur,ut  nec  ipsismetethnicis  incompertus 
fuerit.  Nam  hinc  quidam  ex  illis  suspicabaDtur 
corporeum  solem,  sicut  ait  auctor  no8ter,Ghristia- 
norum  Deum  esse,  et  ab  illis  adora^^i.  Sed  absur- 
dajhffic  calumnia  paucis  bisce  verbie  ab  eo  coDton- 
ditur  :  c  Ad  Persas  si  forte  deputabimur,  licet 
Bolem,  non  in  linteo  depictum,  adoremuB,habente8 
ipsum  ubique  in  suo  clypf o  t  (Tertullian.ilpolo^el. 
oap.  16,  pag.  369).  Gonstat  autem  Persas  coloisse 
Bolem,  quem  pro  vero  Deo  babebant.TeBtesenim- 
vero  hujuB  iropietatis  sunt  Herodotua,Strabo,Jasti- 
nuB  hiBtoricuB,  et  aiii  complures,  quos  quidem.na 
ab  aliis  BSBpiuB  actum  agamu8,non  oenBuimusesse 
appellandos  (Herodot.  lib.  i,  §  131 ;  Strab.  lib.  xv 
Geogr.  pag.  732;  Justin.  lib.  i  Histor.  cap.  10). 
Mirum  itaque  nuUi  videri  debetsi  hi  boUb  cultores 
illum  in  olypeo  depictum  haberent :  quandoquidim 
militoB  Buie  in  clypeiB  depictas  vel  sculptas  imagi- 
nes  deferre  oouBueverant.  Quinimo  si  Plinio  oredi* 

G  mus,  inde  derivatum  eet  illud  clypei  nomen.Addit 
vero  :  «  Origo  plena  virtutis  faciem  reddi  in  soato 
ouju8que,qui  fuerit  usub  illo.Poeni  ex  aoro  faotita- 
vere,  et  olypeos  et  imagineB  secumque  in  castris 
tulere^»  (Plin.,  lib.  xxxv.  Hist.  Nalur.  oap.  3,  pag. 
177).  Gui  vero  ignota  eunt  ea,  qu»  Homeraa  de 
AchiliB,  et  VlrgiliuB  de  Mncm  clypeiB  Greco  Lati- 
noque  carmine  cecinerunt?  (Homer.  lUiad.  zviii, 
v.  478,  et  seqq. ;  Virgil.  lib.  in  ^neid.^  v.  925 
et  8eqq.){Pari  itaque  ratione  Persee  in  clypeo  ge- 
stabant  efHgiem  Bolis,  quem  maximum  deum  eese 
arbitrabantur. 

Eeto^  inquioB,  ac  cedo  huno  fuisse  revera  Pena- 
rum  morem.  Sed  quomodo  inde  colligi  potestqois 
veruB  sit  TertuIIiani  sensas  ?  Nonnulliquidemejas 
D  verba  eio  intcrpretantur  :  PerBAB  in  iinteo  pingunt 
Bolem,  quero  Ghristiani  habent  in  clypeo  suo,  id 
est,  in  illo  qui  mundi  oculus  et  instar  clypei  est, 
aut  Bicut  alii  volunt,vultum  boHb  tanquam  inclypeo 
cernunt.  Sed  haecmagis  utique  subtiiiSiquameoli- 
da  explicatio  nunquam  dubio  procul  io  mentem 
Tertulliani  venerat.  Simplicior  autem,  ut  exobse^ 
vatis  liquet,  videtur  esse  hic  illius  sensuB  :  Etbni- 
ci  falso  putabant  solem  a  Gbristianis,  quemadmo- 
dum  a  Persis  adorari.  Nam  hi  in  clypeis  snis  efTic- 
tam  et  reprffisentatam  solis  dei  lui  imaginem  ubi- 
que  habebant,  Ghriatiani  vero  ne  quidem  io  lioteo 
ullibi  depictam. 


1037 


D.  LE  NOURRT  0BSERVATI0NE8  NOViE. 


fess 


046  ART1GULUS  IV. 

Cur  Chrisliani  diem  Dominicumf  ab  ethnicis  Soli  dica' 
tum,  Ixti  festum  agerenly  sicque  uno  tantum  loco  a 
gentilibus  ei  Judseis  diem  sabbati  sotemnem  cete- 
brantibus  discreparent. 

Alius  sane  neo  minor  profeclo  error  erat  gen- 
liuzn,  qui  adhuo  opinabantur  solem  ideo  a  Ghristia* 
nis  tanquam  Deum  coli,  quia  Dominicum  diem,  ab 
illis  Soli  dicatum,  hi  cum  Istitia  agerent.  Quamob- 
rem  Tertullianus  eos  eic  refellit,et  exagitat :  «  i£que 
si  diem  solis,  id  est  Dominicum,  IsBtitie  indulge- 
mus,  aiia  longe  ratione,  quam  religione  sive  cultu 
Bulis  »  (Tertull.  Apotoget.  cap.  i6,  pag.  371).  Tacet 
quidem  ilie,quffi  ea  sit  alia  ratio  cur  eum  diem  Isti 
atque  adeo  festum  celebrarent.  Sed  illam  nobis  red- 
didit  Barnabas  :  c<  Idcirco  diem  octavum,  inquit,id 
est  Dominicum,  in  Iffititia  agimus,  in  quo  et  Jesus 
resurrezit  a  mortuis,  et  cum  apparuisset,  ascendit 
ad  cgbIos  >  (Barnab.  epist.  §  15,  pag.  16).  Quod 
quidem  pulchre  conGrmat  Justinus  Martyr^  qui  id- 
oirco  non  seous  ac  Barnabas  et  Tertullianus  noster 
aperte  declacat  buoc  diem  Solis  appellatum,  quo 
Christiani  congregari  solebant  :  Tfi  tou  'HX£ou  Xe- 
YO{jiiv^  ^(^P?>  die  quas  Sotis  vocatur  (Justin.  Apolog. 
i),  fiodem  quoque  noraine  nuocupatur  in  variis 
Constantini  Magni,  Valentioiani  junioris  et  Theo- 
dosii  legibus,  in  quas  Gothofredus  plura  in  rem 
nostram  aiiique  alibi  observarunt  [Cod.  Theodos, 
leg.  1  et  2  d^  feriis,  pag.  118  et  seq.). 

Aliquando  etiam  dies  Dominicus,  vel  Dominica 
solemnia,  vel  simpliter  Dorainicum  cognominaba- 
tur.  Scriptum  quippe  Tertullianus  noster  reliquit : 
«  Quomodo  Dominica  solemnia  celebrabimus  ?  » 
(Tertull.  de  Fuga,  cap.  ultim.)  Cyprianus  vero  in 
sna  ad  presbyteros,  diaconos  et  universam  plebem 
opistola  scripsit :  «Dominico  interim  legit  nobis,id 
cst,  auspioatus  est  pacem,  dum  dedioat  iectionem  » 
(Cyprian.  epist.  38,  pag.  59).  Qus  est  autem,  ob- 
secro  te,  ea  lectio,  nisi  illa^quffi  in  publicis  Ghristia- 
norum  coetibus,  uti  in  soquenti  capite  dicemus, 
fleri  consueverat  ?  Si  quid  vero  olarius  desiderabis, 
audias  velim  Eusebium,  qui  memoriffi  prodidit  hunc 
diei  Dominici  solemni  ritu  oelebrandi  morem  a 
Ghristo  Domino  manasse  :  'E^'  lniaxr^^  k6$ofji(iSo< 
T^v  Kuptaxif^v  ^pY]{jMiT(![ou9av  x[jL£pav  lopT^^v  Sr(ti.s 
iici  Tauxo  9uvi6vTa<  7capa^4$(i>x8,  xal  a^xd  cr(i&(jLaxa 
iciaCvetv,  Tot^  ol  ^'^^^a^  ^vQioic  irai$tu(i.a9(v  dva![b>- 
TcuptTv  iiapterxtiSaac.  Prsscepit  ut  singutis  septimanis 
in  unum  convenienteSy  Dominicum  diem  festnm  age- 
reniy  nee  corpora  sua  saginarent,  fed  animos  divinis 
prseceptionibut  refociltarent  (Euseb.  Orat.  de  laud. 
Canstantin.  cap.  17,  pag.  664).  Atque  ita  Valesius 
hunc  Eusebii  locum  interpretatur,  qui  ante  verbum 
iciaCvtiv  particulam  o&  librarii  inouria  omissam 
fuiase  non  dubitat,  quia  xh  iria(vtiv  non  convenit 
Christianis.Postea  vero  Epiphanins  de  eademDo- 
minicffi  diei  celcbritate  hec  scriptis  tradidit :  Tot< 
Kupiaxi<;  iicAffa^  -cpo^ptpiic  V)YeiTai  ^  dy^*  ^^'^ 
xaOoXtx^   'ExxXT)a(a,  xai  9uvd{tic  di^'  lu>Otv   iiccct- 


A  XsT,  oiS  vr^trctsSei.  Dominicas  omnes  festas  hilaresque 
cathotica  sanxit  Ecclesia,  ac  solemnes  conventus  nta- 
tuiinis  94T  horis  indicit,  nec  ulla  jejunia  celebrat 
(Epiphan.  Exposit.  fid.,  §  22,pag.  105).  Alibi  autem 
Qos  adraonet  hunc  morem  ab  apostolis  proQoisoi 
(Idem.  Egeres.  Arii,  §  6,  pag.  910).  Plura  in  hano 
rem,  quffi  omnibus  nota  est,  accuraiilare  nihil  plane 
opus  est.  SufOcit  enim  omnibus  probasse  hune 
diera  in  Christi,  a  mortuis  hoc  ipso  die  ezcitati, 
honorem  jure  merito  fuisse  institutum. 

Quapropter  sic  pergit  Tertullianus  :  «  Secundo 
loco  ab  eis  sumus,  qui  diem  Saturni  otio  et  victui 
decernunt,  exorbitaiites  et  ipsi  a  Judaico  more, 
quem  ignoranl  »  (Tertullian.  Apotoget.  cap.  15, 
pag.  357j.  Sed  hffic  uberiua  clariusque  alibi  expo- 

Q  suit,  ubi  gentiles  hisce  verbi»  alTatur  :  «  Vos  oerte 
estis,  qui  etiam  In  laterculum  septerii  dierum  solem 
recepistis,  et  ez  dicbus  ipsum  prffilogistis,  quo  die 
lavacrum  subtrahatis,  aut  in  vesperam  differatis, 
aut  otium,  aut  prandium  curetis.  Quod  quidem  fa- 
citis  ezorbitantes  et  ipsi  a  vestris  ad  alias  religio- 
nes.  Judffii  enim  festi,  Sabbata,  et  ccsna  pura  et 
Judaici  ritus  lucernarum,  et Jejunia  cum  azymi8,et 
orationes  littorales,  qu»  utiqne  aliena  sunt  a  diis 
vestris.  Quare  ut  ab  ezccssu  revertar,  qui  solero  et 
diem  ejus  nobis  ezprobratis»  agnoscite  vicinitatem. 
Non  longe  a  Saturno  et  Sabbatis  vestris  sumus  » 
(Tdem,  lib.  i  ad.  Nat.  cap.  13,  pag,  579).  Sed  dictu 
haud  faoile  an  genuina  et  incorrupta  sint  hffio  ver» 
ba  Orationes  littorates  (Philo.  Jud.  in  Ftaccum. 
pag.  992  D).  8i  enim   hffio   a  Tertulliano  soripta 

^  sunt,  quid  iis  significetur  dictu  anhuo  difnoilius, 
nec  ullus  ea  in  notis  suis  ezplicare  tentavit.  Num- 
quid  autem  auctor  noeter  ad  quasdam  Judsorum 
preces  collineavit,  quas  Judffii  ad  fluviorum  aut 
fontium  littora  fundere  solebant,  antequam  eorum 
aquis  abluerentur  ?  Castigat  autem  gentiles,  qui 
Ghristianis  vitio  vertebant,  quod  diem  Dominioum 
festum  agerent.  Non  longe  enim  hi  recedebant  ab 
sabbatis  Judffiorum,  et  ritu  ipsorummet  gentilium, 
qui  soli  etiam  unum  hebdomade  diem  nuncupave- 
rant. 

Prffiterea  singuli,  ut  scribit  Philo  Judffius,  populi 
et  nationes  tametsi  suis  propriis  et  diversis  legibus 
viverent,nuIluB  taraen  erat  ,qui  ttjv  Itpiv   ixtfvi^v 

i68^(I.Y)V    Ol^X    iXTtT(fJl7)XtV,     ^taiV    TC^VfOV    Xal    ^CfTZtii' 

D  vt)V  a^TCjp  '^c  xat  toT^  icXr^atdll^ouaiv,  oux  iXtuO&potc 
(ji6vov,  dcXXak  xai  $1  $otSXot<,  fxaXXov  $1  67Co(uy^^^< 
8i8ou<.  Sacrum  itlum  diem  per  singulas  hebdomadas 
recurrentem  non  honoraret,  remissionem  taborum 
feriasque  afferentem  patrifamitias  cum  domesticis  non 
ingenuis  tantum,  verum  etiam  mancipiis,  et  jumentis 
insup^yr  (Phil.  lib.  i  de  Vita  Moys.  post  init.  pag. 
657).  Alterum  ejusdem  gentis  testem  habemus  Jo- 
aephum,  qui  sirailiter  edizit :  Ou$'  Itci  ic6Xi<  'EX- 
X^vcov,  ouSl  pap6apo<  ou$l  Sv  i'6vo<,  ivQa  (Ji^  t& 
ttJ;  l68o[Jia8o<,  f,v  ApYoufXEv  ^(AtT<,  t^  l^o^  ou  Siaict- 
(poCTT)xtv,   xai    al  vTfjOTtTai,  xal  Xux^^^v   &vaxat5wic. 

Nutia  est  dvitas  Qraeeorwn  aui  Barbarorum^  nec 


1039 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SERIBS  T,  APOLOGETICA. 


1040 


ulla  genSy  ad  quam  septirharm^  in  qua  vacamuSfCan'  A 
tuetudo  nofi  pervenerit,jejuniaqueac  caudelabra  aC" 
eensa  (Joseph.  lib.  ii  Conir.  Appion,  pag.  1081). 
Denique  alibi  ohservavimus  (tom.  I  Apparat.  lib.iii 
dissert.  2,  cap.  <6,  art.  1,  pag.  1117)  a  Clemente 
Alezandrino  et  Eusebio  variis  scriptorum  testimo- 
niis  probari  septimum  948  hebdomadffi  diem  Ju- 
deis  et  Gnecis  fuisse  sacrum. 

Gertum  itaque  ex  hactenus  dictis  unicuique  esse 
debety  primo  Ghristianos  longe  alia  ratione  et  alio 
ritu  diem  Solis  sive  Dominicuro  celebrasse»  quam 
Judffios  ac  gentiles,  de  quibus  Lactantius,  quidquid 
nonulli  dixerint,  etiam  loquitur.  Secundo,  eosdem 
Ghristianos  per  hunc  diem  indulsisse  Ixtitix fUiTni^ 
rumspiritali;quiaomnesundique,utexJustinoMar- 
tyre  alibi  annotavimus  (Ibid.  pag.  23),  in  eumdem  n 
locum  confluebant,  sacramque  suam,  eo  quo  dixi- 
mus  modo,  agebant  synaxim.  Sed  plura  de  illa  no- 
8terTertullianustradidit,quenuncenucleandasunt, 

GAPUT  XV, 
[De  sacris  Christianorum  synaxibus. 

ARTICULUB  PRIMU8. 

Quam  ob  causam  Chrtstiani  sacros  coetus  inirent ;  de 
fusis  ibi  precibus,  ac  potissimum  pro  mora  finis  ; 
de  sacrarum  Scripturarum  lectione^  et  cohtyrtatio- 
nibus  ;  de  prxsviibus^  probatis,  senioribus,  et  ho- 
norem  nullo  pretiOf  sed  testimonio  adeptis. 

Nihil  plane  in  tota  Ghriatianorum  disoiplina  eo- 
ruDique  moribtts  erat,  quod  acrioribus  ethnici  rexa- 
verunt  calumniis,  quam  illorum  synaxes  ao  aolem- 
nes  ad  sacra  mysteria  agenda  conventus.Quamob-  ^ 
remTertullianus  impndentem  calumniatorum  auda- 
ciam  non  alio  validiori  argumento  penitusoomprimi 
posse  censuit,  quam  sincera  et  simplioi  eorum,quffi 
In  iis  agebantur,  expositione.  Primum  itaque  enar- 
ratquem  in  flnemGhristiani  congregarentur :  «  Goi- 
mus,  inquit,  in  coBtum  et  congregationem  ut  ad 
Deum,  quasi  manu  facta,  precationibus  ambiamus 
orantes  » (Tertull.  Apolog,  cap.  39,  p.  467).  Sed  qu» 
totidem  verbis  in  omnibus  nostns  codiGibus  manu- 
soriptis  et  antiquis  editionibus  habentur,  Rigaltio 
longiora  ac  forte  obscuriora  visa  sunt.  In  textu  igi- 
tur  contra  ipsius,  quo  usue  est,  antiquioris  codicis 
fidem,  hffic  tantum  voluit  retineri  :  «  Coimus  ad 
Deum,qua8i  manu  facta,  precationibus  ambiamus.» 
Gur  autem  tot  verba  deleverit  contra  unanimem  oo- 
dicum  oonsensum,  ne  minimam  quidem  reddit  ra-  D 
tionem.  Sicoine  ergo  Rigaltio  licuit  tam  veteris 
Bcriptoris  librum  tanquam  suum  pro  libito  corri- 
gere,  ac  qus  volebat  ex  illo  demere  et  amputare  ? 
Dixit  autem  Tortuliianus  :  «  Goimus  in  coBtum  et 
congregationem,  »  sicuti  Gicero  post  Terentium  : 
«  Goimus  in  Pirfium  »  (Gicer.  lib.  vii,  epist.  3  ad 
Attic.  pag.  275,  lin.  8  ;  Terent.  Eunuch.  act.  lu, 
Bcen.  IV,  V.  1),  Virgilius  autem  canebat : 

«    .    •    Socinm  virtus  coit  omnis  in  unam 

(Virgil.  lib.  x  jEneid.  v.  410.) 

Sic  autem  congregati  Ghristiani  quasi  manu  facta 
undiqne  Deum  cingebant  et  ambiebant,  ut  simul 


orantes  divinam  ejus  misericordiam  preciUionibus 
Buis  flecterent.  Nec  ingratam  illi  vim  faciebant : 
Nam  h3sc  vts,  inquit  auctor  noster,  Deo  grata  ett 
(Tertullian.  Apologet.  cap.  39,  pag.  467),  qua  Gbri- 
Btiani,  conjunctis  omnium  precibus,  eum  formidt- 
bilia  940  justitin  arma  ponere,  ao  postulata  divi- 
ns  clementi»  dona  sibi  non  denegare  qnadam 
quasi  violentia  cogebant. 

In  hunc  autem  modum  orabant  non  pro  se  ipsis 
tantum,sed  etiam  pro  imperatoribus,  uti  ille  adhac 
ait,  pro  mznistris  eorum  ac  potestaUbus  (TertuII. 
ibid.)^  id  est  magistratibus  et  presidibus,  sive  ar- 
bium,  sive  provinciarum,  et  iis  omnibus  quorum 
ministerio  ad  regendos  populos  utebantar ;  pro 
staiu  SfBculiy  id  est  imperii,  ut  firmus  esset  ac 
stabilis,  nec  bellis  aut  seditionibus  concuteretur; 
pro  rerum  quietCy  ut  omnes  fruerentnr  semper  op- 
tands  pacis  bono.  Noverant  enim  Ghristiani,  quod 
Apostolus  prffioeperat  fieri  obsecrationes,  orationu, 
postulationeSf  gratiarum  actiones^  pro  ommbus  ho- 
minibus,  pro  regibus^  et  omnibus  qui  in  sublimitak 
iunt ;  ut  quietam  et  tranquillam  vitam  agamus  in 
omni  pietate  et  castitate  (I  Tim.  ii,  1,  2).  De  bis 
porro  precibus,  quas  Ghristiani  in  suis  synaxibns 
pro  se  et  aliis  fundere  solebant,  alibi  disseruimas 
(Disserlat.  in  Amob.  cap.  8,  art.  2). 

Quapropter  illud  nunc  observare  tantum  juvat, 
quod  ibidem  Tertullianus  adjecit,  Ghristiaoos  in 
hisce  synaxibus  Deum  adhuo  precatos  fuisse  pro 
mora  finu  (TertuII.  Apologet.  cap.  39,  pag.  467)? 
Quis  autem,  anabo  te,  ille  finis  eraty  nisi  totios 
mundi,  quem  cum  Romani  imperii  ruina  everten- 
dum  esse  opinabantur  (Idem,  ad  SeapuL  cap.  2). 
Quamvis  autem  hffic»  de  qua  aliquid  postea  dicen- 
dum  (Infr.  cap.  21,  art.  1)^  omnino  falsa  sit  opinio, 
inde  tamen  intelligimus  Ghristianos  toties  Deam 
pro  Romani  imperii  diuturnitate  orasse,  quuties 
illum  pro  afferenda  mundi  finiendi  mora  preca- 
bantur.  In  suum  enim  animum,praBpo8tere  quidem, 
sed  penitus  tamen  induxerant  clausutam  sieculi^ 
ipsa  adhuc  sunt  aucloris  nostri  verba,  Romani 
imperii  commeatu  retardari  (Idem,  Apotoget.  c.  32, 
pag.  447). 

At  quantum  hec  falsa,  tantum  illa  vera  snnl, 
quffi  in  sacris  Ghristianorum  synaxibus  acta  sic 
commemorat  :  Coimus  ad  litterarum  divivarum 
commemarationem  (Ibid.  cap.  39,  p.  34),  id  est, 
earum  lectionem  et  recitationem.  Nam  in  hoc  fi- 
delium  coBtu  :  Tat  &icofjLVT)fjioveu(jLata,  ut  ait  Justinas 
Martyr.  tcuv  dTcoTc^Xcuv,  I)  xa  ouyyp^KK^^  "^^^ 
icpofif)T(i>v  divaYivcuffxeTai  \xiyj^\^  Ir^fjjn^ii,  Com-' 
mentaria  apostolorum,  aut  scripta  apostolorumt 
quod  tempus  fert,  leguntur  (Justin.  Apolog.  i,  o* 
67),  aut  ut  ait  Tertullianus  :  5t  quid  prxseniim 
temporum^  quibus  ethnioi  in  ChristianoB  tanta  cru- 
delitate  grassabantur,  qualitas  autprsemonere  cogit, 
aut  recognoscere  (Tertuliian.  loo.  oit.)*  Hisenim 
saoris  vocibus  fidem  paaoebant,  erigebant  spem, 
ac  fiduciam  securitatemque  Buam  figebant.Tradita 


1041 


D,  LE  NOURRT  0B8ERVAT10NBS  NOViE. 


1042 


quoque  ia  eis  znorum  praBcepta  sapias  relegendo  A.  fuerint  illi  seniores  pr^sidenteB,  quosy  sicut  ibi 


et  audiendo,   firmiorem   reddebant    disciplinam 
suam  ac  recte  vivendi  rationem. 

Sacr»  vero  ScripturaQ  leotionem  ezcipiebant 
exbortationes,  ait  auctor  noster.  Antea  Justinus 
Martyr  :  ETtat,  inquil ,  icaucxafxivou  tou  i^a^i^ih- 
9X0VT0C,   6   7cpot9Ta><  8iob   XSyou   xif^v  vouO^^t^^  ^^ 

1Cp6xXT]9lV     TT][c  050    TCOV     XaXcLv     TOUTCUV     (JLltJLTJfftCi)^ 

iToieiTai.  Dttinde  leclore  quiescenle,  prmsidens  ad» 
monitionem  facit,  qua  ad  tam  pulchrarum  rerum 
imitationem  alios  provocat  et  /ior/a/ttr(Justin.ibid.). 
Atque  ita  ille  explicatiue  enarrat,  quas,  et  a  quo, 
et  quam  ob  causam  facto  fuerint  ill«  ezborta- 
tiones. 
Eas  autem,  pergit  Tertuliianus  {Ibid.),  prozime 


boc  solo  nomine,  ita  in  alio,  ubi  de  iisdem  syna- 
zibus  disserit,  preesidentes  tantummodo  appeUat  : 
M  Eucbaristis  sacramentum,  inquit,  et  in  tempure 
victus  et  omnibus  mandatum  a  Domino  etiam  an- 
telucanis  ccstibus,  nec  de  aliorum  manu,  quam 
praBsidentium  sumimus  ji  (Idem  de  Coron,  Milit. 
oap.  3).  A  Justino  etiam  Martyre,  ut  pauloantevi- 
dimus,  singularum  synazeon  prsBses,  TcpoevxcDc 
tantum  nuncupatur.  Yerum  ipsemet  Tertuliianus 
ubi  de  sacri  boptismatis,  in  iisdem  synaxibus 
collatiy  051  administratione  disputat,  aperte 
designat  qui  siot  bi  presides.  Ibi  autem  hec 
ipsamet  ejus  verba  legimus  :  «  Dandl  quidem 
baptismatis  babet  jus  summus  sacerdos,  qui  est 


sequebantur  castigationes,  et  censura  divina,  quas  g  episoopus,  dehinc  presbyteri  et  diaconi.nonlamen 
quidem  Justinus  Martyr,  aut  quia  brevitati  con-      stne  episcopi  auotorltate»  propter  £cclesie  hono- 

rem,  quo  salvo,  salva  paz  est  »  (Ldem^de  Baptism,^ 
cap.l7).  Episcopi  igitur  his  aliisque  Cbristianorum 
synaxibus  pnBsidebant,  et  eorum  auotoritate  pre- 
sbyteri  et  diaconi. 

Gur  autem  seniores  ab  illo  vocarentarj  his  di* 
scere  est  Gypriani  verbis  :  ■  Jampridem  per  om- 
nes  provincias,  et  per  urbes  singulas,  odinati  sunt 
episcopi  in  aetate  antiqui,  in  fide  integri,  in  pres- 
sura  probati,in  persecutione  proscripti  >\  (Cyprian. 
epist.  55,  ad  Anton.).  Gernis  ibi  episcopos  vocari 
in  sstate  antiquos,  ac  proinde  seniores.  Nonne  ergo 
eo  nomine  Tertulllanus  episcopos  designa? it,  quo- 
rum  saltem  plurimi  suo  tempore  seniores  erant,et 


sulebat,  aut  quia  ad  propositum  suum  parum 
faciebant,  penitus  praetermisit.  At  Origenes  di- 
serte  .primum  asserit  Gbristianos  sui  temporis 
operam  omnibus  modis  dedisse,  ut  eorum  con- 
ventus  et  synazes  prudentibus  hominibus  com- 
plerentur,  quibus  quidquid  egregium  et  divinum 
habemus,  popularibus  sermonibus  ac  pro  sin- 
guloram  captu  explicabatur  (Origen.  lib.  iii  contr- 
Cels.). 

Tum  deinde  TertuUianus  continuo  adjecit  ab 
iisdem  coBtibus  eos  prorsus  ejectos,  qui  peccatis, 
atque  in  primis  libidine  sordidati  erant  (Tertullian. 
Apologet.  cap.  29,  p.  469).  Triplex  vero  fuit,  ut 


suo  loco  ostendimus,  peccatorum  criminumque  -,  aetate  pro?ecti  ?  Ad  hffic  vero,  ab  eodem  Cypriano 


genus  propter  quod  lata,  ad  ezemplum  Apostoli 
(I  Car.  V  et  seq.),  in  reos  excommunicationis  sen- 
tentia,  ab  ecclesiaa  ingressu  arcebantur.  Non  prius 
autem  absolvi  poterant,  quam  horumce  criminum 
pnblicam  poenitentiam  egissent. 

Antea  tamen  illorum  peccata  debebant  diligen- 
tissime  examinari  et  agnosci.  Quamobrem  judica- 
tur^  ait  auctor  noster,  «  magno  cum  pondere,  ut 
apud  certosde  Deiconspectu  :  summumque  futuri 
judicii  prsjudicium  est,  si  quis  ita  deliquerit,ut  a 
communicatione  orationis  et  oonventus,  et  omnis 
sanoti  commercii  relegetur  »  (Tertull.  Apologet. 
cap.  39,  p.  469).  Summa  igitur  cura,  et  qua  migor 
nulia  esse  poterat,investigabant  quflB  et  qualia  erant 
reorum  peccata,atque  in  convictos  sententiam  fere- 


dicuntur  in  pressura,  id  est  cruoiatibus  pro  Chri- 
sti  flde  constanter  toleratis,  probati.  Alio  tamen 
sensu  ab  auctore  nostro  simpliciter  nuncupantur 
probatif  nimirum  aliorum  suiTragiis  ob  vit»  suaB 
sanctimoniam  probali  et  electi.  Ipse  enimvero  hnc 
ibidem  subjunxit :  c<  Donorem  istum  non  pietio, 
sed  testimonio  adepti.  Neque  enim  pretio  ulla  res 
Dei  const&t  »  (Tertullian.  Apologet.  cap.  39,  p. 
469  et  seq.).  Nemo  autem,  uti  putamus,  negabit 
ibi  a  TertuUiano  bisce  verbis  hanorem  istum  desi- 
gnari  sacros  ministrorum  Dei  ordines,  qui  nulio 
penitus,  quantumvis  minimo  pretio,  sed  certo  et 
gravi  religiosorum  hominum  testimonio  viris  pro» 
batis  et  electis  conferri  debebant.  Bationem  si- 
quflBras,  hano  ab   Ambrosio,    dlctis    TertuUiani 


bant,quasi  Deum,sapremum  omnium  Judicem,ante  ^  plane  congruentem,  acoipe  :  «  Habes  Domini  pr»- 

ceptum  vatis  (filissi,  Giezum  punientis),  exem- 
plum  gratis  dare,  nec  vendere  ministerium,  sed 
oCferre  :  non  enim  prelio  tazatur  Dei  gratia,  neo 
in  sacramentis  lucrum  queerere,  sed  obsequium 
sacerdotis  » (Ambros.  lib.  iv  ExposUion  in  Luc. 
§  52).  Et  paulo  post  :  «  Inexpiabilis  est  enim  ven- 
diti  culpa  ministerii  et  gratia  :  vindicta  coBlestis 
transit  ad  posteros  >  (Ibid^  g  53).  Postea  id  con- 
firmat  exemplo  Simonis  Magi  {Ibid.  lib.  ix,  §  19), 
a  quo  simonia,  tam  saBpe  canonibus  Ecclesis  ac 
sanctorum  Patrum  scriptis  damnata,  nomen  ac- 
cepit. 


oculos  habuissent.  Ea  itaque  sententia  maximum 
erat  judicii,  a  Deo  in  ipso  mundi  Gne  ferendi  prs- 
Judicium.Nam  sicut  ad  Pomponium  scripsit  postea 
Cyprianus  :  «  Apud  fideles  servos  Dei  spiritali 
giadio  excommunicationis  superbi  et  contumaces 
necantur,  dum  de  Ecclesia  ejiciuntur.  Neque  enim 
vivere  foris  poBsunt,  cum  domus  Dei  una  sit,et  ne- 
mini  salns  esse  nisi  in  Ecclesia  possit  »  (Cyprian. 
epist.  5,  ad  Pomp.). 

Prosequitur  Tertullianus  :  «  PriBsident  bis  Cbri- 
stianorum  ccBtibuSy  probati  qaique  seniores  » 
(Tertull.  loc.  oit.).  Nobis  autem  non  ezplioat  qul 


1043 


TERTULLIANI  OPERUM  PAHS  I.  —  8ERIES  I,  APOLOGETIGA. 


iOU 


ARTICULUB   11 


De  stipe,  qmm  Christiani  in  suis  synaxibus  offe' 
rebatU ;  ubi  reposita  fuerii  ;  utrum  illorum  cha" 
ritas  tempore  Tertuiliani  refrixerit;  ac  quihus, 
et  ad  quos  usus  qux  ab  eis  dabantur  dispensata 
nni. 

Qaanquam  Tertulliani  tempore  ab  Ecolesia  pe- 
nitus  exsularet  omnis  eimoniaim  labesy  in  ea  ta- 
men  domOyin  quam  Ghristiani  ad  synazeB  agendas 
aolito  more  convolabant,repoBitum  erat  arcx  genus 
aicut  ille  ait,  non  dehonorvHa  summat  quasi  re^ 
domptx  religionis  (Tertullian.  Apotoget.  c.  39,  p. 
469).  Atque  ita  quidem  in  duobus  antiquioribus 
nostris  codicibus.  In  duobus  vero  reoentioribus 
Goibertinis,  non  de  honoraria,  969  In  priscis  ac 
quibusdam  recentioribus  exousis  non  de  oneraria, 
Pessime  tandem  in  Pamelii  editione  non  de  ordi^ 
naria  .  Nam  singulis  saltem  mensibus,  ut  moz  di- 
oetur,  ea  summa  deferebatur.  Primam  itaque  lec- 
tionem  caeteris  prffitulit  Rigaltius»  tum  quia  in 
vetustissimo  codice  habelur,  tum  quia  hoc  no- 
mine  dehonoraria  signiiicari  putat  summam,  qus 
nec  venalis,  nec  redemplx,  ut  ait  Tertuilianus,  re^ 
tigionif  atque  ita  nulli  debonestamento  erat.  Mi- 
nuB  itaque  bene  ex  boc  nomine  ilia  duo  de  liono' 
raria  a  librariis  facta  sunt;  nisi  hisBigniflcari  velis 
hanc  summam  a  Chri8tiani8,qui  a  gentilium  fastu 
omni  abhorrebant,  non  dari  ad  aliquem  huma- 
num  honorem  aucupandum.  Si  vero  legendum 
censeas  non  de  oneraria  summa^  quas  videlicet 
Ghristianis  nec  molesta,  nec  oneri  erat  hsec  lectio 
non  minus  quam  Rigaltiana  confirmari  potest  his 
sequentibus  Tertulliani  verbis  :  «  Modicam  unus- 
quisque  stipem  menstrua  die,  vel  cum  veiit,  et  si 
modo  velit,  et  si  modo  possit  apponit.  Nam  nemo 
compeilitur,  eed  sponte  confert  »  {Ibid.).  Non  ma- 
gno  igitur  vel  Lonori,  vel  oneri  esse  poterat  ea 
modica  pecunia,  quam  unusquisque  pro  libito  ao 
facuitate  olFerebat.  Quod  autem  adjecit  eam  non 
esse  quasi  redemptx  retigionis  (Idem,  ibid.  oap.  13 
et  42)y  h}8  verbis  ethnicos  perstringit,  qui  sacra 
omnia  venaiia,  ut  ipse  ait  et  infra  ostendemus, 
habebant,  et  pro  eis  ezigebant  mercedem. 

Testatum  posthffio  Tertuliianus  facit  eam  sum- 
mam  sive  stipem  a  Ghristianis  datam  fuisse  men^ 
trua  die  {ibid.  cap.  39,  p.  469),  hoo  est  Bemel 
unoquoque  mense.  Stipem  eiiim  menstruam  sic 
explicat  Marciaous  :  c<  Permittitur  tenuioribus  sti- 
pem  menstruam  conferre,  dum  tamen  semel  in 
mense  coeant,  quod  non  in  Urbe,  seJ  in  Italia,  et 
provinciis  locum  habere  divus  quoque  Sevorus  re- 
Bcripsit  ■  (Lib.  xlvii  Digest.  litul.  22,  leg.  1),  Eo- 
dem  autem  Severo  imperante  hsc,  uti  supra  anno- 
tatum  est,  Tertullianus  scribebat. 

Quid  ergo  ?  inquiet  aliquis,  numquid  tunc  re- 
frizerat  Christianorum  charitas  7  Nonne  Apostolus 
ad  Gorinthios  scripserat :  De  collectis  qtue  fiunt  in 
sanctos,  sicutordinavi  Ecclesiis  GalatiXf  tta  etvos 
facite.  Per  unam  Sabbati  unusquisque  vestrum  sepo^ 


A  not,  recondens  quod  ei  bene  plaeuerit ;  ut  non^  cum 
venero,  tunc  colleclx  fiant  (I  Cor.  xvi,  1,  2).  Neque 
ibi  iile  tantum,  sed  u  in  cunotis  pene  Epistolis 
suis,  ait  Hleronymus,  loquitur,  et  precepit  £c- 
clesiis  gentium  per  unam  sabbati,  hoc  est  die 
Dominico,  omnes  conferre  debere  quffi  Hierosoly- 
mam  in  sanctorum  solatia  dirigantur»  (Hieronym. 
aduers  Vigilant,).  Jussit  ergo  Apostolus  hasce  col- 
lectas  singulis  Dominicis  fieri,  ac  peouniam  apud 
aliquos  deponi,  donec  egenis  aliisque  miseris  et 
indigentibus  mitteretur.  Litteris  quoque  JDstinus 
Martyr  mandavit  huno  morem  suo  tempore  ser- 
vatum,  ac  singulis  quibusque  synaxibus,  die  Solis 
sive  Dominico  coactis,  01   Kuicopouvxs<  xai    pouX^- 

fJlCVOl,     XQCTOl    1CpOa[(pE9(V     IxttTCOC   tf|V     ^ttUTOU,    &  ^0*5- 

12  Xexai  8C$a)9i,  xai  xh  juXXky^H-^vov  icapg^xcjp  icpotrcuit 
dicoxfOtTat,  Qui  copiosiores  sunt,  et  volunt,  pro  ar^ 
bitrio  guixgue  suo  quod  visum  est,  contribuunt,  et 
quod  ita  95 S  eolligitur,  apud  prsepositum  deponitur 
(Justin.  Martyr.  Apotog.  i,  n.  67). 

Si  ergo  TertuIIiani  etate  hanc  stipem  mea- 
8trua  tantum  die.  camqup  modicam  GhristiaDi 
erogabant,  oonne  illorum  misericordia  et  rbaritas 
non  parum,  uti  antea  annotabamus  (supr.  cap. 
12,  art.  3),  imminuta  et  debilitala  erat  ?  Neque 
Gyprianus,  ibi  a  nohis  cilatus,  id  diesimulat,  qui 
de  duriori  matrooffi  Chrislianffi  in  pauperes  et  mi- 
seros  animo  sic  conqueritur :  c<  Locuples  et  dives 
es,  et  Dominicum  celebrare  te  credis,  qu»  cor- 
bonam  omnino  non  respicis,  qu»  in  Dominicum 
sine  Bacrificio  venis,  qus  partem  de  sacrificio, 
^  quod  pauper  obtulit,  sumis  »  (Cyprian.  Oper.  et 
Rleemos.).  Verum  tametsi  quidam  tunc  avaritie 
vitio  correpti,  nullam  ea  die  stipem  conferrent, 
multi  nihilominus  plura  non  solum  menstrua  die^ 
sed,  ait  Tertullianus,  cum  volebant,  pauperibas 
distribnenda  largiebantur.  Ibi  enimvero  ille  de- 
clarat  tantum  fuiese  illam  Ghristicinorum  liberali- 
tatem,  ut  ejusmodi  vel  maximae  dilectionis  operatk 
notam  nimis  procul  dubio  peouniarum  effusionii 
nohis  inurat  penes  quosdam,  videlicet  gentiles 
(TertuII.  Apologet.  cap.  39,  p.  471). 

Quanta  autem  esset  illa  Gbristianorum  largitio 
ac  beneCicentia  ex  subsequentibus  adhuc  agnosces 
TertuIIiani  verbis,  (quibus  aperte  asseverat  eam, 
tanquam  pietatis  depositum,  dispensatam  fuisse 
D  egenis  alendis  humandisque,  et  pueris  ae  pueltis,  re 
ac  parentihus  destitutis,  jamque  domesticis  unibus, 
item  naufragis,  et  si  qui  in  metallis,  eive  ad  me- 
talla  damnati,  et  si  qui  in  insutis,  seu  in  inBulu 
relegati,  vel  in  custodiis,  id  est,  caroeribuB,  dun- 
taxat  ex  causa  Dei  sectXf  alumni  confessionis  sum 
fiunt  {Ibid.)f  hoc  est  Ghristianffi  religionis  seotato- 
res,  qui  ob  ejus  confessionem  his  poDnis  affecti, 
pecunia  a  Ghristianis  liberaliter  collata  aluntur. 
Qjamobrem  ille  suum  ad  Martyres  libmm  sio  or- 
ditur  :  «  Inter  camis  alimenta,  benedicti  marty- 
res  designati,  quffi  vobis  et  domina  mater  Ecclesia 
de  uberibus  suisi  et  singuli  fratreB  de  opibas  suis 


1045 


D.  LE  NOCRRT  OBSERVATIONES  NOViE, 


104« 


propriis  in  caroerem  submiQistraDt,  capite  aliqaid  A  comulatf  quibus  ea  poeissimum  alebatur,  tanquam 


et  a  nobis,  quod  faciat  ad  Bpiritum  quoque  edu- 
candum  »  (Idem  ad  Martyr.  cap.  1).  Et  paulo  post: 
«  QuoB  ju&ta  sunt  caro  non  amittit,  per  cufam 
Ecclesiae^  et  agapen  fratrum  »  {Ibia.  cap.  2).  An- 
tea  vero  Justinus  Martyr,  a  nobis  laudatus,  diie- 
rat  hao  pecunia  praepositumy  apud  quem  fuerat 
deposita,  opitulari  6p«pavoT<  xal  X^P°^^^*  ^^^^  "^^^^ 
6ii  v({9ov  -JJ  8i*  SXXtjv  aiT^av  Xemojjilvoic,  xai  toT< 
Iv  SwfjioT^  oSji,  xal  ToT^  itapeiti8if)jxoT^  o3ai  {i- 
vok;-  Orphanis  et  viduis,  aut  his  qui  propter  mor- 
bum,  aut  aliquam  aliam  causam  egenif  quique  in 
vinculis  sunt,  $t  peregre  advenientibus  hospitibus 
(Justin.  Apolog.  i,  n.  67). 

Nobis    quoque  Eusebiun   eihibet  iragmentum 


prodigas  infamarent.  Sed  de  his  nunc  agendum. 

ARTICULUS  III. 

De  data  in  Christianorum  synaxibus  easna^  et  prse" 
missis  ei  precibus ;  ac  conira  impendentet  ethni- 
corum  calumnias  ostenditur  quam  frugaliSf  sobria 
modestaquc  fuerit. 

Gompertum  profecto  ethnici  habebant  Ghristia- 
nos  suis  in  syuaxibus  ccsnasse ;  sed  ignorabant 
utique  quanta  modestia,  frugalitate  et  pietate  hao 
coQna  condita  fuerit.  Quapropter  solito  in  eosdem 
GhristianoB  effrenato  furore  semper  inflammati  : 
«c  GcBnulas  nostras,  inquit  Tertullinnus,  preater- 
quam  sceleris  infames,  ut  prodigas  sugillabant  » 
(Tertullian.  Apologet^  cap.  39,  pag.  473).  Duplex 


epistolaB  Dionysii  Gorinthiorum  episcopi  ad  Roma-  g  igitur  erat  hujusce  accusationis  caput.  Et  primum 


nos,  ubi  iilorum  laudat  consuetudinem,  ab  ipso 
ortam  GhristianaB  reiigionis  exordio,  et  a  Sotere 
illorum  episcopo  auctam,  qua  GhristiaDorum, 
eliam  aliis  in  urbibus  degentium,  et  ad  melalla 
damnatorum  inopiam  vario  beneficiorum  genere 
Bublevabant  (Euseb.  lib.  IV  Hisl,  EccUt,  cap.  33, 
pag«  145).  954  Quin  etiam  Gyprianus  ad  presby- 
teroB  et  diaconos  hsec  scripsit  in  verba  :  «  Quan- 
tum  ad  Bumptus  suggerendos  sive  illls,  qui  gio- 
riosa  voce  Deum  confessi  in  oarcere  sunt  consti- 
tuti,  sive  iiB  qui  pauperes  et  indigeutes  laborant, 
et  tamen  in  Domino  perseverant,  peto  nihil  desil, 
oum  Bumma  omnis,  quas  redacta  est,illic  sit  apud 
olericos  distributa  proptcr  ejusmodi  casus ;  ut  ha- 


quidem  illas  sceleribus,  nimirum  infante  occiso. 
ac  horrendo  carnis  ejus  pabulo,  et  turpiBsimo 
incestu  fuisse  infames.  Bed  totam  hanc  falsisBi- 
mam  accusationem,  ut  infra  videbimus,  auctor 
noster  funditus  evertit.  Alteram  vero  prodigalita- 
tifl  criminationem  conterit  nuda  ac  verissima  eos- 
na3  illius  exposilione.  Eum  itaque  narrantem  au- 
dire,  et  ejus  verba  nobiscum  accurate  examinare 
ne  tibi,  quffiso  grave  sit.  Sic  autem  ille  :  «  Goq- 
na  nostra  de  nomine  rationem  955  sui  ostendit : 
id  vocatur,  quod  dilectio  penes  Graecos  :  »  in  an- 
tiquis  editionibus  vocatur  ^y^^ict),  id  quod  dilectio 
apud  Grsecot  ett  (Tertull.  Apologet.  cap.  39,  pag. 


473).  Numquid  ergo  his  editionibus  prsfecti  hano 
berent  plures  unde  ad  necessitates  et  pressuras  Gr©cam  vocem  addidere,  qnam  Gr©ce  nescientes 
smgulorum  operari  possint  .  (Cyprian.  epist.  5).  ^  ubrarii  scribere  auBi  non  sunt?  Alio  tamen  in  li- 
Quomodo  autem  hac  stipe  et  eleemosynis  necessi-  1,^^  8^^^^^  Latine  invenitor,  ubi  ipse  Tertullianus 
tatibus  egentium  subvenieudum  esset,  sicilJe  con- 
Btituit :  I  Quod  si  penuriam  talis  et  necessitatem 
paupertatifl  obtendit,  potest  inter  cffiteros,  qui  ali- 
mentis  Ecclesis  sustinentur,  hujus  quoque  n&- 
cessitas  adjuvari ;  si  tamen  contentus  sit  frugalio- 
ribuSy  sed  innocentibus  cibis.  »  (Idem,  epist.  2, 
Eucratio).  Eum  itaque  in  modum,  eamque  ob  cau- 
sam  pecunia  in  synaxibuB  oblata,  et  apud  clericos 
deposita,  his,  qui  nominati  sunt,  indigentibus  dis  - 
tribaebatur. 

Qaamobrem  Tertuliianus  hano  Ghristianorum 
oharitatem,  qua  omnia,  prster  uxores,  indiscreta 
habebant,  tantum  extollit,  quantum  in  ethnicos 


de  martyribus  in  carcerem  missis  hffic  scribit : 
«  Quffi  juBta  sunt  caro  non  amittit,  per  curam 
Ecciesiffi  et  agapen  fratrum  »  (Idem,  ad  Martyr, 
cap.  2).  Ibi  autem  nomen  iilud  sua  propria  signi- 
ficatione  pro  charitate  et  diiectione  accipitur.  Eo 
tamen  nomine  in  ejus  Apologetico^  uti  ab  Origene 
(Origen.  lib. ;  contr.  Gelt.),  a  nobis  alibi  citato 
(tom.  I  Apyarat.  pag.  715),  vocatur  Ghristianorum 
coBua,  in  qua  prfficipue  eminebat  illorum  mutua 
dilectio  et  charitas. 

Illa  igitur,  in  hujusce  amoris  pignus  data,  non 
poterat  utiqne  dissoluta  esse  et  prodiga.  At  quam- 
vis  in  ilia  aliquid  fuisset  effusi  atque  sumptuosi, 


eam,  ut  supra  ostendimus,  avaritia  et  cupiditate  ^  non  ideo  tamen   ab   ethnicis  vituperari  debebat. 


insatiabili  dirimentos  invehitur  (TertuII.  Apologet. 
oap.  39,  pag.  471).  Nec  mirum,  ait  ille,  si  ab  ho- 
minibus  adeo  avaris  nec  Ghristiana  religioae  im- 
butis  conviolatur  tanta  ctiaritas,  uti  in  antiquio- 
ribuB  nostris  codicibus  et  in  antiquis  editionibus 
Bcriptum  est,  in  quarto  autem  simpliciter  violatur, 
sed  eodem  semper  sensu.  Rigaltius  tamen  contra 
codicum  omnium  fidem  posuit  convivatur,  id  sst, 
Christiana  charitaB  convivium  facit.  Sed  hec  cor- 
rectio  nuUius  firmatur  codicis  auctoritate.  Deinde 
vero  ibi  Tertullianus  loquitur  de  fratcrna  charita- 
te,   ab  ethnioifl  adeo  violata  ut   Ghristianorum 


Quantumvis  enim  care  constitisset,  hac  indigentcs 
juvabantur.  Atqui,  sicut  optime  observat  auotor 
noster  :  Lucrum  est  pietatis  facere  sumptum  (Ter- 
tnll.  Apologet.  cap.  39,  pag.  473).  Tantum  vero 
aberat,  ut  Ghristiani  in  hauc  cceoam  sumptus 
maximoB  facerent,  ut  summa  sane  frugalitate  ao 
modestia  prffiberetur.  Enimvero  nihil  intempera- 
tum  aut  immoderatum,  vel,  sicut  ait  TertullianuB, 
Nihil  vilitatis,  nihil  immodestise  admittit  {Ibid,  pag. 
477).  Nomen  autem  vile  aliquando  etiam  pro  aor- 
dido  et  abjecto,  aliquando  etiam  pro  abundanti ; 
quo  Bensu  di^t  VigiiiuB  vilemque  phatetum  (Vir* 


1047 


TERTULLIANI  OPERUM  PAR8  L  —  SERIBS  I,  APOLdQBTICA. 


1018 


gil.  I  Georg^  v.  257),  id  est,  ut  animadvertit  6er- 
viuS;  abundantem,  Nam  quod  abundat  vile  est ;  ut : 
viUbus  aut  onerat  pomis,  At  si  hoc  posteriori  si- 
gnlQcatu  auotor  noster  illud  nomen  accepit,  sen- 
8U8  illiiis  erit  nihil  in  Ghristiunorum  ecBna  fuisse 
superfluum  et  redundans.  Nobis  tamen  facilius 
persuadebitur  adjectivum  illud  vile  adhiberi  priori 
sensu  pro  sordido  et  abjecto.  Ghristianorum  enim 
coQnam  opponit  gentilium  conviviis,  in  quibus 
infames  parasiti  hominum  omnium  vilissimi,  ad- 
mittebantur,  ad  contumelias,  sicuti  ille  loquitur, 
saginandi.  Nihil  etiam  tmmodestiss  in  illa  oerneba- 
tur,  atque  plane  discrepabat  a  memoratis  ab  illo 
ibidem  gentilium  epulis  et  Bacchanalibusi  de  qui- 
bus  nos  alibi,  et  infra  adhuc  agendum. 

Sacrffi  porro  Christianorum  mensas  «  non  prius 
disoumbitury  inquit.Tertullianus,  quam  oratio  ad 
Deum  praegustetur  »  (TertuUian.  Apologet,  cap.  39, 
pag.  477).  Jam  autem  dixerat  antea  illos  ideo  con* 
gregatos,  ut  Deum,  siouti  animadvertimus,  preca- 
rentur  et  exorarent.  Nunc  itaque  de  his  precibus 
loquitur,  quas  ccBnae  prffimittere  solebant.  At  certe 
a  Justino  Marlyre.discimus  eas  fusas  fuisso  post 
sacrs  Scripturse  lectionem  et  praepositi  cohorta- 
tionem,  sed  antequam  panis,  vinum  et  aqua  oifer- 
rentur. 

'  Pergit  Tertullianus  :  «  Editur  quantum  csurien- 
tes  capiunt  »  {Ibid») ;  quas  quidem  nostrorum  et 
veterum  codicum  editorum  leotio  est.  Displicuit 
tamen  illa  Higaltio,  scribique  propria  aUctoritate 
voluit,  cupiunt,  966  haud  dubie  quia  putabat  ibi 
significari  neminem  esse,  qui  ibi  ad  plus  aut  minus 
comedendum  bibendumque  cogeretur.  Quid  vero 
si  auctoris  nostri  sensus  sit,  tunc  esurientes  edis- 
se  non  ultraf  ut  ipsemet  postea  loquitur  (Ibid,  cap. 
42,  pag.  191),  aut  perperam  :  sed  quantum  iili 
eapiunt,  ad  famem  nimirum  moderate  depelien- 
dam  ;  atque  itaut  ad  cibum  potumque  sumendum 
necessitate  non  voluptate  ducerentur?  Gontinen- 
ter  enim  subjunxit  :  «  Bibitur,  quantum  pudicis 
utile  est »  {tbid.  cap.  39,  pag.  477),  hoo  est,  ea 
sobrietate,qua  pudicilia  nulium  inde  detrimentum 
accipiat. 

Hac  itaque  in  cibo  et  potu  temperantia  «  ita  sa- 
turantur,  inquit  {Ibid,),  [id  est,  iis  adeo  tempe- 
rate  utuntur,]  ut  qui  memineriDt  etiam  per  no- 
ctem  Deum  adorandum  sibi  esse.  »  Nos  vero  ma- 
nifestum  alibi  cuilibet  fecimus  (lom.  I  Apparat, 
lib.  ixi,  dissert.  1,  cap.  6,  pag.  712  et  seq.),  tunc 
in  more  institutoque  positum,  ut  Ghristiani  nocte 
ad  Deum  orandum  surgerent.  Quapropter  ad  uxo- 
rem  suam  ille  scribebat  :  u  Latebisne  tu...  cum 
etiam  per  noctem  exsurgis  oratum  »  (Tertull. 
lib.  II  ad  Uxor,  cap.  5).  Verum  in  eo  Apologelici 
loco  non  de  singulis  noctibus  agitur,  sed  iis  tan- 
tum,  quibus  festi  sacrarum  synaxeon  dies  cele- 
brabantur.  Per  illud  tandem  ccBnae  tempus,  in- 
quit,  Gbristiani « ita  fabulantur,  ut  qui  sciant  Deum 
audire  »  (Idem,  Apoioget,  cap.  39,  pag.  417),  quas- 


A  cumque  illi  inter  se  de  rebus  colloquereDtar  di- 
vinis. 

Addit  insuper  hymnos  adhuc  postea  Deo  de- 
cantatos,  atque  «  hino,  inquit,  probatur  quomodo 
is,  a  quo  canebantur,  biberit  »  {Ibid,),  id  est, 
quanta  sobrietate  ao  temperantia  biberit.  At  quis 
hac  tam  sincera  CGBnas  Ghristianae  descriptione 
non  intelligat^  quantum  moderata,  frugalis  piaque 
fuerit  ? 

ARTIGCJLUS    IV. 

De  his  quae  post  canam  in  Christianorum  synaxibus 
agebantur;  de  aqua  manuali;  de  accensis  lumi- 
nibus  et  synaxeon  hora ;  de  canticis  ethynmis; 
de  gratiarum  actionCy  et  Christianorum  discessu, 

Post  OGQoam,  eo,  quo  exposuimus  modo  da- 
0  tam  et  flnitam,  tria  adhuc  a  Christianis  acta  his 
Tertullianus  verbis  enarrat  :  «  Post  aquam  ma- 
nualem,  et  lumina,  ut  quisque  de  Scripturis  saa- 
ctis,  vel  de  proprio  ingenio  potest,  provocatur  ia 
medium  Deo  canere  »  (Tertull.  Apologel,  cap.  39, 
pag.  477).  Primum  itaque  notavit  aquam  manua- 
lem,  quas  nimirum  ad  manus  abluendas  porrige- 
batur.  Ea  autem  consuetudo  non  solum  apud  Ghri- 
stianos,  sed  gentiles  etiam  invaluerat.  Narrateoim 
Athenaeus  ante  et  post  coenam,  a  Graecis  datam 
abluendis  manibus  aquam,  primamque  xaTax^i- 
po<,  secundam  di7cov(<|/aj6ai  a  veteribus  appellari 
(Athen.  lib.  xi  Deipnosoph,  cap,  18,  pag.  408  ;  id. 
lib.  IV,  cap.  1,  pag.  128,  et  cap.  2,  pag.  129). 
Quod  quidem  ille  variis  scriptorum  testimoniis 
P  comprobat.  Prius  vero  edidit  fragmentum  episto- 
las  Hippolochi,  qua  scripserat  expletos  cibo  convi- 
vas  manus  lavisse.  Memoriae  etiam  Lampridius 
prodidit  e&hibita  ab  Ueliogabalo  parasitis  fercula, 
ita  ut  per  singula  biberent,  et  manus^quasicO' 
medissentf  lavarent  ^Lamprid.  in  Vit,  Beliogabal 
pag.  344).  957  Mos  igitur  ille  manus  post  ccsnam 
abluendi,  utpote  honestus,  a  Christianis  quoque 
observabatur.  Yidesis  Theodoretum  et  alios  (Theo- 
doret.  lib.  i,  Hitt,  Eccles,  cap.  10). 

Explicatu  itaque  difficiliora  haud  dubie  plorimis 
videbuntur  haec  duo  subsequentiaTertuUiani  verba: 
Et  lumina,  Nobis  quidem  id  non  latet,  quod  qui- 
dam  annotarunt  in  Woverii  codioe  Bcriptum  (uf /u- 
mma :  sed  is  solus  codex  caateris  omnibus  prasferri 
non  debet.  Ibiautem  auctor  noster  monitos  procai 
^  dubio  nos  esse  voluit  tunc  accensa  fuisse  lumina; 
quia  sub  vesperam  Ghristiani  congregabantur,  C(B- 
nabantque  finito  jam  die,  ac  postquam  ea  omnia, 
quas  enarravimus,  facta  fuerant.  Ob  necessitatem 
igitur,  et  ad  fugandas*  quemadmodum  ille  alibi 
signiflcat,  noctis  tenebras  haec  lumina  |accendeban- 
tur  (Tertullian.  Apologet.  cap.  7,  pag.  306).  8ed  do 
his  jam  aliquid  alibi  observavimus,  et  postea  adhuc 
animadvertemus  {Disseriat,  in  Lactant.  cap.  25, 
art.  2). 

Nobis  vero  aliquis  procul  dubio  objioiet :  Si  h©o 
Christianorum  synaxes  sub  vesperum  cogebantur, 
ao  noctis  initio  ooQnam  lUi  inehoabaiit,  cur  idem 


1019 


D.  LB  NOURRT  OBSEllVATIONES  NOViE. 


1050 


Tertullianas  ho8  eoBtus  alibi  anteluoanoaappellat?  A  minas  anteluoani  ccBtue  et  noctarnad   convoeatio* 


Gur  alio  in  libro  dizit :  «  EuchariBtisB  sacramentum 
etiam  antelucanis  ccBtibus  sumimus?  »  (Tertuli,(26 
Coron  milit,  cap.  3.)  Neque  alio  nomine  a  Plinio 
Secundo  in  sua  ad  Trajanum  imperatorem  epistola 
vocatos  esse  teatatur.  In  ea  siquidem,  ut  ipseTer- 
tuUianuB  retulit,  Plinius  scripserat  nihil  in  saora- 
mentis  eorumChristianorum  se  comperisse^quam  cob 
tus  antelucanos  ad  canendum  Ghristo  et  Deo  (Idem. 
Apologet.  cap.  2,  pag.  273).  Quin  eliam  hi  coetus 
rursum  a  Tertulliano  nominantur  nocturnas  convo- 
cationes :  cc  Quis  nocturnis,inquit,convocationibus, 
si  ita  oportuerityUiorem  a  latere  suo  adimi  iibenter 
feret  ?  »Et  paulo  post  :  «cNon  sciet  maritus  quid  se- 
creto  ante  omnem  cibum  gustes  (atque  adeo  matu- 


nes  appellarentur. 

Tertio  Tertullianus  narrat  post  illam  Ghrisliano- 
rum  c(Bnam,c  ut  quisque  de  Scripturis  sanclisvel 
de  proprio  ingenio  potest,  provocaretur  in  medium 
Deo  canere.  »  (Idem,  Apologet,  cap.  39,  pag.  447]. 
Remota  itaque  men8a,unu8quisqueadbymnum  ali- 
quem,  aut  desumptum  ex  sacra  Scriptura^autpro^ 
prio  ingenio  in  honorem  Dei  compositumyin  totius 
contfessus  etcoronasmedio  canendum  provocabatur. 
At  Gyprianus  Donatum  ad  psalmosquodam  die  con- 
cinendos  hisce  adhortatur  verbis  ;  «  Et  quoniam 
feriata  nunc  qui68,ac  tempus  est  otiosum,quidquid 
inclinato  Jam  solOyin  vesperam  diei  superestyduoa- 
mus  hunc  diem  Isti,  nec  sit  vel  hora  convivii  gra« 


tinis  horis) ;  et  si  sciverit  panem,  non  illum  credit  n  ti»  ocelestis  immunis  :  sonet  psalmos  oonvivium 

•       «•*>  tw   9  <•■  >r  .■«  ■•         ^9  l^      •        Al.A*t.*  •■  • 


esse,  qui  dicitur  »  (Idem,  lib.  II  ad  Uxor.  cap.  4). 
Simili  etiam  modo  Gyprianus  ad  Gaaciiium  heao  in 
yerba  scripsit  :  «  Nisi  si  in  matutinis  hoc  quis  vere- 
tu r,ne  per saporem  vini redoleat sanguinem  Ghristi » 
(Gyprian.  epist,  63,  ad  CcecU.),  Qua  tamen  in  aliis 
pluribus  codicibus  manuscriptis  italeguntur:  c  Uoo 
quis  veretur»  ne  vinum  offerat^  ne  per  saporem 
vini,  odore  flagrante,  ab  infideii  conscientia  odor 
vini  horis  matutinis  fuerit  agnitus,  et  agnoscatur 
esse  Ghristianus,  dum  nos  saguinem  Ghristi  in 
vini  oblatione  commemoramus  ?  » 

DifOcultatis  hujus  nodum  quldam  solvi  posse  au- 
tumant  distinguendoduplexsynaxeon  genus.Unum 
eaim  esse  aiunt,  in  quo  Eucharistia  a  Ghristianis 
jejunis  summo  mane  sumebatur.AIterum  vero  iilud 
esse  censent^de  quo  agimus,quod  agapenvooabant, 
Bolebatque  sub  vesperam  inchoari.Sed  oontra  hano 
responsionem  facere  videntur  Socrates  et  Sozome- 
nu8,qui  asaerunt  non  eumdem  ubique  a  Ghristianis 
servatum  ccetussuos  agendi  morem.Narrantquippe 
in  quibusdam  Ecclesiis  Sabbato,  in  aliis  Dominica 
die  actas  synaxes  :  sacra  quoque  mysteria  in  non- 
nullis  958  sub  vesperam  a  cconatis,  in  aliis  vero 
ante  omnem  cibum  accepta  (Socrat.  liv.  v  Histor, 
Eccles.  cap.  2,  pag.  187 ;  Soz.  lib.  vii  Eistor.EccleS" 
cap.  17,  p.  734}.  8i  autem  illos  de  suo  potius,quam 
antiquissimo  atque  etiam  Tertulliani  noslri  tempore 
loqui  dixerit,  nec  id  facile  probabit,  neo  multum 
proficiet.  Nam  Tertallianns,  non  secus  atque  Ju- 
Btinus  Martyr,uti  ex  iis  patet  qu»  superius  annota- 


sobrium,et  ut  tibi  memoria  tenax  est,  vox  canora, 
aggredere  hoo  munus  ex  more.  Magis  charissimos 
pasces,si  sit  nobis  spiritalis  auditio;  prolectet  aures 
religiosa  dulcedo  »  (Gyprian.Iib.  ad  Donat.,m  fin,). 
8i  quis  autem  objiciat  ibi  Gyprianum  de  sacris  non 
loqui  synaxibus,  quid  inde  promovebit  ?  6i  enim 
in  communibus  ccenis  psalmi  cantabantur,quanto 
potius  in  sacris  synaxibus  oonoini  debebant?  Et 
certe  Plinius,  [ab  ipso  TertuUiano  citatus  Ter- 
tullian.  Apologet.  cap.  39,  pag.  467),  ad  Trajanum, 
sicut  antea  vidimus,  scripserat  non  aliud  crimen 
in  anteiucanis  Ghristianorum  congregationibus  a 
se  deprehensum,nisi  quod  hymnum  Christo  quasi 
Deo  canerent.  De  his  porro  bymnis  alibi  disserui- 
mus  (Tom.  I  Appamt.  pag.  413,  656  et  658). 

Talis  porro  fuit  hujus  couvivii  finis,  quale  fue- 
rat  illius  initium  1  cc  Nam  sque  oratio,  ait  Tertul- 
lianus,  convivium  dirimit. »  Finito  itaque  psalmo- 
rum,  sive  canticorum,  vel  hymnorum  cantu,  Ghri- 
stiani  preces  rursus  ad  gratias  Deo  agendas  funde- 
bant.  Denique  c<  inde  disceditur,  verba  adhuo  sunt 
Tertulliani^ad  eamdem  curam  modestis  et  pudici- 
tias  qui  non  tam  CGonam  CGsnaverint,  quam  disci- 
plinam  »  (Tertull.  Apologet.  cap.  39,  pag.  477),  hoo 
est,  normam  pie  sancteque  vivendi,  ac  959  divi- 
nam  et  spiritalem  qua  pasti  fuerant,  doctrinam.At 
de  hoo  modesto,  religioso,  pudico  Christianorum 
ab  ecciesia  discessu  aotum  anobis  aIibifuit(tom.I 
Apparat.  pag.  713). 

ARTIGULUS  V. 


vimos,  disputat  adversus  ethnicos,  qui  tam  falso,  D  Quomodo  ex  Therapeutarum  conventibus  ea  confir' 

quam  audaoter  clamitabant  horrenda  prorsus  in         ♦»^»  possint^quae  de  Christianorum  synaxibus  diC' 

Christianorum  synaxibus  soelera  perpetrari ;  nonne         '*  *^^' 

ergo  de  omnibus  plane  synaxibus  loquitur,  in  qui- 

bu8  ea^  quae  agebantur,  breviter  et  vere  exponit? 

Gertum  quoque  est  Ghristianos  quibusdam  in  solem- 

nitatibu8,siout  Paschalis  festi,totam  noctem  pervi- 

gilasse.Adsuam  namqueuxorem  TertuUianusscrip- 

sit;  ccQuis  solemnibus  PascheB  abnootantem  securus 

Bustinebit  ?  y»  (Tertull.  lib.  n  ad  Vxor.  cap.  4.)  Sed 

in  Apologetico  non  de  his  tantum,  sed  aiiis  synaxi- 

bu8  disserit,  quas  in  mnltam  nootem  prodooere 

ChriBtiani  oonsaeferant.  Nihil  ergo  prohibet  quo- 


Plura  Philo  Judflsus,  ao  post  illum  Eusebius,  de 
Therapeutarum  conventibus  memoris  mandarunt 
iis  similia,  quse  in  Ghristianorum  synaxibus  acta 
hactenus  vidimus.  Quamobrem  oum  hiec  mutuam 
sibi  lucem  dare  po88int,nemini  ingratum,ao  pluri- 
bus  forsan  non  prorsus  inutile  fore  putamus,8i  brevi 
enarratione  ante  omnium  ooulos  ea  ponamus,qua 
ab  illis  Therapeutis  agebantur.  Nam  hi  sive  Mosai- 
cam  legem.  uti  Philo  opinatur,  sive  Ghristiaaam, 
siouti  Eaaebiovisam  e8t,8ive»at  reoendoribus  qui* 


1051 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  ^  SEKIBS  I,  APOLOGETIGA. 


1052 


busdaiD  plaouit,  utramque  eimul  observaroDt,  ez  A 
horum  certe  ritibue  illa  plane  firmari  pos8unt,quffi 
de  Ghristianis  Tertulliaous  retulit. 

Narratautem  Philo  Judaeus  hisTherapeutis,quoB 
Eusebius  Marci  evangelists  discipuios  esse  exi- 
8timat,8cptimum  cujusque  hebdomadisdiem  fuisse 
festum  ac  sacramentum,  sed  eum  in  primis,  qui 
post  septem  hebdomadas  recurrit  (PhW.de  ViLcon- 
tempL^  pag.  893,  et  899  et  seqq  ;  Euseb.  lib.  xi 
Eccles.  Hiiior,  cap.  16  et  seq.  pag.  53  et  seq.). 
Omnes  vero  illi  tam  viri,  quam  mulieres  eo  die  in 
uoum  iocum,  signo  dato,  conveniebant,inibantque 
oonvivium,  ao  sublatis  in  coelum  oculis  et  mani- 
bus,  preoabantur  ut  Deo  placeret.  Absolutis  preci- 
bus^  discumbebant  pro  oujusque  dignitate,  ita  ta- 
men  ut  viri  dextrum,  femioaB  vero,  eaeque  omnes  .. 
plereaque  sponte  sua  virgineSjSinistrum  latus  tene- 
rent.  Nihii  autem  in  hoc  convivio  apponebatur  nisi 
panis  pro  cibo,8ai  pro  obsonio.et  dilicatioribue  pro 
condimento  byssopus,  sed  omnibus  pro  potu  aqua 
Bola,  aut  frigida,  aut  senioribus  oalida ;  utpote  qui 
▼inum  haberent  pro  veneno.  Summum  vero,  per 
totum  convivii  tempus,  omnium  silentium  erat, 
dum  ab  uno  tantum  aiiqua  proponebatur  ex  sacriB 
Scripturis  quasstio,  vel  poposita  solvebalur. 

Posthec  ccBtui  praBpositus  hymnum  a  ee  compo- 
Bitum,  aut  sumptum  ex  Bacris  vatibus  prsBcinebat, 
quem  unusquisque  suo  ac  decenti  ordine  imitaba- 
tur,  casteris  tunc  siientibus^qui  in  extrematantum 
hymni  ciausuia  vocem  sine  sexus  discrimine  extoi- 
lebant.Sublatadehinc  men8a,omne8  consurgebant. 
ac,  preBounte  cantore,hymno8inDeihonorem,nunc  G 
unoor6,nunc  alternis  psullente8,gradum  modo  rec- 
taymodo  relrorsum,  uut  ad  dexteram,aut8inisiram 
movebant,  ae  unum  tandem  simul  omnes  agebant 
ohorum.  Denique  cum  ita  pernoctassent,  vultum 
oorpuBque  totum  ad  orientem  convertentes,  ac  fe- 
licem  faustumque  diem  ibi  comprecati,  ad  sua 
unuBquisque  revertebantur. 

Noatrf  vero  non  est  instituti  nuno  deQnire  utrum 
hi  Therapeuto  Judniaut  Ghristiani  simul  atque  Ju- 
dai  fuerinty  et  ortam  ea  de  re  inter  eruditoB  noa 
minimam,et  qua  nondum  dirempta  nobis  videtur, 
litem  960  oomponere.  Ad  nostrum  enim  propo- 
Bitum  notaBBO  Bufficit  Eusebium  fateri  ea  que  a 
Philone  desoripta  vidimus,  a  GbristianiB  fuisse 
observatai  xal  (jLiXtaTx  xa^  Tfjc  {xeYdiX7)<  lopTTjc  i; 
icavvu^($ac,  xat  xdi^  iv  xa^Sxat;  dorxiijeic,  touc  Te 
XiYcvOatt  ei(u6(STa(  itpi^  ^picov  ujjlvou^.  Atque  in  pri- 
mis  pervigilia  magnas  solemnitalis,piasqae  in  iisdem 
exercitationes,  et  hymnos  qui  a  nobis  reeitari  so- 
tent  (Euseb.  lib.  ii  Bccles.  Histor,  oap.  17,  p.  57). 

Neo  est  sane,  quod  quis  objiciat  huno  errasse, 
qui  hoB  TherapeutasreapBeJudaBOSy  Judaicamque 
legem  profitentesy  pro  GhriBtianiB  habuii.  Tametsi 
enimvero  aliquid  ibi  humani  passuB  sit,  nemo 
tamen  negare  potest  saoros  Ghristianorum  ritus, 
qui  cjuB  atque  etiam  Buperiori  8Btate  in  BcclesiiB 
obBervantur,ip8i  non  fuisBe  iDCOgmioB.Atqui  aperte 


asfteverat  plures  ftiiBae  saoraB  GhriBtianorum  atqae 
Therapeuturum  in  suiB  coBtibuB  aimilas  exercita- 
tionesi  ritus  ^t  vigiiias. 

GflBterum  ex  his,  qus  de  eorumdem  Ghrietiano- 
rum  CGBna  ao  synaxibus  hactenus  disputata  budI 
manifestissima  omnibus  esse  debetimpudentissima 
ethnicorum  calumnia,  qua  iilas  et  prodigas  et  sce 
leribus  horrendiB  infames  eese  mentiebantur.  Tan- 
tum  quippe  tamque  impudens  mendacium  simpiici 
veraque  harum  synaxeon  a  Tertuiiiano  adoraata, 
et  ab  aliis  plane  conflrmata  descriptione  fDodituB 
evertitur. 

Ad  hsBC  vero^  in  has  Bynaxes,  «  cum  boni,iaqQit 
auctor  noster,  coeunt,  cum  pii,  oum  casti  ooagre- 
gantur,non  est  factio  dicenda,8ed  curia  »  (TertuU. 
Apologel.  cap.  39,  pag.  477).  Non  factio  quidem 
iliicita  et  seditiosa,  noc  quaiis  ethnicorum,utinfra 
dicemus,  esse  solebat  :  sed  curia  erat,  ubi,  quem- 
admodum  Yarro  et  Festus  aiunt,  cura  Bacrorum 
pubiica  gerebatur  (Yarr.  iib.  v  de  Ling,  La(in.,§6; 
Festus  ad  v.  Guria),  eaque,  ut  Giceronis  verbis 
uiBLmur,vindex  temeritatis  et  moderatrix  officii  (Cic. 
Orat.  pro  Flacco,  pag.  367,  iin.  28).  Ibi  autera  si 
quis  aiiquid  antea  peccaverat,  pro  merito  casti- 
gabatur,ac  presides  pia  uniuscuj  usque  officia  sedulo 
dooebant,  et  prudenter  moderabantur.  Quid  ergo 
magis  absurdum  et  faisum,  quam  saoraB  iliaBCOD- 
gregationes  iiiicit»  factionis  accusare,  ubi  Chri- 
Btiani,  ut  recte  asserit  Tertuilianus,  neminemcon- 
tristabant,  nisi  ad  saiutarem,  sicut  ait  Apostolus, 
poBnitentiam,  si  qui  forte  fragiiitate  humana, 
perverso  animo  in  grave  aiiquod  scelas  lapsi  fuis- 
sent  ?  (Tertullian.  loc.  cit.)  Sed  hi  profecto  paucis- 
simi  inveniebantur.  Nam  caBteri  omnes  hoc  lufnta, 
ait  adhuc  Tertuliianus,  in  tam  sanctis  synaxibos 
congregaii,  quod  et  dispersi :  hoc  universif  quod  itn- 
^tt/i  (/6irf.),  nimirum  probi,  boni,  pii,  casti,  uta 
nobis  haotenus  abundantius  demonstratom  est,  et 
Bequenti  articulo  oonflrmabitur. 

ARTIGULUS  VI. 

Diluitur  elhnicorum  argumentatio  contra  pios  ca^os- 
que  Christianorum  more^  inde  petita,  quod  aliqut 
Christiani  a  tradita  momm  disdplina,  doctrinafet 
ipsamet  Christiana  religione  defecerani. 

Gontra  hffic,  qus  de  sanctissimiB  Ghristianorum 
eynaxibuB  et  moribuB  disputala  8unt,neculiiiacom- 
perta  esse  poterant,  audacter  insurgebant  ettioici, 
961  nobisque  opponebant,  de  nostris,  sic  quidem 
loquitur  Tertuilianus,  excedere  quosdom  a  regula 
disciplinx  (Tertull.  Apologet.  cap.  46,  pag.  513). 
Triplioiautem  modo  ab  ea  Ghristiani  excedere  polo- 
rant :  et  primo  quidem  quibusdam  Bceieribus  mo- 
ribusque  corruptis  ;  secundo,  erroribuB  et  heresi  J 
tertio,  turpi  defeotione  ab  ipsa  tota  religione  Clirt- 
Btiana,  et  ad  impium  deorum  cuitum  regressu. 

Quod  ad  primum  autem  Bpectal,  quia  geatilium 
iniquiseima  obtrecUtio  ex  iie,  qu»  baotenus  retu- 
limuB,  BttiB  Buperque  confatata  ftoerat,  non  pior* 


I 

j 


i053 


D.  LE  NOURRY  0B8ERYATI0NES  NOViE. 


1054 


utique  TertullianuB,  nec  magis  speciatitn  in  Apo*  A. 
logetico  dicenda  esse  rsensuit.  Yerum  in  suo  ad  Na- 
tiones  libro  criminalioaem  illam  excutitac  refellit; 
«  At  vobis,  inquit,  dicimur  pessimi  et  probrosissi- 
mi  avaritia,  luiuria,  improbitate  »  (Idem,  lib.  i  ad 
Nation.  cap.  5,  pag.  565).  Tta  sane  illi  solebant 
Gbristianos  calumniari.  Quid  vero  respondet  Ter- 
luUianus  ?  Non  negabimuSf  ait,  quosdam.  Fatetur 
itaque  nec  plane  dissimulat  quosdam  fuisse  Gbri- 
stianos,  qui  criminibus  nonnullis  inqulnati  erant. 
Sed  quid  inde  contra  caBteros,  et  multo  magis  contra 
Ghristianam  religionem  ?  Nihil  prorsus,  inquit : 
imo  boc  ipsum  pro  ejus  et  veritate  et  sanctitate 
Btabilienda  plurimum  facit.  Nam  u  sufflcit  et  hoc, 
ait  ille,  ad  testimonium  nominis  nostri  ac  perfecta 
reiigionis,  si  non  omnes,  si  non  plures  »  [Ibid.),  n 
Gujus  sane  hanc  pulcbram  ac  veram  rcddit  ratio- 
nem  :  «  Neceese  est,  inqult,  in  corpore,  et  quantum 
velis  integro  aut  puro,  ut  neevus  aliqui  (pro  aliquis) 
e!Truticet,  aut  verrucula  exsurgat,  aut  lentingo 
aordescat.  i  {Ibid.)  Scripsit  quidem  effruticet,  sicut 
in  libro  de  Anima  hominem  ex  duobus  formari,  ut 
duo  pariter  hominem  ex  utraque  substaniia  exfruii* 
cenl  (Idem  de  Anim.  cap.  27),  sive  oriantur  et  cres- 
cant.  At  parva  hac  macula  evidentius  ostendit  to- 
tum  corpus  pulcbrum  esse,  sanum  et  perfectum. 
8io  ergo  quidam,  sed  paucissimi»  Ghristiani,  tan- 
quam  naevi  quidam  in  toto  illorum  corpore  ao  cos- 
tu,  olariuB  demonstrabant  summam  Ghristians  re. 
iigioniB  perfectionem. 

Deinde  vero  ChriBtiani  illi,  a  recta  regula  aber- 
rantes,  pro  delictorum  gravitate  in  publicis  syna-  ^ 
xibns  Bolebant,  ut  antea  vidimus  (art.  super.),  ad- 
moneri,  corripi,  castigari,  et  aliquando  tanquam 
membra  putrida  excommunicationis  gladio  ampu- 
tari  ac  projici.  Quamobrem  alibi  auctor  noster  ad 
Scapulam  scripsit  :  «  Depositum  non  abnegamus, 
matrimonium  nuUiuB  adulteramus,  pupillos  pie 
tractamoB,  indigentibus  refrigeramu8,nulli  malum 
pro  malo  reddimuB.  Viderint  qui  seotam  mentiun* 
tur,  quos  et  ipBis  reousamus  »  (Tertull.  ad  Scapul. 
cap.  4),  illoB  nimirumy  qui  sua  propter  ecelera  ex 
sacriB  ejecti  erant  oostibuB  Ghri8tianorum,quorum 
nomen  mentiebantur. 

Alii  vero  Ghristianam  religionem  se  profiteri  ven- 

ditabant,  nimirum  hasrelici,  qui  de  una^  ut  ait  ille, 

via  doctrinae  et  veritatis  obliquos  multos  et  inexpli-  D 

eabiles  tramites  sciderunt,  ac  semetipsos  aliosque  in 

errorum  et  hieresum  abyssum  egerunt  prfficipites. 

8ed  hiy  inquit,  orti  sunt  de  philoBOphorum  semine^ 

de  guorum,  siculialibi,  dixit,  ingeniit  omnis  hxresis 

antmatur,  969  alibi  vero,    hmresee  suhornantur 

(Idem,  Apologet,  cap.  47,  pag.  517 ;  idem,  lib.  i 

advers,  Marcion.  oap.  43,  et  lib.  de  Prasscript.  cap. 

7  ;  idem,  adv.  Hermog.  cap.  8).  Quapropter  ab  iilo 

non  semel  et  postea  ab  Hieronymo  philosophi  ap- 

pellantur  patriarcbas  hereticorum  (Hieronym.epist. 

43,  ad  Clesiph.).  Quemadmodum  autem  philosophi 

BMram  veieriaToBtamentii  atBQperiuB  aoimadver- 


timuB,  Scripturam  interverterint^  ita  heBretici  no 
stram  hanc  noviliolam  paraturam,  hoc  est  novi  Te- 
stamenti  libros,  suis  opinionibus  ad  philosophicas 
sententias  adulteraverunt  (Tertull.  Apologet.  cap. 
47,  pag.  519),  id  est,  conati  sunt  traditam  in  sacris 
Legis  nov8B  libris  doclrinam  ad  philosophicas  sen- 
tentias  accommodare  :  sed  falsa  cum  veris  prspo- 
Btere  miscentes,  ab  ipsa  veritate  desciverunt,  ve- 
raque  aduiteraverunt  docuroenta. 

Verum  expedite  planeque,  pergit  ille,  prsescribi-' 
mus  adulteris  nostris,  sive  exceptiooem  hisce  has- 
reticis,  sacrs  Scriptur»  corruptoribus,  opponimus 
illosque  vel  eo  solo  argumento  refeliimus,  quod 
una  sit  veritatis  regula,  •  qu89  veniat  a  Christo  per 
comites  ipsius,  quibus  aliquanto  posteriores  diversi 
esse  oommentatores  probabuntur  »  {Ibid.t  p.  519). 
Apertissime  ergo  definit  unicam  esse  veraB  religio- 
nis  reguiam,  quas  nobis  tradita  est  a  Christo,  et 
transmissa  per  ejus  comites  apostolos  ac  primoB 
discipulos,  a  quibus  illam  et  scripto  et  verbo  ac- 
cepimus.  Quidquid  itaque  haeretici  et  hac  traditio- 
nis  normadiversum  commenti  sunt,  nec  a  Christo 
nec  a  primis  ejus  discipulis  profluxit,  illud  plane 
faisum  est.  Nam  his  posteriores  probabuntur. 

Sed  a  quo,  amabo  te,  probabuntur  f  Num  ab  ipso- 
met  Tertuiliano?  Si  ree  itasit,  his  verbis  suum  de 
Prasscriptionibus  hsereiicorum  pollioitus  estlibrum, 
ubi  illud  reipsa  probavit.  Sed  satis  inter  eruditos 
non  constat  utrum  hic  liber  ante  vel  post  Apologe- 
licum  editus  fuerit.  Nonne  ergo  potuit  dicere  pro- 
babuntur,  quia  cuilibet  illud  probatu  facillinum 
erat. 

Gffiterum  palam  ille  afflrmat  heBreticos  etiam  ante 
publicum  falsarum  opinionum  suarum  examen  eo 
ipso  erroris  convinci,  quod  novas  sint,  nec  traditcB 
a  Ghristo  aut  illius  discipulis,  sed  ab  iisdem  bas- 
reticis  falso  exoogitatffl.  Quapropter  alibi  se  hno 
fusiuB  explicaturum  promittil  in  libro  dePrxscrip- 
tionibus  hxreticorum^  uti  olarius  hisce  verbis  ex- 
plicat :  c(  Alius  iibellus  hunc  gradum  sustinebit 
adversus  hsreti-^os  etiam  sine  retractatu  doctrina- 
rum  revincendoB,  quod  huo  sint  de  prffiscriptioni- 
bus  novitatis  »  (Idem,  lib .  i  advers.  Marcion. 
cap.  1). 

Gentiles  igitur  nihil  prorsus  ex  hsreticorum 
corruptione  adversus  GhristiHnaB  religionis  verita- 
tem  et  prestantiam  conciudere  poterant.  Nam  hi 
de  Ecclesia  catholica  penitUB  excisi,  non  amplius 
nisi  nomine  tenus,  imo  ne  nomine  quidem,  Ghri- 
stianierant.  Audiasvelim  loquentem  ipsummetTer- 
tullianum  :  «  Si  hseretici  sunt,  Ghristiani  esse  non 
possunt,  non  a  Christo  habendo,quod  de  sua  elec- 
tione  sectati  hasreticorum  nomiuii  admittunt»  (Idem 
de  Prxscript.  hasret.  cap.  37).  Eam  sane  ob  causam 
Ghristiani  imperatores  96S  voluerunt  illos  no- 
mine  auctoris  nuncupari,  «c  ciyus  scelus  in  detse- 
rendo  Deo  imitati  »  {Cod.  Theodos,,  tit.  de  Hmret. 
leg.  65,  p.  190,  t.  YI,)  vel  sicut  apnd  Socratem 
aiebat  ConBtaatinuB  MagnuBi  «  ut  quorum  Boouti 


1058 


TERTULLIANI  OPEHUM  PARS  L  --  SBRIES  I,  APOLOGBTICA. 


105« 


BQnt  moreB  eorum  etiam  vocabulo  appellentur  »  A  observalione  a  nobis  prstermiti  non  debdnt.  Pri- 


(Socrat.  lib.  i,  cap.  0,  p.  32).  Rationem  si  quaeras, 
hanc  a  Gypriano  accipe  ;  «  Sicut  diaboius  Ghristus 
non  est,  quamvis  fallat  in  nomine  illius  :  ita  nec 
Ghristianus  videri  potest,  qui  non  permanet  in 
Evangeiii  et  ejus  fldei  veritate  »  (Gyprian.  de  Unit. 
Eccles,).  Vides  saoe  quanti  roboris  eit  boo  adver- 
sus  quoslibet  hsereticos  argumentum,quod  ex  prs- 
scriptionibus  sive  antiqua  discipulorum  Ghristi 
traditione  petitum  est.  Tertullianus  enim  aperto 
demonstrat  nihil  penitus  gentiles  adversus  religio- 
nis  GhristianiB  perfectionem  conflcere  posHO  ex 
pessimis  illorum  erroribus  ha^reticorum  ;  quippe 
qui  veram  Ghristi  doctrinam  ita  corruperant,  ut 
nec  ipso  Ghristianorum  nomine  digni  haberentur. 


mum  itaque  :  «  Quotidie,  inquit,  obsidemur,  quo- 
tidie  prodimur,in  ipsis  plurimum  ccBtibusetcoQ- 
gregationibus  nostris  opprimimur  »  (Tertull. 
Apologet,  cap.  T,  p.  307).  Non  pauci  ergo,  sed  pla- 
rimi,  non  raro,  sed  BflapiBsime,  in  Buis  cctibua  et 
aiibi  opprimebantur,Neo  mirum  sane.  Nam  ethnici 
omni  prorsus  humanitate  deposita,  c  partim  pro- 
priis  animis,  partim  legibus  obsequentes,  in  eoi 
sffviebant.  Quin  etiam,  quoties,  ait  adhac  Tertul- 
iianus,  preteritis  vobis  (nimirum  prffisidibus),  suo 
jure  noa  inimicum  vulgus  invadit  lapidibus  et  in- 
cendiisl»  {Ibid.  cap.  37,  p.  461.)  Nulia  videiicel 
exspectata  judicum  Bententia,  sed  csco  impetu 
plebeii  gentiles  lapidum  ictibuB  obruebant  Chriflti&- 


Tertium  tandem  erat  Ghristianorum  genus,  qui  j^  nos,  aut  vivos  exurebant 


fidei  BUfls  desertores  et  apostatfls,  ad  impios  deorum 
cultus^tanquam  canes  ad  vomitum,  reversi  fuerant. 
Sed  frustra  ethnici  ex  horum  apostatarum  crimine 
aliquid  adversus  Ghristianam  religionem  inferri 
posse  arbitrabantur.  Nam  qui  datam  Ghristo  fidem 
violaverant,  non  erant  amplius  Ghristiani,  nec  po- 
terant  hoo  appellari  nomine,  Quamobrem  Tertul- 
lianus  ethnicos  his  verbis  compellat :  «  EJjusmodi 
homines  neque  oongregant,  neque  participant  no- 
biscum,  facti  post  deiicta  denuo  vestri,  quando  ne 
illis  quidem  misceamur,  quos  vestra  vis  atque 
laevitia  ad  negandum  subegit»  (Tertuil.lib.  ladNat, 
cap.  4).  Quam  autem  hoo  verum  sit  ex  iis  unus- 
quisque  facile  inteiliget,  quae  Gyprianus  aliique  an- 


Ad  Bingula  autem  eorum  supplicia  ut  veniamus, 
modo  in  tMulaSy  inquit  aoctor  noster,  relegmur 
{Ibid.  oap.  12,  p.  341) ;  sed  aliis  sane  omnibua  mi- 
nor  erat  hsc  exsiiii  pcena  :  m  modo  in  met&lla 
damnamur  >  (Ibid.  cap.  12,  p.  341),  ad  ea  nimiram 
maximo  cum  labore  eifodionda.  Plurimi  vero  con- 
trudebantur  in  horrendoa  carceres,  inedia  et  f&me 
consumendi,  nisi  alii,  ut  supra  diximuB,  ChriBtiaai 
eis  opitulati  fuiBsent.  Sed  hflec  Tertuliianus  in  suo 
brevi  quidem,  sed  exceilenti  ad  Mflurtyres  libro  fu- 
sius  prosequitur  (Idem,  ad  Martyr.),  Prstereauff' 
gulis,  ait,  deraditis  latera  Christianorum  (Idem, 
Apologet.  cap.  12,  p.  339).  Ungul»  autem  ferrea 
erant  instrumenta,  tanquam  ferarum  ungues  fabri- 


tiqui  Bcriptores  nostri  memoria  haud  semel  pro-      cata,  quibus  ethnici  latera  Ghristianorum  sulca- 
diderunt  de  lapsis,  qui  tyrannorum  minis  et  cru-  ^  bant  et  dilaniabant.  Quamobremille  postea  diiit: 


ciatibus  Ghristianam  fidem  ejuraverant.  6ed  de  iiiis 
opportunior  disputandi  locus  nobis  dabitur.  Recte 
ergo  Tertullianus  ethnicos  rursus  alloquendo,  sic 
concludit :  t  8ine  causa  iiJos  vocatis  Ghrislianos, 
quos  ipsi  negant  Ghristiani,  qui  ee,  id  est  Gbristi 
fidem  negare  non  norunt  •  {Ibid.).  Veri  siquidem 
Ghristiani,  quibuslibet  dirissimis  tormentis  vexati 
GhristiansB  religionis  veritatem  ad  crudelissimam 
usque  internecionem  constantissime  asserentes, 
martyrii  coronam  consequebantur.  Sed  quid  de  his 
Banctissimis  martyribus  auctor  noster  tradiderit, 
jflon  explanandum  est. 

CAPUT  XXI. 
De  Christianis  martyribui 

ARTICULUS  PRIMUB. 

Quibus  ae  quam  variis  horrendisque  eruciatibus  Chri- 
stiani  ab  ethnicis  torguerentur  et  truddarentur : 
ac  cur  SarmenUcii  et  Sanaxii  vocaii  sint. 

Nulla  procul  dubio  Ghristianorum  virtus  magia 
refulsit,  quam  invictissima  in  tolerandis  pro  reli- 
gionis  BU«  defenaione  suppliciis  patientia^constan- 
tia  atque  fortitudo.  Quanto  enim  majori  ethnicis 
ob  BpretaB  labefaotataBque  eorum  religionee  odio 
erant,  tanto  crudelioribus,  964  et  a  nemine  hao- 
tenus  exoogitatis  vexalionibus  ac  tormentlB  exoar- 
nificabantur  et  neeabantur.  Plura  autem  iilorom 
Bupplioia  TertuUianoB  reoaDBet,  qum  Bine  aliqua 


Nos  ad  Deum,  in  equuleo  haud  dubie,  aut  alia  si- 
miii  machina,  expansos  ungul^s  fodiant  {Ihid.  cap. 
30,  p.  441).  Prudentius  enim  canebat : 

Incensua  hia  Asdepiades  JuBHerat 
ETisctriindum  corpus,  9(]uuleo  eminas 
Fendere,  et  uncis  unguhsque  crescere. 
(Prudent,  de  sancto  Roman.  v.  107  et  soqq.) 

Prosequitur  TertuUianus  :  Ad  bestias  tmpei/tmMr, 
sive  Ub,  qua»  nos  devorent,  in  theatro  objicimur : 
in  nos  besttss^  siout  postea  descripsit,  tRi»/u»^ 
(Tertull.  Apologet.  cap.  12,  pag.  24i ;  ilnd.  cap. 
30,  p.  445).  Quam  frequens  autem  fuerit  illud  Gbri- 
Btianorum  suppiicium  inde  colligas,  quod  in  omDi 
publica  ciade  statim  gentiles,  sicut  adhuc  iile  testi- 
ficabatur,  clamabant.  Christianoe  (U  leonm  l  (i^* 
D  oap.  40,  p.  479.)  Alio  autem  in  libro,  ubi  elhuico- 
rum  oonventus  exagitat  et  condemnat :  ii/u:,  inquit) 
in  nos  quotidiani  leones  expoitulantur  {IdmdeSpc- 
ctat.  cap.  27).  Rursus  alibi  aaseverat  Ghristi  hoates 
Bub  pedibuB  cyus  jam  eBBO  conatitutoB,  omniadhao 
popularium  coet»  claman  te  :  Chrtstianos  ad  leonm'- 
(Idem  de  Resurrect.  cam.  cap.  22.)  Qoid  pla» ' 
Gastitatis  OBoribuB  denuntiat  timendnm  noD  e^ 
ne  non  sint  qui  acclament,  Chrisiianos  ad  Uenem  * 
(Idem,  Exhort.  ad  cast.  cap.  12.)  Atque  ita  con- 
clamatum  est  advereuB  9IIS  Polycarpum,  ut  « 
BuBBbio  diBoimuB  (EuBeb.  lib.  v/Hist.  BecUs.  o.l9> 
?•  32),  CyprianuB  quoque  de  ae  ipso  acripiit : 


1 


I0S7 


D.  LB  NOURRT  OBSBRyATTONBS  NOViG. 


4058 


«  Orto  8tatim  turbationis  impeta  primo,  oum  me  A  Hecte  quidem,    inquies ;   sad  cur  ie  dimidii  axis 


olamore  violento  populus  flagitaseet  »  (Gyprian. 
epist.  20).  Quid  autem  flagitaverit,  nos  Pontius  his 
in  illius  Vita  docet  verbis  :  ^  Maxime  cum  et  suf- 
fragiis  sape  repetitis  ad  leonem  postularetur  » 
(Pont.  in  Vita  Cyprian.  pag.  4).  Expendas  itaque 
velim  an  huc  etiam  collineaverit  Tertullianus  no- 
ster,ubi  de  Romana  plebe  dixit :  «  Nec  ulli  magis 
depostulatores  Ghristianorum,  quam  vulgus,  » 
plebeii  siquidemhomines  csteris  longe  frequentius 
postulabant  clamabantque  Christianot  ad  leonem. 
Si  tamen  existimesyibi  de  quolibet  mortis  genere 
ab  iis  postulato  sermonem  fleri,  idque  probe8,haud 
multum  resistemus.  8ed  interim  ad  alia  Christia- 
norum  tormenta  transeamus.  Alii  erticibuSf   ait 


stipesdioitur?  At  observa,  qusso,  stipitis  9611 
nomine  appellari  fostem,  ut  ait  Festus,  terr»  de« 
fixum  (Pest.  ad  v.  Siipe$).  Nomen  vero  axis,  quem- 
admodum  idem  Pestus  monet,  varios  habet  signi- 
ficatus  (Idem,ad  v.  Axis),  Aliquando  enim  sumitur 
pro  septentrionali  cgbU  parte,  aliquando  pro  tereti 
stipite  circa  qoem  vertitur  rota  ;  undenonnunquam 
a  poetis  pro  toto  curru  accipitur  ;  denique  pro  sec- 
tili  tabuia.At  secundo  sensu  axis  nomen  a  Tertui* 
liano  accipi  videtur,  et  ab  iilo  significari  martyres 
aliquando  ad  axem  integrum,  crebrius  vero  ad 
stipitem,  sive  fustem  terra;  defixum,  sed  axis  di- 
midio  minorem,  revinctos  cremari.  Ethnici  itaque 
Ghristianis  omnibus  ridiculo  semaxiorum  nomine 


auctor  noster  (TertuU.  Apologet.  cap.  12,   p.   339),  ^  insultabant. 


ei  stipitbus  imponebantur,  aut,  sicuti  postea  dixit, 
cruces  eos  suspendunt,  Alii  cerviees  ponuntt  aut  ut 
alibi  ioqui  maluit,  gtadii  guitura  eorum  detruncant 
{Ibid.  cap.  30,  p.  415).  Alii  insupert^t^uj  uruntur 
vel  eo9  ignes  lambunly  sicut  postea  ab  illo  dictum 
{Ibid.  loo.  oit.). 

At  hsc  varia  suppliciorum  genera  in  suo  de 
Ptididtia  libro  sio  explicat :  «  Martyr  puta  nuno 
sub  gladiOy  jam  oapite  librato;  puta  in  pa- 
tibulo,  jam  corpore  expanso ;  puta  in  stipite, 
jam  ieone  concesso  ;  puta  in  axe,Jam  incendio  ad- 
Btructo  »  (Idem.  de  Pudicit,  cap.  22).  Neque  tamen 
iilis  tantum  cruciatibus  Ghristianos  torqueri  ipse 
denuntiat.  Nam  alio  adhuo  in  iibro  memorat  non 
modo  gladium  gravem  et  crucem  excelsam,et  rabiem 
bestiaiim^  et  summam  ignium  pomamy  verum  etiam  ^ 
omne  carnificis  ingenium  intormentis  immanioribus 
quffi  feris  orudelius  hominis  ingenium  excogitare 
poterat  (idem,  ad  Martyr,).  Atque  ita  illo  paucis 
illis  posterioribus  verbis  haud  obscura  significavit 
nullum  esse  tormentorum  genus,  quos  Ghristiani 
tam  discruciati  nou  fuerint. 

Quia  vero  aliis  gravior,  vel  sicut  mox  ab  eo 
scriptum  vidimus,maxima  erat  ignium  p(Bna,hino 
gentiles  eam  a  Gbristianis  saepius  repetebant. 
Quamobrem  illos,  uti  ibi  in  codicibus  nostris  iegi- 
mus,  nunCf  id  est  suo  tempore,  sarmenticios  et 
semaxios,  non  sine  sarcasmo  et  irrisione  vocabant 
(Idem,  Apologet.  oap.  50,  p.  53).  In  antiquis  vero 
editionibus  semissios^  quidam  autem  legi  volunt 
semassioSy  et  postea  assis  pro  axis^  quasi  Tertnllia-  D  ad  requirendum  quid  intus  in  re  sit  ?Quis  non  ubi 


Verum  hisce  tantis  tamque  horrendis  supplioiis 
satiata  non  erat  immanis  ao  plane  horribilis  gen- 
tilium  orudelitas  et  rabies.  Nam  t  ipsis  Baochana- 
lium  fariis,  nec  mortuis,  ait  Tertullianus,  parcunt 
Ghristianis,  quin  illos  de  requie  sepulluraB,  de 
asylo  quodam  mortis  Jam  alios,jam  nec  totos  avel- 
lant,  dissecent,  distrahant  »  (Tertu)l.  Apotoget, 
cap.  37).  Alia  autem  in  dissertatione  (Dissertat.  in 
Lactant.  cap.  10,  art.  2)  patefecimus  quanta 
ethnici  feritate  in  mortuorum  et  sepultorum  mar- 
tyrum  corpora  bacchati  fuerint. 

ARTICULUS  IX. 

Quomodo  sanguis  martyrum  semen  fuerit  Christiano- 
rum^  isque  majorem,  quam  Cicero^  Seneca^  Dio^ 
genes^  Pyrrho,  CallinicuSj  aliique  philosophi  et 
oratores  elhnici^  al  persuadejidum  vim  haouerit. 

Tantum  abest,  ut  ea,  quo)  memoravimus,  ac  vix 
quidem  sine  horrore  audiri  possunt,  martyrum 
supplicia  alios  Christianos  areligionis  sufla  profea- 
sione  deterruerint ;  ut  inde  fortiores  facti,  plures 
ethnicos  ad  eam  amplexandam  traxerint,  atque  ita 
auotus  semper  fuerit  iJlorum  numerus.  Nam  ipsi- 
met  ethnici  agnitis  martyrum  tot  tantisque  crucia- 
tibus,  miraque  prorsus  constantia,  tum  profecto 
alliciebantor  ut  tantad  fortitudinis  causam  curio- 
sius  inquirerent,  eaque  comperta  et  deprehensa, 
Qerent  Ghristiani.  Nobis  autem  si  quis  nolit  crede- 
re,i8  Tertullianum  nostrum  audiat  :  «  Qui8,inquit 
(martyris  alicujus  maximam  in  tormentis  constan- 
tiam  intuitus),  non  contemplatione  ejus  concutitur 


nu8  dicere  voluerit  Ghristianos  revinctos  fuisse  ad 
stipitem  sive  palum  dimidii  aesis.  Sed  quo  sensu? 
Nam  eodem  quo  asseris  significatu?  Sed  id  parum 
probabile.  Potior  procul  dubio  et  genuina  nostro- 
rum  et  aliorum,  uno  tantum  excepto  eoque  forsi- 
tan  oorruptOy  omnium  codicum  videtur  lectio.Nam 
ipsemet  Tertullianus,  mentis  suas  optimus  inter- 
prea,  continenter  adjeoil,  «  quia  ad  stipitem 
dimidii  axis  revincti,  sarmentorum  ambitu  exuri- 
mor  »  {Ibid.).  Dixit  itaque  Ghristianos  ad  stipitem 
sea  palum  ailigatos,  ac  sarmentis  undequaque 
cironmpositis  igneque  aooensiSy  vivos  oomburi. 


requisivit,  accedit  ?  ubi  accessit,  mori  exoptat  ?  » 
(Terlull.  Apologet,  cap.  50,  pag.  535)  id  est, 
agnita  et  confessa  illius  religionis  veritate,  tuno 
exoptat  quibuslibet  vitam  finire  cruoiatibus  et 
suppliciis  ?  Ad  Scapulam  vero  bseo  quoque  fecit 
verba  :  «  Quisque  tantam  tolerantiam  speotans, 
ut  aliquo  scrupulo  percussus,  et  inquirere  accen- 
ditur  quidsit  in  cau8a,et  ubl  cognoverit  Teritatem 
et  ipse  statim  sequitur  •  (Idem,  ad  Scapul.  cap. 
4).  Omnis  itaque  Ghristianus  post  religionis  sua 
professionem  summo  illius  conservandfla  ac  tuendsB 
incensuB  studio,    «    paratus,  ait  adhuo  auotor 


'♦ 


1059 


TERTITLLIANI  OPBHnM  PARS  I.  ~  SBRIBS  I.  APOLOGBTICA. 


1060 


noBter,  ad  omne  BQppliciacn  »  (Idem,  Apologef. 
cap.  30,  pag.  445).  Nihil  enim,  inqaiebat,  •  nostra 
refert  in  hoc  aevo,  nisi  de  eo  cxcedere  )>  {Ibid, 
cap.  44,  pag.  489).  Sed  majori  nunquam  967 
qaam  gloria  de  illose  migrare  existimabat,  quam 
martyrio  coronatas. 

Sasceptas  igitur  GhristiansB  religionis  «  ncmi- 
nem  (eicut  ille  scite  advertit)  pudet,  neminem 
poenitet,  nisi  plane  non  retro  fuisse.  Si  denotatur, 
gloriatur ;  si  accusatur,  non  defendit  :  interroga- 
tu8  vel  ultro  confitetur  :  damnatus  gratias  agit  » 
{ApoL  cap.  1,  p.  269).  Neque  id  audacius  aut 
temere  ab  illo  venditatum  putaveris.  Alio  enim  in 
libro  illud  adhuc  sio  repetit  :  «  Neminem  pudet, 
neaiinem  poenitet,  nisi  pristinorum.  Si  denotatur, 
gloriatur ;  si  trahitur,  non  subsistit ;  si  accusatur, 
non  defendit ;  interrogatus,  confitetur  ;  damnatus, 
gratias  agit  w  (Idem,  lib.  i  ad  I^aL  oap.  1,  p.  559). 
Neminem  igitur  pcBnitebat  se  Christianum  esse, 
sed  retro,  sive  citius  et  antea,  non  fuisse,  ac  sum- 
mo  pristinorum  delictorum,  in  tetris  idololatrias 
tenebris  admissorum,  dolore  afQciebatur.Praeterea 
$i  denotalur  ab  aliquo  se  Gbristianam  religionem 
profiteri,  et  idcirco  trahitur  ad  Judicum  tribuna- 
lia.  non  defendil  :  si  accusatur^  si  interrogatur, 
non  resistit,  non  dissimulat,  non  negat ;  sed  ultro 
et  gloriaos  confitetur  (Idem,  Apologet.  cap.  46, 
pag,  511)  ;  ac  Lycurgo,  de  quo  nos  postea  cum 
Tertulliano  dicemus  (Infra,  cap.  14,  art.  3),  ionge 
fortior,  damnatus  gratias  agit,  Quapropter  Apologe- 
tico  auo  Onem  his  verbis  imponit :  Sententiis  vestns 
ethnici,  gralias  agimus,  Gur  ergo  ?  Quia  cum 
damnamnr  avobis^  a  Deo  absolvimur  (TertuU.  Apo- 
loget,  cap.  50,  pag.  536).Eumdem  plane  in  modum 
Lucius,  teste  sancto  Justino,  gratias  Urbioo,  qui 
illum  condemnaverat,  retulit  :  'O  81  xa2  x°^P^^ 
el84vat  (A>p.oX6Y&i  icovTjptov  Seaicoxcbv  tu>v  toioutcov 
AinjXXdixOat ,  ■yi^^^*»*^  ^^^  "^P^^  "^^^  lictxipoL  xat 
paatXia  xa)v  oupavuv  icopeuK^Qat.  Et  quidem  se 
gratiam  ille  debere  professus  esl :  a  malis  quippe 
dominis  se  libcrari,  et  ad  Deum  Patrem  et  regem 
extorum  transire  (Justin.  Apolog*  ix,  ad  Senat,), 
Sed  id,  si  necesse  esset,  infinitis  propemodum 
exemplis  faciie  posset  comprobari. 

Non  mirum  itaque,  si  quo  majori  crudelitate 
ethnici  Gbristianos  gladio  demetebant,  eo  plures 
ex  eorum  sanguine,  quasi  fecundissimo  semine, 
oriebantur.  Sed  audi,  obsecro,  auctorem  nostrum 
qui  hisce  todidem  verbis  ipsosmet  ethnicos  allo- 
quitur  :  «  Nec  quidquam  proficit  exquisitior  quse- 
que  crudelitas  vestra,  illecebra  est  magis  sectffi. 
Plures  efficimur,  qaoties  metimur  a  vobis.  Semen 
est  sanguis  Christianorum  »  (Tertuil.  Apologet, 
cap.  50,  pag.  535).  Alibi  vero :  c<  Nec  deQciet, 
inquit,  hso  secta,  quam  tunc  fediGcari  scias,  oum 
osedi  videtur  »  {Idem,  ad  Scapul.  in  /fii.). 

Quin  etiam  is  ipse  martyrum  sanguis,  tam  foKi 
constantique  animo  e£fusu8,  omnes  proraus  genti- 
lea  sive  philosophos,  sive  alios,  qui  quosdam  ad 


A.  tolerantiam  doloris  et  moitis  oontemptQm  hortati 
sunt,  eloquentia  longe  superavit.  Nam  eloqaentior 
fuit  Gicerone  in  Tusculanis,  sicut  ait  TertuUianuB 
{Apoioget,  loo.  cit.).  Harum  autem  qQsstioDiim  li* 
ber  «  primus(ut  ejusdem  Gioeronis  verbis  utamur) 
de  contemncnda  morte,  secundus  de  tolerando 
dolore,  de  egritudine  lenienda  tertius,  quartusde 
reliquis  animi  pertubationibu'8,  quintua...  doret 
ad  beate  vivendum  968  virtutem  se  ipsa  esee 
contentam  »  (Gicer.  lib.  ii  dc  Divin,,  pag.  248,  lin. 
14  et  seqq.).  Facundior  etiam  ille  martyrum  san- 
guis  fuit  Seneca  in  Forluitis,  qus  alibi  deperdita 
{Disserlat,  in  Laetant.  cap.  10,  art.  3),  et  a  Lactan- 
tio  citata  animadvertimus  (Lib.  v  divin,  InstiUU. 
cap.  ^14).  In  hoc  autem  libro  de  contemptu  mortii 

j^  disputaverat.Disertior  quoque  fuitille  sanguis  Dio- 
gene,  haud  dubie  Gynico,  quem  ipsemet  Tertul- 
lianus  alio  in  libro  his  verbis  desigrat :  «  Affeeta- 
tio  humana  caninfle  aequanimitatis  stupore  formata 
(Tertull.  de  Patient  cap.  2),  llle  autem,  teste 
Laertio,  ad  laborum  tolerantiam  se  ipsum  omai 
ex  parte  excercebat^  scripsitque  librum  de  morte, 
quo  ad  eam  patienter  ferendam  alios  procul  dobio 
hortatur  (Laert.  lib.  vi,  in  Vit,  Diogen,  §  23  et 
80).  Ad  haec  vero,  idem  martyrum  sanguis  Bomma 
eloquendi  facuitate  vicit  Pyrrhonemy  qui  quidem, 
ut  notat  Stobaeus  (serm.  120,  pag.  606)),  docebat 
nihil  interesse  inter  vitam  et  mortem.  De  illo  an- 
tem  plura  Laertiua  (lib.  ix,  in  Vit,  Pyrrhon,^  §  91 
et  seqq.  Denique  sanguinis  hujus  major  fuit  fa- 
cundia,  quam  Callinici^  videlicet  Suctorii,  ab  Hie- 

C  ronymo  citati  {Prolegom,  in  Daniel,  pag.  1073), 
qui  non  solum  historicus,  sed  Bophista  etiam  fuit. 
Varias  autem  edidit  commentationes  a  Suidaet 
Yossio  indicatas  (Suid.  ad  v.  KaXXivtxoc;  Vosb. 
lib.  II  de  Histor.  Grsec,  cap.  13,  pag.  225),  alias- 
que  plures.  At  unam  ex  iis  haud  dubie  legerat 
Tertallianus,ubi  de  patientia  et  contemnendamor- 
te  disseruit. 

Sanguis  igitur  martyrum  raajorem  ad  persua- 
dendum  vim  habuit,quam  ulla  horum  aliorumqne 
ethnicorum  quorumlibetscriptorum  eloquentisBinia 
oratio.  Neque  id  Tertulliano  fuit  probatu  difTicile, 
aed  obvio  omnibus  et  invictissimo  hocce  argu- 
mento  :  «  Non  tantos,  inquit,  inveniunt  horom 
verba  discipulos,  quantos  Ghristiani  factis,  hoc 
D  est,  effuso  sanguinc  suo,  docendo  »  (Tertull.  Apo- 
loget,  cap.  50,  pag.  535).  Quantum  enim  ipso 
Tertulliani  tempore  multiplicati  fuerint  Christiani 
jam  ostendimus.  At  vero  illa  ipsa,  ita  ille  affator 
gentiles,  obstinatiOj  quam  exprobratis^  magistra  e$t 
{Ibid,)  Plinius  enim  Secandus,  ab  illo  prius  cita- 
tus  {Ibid,  cap.  2,  pag.  274),  hoo  obstinatianis  nff- 
mine  utitur  in  sua  ad  Trajanum  iroperatorem  epi- 
stola.  qua  illi  ecripsit  :  se  nibil  invenissa  in 
Christianis,  prgeter  obstinationem  non  tacrificandi 
falsis  illorum  diis.  Tum  deinde  haeo  adjecit : 
(c  Neque  dubitabam,qualecumqae  esset  quod  fate- 
rentur,  pervioaciam  oerte  et  inflezibilem  obstina- 


1061 


D.  LE  NOURRT  OBSERTATIONBS  NOViE. 


tionem  debeijB  paniri  »  (Plin.  lib.  x,  epiet.  101,  ^  pralium  quod  dedinare  «mplius  non  Doteet 
Dacr.  374K  Ethnioi  itannft  nAnnVnMAm  a*  5«fln^:K;        j^    ...i.x         ,  ««ipiiuo  uon  poiosi, 


1063 


pag.  374).  Ethnioi  itaque  pemcaciam  et  inflexibi- 
lem  obslinationem  appellabant  hanc  invincibilem 
Christianorum  constantiam,  qua  omni  oruoiatuum 
tormentorumque  genere  excarnificari  trucidarique 
malebant,  quam  vel  miDimum  diis  fictitiis  dare 
granum  thuris,  vel  religionem  suam  negare  aut 
dissimulare.  Ea  igitur  miranda  prorsus  animi 
fortiludo  magistra  erai,  qu»  ethnicis  plane  persua- 
debat  veram  esse  solam  nostram  religionem. 

969  ARTICULUS  III. 

Quotnodo  Teriullianus  refeilat  ethnicos  objicientes 
iniustam  esse  Christianorum  a  se  vexatorum  que^ 
rimoniam,  quippe  qui  ad  tormenia  ac  morlem^ 
quam^  dissimulata  religione  sua,  devitare  poterant^ 


non 


modo  velit,  sed  amet  etiam,  omnibus  viribus 
cum  typannis  dimicol.  Non  putabat  ergo  Tertul- 
lianus  pravertendum  inconsideratatementate  tem- 
pus  martyrii,  sed  quoties,  Deo  iu  permittente, 
offerebatur,  toties  invicta  animi  fortitudine  sub- 
eundum. 

At  quidam  ethnici  aliis  mitiores,  et  in  Christia- 
nos  magis  propensi,  urgebant  illos  esse  dementes, 
qui  facile  poterant,  manente  apud  animum  propo- 
sito  (Tertull.  Apologet.  oap.  27.  pag.  433),  979 
seu  mentali,  uti  aiunt,  restrictione,  diis  sacrifi- 
care,  sicque  abire  iilfflsi.  Sed  hi  sane  fraudulenta 
humanilate  specie  dabant  Christianis  consilium, 

-      ^  ^.  .  -    .       .  '    r ,      9"°  ^PSO^^uni  credulitate  abuterentur.  Non  aliundft 

svonte  currentes,  dicipotius  debebant  demenfes  et  ^-aulem  Defeit  TertiilliAnn.  hn.lr 
desperatt ;  ac  quojure  hunc  obtrectatiovem  evertat  B  ,"!!;.♦     ^    lertuilianus,  hoo  consihum  emanare 
exemplis  Mullii,  Bmpedoctis,  Didonis,  Reguli,  Ana-      P°'^®'^*'»   <l"*ni   ex  patre  mendacii  diabolo,   qui 
xarchi,  Laconum  puerorum,  Atticx  muiieris,  Cieo-      eosdem  Christianos  aut  vi  et  savitia,  aut  saltem 
patrgs  et  uxons  Asdrubaiis.  astutia  el  dolo  circumvenire  moliebantur. 

Summum  itaque,  ut  supra  ostendimus  (cap.  9. 
art.  5;  tom.  1  Apparat.  pag.  357),  hi  piaculum 
esse  existimabant  ullo  unquam  modo  de  sua,  «icut 
ait  Tertuiiianus,  reiigione  mentiri.  Ouamobrem 
malebant  quoslibet,  ao  quantumvis  horrendos  cru- 
ciatus  experiri,  iisque  trucidari,  quam  ullo  mi- 
nimo  mendacio,  aut  ulla  dissimulatione,  aut  exce- 
ptione  mentali,  fingere  se  aiiquem  oolere  deum, 
quem  falsum  esse  noverant. 

Ast  si  non  deraentis,  inquiebant  ethnici.  certe 


Ethnici  ut  immanem  et  horrendam  suam  in  Chri- 
Btianos  crudelitatem  quoquo  modo  excusarent,  re- 
spondebant  iis  perire  volentibus  nullam  fieri  in- 
juriam ;  imo  vero  debere  eos  diligere,  per  quos, 
quam  volebant  optabantque,  mortem  conseque- 
bantur.  Sed  TertuIIianus  ostendit  inanem  prorsus 
latilemque  esse  hanc  responsionem.  A  Christianis 
fliquidem  postulabant  gentiles,  ut  falsos  deos  cole- 
rept,suumque  negarent  solum  et  verum  esse  Oeum. 
At  illud  quidem  in  potestate  ipsorum  ac  voluntate 


positum  oonstantissime  reousabant,  malebantque      desperati  bominis  erat  cuilibet  suppliciorum  ge- 
damnari,  quam  a  Deo  excidere  (Tertull.   Apologet.  p  ^^"  *c  crudelissimw  neei  seseobjicere.quaBJactis 


cap.  49,  pag.  528),  id  est,  cumi.reluctante  con- 
Bcientia  Deum  negando,  a  divina  ejus  gratia  exoi- 
dere,  ac  pcBnis  brevi  finiendis,  et  summo  soelere 
deolinatis,  merito  incidere  in  sternas. 

Invioto  igitur  alacrique  anirao  pati  plane  vole- 
be^ni,  verum  eo  more,  aitTertuIIianus,  quo  et  beiium 
miies  {tbid.).  Ita  enim  in  omnibus  ineditis  et  editis 
oodicibus  ante  Rigaltium,  qui  solila  licentia  ulti- 
uium  nomen  miies  penitus  abstulit.  Sed  ipsamet 
auctoris  nostris  oratio  illud  postulare  omnino  vide- 
tur.  Banctissimos  enimvero  martyres  nostros, 
ante  tyrannornm  tribunalia  de  religione  sua  cer- 
tantes,  oum  aliis  componit  militibus,  qui  aperto 
marte,  manuque  conserta,  cum  reipublicas  hosti- 
bus  dimicant  (Ibid.).  Prssiium  siquidem,  ait,  ille, 


in  ignem  duobusauttribus  thuris  granis  facillime 
devitari  potuit.  Jam  vero  a  nobis  {DUserlat.  m 
lft>itt(.  cap.  12,  art.  1,  et  Disserial.  in  Laciant. 
cap.  10,  art.  3)  observatum  eet  Christianos  ab 
ethnicis  appellalos  depIorataB  et  desperara  factio- 
nis  homines,  propterea  quod  omnia  tormenta  et 
quodlibet  crudelisdimum  mortis  genus  despicerent, 
nec  vererentur.  Repulsam  vero  ab  aliis  ibidem 
vidimus  absurdam  hancce  criminationem.  Quid 
autem  TertuIlianuB  :  Nulla,  inquit,  desperatio  aut 
perditio  est,  ubi  minime  dubia  violoria,ubi  certum 
placendi  Deo  pignus)  ubi  securum  sternffi  felici- 
tatis  praemium  (Tertull.  Apoloyei.  cap.  50,  pag. 
530). 

Sed  agedum,  qua  quaeso  fronte  martyres  nostri. 


et  postea  Lactantias,  martyris  est,  quo  ante  judi-  D  mortem  pro  vera   sua   religione  isto   iubentlque 


cium  tribunalia  sub  discrimine  capiiis  (Lactant. 
lib.  V  divin.  Instii.  cap.  11,  pag.  491  ;  Tertull.  loc. 
cit.)t  non  armata  quidem  ferro  manu,  sed  invicta 
patientia  pugnando,  victoriam  tam  certam  quam 
gloriosam  reportat.  At  nullus  quidem  miles  liben- 
ter  se  committit  prmlio,  in  quo  quia  periclitatur, 
naturali  timore  trepidat.  Ubi  vero  prelium  semel 
inire  compulsus  est,  totis  pugnat  viribus  tuncque 
Itetatur  cum  reportata  est  victoria.  Ad  hunc  igitur 
xnodum  martyr  pugnando  adversus  tyrannos,  in- 
genito  omnibus  timore  periculum  reformidat.  De 
parta  tamen  victoria  tanto  gaudio  perflinditur,  ut 


animo  abeuntes,  poterant  nefands  desperationis 
ab  ethnicis  accusari?  (Ibid.)  Nonne  iili  ipsi  multos 
ex  suis,qui  dirissimis  tormentis,neceque  horrenda 
se  occidi  ultro  passi  fuerant,  non  suujmis  tantum 
laudibus,  sed  «tern»  gloria  titulis  ac  statuis 
exornaverunl  ?  (Ibid.)  Nam  pr«termia80  magno 
gladiatorum  numero,  qui,  sicut  infra  dicemus, 
suam  vitam,  iisdem  ethnicis  laudantibus,  sponte 
feris  objectant,  saspe  sspius  amittebant,  i  certe 
Mutius,  inquit  auctor  noster,  dexteram  suam  lu- 
bons  in  ara  cremavit,  ut  hoc  factum  fama  ejus 
haberet  t  (Idom,  ad  Martyr,  cap.  4).  At  de  hoo  ipso 


1063 


TERTULLIANI  (»»BRUM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  AP0L06BTIGA. 


1064 


Motii  facto  alibi  disseruimus  {DUiert.  in  MinuL  A 
Oclav.  cap.  6,  art.  3). 

Nonne  etiam  «  Empedocles,  ait  ille,  totum  sese 
Gatanenaium  iElneis  ignibus  donavit  ?  »  Male  in 
manuscriptis  codicibus,/4//iant^;mum  Athen3Bis,A\io 
quippe  in  libro  a  nobis  jam  citato,  scriptum  ab 
lllo  legimus  :  i  Qui  in  ignes  JEihm  montis  dissi- 
luit  >  (TertuU.  Apologet.  cap.  49,  pag.  528 ;  et  ad 
Martyr.  cap.  4).  Alibi  vero  :  c  Empedocles  quia  se- 
deum  delirarat...  ne  aliqua  sepultura  conditiore 
putresceret,  assum  se  maluit,  in  iCtnam  prsBcipi- 
^ando  n  (Idem,  de  Anim,  cap.  32).  971  Prius 
autem  Horatius  oecinerat : 

....    Dicam  Siculique  poetffi 
Narrabo  interitum  :  deus  immorlalis  haberi 
Deum  cupit  Empedocles,  ardentem  frigidus  iElnam 

InsiluiL  B 

(Horat.  de  art,  poet,  y.  463  et  seqq.) 

Plura  si  desideres,  oonsule  Laertium,  Lucianum 
Gregorium  Nazianzenum,  ct  alios  (Laert.  lib.  viii 
in  Ft^.  Empedoc,  §  69;  Lucian.  dialog,  Menip, 
pap.  142 ;  et  Icaromen.  pag.  731 ;  et  iib.  ii  Histor, 
pag.  398. 

Tum  deinde  Tertullianus  :  «  Aliqua,  inquit, 
Garthaginis  condilrix  rogo  seoundnm  matrimonium 
dedit  »  (Tert.  Apologet,  cap.  50,  pag.  530).  Ita 
omnes  nostri  codices  et  non  editi  et  editi.  Itaque 
nonnulli  frustra  legendum  putant  non  quidem 
Aliqaa,  sed  Elisa,  Dido  enim  bis  verbis  tam  per- 
spicue  designatur,  ut  nemo  sit,  qui  eam  illico  non 
agnoscat.  Quocirca  Hieronymus  simili  plane  modo 
alioubi  scripsit :  «  Stringam  breviter  reginam  Gar-  p 
thagiois,  qun  magts  ardere  voluit,  quam  Hiarb» 
regi  nubere  »  (Hieronym.  epist.  91,  ad  Ageruch,  : 
et  lib.  I  adv,  Jovin,).  At  ille  tamen,  quemadmo- 
dum  Tertufliauus,  illiud  idem  alibi  enarrando, 
ipsam  nomine  suo  appoUat  (Tertull.  lib.  i  ad  Na- 
ItVm.  18,  pag.  584).  Sed  hsc  ne  grammaticorum 
quidem  pueris,  Virgilium  quotidic  legentibus  in- 
oomperta  esse  possunt. 

Pergit  actor  noster  :  •  Regulus  ne  unus  pro 
multis  hostibus  viveret,  toto  corpors  cruces  pati- 
tur  »  (Idem,  Apolog,  c.  50,  pag.  530)  :  vel  sicoti 
alio  in  libro  edicere  maluit ;  <(  Grucis  novitatem 
pumerosae  et  abstrusa  Regulus  vester  libenler  de- 
dicavit  •  (Idem,  ad  Martyr^  c.  4;  et  de  Bxhort, 
eastit.  c.  31).  Sed  id  paulo  explicatius,  bisque  ver- 
bis  alibi  edisseruit  :  «  Regulus,  dux  Romanorum,  D 
captus  a  Garthaginensibus,  cum  se  unum  pro 
multis  captivis  Garthaginensibus  compensari  vo- 
laisset,  maluit  bostibus  reddi,  et  in  arcas  genus 
Btipatus  undique  extrinsecus,  clavis  confixus,  tot 
crnoes  sensit  »  (Idem,  Apologet.  o.  50.  p.  530). 
Grudelissimum  itaque  hoo  supplioii  genus  vocat 
notntatem^  hactenus  non  usitatam  crucis  numerosse, 
olavis  videlicet  acutis  undique  eminentibus,  atque 
abstrusm  (Idem,  lib.  i  ad  Nat.  c.  18,  p.  484,  et 
Hb.  ad  Martyr.  o.  4),  quia,  ut  Tubero  apud  A.  Gel- 
Hum  testiflcatur  (Gell.  lib.  y  Noct.  Attie,)  c.  4,  in 
atras  et  profundai  tenebraa  illum»  in  aroa.UIa  in« 


clusum,  qooUdie  claudebant,  doneo  ardentissimis 
eiorti  solis  radiis  urendum  exponerent.  At  de  hoc 
Reguli  supplicio  alibi  egimns  (Dissert.  in  Minut. 
Octav.  0.  6,  art.  3,  et  Dissert.  in  Lactant.  c.  10, 
art.  3). 

Explanatum  quoque  a  nobis  fuit  quod  Tertul- 
lianus  de  Anaxarcho  subjunxit :  <c  Gam,  in  exem- 
plum  ptisans  pilo  oontunderetur  :  Tunde,  tunde, 
aiebat,  Anaxarchi  follem  ;  Anaxarchum  enim  Don 
tundis.  »  Follem  ibi  eo  sensu  dixit,  quo  Lucilios, 
a  Nonio  citatus,  foUicutum  scripsit  pro  corport 
(TertuII.  Apologet.  c.  50,  p.  530  ;  tom,  t  Apparat. 
p.  1147 ;  Non,  de  Signific.  verbor,^  c.  2) ;  Amobioi 
vero :  «  Nihil  nobis  est  promissum  ad  hanc  vitam, 
nec  in  carnunculffi  hujus  folliculo  »  (Amob,  in  fin. 
lib.  II  advers,  gent.),  Grece  autem  Gregorius  Na- 
zianzenus  scripsit,  t6v  a&xou  SiSXaxov  (Greg.  Na- 
zlanz.  Carmin.  lamb.  18),  979  ilius  vas  et  ntrem. 

Ad  mulierum  exempla  inde  Tertullianus  regre- 
ditur,  aitque  :  «  Attica  meretrix,  carnifice  jam  fati- 
gato,  postremo  linguam  suam  comesam  in  faciem 
tyranni  ssBvientis  exspuit ;  ut  exspueret  et  vocem, 
ne  coDJuratos  confiteri  posset  c  (Tertull  ApoL 
c.  50,  p.  330).  Eadem  ille  duobus  aliis  in  libria^ad 
Marlyr.  c.  4,  §  17),  sed  diversis  verbis  retulit.  Ab 
Ambrosio  autem  nuncupatur  :  «  Pythagoroa  ex 
virginibus  »  (Ambros.  Rb.  i  de  Virginib,  c.  4,  §17). 
Yide  si  placet  qus  in  hunc  Ambrosii  locum  sob- 
notavimuB,  et  qu»  de  illa  diximus  in  superiore 
hujus  Apparatus,  nostri  tomo,  ubi  monuimuB  ipsi 
LeaBnm  nomen  inditum  (Tom.  I  Apparat.  p.  1250). 

Mullo  difncilius  illud  videbitur,  quod  anctor 
noster  continuo  subjunxit  :  «  Zeno  Eleates  cod- 
sultus  a  Dionysio  quidnam  pbilosophia  prsstaret, 
cum  respondisset  contemptum  mortis,  flagellia 
tyranni  subjectus,  sententiam  suam  ad  mortem 
usque  signabat  »  (TertuII.  Apotoget.  c.  50,  p.  530). 
In  manuscriptis  nostris  codicibus,  ante  nomeD 
flagellit  legitur  impassibilis,  in  antiquis  editioDi- 
bus  impassihiiibus,  Sed  Rigaltius  boc  verbum,  tan- 
quam  ab  imperito  librario  perperam  additam, 
resecavit.  Quid  vero,  si  Zeno  impassibiiis  dicatar 
pro  insuperabilis,  utpote  qui  nullius  oruciatibua 
vinci  unquam  potuerit?  Jure  forsitan  potioriRi- 
galtius  dixisset  in  hoc  auctoris  nostri  textu  cor» 
ruptum  fuisse  a  librariis  Dionysti  nomen.  TeBtatom 
siquidem  Laertius  fecit  Zenonem  £leatum  morluum 
esse  circa  septuagesimam  nonam  Olympiadem 
(Uert.  lib.  ix  m  Vita  Zenonu,  §  29),  Atqui  circa 
nonagesimam  quartam  Dionysius  senior  tyraoDi- 
dem  exercuisse  perhibetur.  Ab  boc  itaqoe  Zeoo 
nec  cruciari,  nec  occidi  potuit.  Non  prorsos  ergo 
immerito  aut  TertuUianus  memoria  lapsus  argoi 
potest,  aut  oscitantes  librarii  haud  insolito  errore 
Dionysium  pro  Nearcho,  aut  Demyso,  aut  Diome- 
donte  postea  soripserunt.  Nam  Tarii  scriptorea,  ut 
alibi  ostendimus  (Tom.  I  Apparat.  p.  1246),  nar- 
rant  Zenonem  Eleatem  ab  uno  ex  illis  tortum  ao 
neoatum  fuisae.  Neo  movere  quemgaun  ^^^ 


1065 


D.  LB  NODRRT  OBSERVATIONES  NOViE. 


1066 


quod  Z6D0  de  afTectata  tyrannide,  non  autem,  \ 
sioat  ait  Tertullianus,  de  philosopbi»  bono  inter- 
rogatus  ab  illo  fuerit.  Quid  enim  vetat  quominus 
tyrannua,  habita  de  prodilionis  consciis  queBstione, 
ab  eo  petierit  quidnam  praestaret  doceretque  phi- 
losophia,  ut  hac  interrogatione  illud  proditionis 
crimen  acrius  exprobaret  ? 

Denique  superbientium  patientia  sua  gentilium 
agmen  his  Tertullianus  in  Apologeiico  claudit  ver- 
bis  :  «  Certe  Daconum  flagella,  sub  oculis  etiam 
hortantium  propinquorum  accrbata,tantum  bono- 
ris  conferunt,quantum  sanguinis  fuderunt  »  (Ter- 
lull.  Apolog.  c.  50,  p.  530)-  In  suo  autem  ad  Na- 
iiones  libro  hflBC  se  quidem  tncere  velle  sic  testatur 
«  Ut  taceam  de  Laconica  gloria  »  (lib.  i  ad  Nation. 
c.  18,  p.  584]  ;  sed  aculeo  non  minus  acuto  pungit  p 
ethnicos.  Yerum  clarius  scripsit  ad  martyres  huno 
piane  inbumanum  morem  usque  ad  suam  perse- 
verasse  «tatem  :  «  Hodie,  inquit,  apud  Lacedsa- 
monios  solemnitas  maxima  est  tiaiioLini^Vi}a\.Zj  id 
est  flagellatio  :  non  latet  in  quo  sacro  ante  aram 
nobiles  97Squiqueadole8ccnte8  flagellis  affligun- 
tur,  adstantibus  parentibus  ac  propinquis,  atque 
uti  perseverent  adhortantibus.  Ornamentum  enim 
et  gloria  deputabitur  majore  quidem  titulo,  si 
anima  potiuscesserit  plagis,quam  corpus  »  (Idem, 
ad  Martyr.  c.  A).  Sed  de  his  plura  jam  in  primo 
Apparatus  nostri  tomo  enarravimus  (tom.  I  Ap^ 
parat.  p.  1246). 

Duarum  insuper  mulierum  exempla  in  libro  ad 
Nationes  protulit  (Tertull.  lib.  i  ad  Nation.  c.  18, 
p.  584).  Prima  ab  iilo  simpliciter  vocatur  regina  C 
jEgypti,  nimirum  Gleopatra,  qnae  bestiis  suis^  hoc 
est  aspidis  ad  se  clam  delatas  morsu,  usa  est,  qua 
mortem  sibi  conscivit.Magis  autem  perspicue  bsc 
ad  martyres  scripsit :  c  Bestias  femina  lubens  ap- 
petit,  at  utique  aspides  serpentes,  tauro  vel  urso 
horridiores,  quas  Gleopatra  immisit  sibi,  ne  in 
manus  inimioi  perveniret  (ad  Martyr.  c.  4).  Sed 
hoc  famosffl  mulieris  facinus  sepius  ab  historicis 
8uetonio  (lib.  ii  in  Vit.  August  §  30),  Plutarcho  (in 
Vit.  Antoniif  pag.  954)  et  aliis,  necnon  a  poetis 
decantatum  est.  Quapropter  heBC  Horatii,  quffi  ad 
Tertulliani  propositum  magis  conducunt,  carmina 
citasse  satis  erit : 

Ausa  et  jaceotem  viaere  regiam, 
Vulta  sereno  fortis,  et  asperas  n 

Traetare  serpenteB,  ul  atrum 
Gorpore  combiberet  venenum. 
Deliberata  mortc  /orocior ; 
SsTis  Liburuis  Bcilicet  invidenB 
Privttta  deduci  superbo 

Non  humilis  mulier  triumpho. 

(Horat.  lib.  i  Carmin.  od.  37,  v.  25  et  seqq.) 

Altera  porro  mulier  Garthaginensis,  «  Asdrubale 
marito,  ait  Tertullianus,  in  extremis  patria  con» 
stantior  »  (Tertull.  lib.  i  ad  Nation,  c.  48,  p.  5^4), 
sive,  ut  aiibi  dixit,  « jam  ardente  Garthagine,  cum 
mantum  suum  supplicem  Scipioni  videret,  cum 
filiis  suis  in  incendium  patri®  devolavit  t<  (Idem, 
ad  Martyr.  cap.  4).  Gum  enim  rescivisset  Asdru- 

Patbol.  I. 


balem,  capta  Garthagine,  vitam  a  Scipione  impe- 
trasse,  seque  ab  eo  derelictam,  in  incensae  urbis 
ignes  se  cum  flliis  injecisse  memoratur.  Videris 
Yalerium  Maximum  (lib.  iii,  cap.  2  Extem.  §  8). 
aliosque  historicos  scriptores. 

Tot  autem  cum  virorum  tum  mulierum  exemplii 
recte  Tertuliianus  demonstrat  Ghristianes,  sibi  ob, 
soiam  religionem  illata  ab  ethnicis  morte  luben 
tissimo  animo  occumbentes,  ab  his  perperam  de- 
mentiffi  et  desperationis  accusari.Namsummis  illis 
laudibus  et  hunorum  titulis  suos  hactenus  memo- 
ratos  cumulabant.  At  longe  majoribus  digni  erant 
Ghristiani  martyres,  qui  non  caduca  vansque  ho- 
minum  gloriffi  captands,  sed  aBtern»  felicitatis 
comparand»  causa,  borrendis  plane  cruciatibus  se 
excarnificari  mirum  plane  in  moduro  patiebantur. 
Persuasissimum  siquidem  habebant  se  martyrio 
sempiternam  beatitudinem  consecuturos.  8ed  ida 
nobis  paulo  enodatius  explioandum  est. 

ARTICULUS   IV. 

Quam  perspicue  Tertutlianus  doceat  martyrium  esse 
secundum  baptisma,  quo  tota  Dei  gratia  redimitur 
974  peccata  omnia  remittuntur,  ac  prselium  ex 
quo  victores  Ckristianif  palmata  veste  omati,  et 
triumphaii  curru  in  paraaisum  vehuntur. 

Maxima  profecto,  sicuti  vidimus,  et  omni  laude 
major  fuit  invictissima  martyrum  fortitudo,  qna 
acceptam  a  Ghristo  religionem  suo  sanguine,  tan- 
quam  publico  sigillo,  obaignarunt.  At  eo  sane  li- 
bentius  illum  profuderunt,  quo  certius  noverant 
fore  ut  raartyrio  omnem  Dei  gratiam,  omniumque 
veniam  peccatorum  adipiscerentur.Gur  enim  Ghri- 
stianus  tam  ardenler  martyrium  optabat  ?  Ut  eo, 
inquit  Tertullianus,  «  Dei  totam  gratiam  redimat, 
ut  omnem  veniam  ab  eo  compensatione  sanguinis 
sui  expediat  •  (Tertull,  Apotoget.  cap.50,  pag.  330). 
Rationem  si  expostules,8tatim  respondebit :  cc  Om- 
nia  enim  huic  operidelicta  donantur.»  Alio  autem 
in  libro  docet  illud  secundum  esse  baptisma»  quo 
gratia  Dei  donatur,  omniaque  peccata,  ante  ea* 
cratissimum  illud  aquas  lavacrum  commissa,  plane 
penitusque  remittuntur.  Sed  ipsum,  si  placet,  io- 
quentem  adhuo  audiamus  :  «  Est  quidem  nobis 
etiam  secundum  lavacrum,  unum  et  ipsum,  san- 
guinis  scilicet  (hoo  est  martyrii),de  quo  Dominus : 
Habeo,  inquit,  baptismo  tingui,^cum  jam  tinotus 

fuisset Hos  duos  baptismos  de  vulnere  perfossi 

lateris  emisit,  quatenus  qui  in  sanguinem  ejus 
crederent,  aqua  lavarentur ;  qui  aqua  lavissent, 
etiam  sanguinem  potarent.  Hic  est  baptismus  qoi 
lavacrum,  et  non  acceptum  reprssentat,  et  per- 
ditum  reddit  ■  (Idem,  de  Baptism.  oap.  A6).  At 
iilud  ab  eo  assertum  vidimus  (supra  o.  11,  art.  5), 
quemadmodum  a  disoipulo  ejus  Gjpriano,  qui 
priBterea  majorem  hujus,  quam  prioris  baptismi, 
gratiam  his  verbis  palam  prsdicat ;  •  Primum 
baptisma  crcdentibus  dedimus,  ad  aliud  quoque 
singulos  prsparemuB  insinuantes  et  docentes  hoo 
esse  baptisma  in  gratia  majus,  in  potestate  subli- 

34 


1067 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIBS  I,  APOLOGBTICA. 


1068 


miua,  in  bonore  pretiosius ;  baptiBma  lo  quo  bxl- 
geli  baptizant,  baptisma  in  quo  Deus  et  Ghristus 
ejus  exsultant ;  baptisma,  post  quod  nemo  Jam 
peccat :  baptisma,  quod  fidei  nostrso  incremenla 
consummat ;  baptisma,  quod  nos  de  mundo  rece- 
dentes,  statim  Deo  copulat.  In  aqusB  baptismo  ac« 
cipitur  peccatorum  remissio,  in  sanguinis  oorona 
virtutum  » (Gyprian.  de  ExhortaLmarlyr.),  Brevius 
vero  alibi  :  «  Numquid,  inquit,  potest  vis  baptismi 
esse  major  aut  potior,  quam  confessio,  quam 
passio,  ul  quis  coram  bominibus  conflteatur,  et 
sanguino  suo  baptizetur  »  (Idem,  epi8t.73,ad  Ju^.}? 
Eadem  ille  alibi  repetit  (epist.  55 ;  lib.  de  OraL 
Domin,),  qusB  confirmat  Augustinus  (lib.  xixi  de 
Civit.  cap.  7),  ubi  variis  8cripturaB  sacrae  verbis 
ostendittantum  va]eremartyrium,quantum  si  quis 
saoro  baptismatis  fonte  ablueretur.Ibi  vero  adjicit: 
«  Quid  enim  pretiosius,  quam  mors,  per  quam  fit 
ut  et  deliota  omnia  dimittantur,  et  merito  cumu- 
latius  augeantur  ?  «  Ambrosius  autem  pressius  Ter- 
tulliani  nostri  vestigia  seoutus  est :  «  Non  unum, 
inquit,  est  baptisma?  Unum  est,  quod  bic  tradit 
Eoolesia,  per  aquam  et  Spiritum  Banctum,  de  quo 
dicit  Dominus  Jesas  :  Baptisma  habeo  baptizariy 
quod  vot  neteitis.  Utique  Jam  baptizatus  in  Jordane 
fuerat)  siout  superiora  declarant  :  sed  ait  boc 
baptismum  passionis,  quo  etiam  sanguine  suo 
unusquisque  975  mundatur  »  (kmhTOs,Exposil,in 
psal.  Gxviii,  serm.  3,  §  14).  Sed  de  bia  plura  apud 
tbeologos  scholasticos  legi  possunt  (in  lib.  iv 
Senteni.  dist.  4,  et  m  Summ.  5.  Thommx,  part.  niy 
quest.  66,  art.  11). 

Persuasum  igitur  Ghristianis  penitns  erat  nun- 
quam  majorem  se  de  dffimonibus,  flBterne  sua  sa- 
iutis  080ribu8,triumphum  agere,quam  oum  ethnici 
raalignis  iilorum  instigationibus  subornati,  ipsos 
propter  Ghristiconfessionem  interfloiebant :  i  Nam 
iilos,  ait  Auctor  noster,  nunquam  magis  detrium- 
phamus,  quam  oum  pro  fldei  obstinatione  »  (Ter- 
tull.  Apohgei,  cap.  27,  p.  434),  seu  oonstanti,  ut 
paulo  ante  dioebamus,  inviotaque  defensione, 
(c  damnamur.  »  Quis  autem,  et  quam  gloriosus  sit 
iile  Ghristianorum  triurapbus,  hunc  explicat  in 
modnm  :  Prmlium  est  nobiSf  quod  Ghristiana  pro- 
fessionis  aceusati,  provocamut  ad  gentilium  inbu* 
nalia ;  ut  illic  sub  discrimins  capitis  pro  veritate 
ejusdem  religionis  nostrffi  tuenda  certemus*  In  hoo 
aotem  pr»lio  vincimus,  inquit,  cum  oceidimur,  De- 
nique  ex  hoc  prffilio  victores  evadimus  cum  obduci' 
mur  {ibib.  o.  50,  p.  530),  id  est,  ad  supplioium 
dttoti  oonsuroimur  et  oocidimur.  Eo  enim  sensu 
Auotor  noster  hoc  verbum  obducimur  ibi  videtur 
Bumpsisse,  quo  alio  signifloatu,  uti  videbimus, 
alibi  accepit.  Quia  vero  Ghristiani  nihil  magis  in 
votis  habebant,  quam  pro  religionis  su»  dcfen- 
sione  mori  et  trucidari,  vincebant  utique,  cum  ne- 
oabantur.  Nam  victoria  esty  ait  adhuo  Tertullianus, 
pro  quo  eertaveris^  obtinere  (ibid,). 

At  hoo  in  oertamine  viotores,  et  gloria  utique  et 


A  prsda,  omnium  profecto  maxima,  potiebantur*, 
quandoquidem  ea  vidoria,  uti  ait  Tertullianua, 
?iabet  et  gloriam  ptacendi  DeOy  et  prmdam  vivendi  in 
aetemum  {ibid,).  Eo  autem  fortasse  major  gratior- 
que  hnc  prsda  ipsi  videbatur,  qood,  sicut  supra 
adnotavimos  (sup.  c.  11,  art.  5),  existimat  illnd 
felioitatis  eBtems  premium,  aliis  Justis  dilatum, 
sanctis  martyribus  statim  post  mortem  exces- 
sumque  suum  conferri. 

Quin  etiam  tam  insignem  triumphum  de  mundo 
et  diabolo  agentibus  non  deerat  triumphantiom 
habilus,  vestis  palmata,  et  eurrus.  Sed  quaBnam, 
putas,  hffic  erant  triumphantium  martyrum  id- 
8ignia?Nihilcerte  minus,quam  Romanornm  ducum 
et  imperatorum.  Nam  cum  ad  dimidii  axiSydequo 

l^  paulo  antea,  stipitem  vivi  exurimuSf  hic  est,  ait 
TertuIIianus,  habitus  victorix  nostrse,  hxc  palmata 
vestis ;  talt  curru  triumphamus  (TertuU.  Apologet 
0.  50,  p.  340). 

Primum  autem  ibi  memoratur  habitus  viotoriflB, 
quo  nomine  generatim  signiflcantur  omnia  victo- 
riffi,  sive  triumphantiuro  ornamenta,  nimirum 
corona  aurea,  sella  curulis,  scipio  eburneus,  togt 
picta,  tunica  palmata,  et  alia,  quorum  frequens 
apud  varios  scriptores  mentio  faota  est.  Brevitatis 
vero  causa  prstermissis  pluribus  his  ornameatis, 
duo  tautum  ab  ills  indioantor,  palmata  vestis  et 
triumphalis  currus.  At  Livius  de  iis  aliisqoe  De- 
cium  loquentem  sio  Inducit :  «  Gui  deornm  bo- 
minumve  indignum  videri  potest  eos  viros  quos 
vos  sellis  curulibus,  toga  prstexta^tunica  palmata, 

C  et  toga  picta,  et  oorona  triumphali  honoraveritiB, 
quoruro  doroos,  spoliis  hostium  afnxis,  insigues 
inter  9711  alias  feceritis,  pontiflcalia  atque  au- 
guralia  insignia  adjioere,  qui  Jovis  optimi  maximi 
ornatu  docoratus,  curru  aurato  per  Urbem  veotoe, 
in  Cupitolium  ascenderit  »  (Liv.  lib.  x,  §  7)?  Ita 
autem  dixit :  «  Jovis  ornatu,  quia  triomphantee, 
uti  observat  Servius,  habent  omnia  Jovis  insignia, 
Boeptrum  palmatum.  Unde  ait  Juvenalis,  In  tuntea 
Jovis  »  (Serv.  In  eolog.  10,  v.  27,  p.  55).  De  veete 
autem  palmata  et  curru  ita  ille  alibi  :  •  Sciendum 
sellaro  curulero  a  ourrn  dictam,  quod  ea  tantom 
utebantur,  qui  triumphali  curru  inveoti  foissent : 
sicut  etiam  palroata  dicitur  tunioa,  quam  mere- 
bantur,  qui  reportassent  de  hostibus  palmam)» 

D  (Idem,  in  lib.  n  ^neid.  v.  334,  p.  637).  Nonae 
autem  ibi  innuit  eam  sio  nuncuputam,  quia  his 
dabatur,  qui  palmam  meruerant  ?  Alii  tamen  sio 
votatam  opinantur,  quod  palmis  esset  intexta.  De 
illa  porro  hi  sunt  Martialia  versus  : 

I.  comes,  et  maffnos  illiesa  merere  triumphos, 
Palmatffique  diicem,  sed  cito  redde  togs. 
(Martial.  iib.  vii,  Epigramm.  h) 

8i  quls  plura  velit,  hic  adeat  Octavium  Ferrariom 
(lib.  11  de  Re  vestiar.  c.  8),  Aldum  Manutinro  {ds 
toga  Iloman.)^  Lazarum  BayOum  (lie  Re  Vestiar, 
0.  10),  Albertum  Rubenium  {}.  \  de  Rs  vestiar. 
c.  21)|  qui  de  ourru  triumphali  ^data  operaMispu* 


1069 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATIONES  NOViE. 


1070 


tant.  At  prsterea  de  his  aliisque  triumphantium  j^ 
insignibuB  et  ornamentis  poteris,  si  lubet  etvacat, 
adire  Onuphrii  Panvini  de  Triumpho  librum,  et 
Maderi  in  eum  adnotationes. 

Gsterum  longe  major  erat  ezimia  plane  marty- 
rum  nostrorum  triurophi  gloria.  Mediis  enimvero 
accensorum  sarmentorum  flammis,  tanquam  pur- 
purea  palmataque  veste,  undique  combusti,  atque 
ad  stipitem  palumque  alligati,  inde  sicut  trium- 
phati  veste  et  curru,  non  in  Gapitolium,  sed  in  pa- 
radisum,  ut  supra  vidimus  (c.  11,  art.  5),  de 
mundo,  de  tyrrannis  et  de  diabolo  triumphantes, 
ducebantur. 

CAPUT  XVII. 

Quibus  argumentis  TertuUianus    demonstret   Chri- 
stianos  iniquissime  et  contra  omrUum  legum  prx-  -^ 
scripta  ab  ethnieis  vexatos  et  trucidatos  fuisse,        " 

ARTiCULUS  PRXMUB. 

Quanta  perversitate  ethnici  Chri$tianoSy  sibi  prorsus 
incognitos,  nec  qui  gualesve  essenty  investigare  vo- 
lentes,  oderant  atque  insectabantur, 

Qtt®  de  Ghristians  religionis  veritate  et  sancti- 
tate,  de  divinis  illius  documentis  et  legibus,  de 
optimis  sectatorum  ejus  moribus,  de  invictissima 
martyrum  fortitudine  a  nobis  hactenus  dicta  sunt, 
hflsc  satis  superque  demonstrant  hanc  ipsam  solam 
reiigionem  veram  esse,  cssteras  vero  omnes  falsas 
penitusque  rcyioiendas.  Nulla  igitur  major  excogi- 
tari  potest  iniquitas,  quam  gentilium,  qui  Ghri- 
stianos  propter  hujua  religionis  susb  defensionem 
samma  horrendaque,  uti  vidimus,  crudelitate  p 
vexabant,  excarnificabant  et  occidebant.  Verum 
TertuUianus  noster,  ut  eorumdem  Christianorum 
causam  aocuratius  defendat,  ad  duo  adhuc  demon- 
Btranda  aggrersus  est;  ao  primo  977  quidem 
Ghristianos  ab  ethnicis,  contra  jus  omne  naturale, 
divinum  et  humanum,  oondemnari :  secundo  falea 
esse  crimina  omnia  quorum  accusabantur,  atque 
iilorum  reos  revera  esse  gentiles. 

Videamus  itaque  primo  qua  ille  ratione  proba- 
Terit  prima  propositionis  veritatem,  et  ad  secun- 
dam  deinde  veniemus.  At  hanc,  inquit,  primam 
eausam  apud  vos^  Romani  imperii  antistites,  col- 
locamus  iniquitatis  odii  erga  nomen  Christianorum, 
quam  iniquitatem  idem  titulus  onerat  et  revincit  qui 
videtur  excusare,  ignoraniia  scilicet  (Tertuli.  ApO" 
logel.  c.  1 ;  et  lib.  i  ad  Naiion.  c.  1,  p.  559).  In  qui-  D 
basdam  autem  editionibus  legitur  odium  pro  odii^ 
sed  perperam.  Nam  iniquitalis  odii  ibi  idem  si- 
gniflcat  ac  iniqui  odii.  Primam  ergo  Tertullianus 
arguit  ethnicorum  iniquitatom,  qua  prius  oderant 
Ghristianos,  quam  scirent  qui  qualesve  fuerint. 
Qaae  enimvero  major  perversitas  est,  quam  eum 
odisse,  quem,  utrum  odio  vel  amore  dignus  sit, 
plane  nesoias  ? 

Verum  ethnicos  hoc  c8bco  inGbristianos  exarsisse 
odio  hinc  plane  ostendit  Auctor  noster,  quiaomn^i, 
qui  eo8  retro,  sive  antea  oderant,  quia  ignorabant 
quale  sit  quod  ederant,  simul  desinunt  ignorare^  ces- 


sunt  et  odisse  [Ibid,  loo.  cit.).  In  Rigaltii  editione  haeo 
verba  quale  sit  (vel,  sicut  in  nonnullis  editis,  esset) 
quod  oderant,  prorsus  rejecta  sunt.Quo  autemjnre, 
an  propria  auctoritate  Higaltii,  an  typographorum 
errore,  nescimus  quidem ;  sed  probe  scimus  h«o 
in  subsequentibus  et  ultircis  editionibus  reperiri. 
Ea  autem  genuina  esse  Tertulliani  verba  communis 
codicum  omnium  consensio,  et  Auctoris  ipsius  in- 
genium  satis  aperte  convincunt.  Usbo  autero  est  il- 
lius  argumentatio  :  Ubi  ethnici  agnoverunt  qui  et 
quales  sint  Ghristiani,  qu«  eorum  pietas  ac  probi- 
tas,  tum  protinus  eos  odisse  desinunt.  Ergo  illos 
oderant,  quia  qui  essent  antea  ignorabant. 

Quamvis  autem  nemo,nisi  naturalilumineomniuo 
privatus,  id  abnuere  queat,  urget  tamen  Tertullia- 
nus,  et  ethnicos  adhuc  revincit  Anacharsis  aucto- 
ritate,  qui  diserte  pronnntiavit  non  minus  reos  esse 
«  imprudentes  de  prudentibus  judicantes,  quam 
immusicas  de  musicis  »  (TertuII.  Apologet.  c.  1,  p. 
265).  Qu«B  quidem  hujus  phiiosophi  sententia  a 
Laertio  sic  exhibetur  :  8aufjLd^2^etv  II  i^7\  iccoc  Ttapk 
Toi^  "EXXT)fftv  Ay***^^?®^*^*'  f*^^  o^  'ctXvl^Tat,  xpCvouji 
Se  ol  fi-fj  TsxvTTai.  Mirari  se  dixit  quomodo  apud 
Grmcos  artifices  certarentf  judicafentque  qui  artifices 
non  essent  (Laert.  lib.  i  in  Vit.  Anacharsis^  §  103). 
Paulo  vero  aliter  Plutarchus  eam  sic  retulit :  "E^y] 
$1  xdxtTvo  Oau{Ai(eiv  6  'Avixap^K  ixxX7}9{f  ica- 
paYev6(Aevo<,  ^Tt  XiY^u^t  (Jiev  ol  ^ocp.ol  icap'  *'EXX7}9t, 
xpCvouat  tl  ol  difjiaOetc.  Id  autem  dixit  Anacharsis  se 
mirari,  cum  concioni  interfuissetf  quod  dicerent  apud 
Grsecos  sapienteSy  stulti  vero  judicarent  (Plutarch. 
in  Viia  Solon,  p.  81).  Vides  sane  eamdem  his  om- 
nibus  verbis  exprimi  sententiam,  que  quibusdam 
tantum  diversis  eanntiatur.  Nefas  enim  esse  asse- 
ritur  aliquod  de  rebus  ignoratis  ferri  Judicium. 

At  multo  nequiores  erant  ethnici,  qui  Ghristia- 
nosoderant,  etnefandis  condemnabantcriminibus, 
tametsi  978  quales  essenl  non  solum  nesciebant^ 
sed  inflexibili  obstinatione,  neo  8cire,nec  inquirere 
unquam  volebant.  NuIIa  autem  bujus  intolerabilis 
pervicacise  et  voluntarias  caecitatis  alia  erat  eausa, 
nisi  quia  verebantur  ne  quod  Ghristianorum  esset 
vivendi  genus  agnoscendo,  fateri  cogerentur  illos, 
post  suscoptam  Ghristi  religionem,  factos  esse  me- 
liores. 

Verum  audacter  illi  negabantGhristianorum,qui 
a  deorum  cultu  defecerant,  veram  fuisse  probita- 
tem  :  «  Non  enim,  inquiebant,  ideo  bonum,  est 
aliquid,  quia  roultos  convertit  »  (TertuII.  Apologet. 
0.  1,  p.  266),  id  est,  aliqua  professione  ad  aliam 
traduxit.  Et  certe  quanti  a  bono,  aiebant,  ad  ma- 
/ttm  performaniur  {eLuiiq\im  ediiioues  prasfo^^anturt 
mclius  in  aliis  et  nostris  codicibus  performantur^ 
sive  potius  reformantur^  si  alicujus  codicis  accede- 
ret  auctoritas).  Addebant  gentiles  :  Quanti  tranS' 
fugae  in  perverumt  Hi  autem  transfugae  vocantur, 
qui  ad  hostes  transfugiunt,  vel  qui  induciarum 
tempore  ad  eos  coromigrant,  cum  quibus  nulla 
amicitia  est.  Atqui  ii  sspius,  inquiebant  adhue 


1071 


TERTDLLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOQETICA, 


Km 


ethnici,  m;?tfrt;tfr<ttfnoonver8i,  pejoreB  utique  fiunt.  A 
Denique  abrius  urgentes  clamabant :  «  Non  utique 
eo  bonum  prsBJudicari,  quia  plerosque  convertat, 
et  eibi  rapiat.  Novi  demutationem  mentis  in  malas 
partee.Quotdesertores  bonae  vitee  I  quot  transfugae 
in  perYersum  1  »  (Ibid,  et  \ib,  i  ad  fiaiion,  o.  1, 
p.  559.) 

Sed  bis  respondet  Tertullianus  id  quidem  a  ne- 
mine  negari,  sed  omnes  ultro  etiam  fateri  plurimos 
a  malo  sese  convertisse  in  bonum.  At  id,  inquit, 
ex  mali  bunique  natura  facile  dignoscitur.  Mali 
quippe  individuae  comites  sunt  timor,  pudor,  ter- 
giversatio,  poenitentia,  deploratio.  Quapropter  mor' 
lefid,  ait  rursus  Auctor  noster,  gesiiunt  laterCj  devi» 
iant  apparere  (Id.  Apologet.  o.  >!,  p.  267).  Rigaltius 
vero  h©c  duo  posteriora  verba  auctoritate  propria  B 
abstuUt,  neo  sane  advertit  hsc  ipsa  in  libro  ad 
NationesQBse  repetita  (Id.  lib.  i  ad  Nation,  c.  1,  p. 
559),  sicut  illa,  qu83  in  Apologetico  continenter 
addidit : «  Trepidant  deprehensi,  negant  aocusati, 
ne  torti  quidem  facile  aut  semper  confitentur ;  certe 
damnati  moartfnt,  dinumerant  in  semetipsos,  men- 
tis  malffl  impetus,  vel  fato,  vel  astris  imputant  » 
At  in  iibro  ad  Nationes  haeo  posteriora  vtrba  sic 
immutata  sunt  :  «  Exprobant  enim  quod  erant, 
in  semetipsoft  mals  mentis  ab  innocentia  transitum 
vel  fato  imputant  »  [Ibid,  loc,  cit,),  Sod  ibi  for- 
sitan  librarii  calamo  illa  duo  verba,  vet  astris^  ex- 
oiderunt.  Solus  autem  Georgius  Ambianensis,  so- 
Isque  conjectura  ductu8,in  textu  Tertulliani  auda- 
cius  posuil  deonerant,  pro  dinumerant,  Nam  sensus  C 
illius  est :  Maleflci  m  semetipsos  malx  mentu  impetus 
agnoBCunt,dinumerant,Bibique  exprobrant ;  eorum 
tamen  ouipam  non  sibi,  sed  aslriB,  vel  fato,  impu- 
tant  et  asoribunt.  Vidimus  autem  {Dissert,  in  MinuU 
Octav,  0.  6,  art.  4)  quam  oommunis  fuerit  illa  gen- 
tilium  falBa  opinio,  qua  fato  omnia  fieri  arbitran- 
tur.  Verum  nulla  prorsus  ex  his,  quee  memorata 
sunt,  mali  indicia  deprehenduntur  in  Ghristiano, 
quem  ;  ut  supra  animadvertimus  (cap.  super.  art. 
2),  religionis  suae  nec  pudet,  nec  pcsnitet,  sed  ac- 
cuaatus,  et  interrogatus,  ae  Christianum  919  esse 
confitetur,  gaudet,  gloriatur,  ao  damnatuB  gratias 
agit. 


Recte  ergo  Tertullianus  :  «  Quid  hoc,  ait,  mali 
est,  In  Christianis,  quod  naturalia  mali  non  habet  0 
(TertuU.  Apolog.  c.i,  p.  269)?  »  Sed  in  nostris  co- 
dioibus  manuscriptislegimus  :  «Quod  natura  alia 
mali  non  habet ;  »  fortassis  non  omnino  male,  si 
ibi,  sicut  bonis  auctoribus  haud  plane  infrequens 
est,  subaudiatur  particula  quam,  hoc  nimirum 
Bonsu  :  quod  non  alia,  quam  mali  natura  habet. 
Sed  pluribus  littera  a  antiquariorum  ignorantia 
vel  errore  ibi  duplicata  haud  dubie  videbitur.  Vide 
tamen  utrum  prima  lectio  oonfirmari  non  possit  ex 
libro  ad  nationes,  in  quo  brevius  quidem,  sed  non 
minus  clare  dioitur  :  t  Quod  hoc  malum  est,  in 
quo  mali  natura  cessat  » (Idem,  lib.  i  ad  Nat,  o.  1, 


p.  560).  Imo  vero  addit  Auotor  noster  maximum 
in  eo  esse  debere  bonum,  cujus  reus  gaudetf  cujus 
accusatio  votum  est, 

Ethnicos  autem  ille  acriuB  urget  {idem,Apolog0t, 
cap.  1,  pag.  264),  palamque  facit  in  Ghristianis 
nihii  esse  mali,  qui,  relicto  faUorum  deorum  cultu, 
ao  suscepta  Ghristi  religione,  meliores,  quemad- 
modum  diximus,  facti  fuerant.  Neque  id  ipsis  gen" 
tilibus,  quidquid  contra  reclamarent,  poterat  esBe 
incognitum.  Noverant  enim  quantus  esset  Ghri- 
stianorum  ubique  terrarum  numerus,  hincque 
.graviter  moerebant,  ac  de  eo  tam  sspe  quam  pn- 
biice  conquerebantur.  At  quoquo  modo  illos  agno- 
verint,  viderant  utique  faotos  essc  ex  malis  et  im- 
probis  bonos  et  probos,  ex  impudicis  pudicos,  ei 
injustis  ac  sceleratis  oaslos,  religiosoB,  ac  sedulam 
virtutibuB  omnibus  operam  dantes.  Et  certe  ipsis, 
ut  ait  Tertullianus,  videbatur  bonus  vir  Caius  (ma- 
nuscripti  nostri,  Gaius  Seius)  lantum  qued  Christia' 
nus  {ibid,  cap.  3,  pag.  280  ;  et  lib.  i  ad  Nation,  cap. 
4,  pag.  564).  Mirabantur  Lucium  sapientem,  hano 
mulierem  pudicam,hunc  fllium  patri  suo  obsequen- 
tem,  huno  servum  domino  suo  fidelem.  Mirabantor 
quidem  has  aliasque  Ghristianorum  virtutes  :  sed 
hos  Ghristianos  esse  ferre  non  poterant. 

Quis  ergo  eos  potius  errare  diffltebitur,  «  qui 
laudant  quas  sciunt,  ait  Auotor  noster,  vituperant 
qua  ignorant,  etid  quod  8ciunt,eo  quod  ignorant, 
corrumpunt  »  {Ibid,)  ?  In  omnibus  nostris  codici- 
bus  iegimuB  irrumpuntf  pro  corrumpunt :  sed  mi- 
nuB  fortassis  bene.  In  libro  enim  ad  Naiiones  aori^ 
ptum  est :  «  Pro  stultiti»  csBoitate  iaudant  qae 
sciunt,vituperant  que  nesciunt,  et  id  quod  neaoiunt 
vitiant  »  (loc.  cit.) ;  quod,  uti  vides,  idemestac 
corrumpunt,  Si  tamen  malis  probesqoe  lcgendum 
irrumpunt^  non  omnino  repugnabimus.  Oe  fama 
siquidem  Luoanus  oecinit : 

Vana  quoque  ad  vestroB  accesiit  fama  nepotes, 
Irrupitque  animoi  populi. 

(Lcan.  lib.  i,  poit  med.) 

Summa  igitur  stultitia,  caecitate  ac  malitia  ethnioi 
laudabant  libi  cognitas  GhristiaDorum  virtutes : 
sed  illos  vituperabant,  ignoranles  quid  eorum  no- 
men  signifioaret.  Ex  ignoralo  autem  hoc  nomine 
vitiabant,  seu  corrumpebant  illorum  virtutes,  qnas 
nullas  aut  falsas  esse  eifutiebant.  At  nihii  certe 
magis  iniquum,  980  quam  ex  re  aliqua  sibi  com- 
perta  aliam  quam  ignoraa  vituperare,  aut  ex  re 
ignorata  aliam  a  se  agnitara  oorrumpcre.  Non  mi- 
nor  tamen  erat  iniquitas  Christianos  ob  solum 
suum  et  ignotum  nomen  condemnare  et  occidere, 
neo  velle  unquam  scire  et  investigare  quid  in  ow 
sit  aut  boni  aut  mali.  Tantum  vero  ab  hac  investi- 
gatione  abhorrebant  elhnici,  ut  iniquissimi  judices 
illos,  ad  tribunalia  sua  ductos,  audire  nunquam 
voluerint.  Secundum  aulem  illud  erat  summ« 
illorum  iniquitalis  caput,  quod  jam  explorandum. 
est. 


1073 


ARTIGULUB  11 


Quanta  iniquitate  ethnici  ChristianoSt  nec  auditos 
nee  defensos,sed  suum  duntaxat  ob  nomen  condem- 
naverintf  et  erudetissime  necaverint, 

SeouDdum  Tertulliani  adversus  eCrrenatam  gen- 
tilium  in  Ghristianos  violenliam  argumentum  non 
minoris  profectOi  quam  superius,  roboris  est  ao 
momenti.  Ducitur  autem  ex  certiseima  judioiorum 
regula,  qu»  naturali  aequitati  adeo  consentanea 
est,ut,  ea  praBtermissa,  iniquistimum,  irritum  om- 
nino,  et  nullum  sit  cujusvis  hominis  judicium.  At 
hoo,  ut  scite  TertuUianus  animadvertit,  regula  est 
qu8B  vetat  indefensos  et  inauditos  omnino  damnari 
(Tertull.  Apotoget,  cap.  3,  pag.  276).  De  legis  au- 


D.  LB  NOURRt  OBSBRVATIONES  NOViB.  1074 

ti  «  Conquirendi  non  sunt ;  si  deferantur,  et  arguan- 
tur,  puniendi  sunt  »  (Plin.  Secund.  lib.  x,  |epiit. 
102,  pag.  377),  id  est,  juxta  Terlulliani  nostii  in- 
terpretationem,  si  Ghristiani  revera  esse  compro- 
bentur  et  convincantur,  puniendi  quidem,  sed  mi- 
nime  inquirendi  sunt.  Totum  autem  hnno  Tertul- 
liani  locum  citavit  Eusebius  (lib.  ni  Eccles.  Histor.f 
cap.  33,  pag.  106),  qui  prolata  a  nobis  ejus  verba 
sic  Graece  interpretatus  est :  T^  twv  Xpiffxtavwv 
^uXov  fiij  lK(;7|TeTa6ai  P-lv,  IfjLwec^v  81  HoXdttdlai, 
qu0  Hufinus  Latine  reddidit  :  «  Christiani  non 
quidem  requirantur,  si  qui  tamen  inciderint, 
puniantur  »  (Rufin.  lib.  iii  Histor.  eccles.  cap.  27). 
Nullus  itaque  TertuUianus  dubitavit  hoc  edicto 


lenuu.  Apo^ge,  cap.  ^,  pag.  cio).  x^e  legis  au-         ,„„„^^,4- ^  ^„^33^  christianosnonperquirendos, 
tem  hujus  «qmta te  plane  convicti  gentiles,  oonsti.      P     ^^^^.^  .j^^^  offerrentur,  ac  Christia- 

tuerant  ut  quiUbet  ciyuscunque  cnmmis  msimu- B  ^_  __  _  J„J       ..,  omnHn»  niH„.  rai  facti 


latus,  uteretur,  et  proprio  ore,  ait  Auotor  noster, 
et  mercenaria  a(it;ocaitone,videlicetpatronorum,qui, 
mercede  accepta,  causam  iilorum  tuerentur. 

Yerum  longe  aiiter  Ghristianos,  falsorum  crimi- 
num  accusato8,tractabant.  Nullam  quippe  faculta- 
tem  eis  concedebant  innooentiam  suam  aut  ore  suo 
aut  ullius  patrocinio  unquam  defendendi.  Verum* 
tamen  ejusdem^  ut  scite  ille  arguit,  noxietatis  {Ibid.)^ 
sive,  ut  in  nostris  codicibus  manuscriptis  et  anti- 
quis  editionibus  legitur,  ejusdem  noxx  eadem  traC" 
tatio  debebat  intervenire  {Ibid.)  Quid  ergo  iniquius 
quam  id  quod  justum  est  ethnico  conoedere,  et 
illud  ipsum  negare  Ghristiano  ? 

Ad  hnc  vero,  secundum  omnium  divinarum  et 


nos  esse  oonstaret,  nuUa  amplius  uilius  rei  facta 
inquisitione,  puniendos.  Neo  male  quidem.  Nam 
Tr^janus  continuo  addidit :  «  Ita  tamen  ut  qui  ne- 
gaverit  se  Christianum  esse,  idque  reipsa  mani- 
festum  fecerit,  id  est,  suppiicando  diis  nostris, 
quamvis  suspectus  in  prsteritum  fuerit,  veniam 
ex  poenitentia  impetret  «  (Plin.  ibid.).  Nullum 
igitur  Christianorum  orimen  a  judicibus  inquiri 
voluit,  sed|eos  oblalos  ob  solum  suum  nomen,  nec 
amplius  auditos,  puniri,  nisi  forte  hoo  negarent 
nomen  suum,  falsisque  diis  supplicarent. 

Jure  itaque  merito  ezolamat  Tertulli^nus  :  «  0 
sententiam  necessitate  confusam  I  »  (TertuU.  i4pa- 
loget.  oap.  2,  pag.  275).  Gonsuito  autem  dixit 


bumanarum  iegum  prcsoripta  quilibet  homo,  ou-  n  necessitate,  quia  Triganus  illam  oiarius  explioare 
1 . .    •  .• *„i-*..- 1 ^  nnn  nntArat.  Eft  vfiro  confusa  est.  ouia  TrajauuB 


jusvit  criminis  postulatus,  non  solum  semper  au 
diendus  est  et  interrogandus,  sed  inquirendum 
insuper,  ao  quastione  etiam  et  tormentis  extor- 
quendum,  qu«  sit  criminis  quaiitas,  qui  locui  et 
modus,  qnod  tempus,qui  socii  ac  conscii.  Nec  hoc 
nquissimum  esse  diffitebantur  ethnici,  qui  hffic 
omnia  diiigenter  inquirebant,  ubi  aliquis  ex  suis 
ulliuB  sceleriB  ab  aliquo  accusabatur.  Summa  ta- 
men  i^Juria  hec  omniamissa  faciebant  spernebant- 
que,ubi  agebatur  de  nostris,^\i  Tertullianu8,^%ttf 
(J5td.),  id  est,  de  Ghristianorum  vituperatione  et 
accusatione.  Minua  itaque  bene  in  codicibus  nos- 
tris  habetur  eulogiis,  hoo  est  benediotionibusi  nisi 
nomen  illud  ab  illo  ironice  acceptum  fuisse  proba- 
veris.  Quidquid  sit,  planus  est  et  apertus  Tertul- 


non  poterat.  Ea  vero  confusa  est,  quia  TrsjanuB 
negat,  sicuti  recte  arguit  Auotor  noster  {ibid.)^  non 
inquirendos  GhristianoB,  utpote  innocentes,  nullius* 
que  soeleris  reos ;  et  mandat  tamen  puniendos,  ut 
nocentes  ao  gravissimorum  conscios  soelerum.  Ea- 
dem  orgo  hao  sententia  pardt  et  sxvU,  dissimulat 
et  animadvertit  {ibid.),  Glementiam  quippe  dissimu- 
lat,  parceudo  Ghristianis,  qui  Judicibus  non  ofie- 
rebantur.  Savit  vero  in  oblatos,  tametsi  inno- 
centOB,  quoB  Buum  duntaxat  ob  nomen  jubet  pu- 
niri. 

In  tota  ergo  Ghristianorum  causa  nihil  aliud  pos- 
tulabatur,  sicuti  adhuc  ait  TertullianuB,  nifli  con- 
fessio  nominis,  non  examinatio  seeleris  \ibid.  pag. 
271),  nec  accusati  defensio.   Ad  illos  enimvero 


liani  sensus,qui  asserit  tantum  abfuisse,  ut  genti-  D  damnandos  aut  absolvendos  illud  tantum  sufflcie- 


lcB  illo,  quem  aequitatis  postulabat,  modo  in  981 
Christianorum,  sicuti  aliorum  omnium,  crimina, 
quorum  insimulabantur,unquam  inquirerent ;  quin 
potius  omnis  eorum  inquisitio  judicibuB  omnibuB 
prohibita  erat. 

Plinio  enim  secundo  Triganum  imperatorem  in- 
terroganti  quid  Ghrislianis,  quorum  infinitus  pro- 
pemodum  erat  numerus,  faoiendum,  illt;  ait 
Tertullianus,  reipondit,  hoc  genus  inquirendos 
quidem  non  esse^  oblatos  vero  puniri  oportere  (Ter- 
tull.  Apolog.  0.  2,  p.  273).  Ipsiusmet  autem  Tra- 
Jani  hasc  sunt  in  epistola  saa  ad  Hlinium  vtrba  : 


bat,  ut  nomen  Buumy  seu  se  Ghristianos  esse,  aut 
negarent  aut  confiterentur. 

Quod  quidem,  quam  iniquum  omnique  juri  divi- 
no,  naturali  et  humano,  adversetur,  ille  adhuo 
demonstrat  9M  qusBstionibns,  quas  verberibus  et 
tormentis  leges  haberi  imperant.  Non  aliam  quippe 
ob  rationem  exerceri  debent,  quam  ut  retegantur 
crimina,  et  illorum  aoousati  ea  a  se  commissa 
fateantur.  Omnia  namque  placita  principum,  si 
tyranni  non  sint,  justa  senatuB  consttltai  aliieque 
leges  non  omnino  iniqu»,  prsoipiunt  malos  erut, 
non  abscondi,  verba  Bunt  Auctoris  nostri,  eonfes^ 


1075 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SERIBS  I,  APOLOGBTICA. 


1076 


sos  damnarif  non  absolvi  {ibid,  pag.  276;  et  lib.  i  A  quippe  tabella  non  aliquod  ChriBtianoruin,  sicut 


ad  Nation,  cap.  2,  pag.  560).  Ad  Scapulam  vero 
judicem  similiter  scribebat :  <  Quid  ampiius  tibi 
mandatury  quam  nocentes  confeBsos^damnare,  ne- 
gantes  autem  ad  tormenta  revocare  »  (Idem,  ad 
Scapul,  cap.  4)  ? 

Yerumtamen  ethnici,contra  hano  tanta  {equitate 
prescriptam  judioandorum  reornm  normam,Chri- 
Btianos  non  ad  aliquod  scelus  confitefidum,  sed 
negandum  crudelissimis  qussstionum  torinentis 
compellebant.  Persuasum  ergo  habere  debuerunt 
illoB  esse  innoxios,  et  nuilius  reos  criminis,  quippe 
qui  illud  ab  ipsis  negari  vellent,  aut  eos,  quod 
'nefas  est,  si  rei  forent,  piane  mentiri.  Qu8B»tione 
siquidem  torti,  fatebantur  palamque  olamabant  se 


aliorum  morte  damnatorum,  crimen  notabatur; 
sed  solum  Christianorum  nomen  :  «  De  tabelia,ait 
Tertullianus  eos  alioquendo,  recitatis  iilum  Ghri- 
stianum  »  (Tertuli.  Apolog,  cap.  2,  pag.  270), 
nihilque  ampiius.  At  oum  res  ita  sit,  pergit  ille, 
certe  :  «Christianussinullius  crlminia  nomen  eat, 
valde  ineptum,  si  solius  nominis,  crimen  est »  (Ter- 
tuii.  ibid.).  £t  ita  quidem  in  Rigaltii  editione.  Id 
nostris  vero  codioibus  :  «  Ghristianas  ai  nullius 
criminii  nomen  reus  est,  valde  incestum, »  recen- 
tiores  «  incertum,  si  soiius  nominis  orimen  est.  » 
In  quibusdam  manusoriptis,  et  editis  Rigaltio  an- 
tiquioribuB  :  «  Gbristianus  si  nulliuB  criminis 
reus  est,  nomen  valde  infestum.  si  solius  nominis 


esse  Ghristianos.  Sed  ethnici  quibus  alios  confi-  o  crimen  est.  »  Atque  haeo  videtur  genuina  Tertul- 


tentes  reos  amplius  torquere  fas  non  erat,  Ghristia- 
nos  dirius  Jubebant  cruciari,  doneo  negarent,  aut 
neoarentur. 

Recte  ergoTertuIlianus  illos  sic  urget :  «  Videtis 
quomodo  ipsi  vos  contra  mandata  faciatis,  ut 
confessos  negare  cogatis.  Adeo  confitemini  inno- 
centes  esse  nos,quo8  damnare  statim  ex  confessione 
non  vultis  »  (Idem  ad  Scapul.  cap.  4).  At  certe 
hi  ianta  legum  suarum  prsvaricatione  seipsos 
manifestissime  condemnabant.  Ghristianos  euim, 
nec  auditos,  nec  defensos,  tanquam  omnium  iu 
deos,  leges,  imperatores,  mores,  ipsamquemet 
oootra  naturam  criminum  reos  insectabantur. 
Dum  ergo  nitebantur  illos  qusstione  ad  ea  ne- 
ganda  adigere,  fatebantur  utique  tam  falsa  esse 


iiani  lectio,  atque  in  aliis  codioibuB  ea  voz  nomen 
transposita,  et  alters  ineestum^  oorrapta.  SensuB 
namque  Tertulliani  est,  GhriBtianam  nomeD 
fuisse  ethniois  valde  infestum,  propter  quod  bo- 
lum,neo  aliud  prorsus  obcrimen,  Ghristianof  tam 
orudeliter  torquebant  et  interficiebant. 

At  nulium  certe,  urget  Tertullianus  (t^u(.cap.3, 
pag.  281)y  nominis  odium  conoipi  potest,  nisi  illad 
aiiquid  significet  barbarum,  aut  vitiosum  in  so 
ipso,  vei  incognitis  homlnibus  qui  eo  appellantar. 
Atqui  ethnioi  nihil  potuerant  in  ChriBtianis  depre- 
hendere  vitiosi,  quos  vel  semel  audire  noloerant. 
Nihil  etiam  barbarum  inChristiani  nomine,quod  da 
unctione,  ait  Tertullianus,  deducUur  {ibid.  pag.  28i). 
Nec  hilum  quidem  promovebant  ignari  gentiles, 


ea  crimina.  quam  summa  erat  illorum  et  inno-  ^  qui  Chrestianos,  non  Christianos,  appellandos  em 


centia  et  integritas.  In  hac  itaque  tam  horrenda 
eorumdem  Christianorum  vexatione  non  aliud, 
sicuti  aiebat  Tertullianus,  nisi  Ghristiani  Inominis 
prsslium  est  (idem,  Apoioget.  cap.  2,  pag.  279),  in 
quo  negantes  absoivebantur,  atque  ezcarnifioaban- 
tur  confitentes. 

Neque  putaveris  quidquam  ab  illo  ibi  aut  fictum 
aut  ezaggeratum.  Nam  eadem  plane  fuerat  non 
solum  Justini  martyris,  Athenagors,  Tatiani,  ut 
alibi  vidimus  (tom.  I  Apparaf.  pag,  354«  356,  471 
et  523),  sed  Melitonis  etiam,  sicuti  refert  Eusebius 
(Buseb.  lib.  iv  Histor.  Eccles.  cap.  26,  pag.  147), 
publica  expostulatio.  Palam  quippe  conquesti  sunt, 
quamvis  nulium  nomen  ex  seipso  bonum  sit  aut 
malum,  Christianus  lamen  suum  duntaxat  ob  vo-  D  profecto,  si  ethnici  quibusdamlitigiosisdiBpuUao 


garriebant.Nam  hoc  ipsum  nomen  £f«  suavitaU,  vel 
benignitaU  derivatum  esl  {Ibid,),  At  de  hac  otrius- 
que  nominis  etymoiogia  alibi  disseruimas  {DUser- 
tat.  in  Lactant.  cap.  17,  art.  1). 

ARTIGULUS  III. 

Quam  absurde  ethnici  objicerent  Chrisiiancs  propter 
suum  aut  aucioris  sui  nomen  odio  hdbendos^  quia 
nullus  philcsophus  Platonieos,  Epicureos,  Pythago- 
reos.  StoicoSf  et  Academicos,  nullus  medictts  Era- 
sistratum,  nullus  grammatieus  Aristarchum,nuUut 
eoquus  Apicium,  sectarum  suarum  auetoreSfOb 
suum  nomen  odisse  perhibeantur. 

Gum  nihil  sit  sole  etiam  meridiano  cIarioB,qood 
humanum  ingeniam,  falsas  religionis  praBJudiciiB 
exceoatum,  obsourare  non  moliatur ;  non  miram 


oabuium,  uqo  audita  unquam  causa,  condemnari. 
Bodem  autem  telo,  sed  paulo  aliter  contorto,  ethni- 
cos  transfixerunt  Minutius  Felix,  uti  supra  osten- 
dimus  {Dissertal.  in  Minut.  Odav.  oap.  8,  art.  2)^ 
et  Gyprianus,  sicuti  infra  dicemus. 

Nec  multum  curabant  gentiles  summam  hano  te- 
gere  injustitiam,  quam  lata  per  tabetlam,  c^Jus  Gi- 
oero  98S  (lib.  v  in  Verr.  pag.  179,  lin.  19  ;  orat. 
23  pro  Rabir.  pag.  561,  lin.  uit. ;  orat.  23  pro 
Flacc.  pag.  369,  lin.  47 ;  orat.  37  in  L.  Pison. 
pag.  513),  aliique  sspios  meminere,  oontra 
eoB  Bententia  in  publicum  proferebant.  In  hao 


nibus  propositas  ab  Auotore  nostro  inviotisBimas  m 
Ghristianorum  defensionem  argumentationes  ela- 
dere  autjnfirmare  tentaverint.  Audiendi  tamon  tii 
Bunt  qui  ChriBtianos  audire  nolebant,  et  'exca- 
tiend»;  qualescunque  sint,  illorum  rationes. 

Ciamitabant  autem  non  r^quirenda  esseGhristia- 
norum  soelera,  qu8B  omnia  uno  eorum  nomino 
comprehenduntur.  9M  Sed  falsisBima  esse  bao 
crimilia  jam  ostendimus.  Fac  tamen,  si  po88i8,iJift 
tam  vera  esse  quam  falsa  8unt,numquid  bomioida, 
vel  aiiuB  quilibet  soeleratus  homo,  propter  soaffl 
Bolum  nomen  condemnari  debet  ?  Nonne  JadieeB 


1077 


D.  LB  NOURRY  OBSKRVATIONES  NOViE. 


1078 


tenentur  illum  audire,  et  investigare  ubi,  quando,  A 
quomodo,  quibus  sociia  orimen  perpetraverit  ?  Ve- 
rum  Ghristiani  contra  has  aquissimas,  uti  dixi- 
mus,  leges  oondemnabantur.  Iniquissimum  ergo 
erat  gentilium  judicium  (Tertull.  Apologet.  cap. 
2,  pag.  279,  et  lib.  i  ad  Nation,  cap.  6,  pag. 
566). 

Urgebant  tamen  gentiles  :  t  Secta  ChristianO' 
rum  oditur  in  nomine  utique  sui  auctoris  »  {Ibid. 
pag.  282).  Numquid  erge  ezaminandum  non  erat 
utrum  ille  auctor,  aut  ejus  sectatores  odio  revera 
haberi  deberent?  TertuUianus  autem  evidentissi- 
me  demonstrat  ethnicos  absurdn  hac  argumenta- 
tione  seipsos  BUO,quemadmodum  dicitur,conf!cere 
gladio .  Non  enim  Platonicos  propter  Platonis,Epi- 
cureos  propter  Epicuri,Pythagoreo8  propterPytha-  j^ 
gors,Stoico8  propter  Zenonis  nomen  odio  habebant 
(Ibid.),  At  hi  suarum  sectarum,  uti  alibi  osten- 
dimus  (tom.  I  Apparat.  lib.  iii,  dissert.  2,  cap. 
17,  arl.  1  et  seqq.  pag.  1123  et  seqq.),  fuerant 
auctores.  Tum  deinde  a  Tertulliano  recensentur 
Academioi,  quos  utique  a  Platonicis  secernere 
videtur  (TertuU.  Apologet,  cap.  3,,  p.  282).  Num- 
quid  igitur  de  medi»  et  novo  Academi»  princi- 
pibus  Arcesilao,  et  Lacyde,  sicut  ibidem  animad- 
yertimus,  sermonem  fecisse  dicendus  ?  Expen- 
de,  quffiso,  ac  pronuntia. 

Pergit  ille  ac,  «  Nonne,  inquit,  medici  nomen 
suum  sortiti  sunt  ab  ErasistratOy  qui  ab  A.  Gellio 
nobilis  medicus  (Gell.  lib.  xvii  Noct.  Att,  oap.  11),  a 
Macrobio  medicorum  veterum  nobilissimus  appella-  p 
tur  •  (Maorob.  lib.  vii  Saiiima/.cap.  15)  ?  Testatum 
autem  Strabo  fecit  Smyrn»  exstitisse  patrum  suo- 
rum  tempore  Erasistralffiam  medioin»  soholam 
(Strab.  lib.  xii  Georg.  pag.  580).  Celeberrimi  porro 
htgus  medici  Plutarohus  (lib.  iv  Sympos,  quaest.  1. 
pag.  603,  et  lib.  vii,  qufflst.  1,  pag.  698,  el  in  Vita 
Demetr.  pag.  907) ;  Plinius  (lib.  xxk  Natur.  Bist. 
cap.  1,  pag.  603) ;  Valerius  Maximus  (lib.v,  oap.7, 
§  1),  et  Chronioi  Eusebiani  (ad.  ann.  1755)  scri- 
ptor  mentionem  fecerunt. 

Deniqae  eoqui  etiam  cognommati  sunt,  ait  Ter- 
tullianus,  ab  Apicio,  quem  alibi  inter  ooquos 
pretiosissimos  reoentet,  ejusque  condimenta  ex- 
agiUt  (Tertull.  Apologet,  cap.  3,  pag.  5 ;  de  Pallio, 
cap.  ult.;  de  Anim,  cap.  33).Ab  Athenso  autemdi- 
soimus  huno  Tiberii  imperatoris  ssoulo  ditissimum  ^ 
fuisse,  sed  luxu  tolutum,  multas  ventrie  et  gul» 
vitio  myriadas  nummorum  profudissoy  ao  varia 
plaoentarum  genera  ejus  nomine  vocitari  (Athen. 
lib.  1  Deipnosoph.  oap.  1,  pag.  7).  Plura  etiam  de 
illo  Seneca,  oujus  hffio  tantum,quffi  ad  propositum 
nostrum  magis  faciunt,  verba  transcribemus : 
«  Apioius  nostra  memoria  vixit,  qui  in  ea  urbe,  ex 
qua  aliquando  philosophi,  velut  oorruptores  Ju- 
ventutis  9M  abire  Jussi  sunt,  scientiam  pro- 
priam  professus,  disciplina  sua  Sfficulum  infecit  » 
(Senec.  de  Consol  ad  Belvid.  oap.  10,  pag.  781), 
Alibi  autem  ille,  siout  Plinius  (lib.  ix  Natur,  Bist. 


cap.  47.  pag.  308),  et  Hieronymui^  (lib.  ii  adv.  Jd- 
vin.)y  Apicii  ej^usque  beiluationis  et  immensagulffi 
meminerunt.Tres  porro  Gasaubonus  notat  Apicios, 
eosque  gulffi  vitio  infames  (Gasaubon.  in  lib.  ii 
Athen.  cap.  6,  pag.  22  et  seqq.).  In  superiori  au- 
tem  dissertatione  {Dissert.  in  Amob,  cap.  23,  art. 
4)  non  semel  oitavimus  Apicii  de  re  ooquinaria 
editam  oommentationem.  Neque  magno  iabore  no- 
bis  persuadebis  hunc  esse,  de  quo  TertuIIianus 
loquitur. 

At  quiounque  fuerit,  nuUus  tamen  gentilis  un- 
quam  dixit  propter  illius,  aut  aliorum  quos  reoen- 
suimus,8olum  nomen  odio  dignam  esse  institutam 
a  quolibet  sectam,  nisi  prius  constiterit  in  ea  ali- 
quid  esse  mali.  Gentiles  ergo  non  debebant  odisse 
Christianos,  nec  propter  Buum,nec  propter  aactorit 
sui  nomen,  nisi  exploratum  ante  habuissent  illos 
esse  maloB.  Atqui  Jam  ostendimus  eosdem  gen- 
tiles  neque  scivisse,  neque  scire  aut  inqnirere  un- 
quam  voluisse  utrum  illi  aiiquid  agerent,quod  odio 
et  pcBna  esset  prosequendum. 

Contra  tamen  nemini  prorsus  inoompertum  erat 
Christianos  suo  tituby  sive  suum  duntaxat  ob  no- 
men  actibus  ao  sententiis  prffisidum  statim  con- 
demnari,  atqae  oblati  illis  fuerant.  Nam  propter 
hoc  ipsum  soium  nomen  ab  illisoondemnari  vestros 
hoc  est  judioum,  inquiebat  Tertullianus,  jam 
contestamur  actus,  qui  quotidie  judicandis  custodiis, 
id  est  carceri  mancipatis,  prsRsidetis.  qui  sententiis 
elogia  dispungitis  (Tertull.  Apologet,  oap.  44,p.496), 
sive  reorum  aocusationes  examinatis ;  numquid 
inter  illos  omnes  aliquis  inventue  est  sicariusj  seu 
homioida?  num  aliquis  manticularius  {Ibid.  Gf. 
Fest.  ad  v.  ManUcularius)^  sive  qui  repositam  in 
aliorum  marsupiis  pecuniam  furatus  sit  ?  num  ali- 
quis  lavantium  prxdo,  aut,  ut  aiibi  dixit,  fUr  bal- 
nearum,  qui  lavantium  vestes  aut  argentum  subri- 
piebat  ?  At  oerte  hi  omnes  ethniois  erant  (Apulei 
Apolog,  i  ante  fin.),  et  nuUum  ibi  invenistis  Chri- 
stianffi  religionis  verum  sectatorem.  Non  enim  de 
nostris,  pergit  TertuIIianus,  sed  de  vestris  semper 
3sstuai  carcer  (Plaut.  Cuptiv.  act.  iv,  soen.  ii),  to- 
tusque  scelestis  vestris  gentilibus  repletus  est.  De 
vestris  quoque  semper  metalla  suspirant  (Tertull. 
de  Fuga,  oap.  13),  de  iis  soilioet,  qui  scelerum 
oonvicti,  metalla  effodere  cogebantur  «  Denique 
de  vestris  semper  bestiffi  saginanlur,  de  vestris 
semper  munerariinoxiorum  greges  pascunt  » (Ter- 
tull.  Apolog,  cap.  44,  p.  497).  Munerarii  autem,uti 
Jam  a  nobis  aJibi  observatum  est  {Dissertat.  in 
Minut.  Octav.  cap.  13,  art.  1,  et  Dissert,  in  Lor 
ctant.  cap.  27,  art.  1),  ii  erant,  qui  gladiatorum 
speotacula  edebant.  Hi  autem  pascebant  et  alebant 
noxios,  qui  ad  bestias  damnati  debebant  cum  illis 
pugnare.  8i  autem  victi  fuissent,  tum  victrices 
bestiffi  oarnibus  illarum  saginabatUur. 

NuIIus  itaque  ex  horum  numero  erat  Ghristianus 
986  propter  scelus  aliquod  aut  ooDJectus  in  car- 
cerem,  aut  ad  bestias  damnatus,  sed  suum  dunta« 


1079 


TBRTDLLtANI  OPBRUM  PARS  l.  —  SERIBS  I,  APOLOGBTICA. 


1080 


zat  ob  nomen,  quod  nihil  plane  mali  habebat.  Pa- 
lam  enim  et  asseveranter  Tertullianus  afOrmat 
NuiluB  illic  Christianus,  nisi  hoc  tantum  propter 
suum  nomon  ;  aut  si  et  aliud,  id  est,  capitalis  ali- 
o^Jus  Boeleris  reus  et  convictus,  Jam  non  Christia- 
nus  (Tertull.  loc.  cit.},  sed  Ghristianffi  religionis 
apoitata  et  desertor.  nihil  ergo  iniquiras  ac 
divinis  et  humanis  legibus  magis  contrarium, 
quam  innocentes  Christianos,  nunquam  auditoset 
defensos,  suum  solum  ob  nomen  condemnare,  ac 
qnibuilibet  gravissimis  suppliciis  ezcarnificare  et 
occidere. 

CAPUT  XVIII. 

Quatn  absurde  ethnid  objectarent  se  ad  vexandos 
necandosque  Christianos  quibusdam  suis  legibus 
teneri,  qui  quaslibet  sancttores  tam  sxpe,  quam 
impune  violabant, 

ARTIGULUS  PRIMUS. 

Quibus  rationibus  Tertulliauus  ostendat  nulla  vel 
lege  vel  auctoritate  uUum  hominem  cogi  posse  ad 
eum,  auem  falsum  novit,  deum  colendum^  aul 
cuivis  tibertatem  adimi,  quam  veram  credit^  reli- 
gionem  amplexandi. 

Gentiles  in  summas  angustias  adducti  ad  le* 
gum  suarum  auotoritatem,  tanquam  ultimum  pro- 
pugnaculum,  confugere  nitebantur.  Nostris,  in- 
quiebant,  astringimur  legibus,  qu»  prsecipiunt 
vezari  Ghristianos,  et  ad  internecionem  usque  ex- 
oruciari.  Nobis  ergo,  ad  eos  torquendos,  scire 
Bufficit  revera  esse  Ghristianos,  neo  qui  qualesve 
sint  amplius  perquirendum  (Tertuil.  j4pologet.o.3f 
p.  282).  Sed  Tertullianus  respondet  vanam  esse  ac 
plane  absurdam  hanc  argumentationem,  et  ipsos- 
met  ethnicoB  sic  alloquitur  :  8i  per  leges  vestras 
fas  et  necesse  putatis  Ghristianos  inauditos  et  in- 
defensos  condemnare,  vtm  profitemini^  et  iniquam 
ex  arce  dominationem  {ibid.) ;  ex  arce;  inquit,  id 
est^  foriitan,  ex  edito  et  ipso  vertice  eivitatis  (ibid. 
cap.  i,  pag.  259),  quemadmodum  initio  hujus 
libri  dixerat.  Qui  enim  quemvis  acousatum,  inau- 
dita  causa,  condemnat  jubetque  interfici,  is  pro- 
cul  dubio  non  squi  judicis  fungitur  officio,  sed 
dominationem  exercet  iniquissimam  ac  intoleran- 
dam  tyrannidem. 

Verum  ut  gentilium  pertinaciam  penitus  fran- 
gat,  aliud  argumentum  inde  eruit,  quod  omnibus 
et  singulis  dabant  quemlibet,  uno  et  vero  excepto, 
deum  colendi  facaltatem.  Nam  cum  dixisset  unum 
ab  uno,  et  alium  ab  alio  libere  et  licenter  coli, 
illos  sic  urget  :  t  Videte  ne  hoc  ad  irreligiositatis 
elogium  concurrat,  adimere  libertatem  religioniSy 
et  interdicere  optionem  divinitatis  :  ut  non  liceat 
mihi  colere  quem  velim,  sed  cogar  colere  quem 
nolim  »  (Ibid.  cap.  24,  p.  4i8).  Religiosus  etenim 
cultus  liber,  inquit,  et  voluntarius  esse  debet,  neo 
ullus  unquam  ab  ullo  homine  aut  ulla  lege  oogi 
potest  ad  eam,  quam  falsam  esse  novit^  amplexan- 
dam  religionem  :  divin»  siquidem  rei,  uti  ille 
postea  dixit,  fadundx  tibens  animus  indidtur  {Ibid. 
08T  cap.  28,  p.  435).  Rationem  vero  si  postules 


A  hanc  tibi  dabit :  «  Humani  juris  et  naturalis  po- 
testatis  est  unicuique,  quod  putaverit,  colere^nec 
alii  obest,  aut  prodest  alterius  religio.  Sed  nec 
religionia  est  cogerereligionem,qufle  sponte  suscipi 
debeat,  non  vi ;  cum  et  hostiee  ab  animo  iibenti 
expostulentur.  Ita  etsi  nos  compuIeritiB,ad  sacrifl- 
oandum,  nihil  prasstabitis  diis  vestris.  Ab  invitiB 
enim  sacriGcia  non  desiderabunt,  nisi  contentiosi 
sint.  Contentiosus  enim  Deus  non  est  >»  (Idem  ad 
Scapul.  cap.  2). 

Audis  certe  quibus  Auctor  noster  rationum  mo- 
mentis  ostendat  Juri,non  solum  humanOySed  etiam 
naturali  repugnaro,  ut  quis  unquam  ulla  vi  ad 
suscipiendam  aliquam  falsam  religionem  aut  falei 
dei  cultum  compeliatur.  Cujuslibet  siquidem  reli- 

j.  gio  nec  prodest  nec  nbcet  alteri,  qui  proximi 
sui  bono  aut  malo  nec  melior  nec  pejor  efficitur. 
Deinde  vero  Deus  ab  invito  et  reluotante  sacri- 
ficia  non  desiderat,  nisi  contentiosus  sit,  id  est, 
lites  et  Jurgia  seminare  velit.  At  talis  deus  veros 
esse  nequaquam  potest.  Quin  etiam  «  nemo,  ait 
adhuc  Tertullianus,  ab  invito  coli  volet,  ne  bomo 
quidem  »  (Idem,  Apologet.  cap.  24,  p.  418).  Nam 
damnanda  plane  est  simulatio,  et  nefaria  bypocri- 
sis,  qua  is  se  eum  colere  exterius  fingit,  qaem 
interius  spernit  atque  detestatur. 

Ad  hiec  vero,  oa  sane  ost  hominis  fragilitas,  nt 
Deum  verum  saepe  sepius  ofTendat.  Atqui  placare 
ilium  nequit,  nisi  libera  ac  sincera  animi  conver- 
sione  et  poenitentia,  aut  facto  maxima  iibertate 
sacrificio.  Summa  igitur  sine  iigustitia  nemo  oo- 
^  gere  mo  potest  ad  sacriflcandum  Jovi,  aut  cuilibet 
alteri  deo,  quem  non  curo  an  mihi  propitius  leit 
vel  iratus ;  multo  minus  si  illum  hominem  fuisee, 
nec  amplios  exsistere  certo  certius  cognoverim. 

Instat  adhuc  TertuIIianus  et,  cc  Colat|  inquit, 
alius  Deum,  alius  Jovem,aliu8ad  coelum  suppHceB 
manus  tendat,  alius  ad  aram  Fidei,  alius,  si  boc 
putatis,  nubes  numeret  orans,  alius  lacunaria, 
alius  animam  suam  deo  suo  voveat,  alius  hirci » 
{Ibid.).  Nonne  hi  omnes  «quo  jure  aut  tolerari 
aut  oondemnari  debebant,  neo  ani  potius  quam  al- 
teri  eripiendam,quam  voluerit,colendi  libertatem  ? 

Sed  non  clara  omnino  ac  perspicua  sunt  haec 
Tertullianl  verba,  ac  forsitan  dubitandi  Iocub  est 
utrum  loqaator  tantum  de  gontilibus,  aut  de  iis 

D  simul  et  Ghristianis,  ut  pluribus  visum  est.  Qnid 
vero  si  utrosque  atque  insuper  Judeos  designasse 

'  dicatur?  De  Christianis  siquidem  et  Judaeis  Bcri- 
bere  potuit :  Colas  alius  Deum,  unicum  videllcet 
atque  omnipotentem ;  de  ethnicis  vero  :  Alius  U- 
vem^  sicut  incompertum  nemini  est.  De  iiedem 
etiam  Christianis  dicere  adhuc  potuit :  Atius  ad 
coelum  supptices  manus  tendat.  Nam  hi,  uti  vidi- 
mus  (supr.  oap.  14,  art.  3),  expansii  manibus 
Deum  orabant.Tametsi  enim  ethnious  simili  modo 

• 

deos  suos  precaretur,  is  GhrisUano  tamen  oppooi 
a  Tertulliano  videtur,qui  ibidem  dixit :  AUus  m9f 
dimirum  gentiliSy  manus  siniiriUr  te^4Bi|t.i^.i|{ffft 


1081 


D.  LE  NOURRT  0BSBRYATI0NE8  NOViE. 


108S 


Fidei :  in  codfcibas  noatris  manuscripUs  legitur  A  buisset  deum,  etiamsi  aliis  penitus  incognitumy 
988  Fidi»,  sed  librariorum  prooul  dubio  errore.      coli  et  adorari. 


Tolerabilias  forsitan  scriptum  esset  Fidii^   quem 

gentiles,  ut  canit  OvidiuB,  Jovis  filiu{n  et  deum  esse 

opinabantur  (Ovid.  lib.  vi  Fastor.  §  4).  Recte  au- 

iem  Fidei^  oujus  tanquam  defe  templum  erat  in 

Gapitolio,  quemadmodum  alibi  observavimus  (t.  I 

Apparat.  p.  b66). 

Ad  Judffios  vero  spectare  videntur  Bubsequentia 

Auctoris  nostrl  verba  :  «  Alius,  si  boc  putatis,  nu- 

bes  numeret  orans.  c  Nam  de  iisdem  Judais  Juve- 

nalis  oecinit : 

Qnidam  sortiti  metaentem  sabbata  patrem, 
Nil  proBter  nabes  ei  cobU  numen  adorant. 

(Jnvenal.  Salir,  zvi,  v.  916.) 


Sed  jam  aliquem  audire  nobis  videmnry '  qui 
nobis  in  aurem  insusurrat  ibi  Tertullianum  tota 
via  errasse,  989  utpote  qui  bis  argumentis  pro- 
bare  contendat  concedendam  esse  cuilibet  faculta- 
tem  quem  voluerit,  sive  verum,  sive  falsum,  co- 
lendi  deum,  ac  pro  arbitrio  aliquam  religionem 
eligendi.  Itane  vero  desipuit  Tertullianus,  qui 
totis,  uti  vidimus,  ingenii  viribus  demonstrat 
solam  Ghristianam  religionem  veram  esse  et  pro- 
fltendam,  csteras  omnes  falsas  et  rejiciendas,  qui 
plane  penitusque  contendit  summum  Ghristiano 
esse  nefas  suam  negare  imo  et  dissimulare  religio- 


nem,  qui  martyres  nostros  omni  laude  ideo  cumu- 

Cup  autem  adjecit  Tertullianus  :  Si  hoc  putatis  ?      i^t,  qaod  maluerinl  quibuslibet  dirissimis  crucia- 

Nonne  bis  verbis  eosdem  Judsos  denotare  voluit,  »  tibus  excarnificari  et  interfici,  quam  tria  thuriB 


quos  etbnici  et  nubes  et  coBlum  adorare  falso  pu- 
tabant  ?  Huic  autem  a  Tertulliano  opponitur  alius, 
gentilis,  qui  colebat  kumnaria  suorum  soilicet 
templorum,  ut  infra  ostendemus.  Pergit  ille,  et 
alius,  inquit,  puta  Ghristianus,  suam  animatn  Deo 
suo  voeat  et  consecret ;  contra  vero  alius,  etbni- 
cus,  hirei  animam  falso  deo  voveat.  Ganit  enim 
YirgiiiuB  : 

Ergo  rite  Bnnm  Baccho  dicemuB  honorem 
Carminiba»  pairiis,  laneeBve  et  liba  feremas ; 
Et  daeioB  corna  stabii  Bacer  hircus  ad  aram, 

(Virgil.  Jib.  ii  Georg.  v.  393.) 

Martialis  vero  : 

YMe  nocens  rosea  stabat  morituruB  ad  aras 
Hifcai,  Baeche,  iuiB  victima  grata  saeriB. 

(Martial;  lib.  m,  Epigram,  24.) 


grana  falsis  diis  adolere,  ac  mirabili  plane  con* 
stantia  suum  pro  fidei  et  religionis  sua  defensione 
sanguinem  fuderint?  Secus  vero  si  sensisset,  suam 
in  Apologetico  aliisque  similibus  libris  conscriben- 
dis  plane  gratisque  lusisset  operam.  Non  alio 
igitur  tendunt  illius  argumenta,  nisi  ut  iis  demon- 
stret  neminem  cogi  posie  ad  deserendam  veram, 
et  falsam  amplectendam  religionem ;  ac  iniquissi- 
mos  esse  gentiles,  qui  unicuique  quemlibet  deum, 
etsi  aliis  incognitum,  colendi  dabant  libertatem; 
quam  solis  Ghristianis  verum  Deum  colentibus 
adimebant. 

At  alius  quispiam  a  nobis  postulubit  cur  ille  adeo 
affirmate  asseveret  voluntariam  esse  religionemy 


Vepum  quld  obstat  quominus  Tertullianus  h»c  ^  ^'^' *^^^®5^®  ^'^^\^I**^-  "  ^^  °^^^^"."?  hf^^^oB 


omnia  non  Gbristianis  et  JudsBi?,  sed  soiis  gentili- 
bus  tribuat  ?  Nonne  Menecaus,  Godrus  et  Muresy 
de  quibus  nos  in  superiori  dissertatione  post  La- 
otantium  (lib.  ui,  cap.  12,  pag.370)  disputavimus 
{Dissertat.  in  Lactani.  oap.  10,  art.  4),  animam 
auam  diis  voverani  ?  Arisiophanes  autem  Socratem 
indneit  nnbes  orantem  ei  invocaniem  (Aristoph. 
Nubes,  aot.  I  scen.  iii).  Gentiles  quoque,  sublatis, 
oi  dictum  est,  io  omlum  manibus,  deos  suos  pre- 
cabantur.  Ergo  Tertullianus  de  his  solis  loqui 
poiius  videtur,  ei  majus  inde  argumeniationi  ejus 
robur  accedet.  Recie  quidem,  inquies,  nisi  ille 
Jovi  opponerei  Deum  haud  dubie  verum,  qnem 
adhuc  singulari  numero  deinde  appellavit  Sed  quid 


compelli,  non  illici,  dignum  est.  Duriiia  vincenda 
est,  non  suadenda  »  (Teriullian.  Scorpiac*  cap.  2). 
Verum  potat  iile  a  Rigaltio  quomodo  Auctor  no- 
ster  vincendam  velit  haereticorum  duritiam,eosque 
ad  ofnoinm  reducendos,  et  audiei,  non  vi  aut  co- 
actione  corporea,  sed  spiritualibus  divin»  Scriptu- 
raB  armis  divinaque  auctoritate.  Ac  re  quidem  vera 
ipse  Tertullianus  sic  prosequitur  :  c<  Et  utique  sa- 
iis  optimum  prffijudicabitur,  quod  probabitur  a 
Deo  constitutum  atque  praecepium.  »  Quamobrem 
hisce  armis  illos  revincit  et  ezpugnat. 

Nobis  vero  adjicere  liceat  non  eamdem  esse  ha* 
reticorum  ac  gentilium  rationem.Quidquid  namque 
de  hffireticis,   qui  verum  Deum  agnoverunt,  sed 


veiai  quominus  ille  Jovi  maximo  gentilium  deo  »  «^^^"^«»  sceleribusque   suis    ab   Ecolesia  defe- 


alium  quemlibei  sive  m^'orum,  sive  minorum 
gentlum  deum  opposuerit  ?  Quoquo  autem  modo 
verba  ctjus  intelligantur,  ex  iis  recte  omnino  con- 
cludii  ethnioos  contra  jus  omnes  et  fas  ademisse 
Ghrisiianis  veri  i)ei  colendi  faculiaiem.  Per  ilioa 
siquidem  cffiteris  omnibus  lioebat  non  solum  Jo- 
vem,  sed,  uno  duntazai  vero  Deo  ezoepio,  quem- 
canque  colere  falsum  ac  ridioulum  denm.  Qua 
enim  crudelitaie  impii  homines  GhrisiianiB  verum 
Deum  honorandi  tollebani  iiceniiam,  pari  indul- 
gentia  paiiebantur  qualibet  in  civitate  ac  provin- 
oia,  ui  infra  dioeiuri  a  quovis  homine,  quem  li« 


cerunt,  statuendum  dizeris ;  non  ideo  iamen 
ethnicis,  ut  recte  ait  Tertullianus,  fas  unquam  fuii 
Gbristianos  iormentis  ao  cruciatibus  ad  falsorum 
deorum  impellere  venerationem.  Nullus  enim  Bine 
piaculo  in  errorem  impellitur,  imo  vero  nec  indu- 
citur.  At  nihii  prohibei  quominus  hsretici  legiti- 
ma  auctoritate  ad  eam,  quam  reliquerunt,reducan- 
tur  veritatem. 

ARTICULUS  li. 

Quam  insutse  ethnici  ad  torquendos  tollendosque  Chri' 
stianos  obfieerent  se  quibusdam  imjferatorum  legi' 
hus  mtnngi^  quandoqmidm  ab  tis  ipm  emm* 


4088 


TERTULLIANI  OPERUM  PAR8  1.  —  SERIES  I,  APOLOQETICA. 


4084 


dalSB  suni  leges  Lycurgi,  qui  idcirco  inedia  mor'  A  nt.  /Glianus  vero  Bcribit  illiy  oum  Lacednmonioi 


Um  sibi  conscivit,  atque  alise  a  Romanis  abrogatx, 
ac  nominatim  Juliss,  Papias,  et  q^ix  debitores  in 
duas  partes  secari  Jubebant,  ac  quaenam  leges  illa 
fuerint. 

Nullus  unquam  ulla,  nisi  iniquissima  lege,  ad 
falsum  aliquem  deum  colendum  astringi  potesLAt 
990  injustas  legis,  ut  recte  ait  Tertullianus,  nul- 
ius  honor  est  (Tertull.  lib.  i  ad  Nation,  cap.  6, 
pag.  566),  nec  ullius  nnquam  hominis  consoientiam 
obligavit.  Nulla  igitur  humana  lege  Ghristiani  ad 
flctitios  deos  colendos  oogi  poterant.  Qua  ergo 
fronte  ethnici  objicere  poterant  se  ad  eos  torquen- 
dos  et  necandos  quibusdam  imperatorum  suorum 
legibus  obstringi,  qui  negare  non  poterant  plu- 
rimas  ab  hominibus  etiam  majoris  auctoritatis,  ut 


Justitia  imbuere  voluisset,  erutum  quidem  oculam, 
aut  ex  insidiis  Jactu  lapidis,  aut  baculi  iciu  [JELhn, 
L  X!ii  Var,  cap.  23),  quemadmodum  a  variiB 
scriptoribus  proditum  fuerat.  Quod  vero  ad  rem 
nostram  magis  facit,  testem  nominatim  ciiat  Epho- 
rum,  qui  eum  in  exsilio  fame  periisse  perhibet 
Sed  ibi  ille  non  dixit  utrum  hsc  fames  voluntaria 
fuerit.  Quamobrem  Auctor  noster  presiins  sequi- 
tur  Plutarchum,  qui  diserte  scribit  illnm  jureja- 
rando  T91  reges,  senatum  ac  oives  obstriniisse, 
fore  ut  leges  ejus  sedulo  observarent,  donec  Del- 
phis  rediret  (Plutarch.  t.  l,  in  Vita  Lycurg.  p.  57). 
Ne  autem  sacramenti  reiigione  solverentnr,  htXtu- 
TT^acv   diuoxzpTtpi^aac,  mortem   sibi    inedia  consd- 


jam  in  superiori  disserUtione  vidimus  (Dissert.  n  ^^'  ^®^  *^  °°°  prohibuit  quominus  Laoedamonii 


in  Ladant.  oap.  28,  art.  1),  pro  humana  inQrmiUte 
et  Umporum  opportunitate  laUs,  quas  idcirco  au- 
dacter  et  impune  emendarunt^  spreverunt,  con- 
eulcaverunt  ?  Quo  auUm  pacto  id  negassent,  quod 
non  solum  certissimo  Giceronis  testimonio  (Gicer. 
lib.  I  de  legib.  pag,  328,  lin.  5  et  seqq.),  sed  oon- 
stanti  sfficuloruni  omnium  experientia  omnibus 
oompertum  est?  Nihii  itaque  necesse  fuit,  ut  id 
Tertullianus  variis,  et  longe  pluribus  quam  par 
erat,  exemplis  comprobaret.Verumtamen  quiu  quod 
abundat,  ut  aiunt,  non  vitiat,  plurimas  ille  sancl- 
tas  a  variis  legislatoribus  leges,  et  a  populis  posUa 
aut  emendaUs,  aut  antiqualas  ideo  coagessit,  ut 
Undem  ethniois,  legum  in  Ghristianos  datarum  au- 
otoritaUm  nunquam  non  et  ad  nauseam^usque  ob- 


suum  non  modo  sacramentum^sed  illiusetiam  leges 
spreverint  et  aboleverint. 

Ad  Romanos  sulinde  Auolor  nostor  venit,eo8que 
his  compellat  verbis  :  Nonne  el  vos  quotidie,  expe- 
rimentii  iiluminantibus  anliquitatis  (id  est  expe- 
rientia  vestra  edooti),  toiam  illam  ueterem  et  squa- 
lentem  silvam,  sive  inflnitam  et  obscuram  veterum 
legum  mullitudinem  ,fiovisprincipaUum  rescripUfnm 
el  edictorum  securibuSf  sive  novis  principum  rescri- 
ptis,  truncatis  et  cxditis  (TertulL  Apologet,  c.  4,  p. 
286)  ?  In  Rigaltii  autem  et  secutis  editionibue,  ru- 
statis  et  ccBditis ;  sed  qua  auotoriUte,  nec  ilie  dixit» 
neo  nos  aliud  scire  possumus,  nisi  hanc  lectionem 
omnibus  repugnare  oodicibus,  atque  ipsi,  quem 
ille  prs  manibus  habebat,  exempUri  Puteano.  Nos 


JeotantibuB,  linguam  penitus  occluderet.  Nostri  ^  tamen  non  latet  a  TertulliaQO  alibi  scriptam : 


itaque  ofQcii  esse  duximus  omnia  ejus  vestigia 
persequi,  ac  pro  virili  parU  nostra  solitoque  more 
ea  enucleare,  qum  ab  illo  de  antiquis  ethnicorum 
legibus  earumque  auctoribus,  emendatione  et 
abrogatione  speciatim  tradita  sunt. 

Orditur  autem  ab  antiqui2simo  legislatore  Ly- 
ourgo,  oujusuleges,  inquit,  a  Lacedmmoniis  emen- 
datao,  Untum  auctori  suo  doloris  incusserunt,  ut  in 
secessu  inedia  de  se  ipso  judicaverit, »  aut,  ut  alibi 
aliis  verbis  idem  signiQcantibus  dixit,  apocarte- 
resin  optavit  »  (Tertul.  Apologet.  cap.  4,  pag. 
286 ;  et  oap.  46,  pag.  512),  hoc  est,  volunUria 
fame  et  inedia  mortuus  est.  Gur  autem,  obseoro 
te  has  leges  Laoedmmonii  emendavere,  nisi  quia 


cr  Golere  omnia,  runcare  atque  rasUre  institait ; 
ut  inde  velut  ex  surculis  et  propaginibus  popoli 
de  populis,  urbes  de  urbibus,  per  ubique  orbis 
pangerentur »  (Idem,  dt  PalL  cap.  2).  Sed  col 
unquam  lionit  verbum  aliquod  ex  uno  auctoriB 
libro  in  alium  contra  oodicum  omnium  reclamt- 
tionem  transferre?  Quoquo  auUm  modo  leges, 
satis  apertus  est  Auotoris  nostri  aensus  :  borrea- 
tem  vetcrum  legum  silvam  novis  expurgatam  re- 
secatamque  fuisse  principum  ediotis,  quibus  plora, 
Unquam  noxia  herbs,  evulsa  sunt.  Frustra  igitQ^ 
ethnici  tantis  olamoribus  suarum  in  GhriBtitnos 
legum  auctoriUtem  vendiUbant. 
Ad  id  autem  adhuo  demonstrandum  eontineoter 


eas  imperfeota8,neo  sibi  utiles  et  convenientes  esse  D  Tertullianus  adjecit ;  «  Nonne  vanissimas  Papi*> 


arbitrabantur  ?  At  Pausanias  memoriae  mandavit  il- 
lum  in  quemdam  confugisse  vicum,  oui  Alpium  no- 
men  erat,  postquam  alUr  oculus  ei  excussus  fuisset 
ab.  Aleandro,oui  ieges  ejus  non  plaouerant  (Pausan. 
1.  III,  pag.  'lOO).  Valerlus  vero  Maximus  illud  paulo 
fusiuB  hisque  verbis  enarrat  :  «  Lycurgo  neque 
leges  salutariUr  excogitatffi  auxilio  esse  potuerunt, 
quomious  infestos  cives  experiretur.  Bflepe  enim 
lapidibus  petitus,  aliquando  furore  publico  ejectus, 
etiam  privatus  oculo,  ad  ultimum  ipsa  patria  pul- 
sus  est  »  (Val.  Max,  1.  v,  cap.  3,  exter.  §  2).  Sed 
uierque  taouit  quo  mortis  genere  vitam  ille  finie«> 


leges  qus  anto  iiberos  susoipi  oogunt,  quam  Julio 
matrimonium  oontrahi,  post  tantee  auotoriUUe  ee- 
nectuUm  heri  Severus  oonsUntissimus  principum 
exolusit »  (Idem,  Apohget.  cap.  4,  286  et  seq)? 
AperU  autem  ibi  ille  docet  has  Julias  legas 
Papiis  emendaUs,  sed  utrasque  abrogaUs  ab  impa- 
ratore  Severo.  Varis  autom  erant  Julia  leges,  qu0 
a  Julio  Gffisare  ita  cognominata  sunt.  Papiia  vero 
seu  potius  Poppasis  nomen  dederunt  Papius  et  Pop- 
paous  consulea  Augusti  Cadsaris  tempore  suffecti. 
Juliam  vero  legem  de  maritandis  ordinibus  a  Te^ 
tulliano  designari  omnes  facile  oonoednnt.  Teram 


^ 


1085 


D.  LB  NOUHRT  OBSERVATIONBS  NOTiB. 


lOM 


quomodo  Papia  lex  ooegecit  liberos  ante  Buscipi, 
quam  lex  Julia  jusserit  matrimonium  oootrahi, 
Heraidus  se  non  satiti  inteliigere  (Herald.  not.  in 
TertuU.),  et  Antonius  Augustinus  eibi  esse  incogni- 
tum  uitro  fatentur  (August.  de  legib,  cap.  18).  At 
sane  oonstat  eam  Julian  legem,  uti  Dion.  (1.  iv 
Rom.  Eisior.  p.  256),  Gornelius  Taoitus  (I.  iii, 
Annal^  anU  med,),  et  Suetonius  (in  Vila  Augutt. 
§  34)  perhibent,  ab  Augusto  GflBsare  severius^quam 
aliasy  fuisse  retractatam.  Nam  prsster  priemia  iia 
qui  liberod  susceperant  proposita»  iile  graviores 
innuptis  et  coBlibibus  poBnas  indixerat,qua8  deinde, 
propter  recusantium  tumultum,  mitigare  999 
coactus  est.  Addit  porro  Suetonius  :  «  Gum  imma- 
turitate  sponsaruro,  et  matrimoniorum  crebra  mu- 
tatione,  vim  legis  eludi  sentiret,  tempus  sponsas 
habendi  coarotavit,  divortiis  modum  imposuit » 
(Suet.  ibid.).  Nonne  vero  his  verbis  imnuUuritate 
sponsarum,  colligi  potest  propter  muititndinem 
eorum,  qui  beilis  civiiibus  aliisque  antea  exstincti 
fuerant,  itatutum  esse  ab  imperatore  Augusto,  ut 
virgines,  etiam  noadum  satis  adulte  et  viro  ma- 
ture,  nuberent?  8i  autam  is  sit  Suetonii  sensus, 
hio  Tertuliiani  esse  videtur :  Poppea  lege  sancitum, 
ut  virgines  ea  juniori  etate  in  matrimonium  coiioca- 
rentur^antequam  iliud  lege  Julia  oontrahere  potuis- 
sent.  Et  vero  ex  Dione  discimus  ab  eodem  Augusto 
decretum,  ut  pactio  nuptialis  irrita  esset,  si  nup- 
tis  uitra  biennium  differrentur,  id  est,  inquit  idem 
Dion,  ut  ea  virgo,  quam  quis  despondere  volebat, 
decem  annos  nata  esset,  et  nuptias  non  ultra  bien- 
nium  prorogarentur  (Dion.  lib,  uv  Rom.  Histor.  p. 
609).  Atqui  si  puella  decimo  setatis  sus  anno  de- 
sponderi  et  nubere  poterat,  tum  ergo  filios  susci- 
pere,  uti  ait  Tertullianus,  oogebatur,  qu89  lege 
Julia,  matrimonium  anno  suo  tantum  duodecimo 
inire  poterat.  Tide,  si  placet,  Gothofredi  {Cod. 
Theodoi.  p.  226  et  seqq.)  et  aliorum,  in  tertiam  de 
sponsalibus  legem,  adnotationes ;  et  expende, 
qaeeso,  utram  hsec,  aut  alia  quedam,  quam  exco- 
gitabis,  verborum  Tertulliani  interpretatio  tibi 
magis  arrideat. 

Dubium  autem  esse  non  potestj  quin  Severus 
imperator  illam  utriusque  Julia  et  Popps»  legis 
partem  abrogaverit,  tempusque  assignaverit,  quo 
vlrgines  matura  «tate  nuberent,  Nam  id  Tertul- 
lianas  heri,  id  est  sno  tempore,  factum  esse  asse- 
verat.  Prsterea  ex  Martiano  discimus  aliquid  in 
legibus  Juliis  ab  eodem  Severo  emendatum  (lib. 
juuii  Digest.  tit.  2,  leg.  19).  Alibi  vero  ostendimus 
(tom.  I  Apparat.  lib.  iii,  dissert.  2,  oap.  18,  art. 
3,  p.  4153)  ablatas  fuisse  a  Gonstantino  Magno 
pcenas,  qusa  his  Juliis  Poppsisque  legibus  contra 
c^libes  et  orbos  decret»  fuerant.  Sed  h«  Tertul- 
liani  nostri  tempore  posteriores  sunt. 

Denique  Rigaltius  opinatur  hasce  leges  ideo  va- 
nissimas  a  Tertulliano  appellari,  «  quia  de  filiis 
Buscipiendia  oogitare  non  immerito  vannm  stul- 
tumque  videbatur  Christianis,  finem  soculorum 


A  instare  credentibus,  et  vits  mortalis  in  seternam 
commutandflB  desiderio  suspirantibus.  »  Sed  vidi- 
mus  eosdem  Ghristianos  solitos  fuisse  pro  hujus 
finis  mora  depreoari.  Nobis  igitur  facilius  proba- 
bitur  iliud  ab  Auctore  nostro  dictum  ftiisse  casti- 
tatis  ao  virginitatis  studio,  quas  quidem  virtutes 
Ghristiani  tanto  ardore  coiebant,  quanto  eas  gen- 
tiles  despectui  habebant  et  adspernabantur. 

Tum  dehinc  Tertulliatius  continenter  prosequi- 
tur  :  t  Judioatos  retro  in  partes  aecari  a  credi- 
toribus  legeserant.  Consensu  tamen  publicocrude- 
litas  postea  erasa  est  »  (Tertuil.  Apologet.  cap.  4, 
p.  287).  Una  autem  haBc  erat  ex  vetustissimis  le- 
gibus,  primum  in  decem,  et  postea  in  duodecim 
tabulas  relatis,  qusB,  teste  Livio,  «  in  immenso 

D  aliarum  super  alias  acervatarum  legum  cumulo 
sunt  omnis  fons  publioi  privatique  juris  »  99S 
(Liv.  lib.  iii,  §  34  et  35).  Quae  autem,  ac  quibus 
verbis  concepta  fuerit  lex  illa,  te  docebit  A.  Gel- 
lius,  qui  illius  initium  alioubi  (Gell.  lib.  xv  Noa. 

,  Attic.  oap.  13,  p.  821»,  illamque  integram  alibi 
fauno  descripsit  in  modum :  mbis,  gonfessi.  debiti. 

Q.  JURB.  JUDICATIS.  TRIQINTA.  D1K8.  JU8TI.  SUNTO. 
P08T.  DEINDB.  MANU8.  INJECrTIO.  E8T0.  IN.  JU8.  DUCmO. 
NI.  JUDICATUM.  FACrr.  AUT.  QUIS.  BDENDO.  EM.  JURB. 
VINDICET.  8ECUM.  DUCITO.  VINCITO.  AUT.  NBRVO*  AUT. 
COMPBDIBUS.  QUINDECIM.  PONDO.  NB.  MINORE.  AUT.  81. 
VOLOT.  MAJORE.  VINCITO.  81.  VOLBT.  8U0,  VIVITO.  NI. 
8U0.  VIVIT.  QUI.  BMrr.  VINCTUM.  HABBBrT.  LIBRA8. 
FABRIS.  M.  DIE8.  DATO.  81.  VOLBT.  Pl.US.  DATO.  TBR- 
T1I8.  NUNDINI8.  PARTI8.  SECANTO.  81.  PLU8.  MINUSVB. 
^  8ECUBRUNT.  8E.  PRVUDE.  BSTO  (Ibid.    Hb.   XX,  Cap.  1, 

p.  IIOI  et  seqq.).  Earadem  hanc  legem  non  sine 
variis  lectionibus  Fulvius  Ursinus  retulit  (Fulv. 
Ursin.  Not.  in.  cif.  August.  lib.)* 

JEre  itaque  alieno  obstrictis  primum  hao  lege  oon- 
cedebatur  triginta  dierum  spatium,  quo  pecuniam 
qusrerent.  Tum  deinde  vincti  in  carcerem  trude- 
bantur.  Terliis  autem  nundinis,  sive  post  alios 
sexaginta  dies  capite  pcBuas  luebant ;  et  si  plures 
erant  creditores,  secabatur  oorpus  debiloris,  et 
singuliB  ejus  partes  singulis  creditoribus  dabantur. 
Quo  certe  «  nihil,  ait  Gellius,  immitius,  nisi,  ut 
peipsa  apparet,  eo  consilio  tanta  immanitas  poen» 
denuntiata  oflt,  ne  ad  eam  unquam  perveniretur. 
Addici  namque  nuno  et  vinciri  multos  videmue, 
^  quia  vinculorum  pcBnam  deterrimini  homines  con- 
temnunt.Dissectum  esse  anttquitus  neminem  neque 
legi  neque  audivi,  quoniam  saevitia  ieta  pcenaB  con- 
temni  non  quita  est »  (Gell,  ibid.),  CemiB  saiSe  hano 
ipsam  esse  legem,  quam  Tertuilianus  consensu 
publico  antiquatam  ac  repudiatam  asserit.  Quinti- 
lianuB  quoque  illud  hisce  verbis  planissime  confir- 
mat ;  «  Sunt  qusdam  non  laudabilia  natura,  eed 
Jure  concessa ;  ut  duodeoim  tabulis  debitoria  cor- 
pu8  inter  oreditores  dividi  liouit,  quam  legem  mos 
publicus  repudiavit  »  (Quintil.  lib.  iii  ln$t.  Oroior^ 
oap.  6). 
Atqni  si  in  duodecim  tabularnm  legibus,  qua» 


1087 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGBTICA. 


1088 


eHam  pueri,  taDquam  omnium  optimas,  olim  di-  A 
acere,  uii  ait  Cicero  (iib.  n  de  legib.  pag.  341»  lin. 
27),  teDebantury  aliquid  fuerit  non  modo  non  lau- 
dandum,  ut  alibi  ostendimus  [Dissertat.  in  Laetanl. 
cap.  26,  art.  1),  sed  prorsus  etiam  immite,  quan- 
to  magis  in  aliis,  quas  bomineBproptersuatantum 
commoda  tuleruntl  Nulla  enim  antiqaitas,  nec  ulla 
legislatoris  dignitae,  sed  sola  lequitas  legem  oom- 
mendaLNulla  igitur  iniquior  est  ea,  qua  CbriBtianua 
ob  solum  8uum  nomen,  nec  audita  unquam  oausa, 
condemnatur. 

ARTICULUS   JI. 

Examinalur  guam  impuns  ethniei  violaverint  leges 
immodieum  cienarum,  supeUectilis  et  vestium  sum- 
ptum  cohihentes^  et  quas  illm  fuerint  ac  centenarix 
ccenx;  quam  audocler  alias  pessumdederintf  ac 
eam  polissimum,  qua  patridus,  decem  argentipon-  B 
do  habefis,  sentu  suhmotus  est ;  quis  iUe^  quive 
libertini  ^ui,  flagra  adhuc  rumpentes,  simites 
sumptuartas  leges  adspemati  sunt. 

'  994  Argumentum  Buum  prosequitur  Tertullia- 
nu8,  et  etbniois  in  Christianos  quarumdam  legum 
simulatione  savientibus,  objicit  his  non  magis 
obligatos  ftiisfle,  quam  ipsosmet  etbnicos  sumptua- 
riis  legibus,  qnas  magna  eBquitate  ac  prudentia 
snmptus  in  ccBnig,  domestica  supeileotile  ac  vesti- 
bus  coeroebant  (Tertull.  ApoL  cap.  4,  p.  288),  aut, 
ut  ipse  loqui  amal,  sumptum  et  ambitionem  com* 
primentes  {Idem,  cap.  6.  pag.  205).  At  tanta  auda- 
cia  eas  plane  pessumdederant,  ut  ipsi  Tertulliano 
respondere  non  potuerint,  ab  eis  petenti :  Quo- 
nam  illa  leges  abierunt,  qus  centum  aera,  non  C 
amplius  in  ccBnam  subscribi  jubebant,  neo  amplius 
quam  nnam  inferri  gallinam,  et  eam  non  sagina- 
tam  ?  »  Narrat  vero  A.  Gellius  se  in  Capitonis  Atei 
Conjectaneis  legisse  senatus  decretum,quo  oivitatis 
principes  Jnrare  Jubebantur  se  in  ludis  Megalensi- 
bus  non  majores  in  ccsnas  singulas  sumptus  faoturos, 
qaam  oentenos  vicenos  ffiris  sive  asses,  praater 
olus,  far  et  vinum  patrium ;  neque  argenti  in  con- 
vivio  plus  ponderis,  quam  libras  centum  (GelL 
lib»  II  Noct.  Atiic.  cap.  24).  Oeinde  lege  Fannia 
oautum,  ne  in  ludis  Romanis,  Piebeiis,  Saturnali- 
bus,  aliisque  quibusdam  diebus,  plures  quam 
oentuni,  decemque  aliis  diebus,  in  singulis  mensi- 
bus  triceni,  caeteris  tandem  diebus  deni  asses 
impenderentur.  Postea  vero  lege  Licinia  indultum  D 
nuptiis  ducentorum,aIiis  diebus  tricenorum  assium 
prester  pomo  et  olera  impensam  fleri.  At  post  hffio 
legibus  bis  situ  et  senio  oblitteratis,  cum  plures  in 
amplis  patrimoniis  belluarentur,  data  est  a  Sylla 
diotutore  lez  Cornelia,  qua  faoultas  concessa  ost 
quibusdam  feriis  solemnibus  sestertios  tricenos, 
aliis  diebus  non  amplius  quam  ternos»  in  posnam 
impendendi.  Praterea  lez  iGmilia  et  Antia  sum- 
tus  coBnorum  ciborumque  genus  et  modum  adbuo 
prffifinierunt.  Lege  tandem  Julia.  que  Augusto  im- 
ferante,  ut  dizimus,  statuta  est,  plurimum  qui- 
dem  hi  sumptus  aucti  sunt,  sed  ita  tamen,  ui 
oei<ti8  quibusdam  finibus  eifreniB  luzuria  vstus 


coerceatur.  Qus  quidem  omnia  a  Macrobio  (lib* 
III  Satumal.  cap.  17)  post  A.  Gelliom  expUcata 
(loc.  cit.).  Tertulliani  nostri  sententiam  plane  eta- 
biliunt  ao  confirmant. 

Nec  majon  onrffi  illis  fuit  Jam  iaudata  a  nobis 
lez  Fannia,  qua  prohibebator  ne  amplius  qaam 
una  gallina,  eaque  non  saginata,  in  coBnam  infer- 
retur.  At  Plinius  hujus  legis  mentionem  facit,  ac 
quomodo  eam  gentiles  labefactare  CGeperint,  hia 
explicat  verbis  : '  «  Gallinas  saginare  Deliaci 
coepere.  Unde  pestis  ezorta  opimas  aves  et  suopta 
corpore  unctas  devorandi.  Hoc  primum  antiqais 
ooenarum  interdictis  ezceptum  invenio  Jam  lege 
C.  Fanni!  eos  annis  undecim  ante  Punioum  bel- 
lum,  ne  quid  volucre  ponerelur  prater  nnam 
gallinam,  quae  non  esset  altilis  t  (Piin.  lib.  z 
Hist.  natur.  cap.  50,  p.  442),  seu  pinguis  et  sagi 
nata,  et  a  Juvenale  atiilis  simpliciter  appellatar. 
c  Quod  deinde  caput  translatum  per  omnes  leges 
ambulavit,  inventumque  diverticulum  est  in  fraa- 
de  earum  gallinaceos  quoque  pascendi  lacte  madi- 
dis  cibis  ;  mullo  ita  gratiores  approbantur  »  {hve- 
nal.  satir.  5,  v.  117).  De  his  autem  995  suraptaa- 
riis  et  cibariis  legibus,  plura  Paulus  Manuiios 
(Paul.  Manut.  lib.  de  Legih.  Roman.  cap.  18)  et 
Antonius  Augustinus  (Aut.  August.  lib.  i  de  Ugih. 
cap.  18),  a  nobis  citati  alia  in  dissertatione,  ubi  de 
hisce  iegibus  Arnobium  post  Tertullianum  BJmili- 
ter  disputantem  audivimus  (Dissertat.  in  LaeianU 
cap.  9,  art.  1). 

Quantum  autem  ethnici  prfficlaras  hasce  ieges 
spreverint,  ac  pro  nibiio  habuerint,  disces  ex  toti- 
dem  Auctoris  nostri  hisce  verbis  :  •  Video  et  cen- 
tenarias  cnenas,  a  centenis  Jam  sestertiis  dicendas» 
(Tertuil.  Apologet.  cap.  6,  p.  300).  Centenarie 
autem  coen»,  uti  observat  Festus,  «  dicebanUir, 
in  quas  lege  Licinia  non  plus  centussibus,  prster 
terrae  nata,impendebatur,id  est,centum  assibusqo 
erant  breves  nummi  ez  aere  »  (Peat.  ad  v.  G^^ 
narias)f  uti  supra  monuimus.  Noster  igitor  Auctor 
signiflcat  veteris  frugalisque  coen»  auctos  extra 
modum  sumptus.  Nam  qu89  antea  oentom  ut  pla- 
rimum  assibus  debebat  instrui,  bsc  centom  se- 
stertiis  dari  illius  tempore  consueverat.  Sestertioi 
autem  duos  asses  et  semissem  valebat.  (^ntum 
porro  sestertios  rotunde  dizit,  numeroque  certo 
pro  incerto  usus  est,  ut  centum  assium  et  lester* 
tiorum  oppositione,  nimios  ooenarum  somptus 
ezagitaret.  Quis  porro  vitas  Ceesarum,  a  Suetonio 
aliisque  auctoribus  scriptas,  vel  levissime  perstnn- 
gendo,  non  animadvertit,  illis  regnantibus  c(Bnas 
adeo  fuisse  sumptuosas,  ut  fides  his  bistoriciSt 
tameUi  fide  dignis,  viz  babeatur?  Vides  sane 
quanta  facilitate  Romani  antiquas  ao  venerandas 
leges  suas  emendaverint  et  infirmaverint,  dum  se 
iniquissimis  in  Cbristianos  rescriptis  teneri  effutie' 
bant. 

Tum  deinde  TertuUianus  asserit  similiter  pefl* 
Bumdatas  leges  «  quae  patrioiumy  qood  decem 


1089 


D.  LB  NODBRY  OBSBRVATIONBS  NOViB. 


1090 


pondo  argenti  habubseiy  pro  magno  tiialo  ambi-  A 
tionis  senatu  submovebant  •  (Tertull.  loo.  oit.). 
Si  quis  autem  a  nobis  petierit  quis  ille  sit  patri- 
ciUBy  huio  A.  Qeili  verbie  respondebimus  :  «  G. 
Fabrioins  Luoinius,  et  Q.  iEmiiiuB  Papus  Rom89 
censores  fuerunt,  et  P.  Gomelium  Rufum,  qui  bis 
consnl  et  dictator  fuerat,  eenatu  moverunt,  oau- 
samque  isti  nota  aubsoripserunt,  quod  eum  com- 
perissent  argenti  facti  ccBn»  gratia,  decem  pondo 
habere  »  (Gell.  lib.  xvii  NocU  Ait.  oap.  2,  p. 
1005).  Audis  profecto  eamdem  ibi  ab  illo,  atque  a 
TertuUiano,  argenti  summam  notari  quam  Rufus 
habuerat.  At  quod  ille  dizit  eomss  gratia,  hoo  A. 
Geilius  :  «  Ob  luxurias,  inquit,  notam,quod  decem 
pondo  libras  argenti  faoti  haberet  >»   {Ibid.  lib. 

vn..o«p.  8  p.  289).  BademplaDein  Livii   ^;  B  Quanta  Uccntia  g^nltUs,  spretU  legibus,  aux  tfmlra 


Verberibut  e«taa  te,  Dave*  in  pistrimam  dedam 
nsque  ad  necem 

(Terent.  Andr.  i,  scen.  ii,  v.  8,) 

Sed  de  servorum  poenis  fusius  in  sequenti  dit- 
sertatione.  At  si  taDtus  horum,  qui  vix  libertatem 
acceperant,  erat  luxus,  hinc  oonjice  quantus  alio- 
rum  fuerit?  Quamobrem  Pliniua  mox  citatui  : 
«  Propter  quinque  pondo,  inqult,argenti,  notatum 
a  censoribus  triumphalem  senem  fabulosum  jam 
videtur  y>  Plin.  lib.  iii  Natur.  Hi$t.  cap.  <ll,  pag. 
69).  Qua  ergo  ratione  gentiies  objeotare  audebant 
se  injusus  in  Ghristianos  iegibus  adstringi,  qui 
«quissimas  sumptuarias  illas  lcges  palam  et  im- 
pune  everterant? 

ARTICULUS  IV. 


tome  lib.  xiv)  legimus.  At  Plinius  (lib.  xviii  Hist 
natur,  cap.  6,  p.  447),  eamdem  argenti  summam 
in  snppelleotiiem,  Valerius  vero  Maximus  in  vasa 
argentea  insumptam  eise  testificatur  (Val.  Max. 
lib.  n,oap.  6,  §  4).  8ed  hujus  verba,  quo  ad  rem 
nottram  plurimum  faciu  nt,  audire  molestum  forsan 
non  erit,  Hac  autem  sunt :  «  Narravit  omnis  aBtas 
ot  deinoeps  narrabit  Fabricii  Lucinii  oensura  Gor- 
nelium  Rufiim,  duobus  consulatibus  et  dictatura 
apeeiosissime  funotum,  quod  decem  pondo  vasa 
argentea  comparasset,  perinde  ac  996  maio 
exemplo  luxuriosum  in  ordine  senatorio  retentum 
non  esse.  »  Tum  hffic  continenter  subjunxit  : 
w  Ipsffi  mediuB  fidius  mihi  littero  sffiouli  nostri 


orientia  destruxeranl,  tonge  plura  ssdificaverintf 
in  qu3e  majoris  voluptatis  causa  penulati  conpue- 
hant. 

Ad  alias  Tertuliianus  venit  leges^quibus  pudici- 
tiffi,  morum  hoDestati  ao  modestie  consultum  fue- 
rat.  Palam  autem  faoit  eas  adhuc  tanta  licentia  ab 
ethnicis  pessumdata8,quantatemeritate  objiciebant 
se  aliis  plane  nefariis  in  Ghristianos  sancitis 
teneri.  «  Quo  enim  abierunt,  inquit,  leges  iils 
vitiorum  emendatrices,  qu»  theatra,  stuprandis 
moribus  orientia,  statim  destruebunt  ?  »  (TertuII. 
Apolog.  cap.  6,  pag.  299).  At  certe  communis  ple- 
rorumque  omnium,  uti  docet  Servius  (in  lib.  ii 
Georg.   Virgilii,  v.  381 ;  et  in   lib.  ii  jEneid,  v. 


obstupescere  videntur,  cum  ad  tantam  severitatem      737^^  q^i^[q  fujt  primos  theatri  ludos  in  Bacchi 
referendam  ministerium  acoommodare  coguntur,  ^  -:««  Liheri  oatris  honor 


ac  vereri  ne  non  nostr»  urbis  acta  commemorare 
existimentur.  Vix  enim  credibile  est  idem  pome- 
rium  decem  pondo  argenti  et  invidioeum  fuisse 
censum,  et  inopiam  haberi  oontemplissimam.  » 

Nonne  autem  TertuIIianus  similiter  indioat  eam 
argenti  summam  a  Gornelio  Rufo  ad  fabrioanda 
aut  emenda  argentea  vasa  impensam  fuisse,  qui 
majorem  Romanorum  luxum  jure  merito  hisce 
redarguit  subsequentibus  verbis  :  «  Video  in  lan- 
coB  (ad  cibos  videlioet  ccBnantibus  ferendos)  pa- 
rum  est  si  senatorum,  et  non  libertinorum,  vel 
adhuo  flagra  rumpentium  argentaria  metalla  pro- 
dttota  »  (Tertuli.  ApoL  oap.  6^  p.  801).  Vitio 
itaque  ethniois  vertit,  quod  tanto  luxu  solutt  fue- 


sive  Liberi  patris  honorem  institutos  fuisse,  qui 
quidem  idcirco  Liberales  vooabantur.  Quantum 
autem  hisce  ludis  mores  hominum  corrumporen- 
tur,  997  nemo  sane  est,  qui  ex  detestanda 
prorgus  iliorum  turpitudine  atque  obscenitate, 
de  qua  alibi  disseruimus  (DisserL  in  Lactant.  cap. 
17,  art.  1,  et  in  Laclant.  cap.  35,  arf.l),  facile  non 
inteliigat.  Si  quis  tamen  Auctorem  nostrum  non 
de  his  tantum,  sed  aliis  etiam  theatri  ludis,  olim 
eversis,  sermonem  revera  fecissecontendat,  adsti- 
pulatorem  utique  habebit  TuUium,  et  eum,  a  quo 
citatur,  Augustinum.  HjJus  enim  ipsamet  hffio 
suntverba  :  «  Romani,  quamvisjam  superstitione 
noxia  premerentur,  ut  iilos  deos  oolerent  quos 
vidobant  sibi  voluisse  scenicas  turpitudines  con- 


rint  non  solum  senatores,  verum  etiam  libertini,  D  secrari,  suffi  tamen  dignitatis  meraores  ao  pudo- 

ris,  actores  talium  fabularum  nequaquam  hono- 
raverunt  more  Grfficorum,  sed,  sicut  apud  Gicero- 
nem  Soipio  loquitur,  cum  artem  ludicram 
scenamque  totam  probro  ducerent,  genus  id 
hominum  non  modo  honore  oivium  reliquorum 
carere,  sed  etiam  tribu  moveri  notatione  censoria 
voluerunt  »  (August.  lib.  11  de  Civit.  cap.  13^  pag. 
40  et  seqq.).  Quam  quidem  Gioeronis  sententiam, 
ita  citatam,  his  laudat  probatque  subsequentibus 
verbis  :  «  Prfficiara  sane  et  laudibus  Romanis  an- 
numeranda  prudentia,  sed  vellem  se  ipsa  Boquere- 
tur,  ac  imitaretur.  » 


flagra  adhuo  rumpentes,  id  est,  qui  paueos  ante 
dicB  servitutem  exuerant.  Servi  siquidem  flagris 
tanquam  pecnliari  eorum  supplicio  Cffidi  solebant. 
Quamobrem  de  Liburno  servo  Juvenalis  hffic  ce- 
oinit : 

....    Tarde  veniese  Libamos 
Dicitur,  et  pffinas  aiieni  peodere  somni 
Gogitnr,  hic  frangit  ferufafl,  rabet  hic  flagellis. 

(Junenal.  Eatir,  vi,  v.  490.) 

Apud  Terentium  vero  Simon  flagra  et  verbera 
Mrvo  euo  Davo  sio  minitatur  ; 


1091 


TERTULUANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGETIGA. 


i09S 


Diu  itaque  opttme  leges  non  viguerant.  Nam  A  nulatos  juasit,  non  togatos  ad  manns  venire » 


Tertullianus  ethnicos  ita  insectatus  est :  «  Video 
et  theatra  nec  singula,nec  nuda  »  (Tertuil.  Apolo^ 
get.  cap.6,  p.  301)  :  non  singula  quidem,quia  prio- 
ribuB  eversiSylonge  plura  ubiqueterrarumexstruze- 
rant.Addidit,n«<;  nuda  ;  quoniam  solebant  illuc  non 
veste  communijsedpenula  induticonfluere.Ne  enim 
vel  hieme,  inquit,  voluptas  impudica  frigerei,  primi 
Lacedasmonii  odium  penulse  ludis  excogiiaverani.  In 
omnibus  autem  manuscriptis,  et  ante  Rigallium 
exousis  oodioibus,non  odiumpenul3e,Bed  simplioiter 
penulam  legimus.Tn  obscuris  vero  ac  forte  oorruptis 
hisce  verbis  ezplicandis  suum  eruditi  ingenium 
non  parum  sane  ezercuerunt.  Heraldus  enim  putat 
iis  forsitan  significari   penulam,  quam  aroendis 


(Lamprid.  in  C|jusd.  Vita,  pag.  315.) 

TertuilianuB  itaque  Romanos  merito  ooarguit; 
quippe  qui  contra  antiquum  morem  pennla  uteren- 
tur,  cum  publicis  ludis  ei  spectaoulis,  prasertim 
hieme,  aderant.  Tuno  enim,  quia  theatra  carebant 
teotis,  penulam  aumpsere,  ne  frigus  pluviave 
noceret,  ao  turpia  ibi  acta  sine  ullo  spectarent 
inoommodo.  Gontra  pristinos  itaque  mores  vola- 
ptatis  causa  sumpserant  penulam,  quam  milites 
ob  solam  necessitatem  induebant.  Nam  de  miiite 
qui  Ghristianam  religionem  coram  tribuno  profite- 
batur,  gravitsimas^  inquit  Tertullianus,  penulat 
posuit  (Tertull .  de  Coron  »  oap .  1) .  De  hao 
porro  veste  videsis  Oetavium  Ferrarium,  atqae 


pluviis  LacedflBmoniorum  belligera  gens  ezoogita-  p  Barthoium  Bartholinum,  qui  peculiares  de  illa  dis 


verat,  a  Romanis  ad  ludos  patientius  spectandos 
fuisse  adhibitam.  Verum  Tertullianus  illam  non 
modo  ad  usum  militarem,  sed  ad  ludos  etiam  ab 
iisdem  Lacedsemoniis  inventam  satis  aperte  decla- 
rat.  Rigaltius  vero  suspioatur  illum  ironioe  loqui 
de  penulis,  utpote  nimium  gravibus  et  ponderosis, 
qus  idcirco  odium  potius  quam  voluptatem  creare 
poterant.  At  quorsum  Tertullianus  his  verbis  po- 
tius,  quam  aliis  et  precedentibus  et  subsequenti- 
bus,  ironice  loqueretur  ? 

Quia  igitur  Tertullianus  sine  ironia  et  affirmate 
loqui  videtur,  existimat  idcirco  Perrariua  eum  ibi 
memorin  lapsum,  ac  penulam  scripsisse  pro  endro- 
midem  (Frr.  part.  ii  de  Re  vest.  lib.  ii,  c.  1),  qu» 
crassa  etiam  et  hirsuta  vestis  erat,  ao  palaestrs 
sive  potius  post  palsstram,  non  minus  quam  pe-  C 
nula  utilis.In  sue  autem  opinionis  confirmationem 
hffc  profert  Martialis  oarmina  : 

Hanc  tibi  seqnanicaB  piogaem  tcztricis  alamnam, 
Quffi  Lacedffimoniam  barbara  nomen  habet, 

Sordida,  eed  gelido  non  adtpernenda  Decembri, 
Dona,  peregrinam  mittimat  eodromida, 

Seu  lentum  ceroma  terie.  tepidamve  trigona, 
8ive  harpaeta  mana  palveralenta  rapis. 

(Ifartial.  lib.  iv,  Epigram.  19.) 

998  Verum  nihil  prorsus  necesse  videtur  no- 
men  p^ttla?,quod  constanter  in  omnibus  codicibus 
legitur,  propter  oonjecturam  immutari.  Dubium 
enimvero  nemini  esse  potest,  quin  Romani  penu- 
lati  ludis  publicis  interesseot.  Testis  siquidem 
nobis  est  Suetonius  Gaibam  imperatorem  Jussisse, 


quisitiones,   et  alioa  qui  de  re  vestiaria  libroi 
ediderunt. 

Quis  igitur  non  videt  qua  temeritaie  ethoici 
clamabant  iniquissimisimperatorumin  Ghristianos 
legibus  se  ad  eos  vezandos  cogi,  qul  tanta  auda- 
cia  et  impunitate  alias  lequisBimas,  theatra  ob 
immanem  morum  corruptelam  funditus  everti 
prscipiente8,plane  despioiebantet  aapernabantar? 
Neque  alias  plures  perquam  optimas  pluris  facio- 
bant,  quemadmodum  TertuUianus  dooet,  et  post 
illum  ostendemus. 

ARTIGULUS    V. 

Expenditur  qua  temeritate  ethnici  conculcaverinl 
leges  quas  dignitatum  el  natolium  tiutynta,  ae 
matronarum  et  meretricum  vestes  distingui  jube- 
bant^  aut  prohibebant  ne  muUeres  aurOt  nisi  m 
annulo  pronubo,  omarentur. 

Gradum  inde  Tertullianus  faoit  ad  alind  pes- 
sumdatarum  ab  ethnicis  legum  genus,  quibns  mo- 
desti»  ac  sobrietati  in  primis  mulierum  prudeD- 
tlEsime  consultum  olim  fuit.  Qui  enim  leges  Cbri- 
stianonomini  injuriosas  tam  insolenter  objectabant 
hi  ipsi  tranquillo  latoque  animo  patiebantnr  aiiaB 
conculoari,  «  que  dignitatum  et  honestomm  nata- 
lium  insignia  non  temere  neo  impune  usurpari 
sinebant  »  (TertuII.  Apologet.  cap.  6,  pag.  900). 
Quis  vero  nescit  varia  fuisse  regum,  senatorum, 
equitum  etplebeiprum  hominum  insignia,  diver- 
sasque  vestes,  quibus  a  se  invioem  distingueban- 
tur?  Missa  enimvero  ut  plurima  999  faoiamus, 


ut  illi  in  quodam  solemni  spectaculo  manus  penu-  D  hec  alia  sunt  de  illis  ipslusmet  Auotoris  nostri 


lis  continerent  (Sueton.  in  Vit.  Galbse,  §  6).  In  Dio- 
nis  vero  Epitomelegimus  Gommodumimperatorem 
praecepisse  ut  ad  uItimum,quod  dedit,gladiatorum 
munus  senatores  in  theatrum  venirent,  cv  xe 
tfi  OToXxi  '^i  ^^'^«^if  ^^^  ^^  'c*'^  |Aav8uat<  ei^  t^ 
Oiaxpov  clvcXOsIv  :  Equeslri  veste  et  penula  indu-- 
ios  venire  in  theatrum  jussit  (Bpist.  Dion.  in  Vita 
Commod.  pag.  295).  Quo  quidem  ornatu  nunquam 
antea  illud  ingredi  oonsueverant,  nisi  imperator 
ez  hac  vita  decessisset.  At  fAav8uY)  significat  ali- 
quod  penuln  genus.  Nam  Lampridius  de  eodem 
Gommodo  :  «  Gontra  oonauetudinem,  inquit,   pe« 


verba  :  «  Quis  omninoregum  insigne  pote«tati8U0 
bumero  prsfert,  et  non  aut  capite  diadema,  aut 
in  manu  sceptrum,  aut  aliquam  propria  vestis  no- 
tam  ?  (Idem,  lib  adv.  Judseos,  cap.  10). 

Datum  quoque  est  a  Gssare  Augusto  ediotnm, 
quo  prohibuit  ne  ullus,  nisi  eenator,  purpuram, 
qus  tuno  vulgo  sumebatur,  deinoeps  indoeret 
(Dion,  lib.  zliz  Histor.  Hom.  pag.  450).  Antea 
vero  Julius  Geosar,  teste  Suetonio,  «  lecticarum 
usum,  item  conchyliads  vestis,  et  margaritarum, 
nisi  certis  personis  et  statibbus  perque  oertos 
dies,  ademlt  » (Sueton.  in  Vit.  Jutii  Cssaris,  S  43). 


-'^Tr^ 


4093 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATIONES  NOYiE. 


1004 


Qq»  qoidem  ab  Eusebiani  Chronici  anctore  de  fe-  A 
xninis  sio  ezplicantur  :  «  Prohibit»  lecticis  marga- 
ritisque  utl,  quo  nee  viros  nec  liberoB  haberent, 
et  minores  essent  annis  quinquaginta  quinque  » 
(Euseb.  Chron.  Vm). 

Magnum  quoque  inter  matronarum  et  mere- 
trioum  vestes  erat  discrimen  (TertuU.  Apologet. 
cap.  6,  pag.  301).  Nam  meretrices,  sicuti  Nonius 
annotavity  suocinctiore  veste  utebantur  (Non.  oap. 
14  de  Gen.  vftsttm.).  Quamobrem  UlpianusrccSi  quis, 
inquit,  virgines  appellasset,  si  tamen  ancillari 
veste  vestitas,  minus  peccare  videtur,  multo  mi- 
nus  si  meretricia  veste  feminffi,  non  matrumfami- 
liarum  vestita  fuissent »  (Digest.  lib.  xlvixi,  tit.  de 
Injur.,  eto.,  leg.  '15). 

Quantum  autem  mulieres,  contra  majorum  in-  q 
stitotay  his  vestibus  abuterentur,  disce  ex  nostro 
TertuUiano  :  «  Video,  inquit,  et  inter  matronas 
atque  prostibulas  nullum  de  habitu  discrimen  re- 
lictum  »  (Tertull.  loc.  ciL).  Neque  ibi  ille  plura; 
sed  qua  aiio  in  libro  uberius,  huncque  prosequi- 
tur  in  modum  :  «  Ciooverte  te  ad  feminas,  inquit, 
habes  spectare  quod  Gscina  Severus  graviter 
senatui  impressit  matronas  sine  stola  in  publico. 
Denique  Lentuli  auguris  consultis,  que  ita  sese 
ezaactorasset,  pro  stupro  erat  pmna;  quoniam 
quidem  indices  custodesque  dignitatis  habitus,  ut 
lenocinii  factitandi  impedimenta,  sed.ulo  qocdam 
desuefecerant.  At  nanc  in  semetipsas  lenocinando, 
quo  planius  adeantur,  et  stolam  et  supparum»  et 
crepidulam,  caliendrum,  ipsas  quoque  jam  lecti-  ^ 
cas,  et  sellas,  quibus  in  publico  qooque  domestice  ^ 
ac  secrete  habebantur,  ejeravere  »  (Idem,  lib.  de 
Pallio,  cap.  4).  Alio  adhuc  in  libro  eumdem  abu- 
sum  ac  rejectam  iUam  honestarum  matronarum 
et  meretricisrum  vestium  differentiam  acrius  in- 
sectatur.  Aadi,  quaeso,  eum  loquentem  :  «  Quanto 
magis  blasphemabile  est,  si  qui  sacerdotes  pudi- 
citi»  dicimioi  impudicarum  ritu  procedatis  culta9 
et  ezpictffi  ?  Aut  quid  minus  babent  infelicissimsB 
ill»  publicarum  Hbidinum  victime,  quas  si  quffi 
leges  a  maritalibus  et  matronalibus  decoramentis 
coercebant,  Jam  certe  soculi  improbitas  quotidio 
iDSurgens  honestissimis  quibusque  feminis  usque 
ad  errorem  dignoscendi  coffiquavit  »  (Idem,  lib.  ii 
de  Cullu  femin.  c.  12)?  Tum  paulo  post :  «  Thamar 
illa,  qcise  se  ezpinzerat  et  ornaverat,  idcirco  Judn  D 
suspicione  visa  est  quostui  sedere,  adeoque  sub 
velamento  latebat,  habitus  qualitate  qu»stuariam 
mentiente;  ut  qusstuariam  et  voluerit  et  compel- 
laverity  et  paotos  sit  »  (t^).  absimili  modo  Hie- 
ronymas  :  «  Thamar,  inquit,  sub  speoie  meretricis 
fallit  Judam  »  (Hieronym.  lib.  i  adv.  Pelagian.). 
lOOO  Audisne  quam  antiqus  fucrint  de  distin- 
guendis  matrodarum  scortorumque  vestibns  leges, 
et  quam  impune  eas  ethnici  violaverint? 

Neqae  alias  magis  curabant,  quibus  feminarum 
iiiodestiffi  et  sobrielati  cantum  erat.  Nutla  eaim 
aatiqaituB  femlna  «  auram,ait  TertullianuSypr»ter 


unioo  norat  digito,  quem  sponsus  oppignerasset, 
pronubo  annulo  >  (Tertull.  ApohgeL  cap.  6,  p. 
302.)Nemini  autem  incompertum  est  morem  veto- 
stissimum  fuisse,  atsponsus  in  futurarum  nuptia- 
rum  pignus  annuiom,  quem  vocabant  pronubum, 
sponsffi  sue  mitteret.  Si  quis  tamen  illius  testem 
saltem  unum  sibi  citari  veiit,  is  audiat  Juvena- 
lem  : 

Conventum  tamen  et  pacton),  et  spoDsalianostra 
Tempestata  paras,  jamque  a  tonsore  ma^istro 
Pecteris,  et  digito  pignua  fortasBe  dedisti. 

(Juvenal.  Satir*  S,  v.  25  et  seqq.) 

Piinius  autem  testatnm  nobis  facit  huno  anno- 
lum  8U0  tempore  ferreum  fuisse  ac  sine  gemma  : 
«  Etiam  nunc,  ait,  spons»  muneri  ferreus  annulus 
mittitur  isque  sine  gemma  »  (Plin.  lib.  xzxiii  JSa^ 
lur,  tlistor,  c.  i,  p.  7). 

Tertulliani  itaque  nostri  (etatei  mos  iUe  plane 
modestus  jam|immutatus  erat,et  pro  ferreo  annulo 
aureus  dabatur.  Postea  vero  Isidorus  de  annulis 
iisdemque  pronubis  piurali  numero  loquebatur : 
«  Femin»  non  usffi  sunt  annulis,  nisi  quos  virgini 
sponsus  miserat,neque  ainplius  quam  binos  annu- 
los  aureos  in  digitis  habere  solebant.  At  nuno  prs 
auro  nullum  feminis  ievt  est  atque  immune  mem- 
brum  »  (Isidor.  lib.  xix  Ongin,  cap.  22).  Nonne 
autem  bis  posterioribus  verbis  ad  hiBC  Tertulliani 
respexit^  quibus  mulierum  luxum  ipso,  de  quo 
agimus,  loco  sic  exagitat  :  «  Nunc  in  feminis 
prffi  auro  nullum  leve  membrum  ■  (Tertull.  Apo^' 
logei.  oap.  6,  p.  304).  Quamobrem  Ovidius  antea 
cecinerat  : 

Nec  prodite  graveB,  iuButo  vestibuB  aoro, 
Per  quai  non  petitia,  B«pe  fugaiiB  opea. 

(Ovid.  lib.  III  de  Arle  amandi,  t.  172.) 

Testis  adhuc  nobis  est  Plinius  visam  a  se  Agrip« 
pinam,  Claudii  principis,  id  est  Neronis,  uxorem, 
K  edente  eo  navaiis  praelii  spectaculum^assidentem 
ei  indutam  paiudamento  auro  textili  sine  aiia 
materie  »  (Plin.  ibid.  cap.  3,  p.  39).  Quod  quidem 
et  Dion  (iib.  x  Rom.  Histor.)  et  ^Gornelius  Tacitus 
(G.  Tacit.  lib.  xii  Annal»  ant.  lin.)  confirmant. 
Qui  piura  de  hoo  Eomanarum  mulierum  luxu 
scire  voluerit,  is  adeat  Meursium  (Meurs.  lib.  de 
Luxu  Roman,  cap.  4  et  seqq.),  Kobierzyleum  (Ko- 
bierz.  lib.  i  de  Luxu  Rom.  cap.  8,  et  seqq.),  ac,  si 
vacat,  ea  qu»  nos  alibi  adnotavimus  (Tom.  1  Ap" 
parat.  p.  792.) 

ARTICULnS    VI. 

Expenditur  quanta  severitate  usus  vint  mulieribus 
olim  inierdictui  fuerit,  ae  quam  impune^  propter 
illitis  abusum,  uxores  a  viris  suis  trucidatas  stnt : 
quam  immoderate  posiea  a  feminis  sumptum^  quas 
tdcirco  solitum  osculum  propinquis  porrigere  non 
audebant :  quam  frequens  fucrit  tLXorum  repudia- 
tio,  priscis  temporihus  incognita ;  ac  qua  ratione 
etknici  proavis  suis  nuntium  sermone  ei  loquendi 
modo  remiserint. 

Nihil  sane  antiqua  Romanorum  probitate  magis 
dignum  lOOl  quam  salubris  iila  severitas,  qoa 


loes 


TBRTULLIANI  OPERUH  PARS  I.  —  SBRIES  I,  APOLOGBTICA. 


1096 


viDi  0808  femini8  ita  interdiotus  faerat,  «  ut  ma-  A. 
tronam,  sicuti  Tertollianus  noster  memorat,  ob 
resignatos  cellse  vinariffi  loculos  sui  insdia  neca- 
rint.  Sub  Romulo  vero  qu»  vinum  attigerat,  im- 
pune  a  Mecenio  marito  trucidata  est.  Idcirco  et 
OBCula  propinquis  ofiere  necessitas  erat,  ut  spiritu 
judicarentur  »  (Tertull.  {Apologet,  cap.  6,  p.  803]. 
EodemplaDe,etsinon  eodem  ordiDe,clariusexplicat 
Plinius  :  «  Non  licebat,  inquit,  id  (vinumj  femiois 
Rome  bibere.  »  Invenimus  inter  exempla.  Egoatii 
Meoenii  uzorem,  quod  vinum  biblsset  e  dolio,  in- 
terfeotam  fuisse  a  marito,  eumque  cedis  a  Romulo 
absolutum.  Fabius  Pictor  in  Annalibue  suis  scri- 
psit  matronam,  quod  luculos,  in  quibus  erant  cla- 
ves  vinariffi  cellsi  resignavisset,  a  suis  inedia  mori 


Cum  perfusa  mero  •pnmant  miguenda  Falenio, 
Cum  bibitar  eoncha,  eam  Jam  vertigine  tectam 
Ambutat,  et  gemiois  exturgit  mensa  lucernii. 
I  nunc,  et  dunita  qan  aorbeat  aera  taaaa 
Tullis,  qaid  dieat  nots  CoUatia  &laara, 
Maura  pudicititB  veterem  cum  praBterit  aram. 

(Juvenal.  aatir.  6,  v.  293  et  aeqq.) 

1009  Quid  plura?  Gentilibus  adhuc  probro 
Auctor  noster  vertit,  quod  evanuerit  prisca  vc  feli- 
citas  matrimoniorum,  de  moribus  utique  prcspe- 
rata,qua,per  annos  fere  sexcentos  ab  Urbe  condita, 
nuUa  repudium  domus  scripsit  >  (Tertull.,  ibid,). 
Visne  id  tibi  Gnecis  quibusdam  Latinisque  testibus 
probari?  Primus  erit  Dinysius  HalicarnasseuB, 
cv^uB  bffic  sunt  verba :  'OfjioXoYcTxst  iyzh^  Ituv 
erxoat  xst   TrcvTaxoa^cov    [A7)$stc  Iv  'Pu>fi\i  $taXu6tiv8i 


coactam ;  Cato,  ideo  propinquos  feminis  osculum  ..  y^(jloc'   xaTa  tiqv   iS^^fxi^v   kiil  xaTc  TpidbcovTi  xs 

J .-A    _.-.• i.     __    X i _1. X      TT-.-    t _-        D\ \..       f/x-V / t # ,-» tt 


dare,  ut  scirent  an  temetum  olerent.  Hoc  tum  no- 
men  vino  erat,  unde  et  temulentia  appeilata  » 
(Plin.,  lib.  XIV  Natur.  Hist.  cap.  13,  pag.  142). 
Quis  autem  facile  sibi  non  persuadebit  hsc  omnia 
a  Tertulliano  non  ita  simul  conjungi  potuisse, 
nisi  ea  vel  ex  ipso  Plinio,vel  iisdem  ao  ille  fontibus 
bau8erit?Paulo  enim  aliter  Valerius  Maximus  narrat 
illam  Egnatii  Mecenii  uxorem,  co  quod  vinum 
biberat,  ab  eo  interemptam  sine  accusatore  aut 
reprehensore  (Val.  Maxim.  lib.  vi,  cap.  3,  §  9); 
quoniam  omnes  exislimabant  optimo  illam  exem" 
plo  violaix  sobrietatis  panas  luisse  (Idem,  lib.  ii, 
oap.  1,  §5). 

Prius  vero  dixcrat  vini  usum  olim  Romanis  femi- 
nis  ignotum ;  quia  proximus  est  inde  ad  incon- 


IxaT^v  'OXufJiicidtvtv,  6naTtu^v^b)v  Mapxou  Hofjiiriu- 
v{ou,  xal  Tatou  UaTiup^ou,  ftpiaxo^  airoXtjrai  AlYrat 
T^jv  iauTOu  YuvaTxa  £ito6pioc  Kapou(XXioc,  iv^p  o6x 
d^ovifjc,  ivaYxa^^favoc  uici  Tcbv  TtfXTjT&v  bik6m 
t4xv(i)v  Ivtxa  yuvaixl  ^i^  ouvotxeTv*  ^Jv  S'  sut^ 
OTetpa  ^  Y^v^,  6'c  iict  TCfi  lpY<H  TouTcp,  xaltot  h* 
dvdcYXi)v  Y(vo(jLiv(p,  (xtaoiSfuvoc  67r6  tou  STjfiou  $:i- 
TiXtffcv.  Constat  per  annos  520  nullum  acciditse  di- 
vortium,  Seplima  demum  supra  centesimam  et  (n* 
cesimam  olympidem,  Marco  Pomponio  et  C.  Papyrio 
consulibuf^f  primus  dicitur  uxorem  dimisisse  Sp, 
Carvilius,  vir  non  ohscurus,  eoactus  a  censoribut 
jurare  liberorum  causa  se  conjugem  non  retinere, 
qui  ob  hoc  faclum^  quamvis  nece^sitate  compulsuSt 
in  perpetuum  exosus  fuU  populo  (Dionys.  HalicarD.i 


cessam  venerem  gradus.  Quin  etiam  ab  A.  Gellio  C  lib.  ii  Antiquit,  Rom.  pag.  96). 

Latini  vero  scriptores  Valerius  Maximus  et 
A.  Gellius  eadem  litteris  mandaverunt  (Val.  Max. 
lib.  II,  cap.  1,  §  4},  nisi  quod  Gellius,  citato  au- 
ctore  Servio  Sulpicio,  narrat  id  cootigisse  aono 
Urbis  oonditaB  523,  M.  Attilio  et  P.  Valerio  consu- 
libus  (A.  (Gell.  lib.  iv  Noct.  Attic.  cap.  3,  pag.  278). 
Sed  ibi  certe  aut  postea  subestaiiquisilliosmemo- 
riffi  vel  librarii  error.  Nam  alio  in  libro  scribit 
illud  aotum  anno  ab  Urbe  condita  quiDgeDtisimo 
undevicesimo,  quo  alii  proinde  consules  esse  do- 
bebant,  iique  forsitan  qui  a  Dionysio  HalicarDas- 
seo  notantur  (Mtfnt.  lib.  xvii,  cap.  21,  pag.  1008). 

Ab  his  itaque  tam  ffiquis  et  moribus  et  legibns 
^    ^  „.  ,,       ...  ,        ,  ,_,  plane  penitusque  desciverant  ethnici,  quibus  ffptt- 

Tertulhanu.,  nullum  l.berum  est  ocd^^^  TertuUianus,  .  jam  et  volum  esl.  el 

tu  11.  Apologet.  c.  6,  p.  304).  At  m  illud  ebrietat.s         ^^j  ^^^^^^^  matrimonii  .  (TertuU.  ibid.).  Neqo. 
vitium  varn   acnptoree,  ac  pot.ss.mum  satynci  ^^^^;^  ^u  hic  aubeese  illius  ampiifictio- 

poetm  invehuntur.  Sed  Bufnc.et  ,n  rem  notiee.mam      „em  Suspectum  enim  non  habebis  Senecam.coju. 

hffic  de  repudio  legimus  verba  :  c<  Nunquid  jam 
ulla  repudio  erubescit,  postquam  illustres  qaadaffl 
ac  nobiles  feminaB,  non  oonsulum  numero,  sed 
mariiorum  suorum  annos  computant,  et  eieuot 
matrimonii  causa»  nubunt  repudii.  Tandiu  illua 
timebatur,  quandiu  rarum  erat;  quia  vero  Duli» 
sine  divortio  acla  sunt  (videlicet  a  publicfs  notariis 
descripta),  quod  sepe  audiebant,  facere  didice- 
runt  »  (Sonec.  lib.  iii  de  Benef.  cap.  16,  pag.  ^j* 


rursus  citatur  Gato,  qui  tradidit  eodem  modo  con- 
demnatam  mulierem,  qu®  aut  vinum  biberat,  aut 
in  adulterio  fuerat  deprehensa  (A.  Gell.  lib.  x 
tioct,  Aitic.  cap'.  23,  pag.  557).  Ad  haeo  vero, 
Atheuffius  non  solum  vini  mulieribus  a  Romanis 
interdicti  mentionem  faoit,  sed  addidit  insuper 
cellam  vinariam  iis  non  commissam,  et  osculum  a 
maritis  et  oogoatis  idcirco  porrectum,  ut  possent 
odoratu  agnosccre  utrum  revera  vinum  bibissent 
(Athen.  lib.  x  Deipnosoph.  cap.  7,  pag.  429,  et 
cap.  11,  pag.  440).  De  bac  autem  vini  interdictione 
jam  disputavimus  {Dissertat»  in  Amob,  cap.  4, 
art.  1). 
Gontra  hanc  tamen  legem  :  «  Prffi  vino,  inquit 


hffic  retulisse  Ju^enalis  carmina,  quibus  ea  qua 
non  modo  de  ebrietate,  sed  luxu  etiam  in  supe- 
riori  articulo  diximus,  manifeste  confirmantur  : 

NuUum  crlmen  abeat,  facinosque  Ubidinia,  ex  quo 
Pauperlaa  Romana  periL 


Prima  peregrinoa  obscena  pccunia  mores 
Intulit,  etturpi  fregeruot  sfficula  luxu 
Divilin  moUea.  Qaid  enim  Venus  ebria  curat? 
Inguinia  et  capitis  qu»  aint  dlacrimina  neaeit, 
Grandia  quffi  mediis  jam  noctibas  oatrea  mordet 


1097 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


1098 


Hac  qaoque  aooedat  Juvenalis,  qui  hasc   frequen-  A 
tisfiima  uxorum  divortia  his  versibus  insectatur  ; 

Imperat  ergo  viroysed  mox  hsec  regna  relinquit. 
Permutatque  domoa^  et  flammea  conterit  ;  inde 
Advolaty  et  spreti  repetit  vestigia  lecti. 
Ornatas  paulo  ante  fores  pendentialinquit 
Vela  domus,  et  adUuc  vindes  in  limine  ramos. 
Sic  crescit  numerus,  sic  flunt  octo  mariti. 
Quinque  per  autumnos,  titulo,  res  digna  sepulcri. 

(Juvenal.  Satir.  e,  ▼.  S23.) 

Aadis  sane  quam  perspicue  dixerit>nam  uzorem 
intra  quinque  autumnos,  id  est  quinque  annos, 
habuisse  lOOS  octo  maritos.  MartiaIis,vero  Tele- 
sinam  qaamdam  aoriter  corripit,  quss  intra  unum 
mensem  decies  contra  leges  latas  impune  nupse- 
rat  : 

Julia  lex  populis  ex  quo,  Faustine,  renata  est, 
Atque  intrare  domos  jussa  pudicitia  est,  n 

Aut  minuB,  aut  certe  non  phis  tricesima  iux  est,       ^ 
Et  nubit  decimo  jam  Tetnsina  viro. 

QuGB  nubit  toties,  non  nubit,  adultera  lege  eat, 
Offendor  moecha  aimpliciore  minus 

(Martial.,  lib.  vi,  epigramm.  7.) 

Verum  adeo  effrenis  erat  hsc  nefaria  repudio- 
rum  licentia,  ut  vix  unquam  ullis  imperatorum, 
quarum  plures  adhuc  exstant,  legibus  refrenari 
potuerit.  Quid  vero,  qaod  non  eolum  tot  tamque 
praBclaras  leges,  quo  diximusmodo,  conculcabant, 
sed  debitam  quoque  majoribus  venerationem.Qua- 
propter  illos  his  Tertullianus  verbis  alloquendo, 
sio  urget:  «  Habitu,  id  est  vestitu,  victu,  instru- 
cta,  censu,  ipso  denique  sermone  proavis  renun- 
tiatis  »  (Tertuli.  ApologeL^  cap.  6,  p.  305).  £t 
rursus  aiio  in  libro  :  «  Plane,  inquit,  subjacet 
quanta  a  msgoribus  mutaveritis,  cultu,  habitu,  C 
apparatUyipsoquo  victu,»  sicut  ex  jam  diotis  palet, 
Adjecit  autem  ipsoque  sermone,  Cur  ergo  sermone 
etiam  ac  loquendi  modo  ?  «  Quia  pristinum,  in- 
quit,  ut  rancidum  relegatis  »  (Idem,  lib.  i  ad  Na' 
tion.  cap.  18,  pag.  572),  id  est,tanquam  insuavem, 
piitidum  et  maie  olentem  rejicitis. 

ARTIGULUS  VII. 

Examinatur  quodnamsil  vetus  decretum  de  novis  diis 
sine  senatiLsconsulto  non  introdusendis,  et  Metelli 
volum  de  templo  in  Alburni  dei  honorem  con- 
struendOf  (juod  irriium  factum  est ;  ac  quomodo 
decretum  iltud  inalatum  sit  ab  ethnicis,  qui  Libe- 
rum  pairem^  Serapidem  et  Harpocratem  eum  suo 
CynocephdtOy  sencUusconsutto  rejectos,  impudentiS' 
stme  restituerunt. 

Ethnicosvehementias  adhucTertullianus  premit,  D 
pianeque  opprimit.  Evidenter  enim  ostendit  ab  eis 
non  solum  sanotiores  de  rebus  hamanis,  sed  de 
divinis  etiam  ritibus  ieges  spretas  et  pessumdatas. 
At  illum,  si  placet,  in  suo  ad  Nationes  libro  argu- 
mentantem  audiamus.  «  Atenim  illi,  inquit,  sa- 
pientissimi  ac  prudentissimi  mtyores,  quorum  in- 
stitutis  renuntiare  non  nostis,  maxime  in  persona 
deorum  vestroram,  ipsi  quoque  impii  deprehen- 
duntur.  Mentior^  si  nunquam  censuerant  ne  qui 
imperator  fanam,  quod  in  prsBlio  vovisset,  prius 
dedicasset,  quam  senatas  probasset,  ut  contigit 
M.  iEmilio   Probo,  qui  vovarat  Alburno  deo.  Uti« 

Patbol.  L 


que  enim  impiissimum,  imo  oontumeliosiflBimum 
admissum  est,  in  arbitrio  et  libinine  sententis 
humanft)  locare  honorem  divinitatis,  ut  deus  non 
sit,  nisi  cui  permiserit  senatus  »  (Tertall.  lib.  i 
ad  Nation,,o.  10,  p.  573(.  8ed  hffic  ille  brevius  in 
Apologetico  suo  :  «  Vetus,  ait,  erat  deoretum,  ne 
qui  deus  ab  imperatore  consecraretur,  nisi  a 
senatu  probatus.  Scit  M.  iEmilius  de  deo  buo  A1- 
burno.  Facit  hoc  ad  causam  nostram,  quo  apud 
vos  de  humano  arbitratu  divinitaa  pensitatur.  Nisi 
homini  deus  placuerit,  deus  non  erit ;  homo  jam 
deopropitius  esse  debebit  »  (Idem,  Apologet.  cap. 
5,  pag.  290).  In  quibusdam  vero  antiquioribus 
editionibuB  pro  his  verbis,  Seit  M.  jEmeliuSy  habe- 
tur^  ul  Marcus  jEmitius  ;  atque  1004I  ita  legifise 
videtur  EusebiuB,  qui  hsc  auotoris  nostri  verba  in 
Grfficam  linguam  sic  conversa  exhibet :  IlxXatov  -3Jy 
S^YfJLtt  ,  (jLT)Siva  6e6v  6ic^  paatX^coc  xaOtepoua6ai, 
TTplv  6116  Tou  ffuYxXijTotj  8oxi{xa707Jvat  '  Malpxoc 
AifxiXtoc  ouTCo^  lUEpC  xtvoc  elSoctXou  iceirotYjxev  'AX- 
goupvou  (Euseb.  lib,  11  Eectes.  Ristor,  oap.  2, 
pag.  41).  Yerum  utriuBque  leotionls  idem  plane 
est  sensus.  Quamobrem  hisc  primum  explioanda 
sunty  ac  dcinde  examinandum  quo  TertallianuB 
modoindeconlra  ethnicos  disputet. 

Dubium  enimvero  esse  potest  quodnam  sit  illud 
de  deo  consecrando  edictum.Scimus  quidem  anam 
a  Gicerono  hisce  verbis  doBcribi  :  «  Separatim 
nemo  habessit  deos,  neve  novos,  sed  ne  advenaBy 
nisi  publice  adscitos,  privatim  colunto  »  (Gicer. 
lib.  II  de  legib.  p.  334,  lin.  37).  Aliud  tamen  decre- 
tum  a  Tertulliano  designari  videtur ;  utpote  qui 
im^eratoris  fecerit  mentionem.  Laudata  enimvero 
a  Cicerone  lex  Romanis  imperatoribus  longe  vetu- 
Btior  est.  Quid  ergo,  si  dicamus  ab  Auctore  nostro 
imperatoris  nomine  appellari  pr«fectam  exercituB, 
aut  consulem  iilius  ducem  ?  iEmilius  aotem  Pro- 
bus  hujusce  legis  ignarus,  aut  de  illa  in  ancipiti 
prsBlii  fortuna  nihil  cogitans,  vovit  fore  ut,  si 
hostesvinceret,fanum  consecraret  deo,  cui  Alburno 
nomen  erat.  Sua  autem  experientia  agnovit  illud 
nimis  praaceps  sine  senatusconsulto  fuisse  votum. 
Probibuit  enimsenatus  hoc  fanumaedificari^quem- 
admodum  posteaimpedivit,ne  Ghristus,  ut  ibidem 
ait  Tertuilianus,  deus  renuntiaretur  :  tametsi  Ti- 
bcrius  id  vehementeroptavisset. 

Quis  vero  sit  ille  'deus  Albarnus,  dictu  procul 
dubio  non  minus  difncile.  Rara  siquidem  apud 
veteres  mentio  illius  ocourrt.  Ex  Virgilio  tamen 
discimus  in  Lucania  apud  Siiariam  fluvinm  esse 
montem,  qui  ab  illo  Alburnus  his  versibus  vo- 
catur  ; 

Est  lucus  Silari  circa  ilieibusque  virentem 
Piurlmue  Alburnum  volitanB,  cui  oomen  Asilo 
Romaonm  est,  OEetron  Graii  vertere  vocantes. 

(Virgil.  lib.  111  Georg.v,  1  46  et  seqq.^ 

At  is  mons  pro  genlilium  more  consecratus  fuerat 
alicui  deo,  oui  Aiburni  nomen  impositum,  et  Me- 
tellusfanumvoverepotait.  Neque  mireriB,  si  nuno 

35 


10B9 


TfiaTULLIANl  OPEHDM  PAHS  1.  —  SERIES  1,  APOLOGETICA. 


1100 


deuB  illesit  incognitus ;  topicue  quippe  deus  erat. 
At  hi  dii,  ut  observat  Servius,  uon  transibant  ad 
alias  regiones,  ac  proinde  vix  aliis,  quam  locorum 
incolis  noti  erast  (Serv.  in  lib.  vii  JEneid), 

Duo  autem  argumenta  contra  ethnicos  Tertul- 
lianuB  inde  eruit.  Primo  enim  inde  evidentissime 
oonoluditdeos  gentilium  factos  esse  pro  hominum 
voluntateet  arbitratu,  atque  idcirco  nullum  posse 
gentilium  esse  deum,  nisi  homini  placuerit.  Atqui 
summa  impietas  est  ullipro  hominum  arbitrio  tri- 
buore  divinitatem.  Verus  siquidem  Deus  a  se  ipso 
et  omnipotens  est,  atque  ideo  nulli  subjectus,  sed 
illi  subjecta  sunt  omnia.Ethnici  ergo  nulla  prorsus 
lege,  nisi  iniquissima,  decernere  potuerunt,  ut 
Ghristianiy  rejeoto  veri  Dei  cultu,  factos  ab  homi- 
nibus  deos  adorarent,  secus  vero  iili  etiam  inau- 
diti  interfioerentur.  Becundo  inde  coliigit  Tertul- 
lianus  vetus  illud  de  novis  diis  non  introducendii 
decretum  ab  ipsismet  gentilibus  violatum,  qui 
lOOI^  pari  licentia  deos  oiim  factos  repudiarunt, 
ac  repudiatos  restituerunt.Nam  i  Liberum  patrem, 
ut  ille  ait,  cum  myeteriis  suis  consules  senatus 
auctoritate  non  mbdo  Urbe,  sed  universa  Italia 
eliminaverunt  »  (TertuiL  Apologet.  c.  6,  p.  304). 
Quse  quidem  ilie  alio  in  libro  iisdem  pene  verbis 
repetit  (lib.  i  ad  Nation.  cap.  10,  pag.  573).  Totam 
autem  hanc  historiam  accurate  narrat  Livius,  ao 
quando,  qua  occasionCy  et  quomodo  a  Posthumio 
consule  nefanda  horrendaquo  crimina^  qus  in  his 
exsecrandis  sacris  noctu  perpetrabantur»  sint  re- 
tectayatque  eam  ob  causam  senatusconsulto  Romse 
totaque  in  Italia  penitus  abrogata  sublataque  fue- 
rint  (Liv.  lib.  xxxix,  §  9,  usque  ad  19).  Quam- 
obrem  recte  Augustinus  :  «  H«ec  postea,  inquit, 
displicuerunl  senatui  Baniori,  et  ea  jussit  auferri» 
(August.  lib.  VI  de  Civit,  cap.  9,  pag.  156). 

Gontra  vero  :  «  Serapidem,  ait  adhuc  Auctor 
noster,  et  Isidem,  et  Harpocratem,  cum  suo  Gyno- 
cephalo,  Capitolio  prohibitos,  id  est,  curia  deorum 
pulsos,Piso  et  Gabinius  consulcs,  non  utiquc  Ghri- 
stiani,  eTersis  etiam  ariseoruai,  abdicaverunt, 
turpium  et  otiosarum  superslitionum  vitia  cohi- 
bentes  « (Tertull.  Apologet.f  c.  6,  pag.  305).  Sed 
haacpaulo  ille  uberius  in  alio  libro,  uti  et  lestem 
Varronem  hunc  in  modum  citavit  :  «  Serapidem 
et  Isidem  et  Arpocratem  el  llauubim,  prohibitos 
Gapitolio  Varro  commemorat,  eorumque  statuas  a 
senatu  disjectas,  non  nisi  per  vim  popularium  re- 
structas  ;  sed  tamen  Gabinius  consul  kalendis  Ja- 
nuarii  cum  vix  hostias  probarot  pras  popularium 
ccetu,  quia  nihilde  Serapide  et  Iside  constituisset, 
potiorem  habuit  senatus  censuram,  quam  impe- 
tum  vulgi,  et  aras  institui  probibuit  »  Idem,  lib. 
I  ad  Nat:  cap.  10,  pag.  575). 

Sed  animadvertas  velim  quae  luerit  etiam  in 
rebus  sacris  inconstanlia  el  iusulsitas  gentilium, 
qui  postquam  turpissima  ac  plans  detestanda  haec 
Serapidis  mysteriajure  tam  merito    sustulissent, 

9umma  tamen  impietate  instauraverunt,  quemad* 


X.  modum  Tertullianas  se  postea  fnsius  demonstrt- 
turum  pollicetur.  Nos  vero  de  illorum  c  um  ever- 
sione  tum  renovatione  qusdam  in  nostra  de 
Minutii  Octavio  dissertatione  adnotavimas  (Dis- 
sertat.  in  Minut.  Oeiav.  cap.  22,  art.  1),  et  infra 
adhuc  observabimus. 

Ethnici  igitur,  qui  deoa  suos  ita  repudiaverant 
et  restituerant,  fas  nunquam  fuit  Christianos,  nec 
aoditos,  nec  defensos  ideo  coodemnare.et  inter- 
ficere,  quia  verum  Deum  veramque  religionem 
suam  negare  et  abdicare  nolebant.  Sed  id  adhac 
confirmatur  ex  iis,  qus  retulimue  in  alia  disserta- 
tione  [Dissert.  m  Amob,  ca  p.  5,  art.  1  et  seqq.), 
ubi  patefecimus  quanta  ilii  audacia  mores,  leges 
et  instituta  etiam  sacratiora  contempserinty  iabe- 

n  factarint  et  obrogaverint. 

D 

GAPUT  XIX. 

De  legibus  in  Christianos   datis,  et  imperaiorum  in 

eos  odio  vel  favore. 

ARTICULUS  PRIMUS. 

Quomodo  Teriullianus  ostendat  primas  in  Christianos 
leges  latas  esse  a  Nerone  nequissimo  imperaiore^ 
ac  1 006  deindea  Domitiano,  Neronianx  erwie- 
titaiis  poriione  ;  qui  tamen  eos  restituiif  quos  re- 
legaverat. 

Satisabunde  Tertullianus  demonstravit  qaain 
absurde  ethnici  ad  vexandos  et  occidendos  Gbri- 
stianos  suis  se  legibus  obstringt  causarentar,  qui 
majorum  suorum  instituta,  mores  ac  leges  san- 
ctiores  impune,  aut  violabant,  aut  adspernaban- 
p  tur.  Laudabant  enim  veteres,  sed  nove  de  di$  vi- 
vebant,  ait  Auctor  noster,  atque  exclusa  negotiis 
et  olficiis  antiqaitate,  venerandam  patrum  suorum 
auctoritatem  pessumdabant  (Tertullian.  Apobget. 
cap.  6,  pag.  305).  Sed  hasc  ille  omnia  sibi  ealis 
essejnon  putavit,ipsumquepetitaccusationis  caput. 
Manifestum  itaque  facit  datas  in  Ghristianos  leges 
esse  iniquissimas,  et  statutas  a  pessimis  ac  acelc- 
ratissimis  principibus.  Neque  minus  evidenter 
demonstrat  bonos  piosque  principes  vel  nuaquam 
in  Ghristianos  seeviisse,  aut  nunquam  prscepisso 
in  eos  sasviri.  Quod  quidem  ille  imperatorum  a 
GhristianaB  religionis  initio  ad  suum  usque  tempus 
brevi  inductione  ostendit  (Idemi  lib.  i  ad  M. 
cap.  10,  pag.  572). 

Ubi  enimvero  Ghristianum  nomen  in  mandum 
D  pervulgari  coepit  (IdemfApologet,  cap.  5,  pag.  290), 
tum  Tiberius  imperator,  uti  superius  animadver- 
timus  (supr.  cap.  8,  art.  4),  voluit  Christum  in 
deorum  numerum  referre,  ao  quamvia  prohibitus 
sit  a  senatu,  in  sua  tamen  permansit  sententia. 
Tantum  itaque  al>est,  ut  aliquam  tuleritin  Chris- 
stianos  iegem,  quin  poMuu  eorum  accusatoribnSt 
inquit  TertullianuH,;?tfrtC!i/afn,  poen»  videlicet  et 
supplicii,  comminatus  luerit  (TertulL  ibid,). 

Neque  etiam  Auctor  noster  unquam  credidit 
quidquam  a  Galiguiaet  Glaudio  imperatonbas  io 
eosdem  Ghristianos  deoretum.  £t  enim  ibidem 
adijecit :  «  Gonsulite  oommentarios  vestrosi  illio 


1101 


D.  LB  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


1102 


reperieiis  primuxn  Neronem  in  hano  sectam,  cam  f^     At  quamvis  ethnici  omaia  ejue  acta  et  deoreta 


maxime  HomiB  orientem,  GaBsariano  gladio  fero- 
cisse  »  (Tertullian.  loc.  cit.).  Nos  vero  infra  ex- 
plioabimuB  cur  prima  Ghristianorum  persecutio  ab 
hoc  imperatore  concitata  dicatur  {DisserU  in  Luc. 
CceciL  lib,  de  mort,  Persec,  cap.  6,  art.  1).  Quam- 
obrem  illud  tantum  observabimus  quibusdam 
visum  fuisse  his  verbis,  eommentarios  vestroSf  ab 
Auctore  nostro  designari  aut  Gornelii  Taciti  An- 
nales,  ant  potius  descriptam  a  Suetonio  Neronis 
vitam.  Nam  alibi  ille  dixit,  Vitas  Cxsarum  legi- 
mus ;  orientem  fidem  primus  Nero  cruentavU  (Tertull. 
de  Scorp,  cap.  15).  Neo  prorsus  quidem.inepta  vi- 
detur  haBC  conjectura.  Sed  quid  impedit,quomiuu8 
commentariorum  nomine  adhuo  denotaverifarcana 


jure  merito  resciderint,  cffico  tamen  illorum  in 
Christianos  furore  factum  est,  ut^  erasis  omnibus, 
solum  Neronis  in  ilios  decretum  permanseriL  Sed 
Tertullianus  eorum  insaniam  irridendo  addidit : 
juslam  qoidem,  ut  dissimile  sui  auctoris,  hoc  est, 
tam  iniquum,  quam  ipsimet  impio  Neroni,  et  aiiis 
nefandis  ejus  factis  ac  simile  fuit. 

Prosequitur  Tertullianus  :  «  Tentaverat  et  Do- 
mitianusy  portio  Neronis  de  crudelitate,  sed  qua  et 
homo  facile  cooptum  repressit»  restitutis  etiam, 
quos  relegaverat  »  (Tertuli.  Apologet.  cap.5,p.293). 
Guncta  vero  haec  verba  Grjece  reddita  Eusebius 
retulit,  aliumque  testem  citat  Begesippum,  qui 
memoriae  tradidit  Domitianum,  postquam  nonnul- 


seu  acta  publica  Romanorum,  in  quibus,  sicuti  p  los  Ghristi  cognatos  de  sua  origine  et  ejusdem 


supra  notavimus  (sup.  cap.  9,  art.  3),  extraordi- 
naria  facta  iitteris  consignata  conservabantur? 

Utcunque  res  se  habeat,  certe  religio  Ghristiana 
hoc  Nerone,  tyranno  omnium  nequissimo,  vel, 
quemadmodum  loquitur  Tertuilianus  {Apologet, 
cap.  5,  p.  293),  ioli  dedicatore  damnationis  nostrse 
etiam  gloriatur,  Ab  illo  siquidem  damnata,  eo  ipso 
bona  esse  et  vera  probatur.  Nam  sicuti  ille  pergit : 
«  Qui  scit  illum,  intelligere  potest  non  nisi  grande 
aliquod  bonum  1007  aNerone  damnatum  » {Ibid.). 
Sed  hec  paulo  fusius  prosequitur  in  suo  ad  Na- 
tiones  libro  :  «  Sub  Nerone,  inquit,  damnatio  in- 
valuit,  uljam  hino  de  persona  persecutoris  pon- 
deretis.  Si  piui  ilie  princeps,  impii  Ghristiani ;  si 
justus,  si  castus,  injusti  et  incesti  Ghristiani ;  si 


Ghristi  regno  interrogasset,  nihii  adversus  eos 
statnisse  asperius,  sed  dimisisse  iiberos,  ac  misso 
edicto  conpesouisse  commotam  in  Ghristiano  re- 
ligionis  sectatores,  persecutionem  :  xaxaicaum 
8ia  TtpoTxirfiLcczQ^  tov  xora  t7)<  'ExxX7)9(a<  Sicoy- 
(jl6v  (Euseb.  lib.  iii  Eccles.  Bistor,  cap.  20,  p.  90). 
Denique  de  utroque  Domitiano  et  Nerone  heo  Au- 
ctor  noster  adjecit :  «  Tales  semper  nobis  inse- 
cutores  ii^justi,  impii,  turpes,  quos  et  ipsi  (vos 
gentiles)  damnare  consuestis,  a  quibus  damnatos 
restituere  soliti  estis  »  (Tertuli.  ibid.). 

Frustra  ergo  ac  prorsus  inepte  iidem  gentiles 
conabantur  100§  vano  edictorum,  ab  his  impe- 
ratoribus  datorum,  prastextu  suam  in  Ghristianos 
excusare  crudelitatem.  At  de  utroque  ilio  impe- 


non  hostis  publicus,  nos  pubiici  hostes  ;  quales  ^  ratore  Domitisno  et  Neroney  et  commota  adversus 


simus  damnator  ilie  demonstravit,  utique  (emula 
(id  est,  oontrarias  pessimis  suis  moribus  virtutes) 
puniens.  £t  tamen  permansit,  erasis  omnibus,  hoo 
solum  institutum  Neronianum,  justum  denique,ut 
dissimile  sui  auctoris  »  (Idem,  lib.  i  ad  Nation, 
cap.  7.  p.  567). 

Non  poterant  igitur  gentiies  Ghristianis  objicere 
se  legibuB  ab  impiissimo  iiio  tyranno  dutis  ob- 
stringi.  Prima  quippe  lez  in  eos  sancita  ab  ilio, 
qui  tantis  tamque  horrendis  sceleribus  infamem 
vitam  duxit,manifestum  certe  omnibus  fecit  quam 
castum  et  innocens  erat  Ghristianorum  vivendi 
genus.  Deinde  vero  ille  bonorum  omnium  hostis 
infensissimus,  nihil  nisi  bonum  et  (equum  dam- 


Ghristianos  persecutione,  in  alia  dissertatione  dis- 
putabimus  (infr.  cap.  16,  art.  3,  DisserL  in  Luc. 
Casciif  cap.  6,  art.  1  et  2). 

Gsterum,  si  hi  duo  nequisssimi  imperatores 
quatidam  adversusChristianos  sanciverunt  iniquis- 
simas  ieges,  constat  sane  alios,  qui  medio  inier 
utrumque  tempore,  vel  post  Domitianum  ad  Ter- 
tulliani  statem  regnavere,  aut  Gbristianos  non 
vexavisse,  aut  ipsis  fayi8se,aut  nulla  tuiisse  contra 
illos  edicta,  sed  potius  priora  emendavisse.  Quam 
autem  id  certum  sit,  agnosces  profecto  hls  Ter- 
tulliani  verbis,  quibus  ethnicos  sic  provocat :  «  De 
tot  exinde  principibus  ad  hodiernum,  divinum  hu- 
manumque  sapientibus,  edite  aliquem  debeilato- 


nabat.  Ethnici  ergo  iniquissimis  ejus  legibus  nun-  D  ^^^  Ghristianorum  »  (Tertull.   ApologeL   cap.  5, 


qaam  teneri  poterant ;  ao  Ghristiani  jure  merito 
se  ab  homine  tam  impio  damnatos  esse  gloriaban- 
tur.  Denique  sua  crudelitate  et  inauditis  hactenus 
flagitiis  horrori  omnibus  adeo  fuit,  ut  cuncta  ejus 
monumenta  abrasa  abolitaque  fuerint.  Nam  a  se- 
natu.  ut  ait  Suetonius,  hoslis  pubiicus  judicatus 
Bst;  moreque  msyorum  paniendus  (Sueton.  lib.  vi, 
in  Vit.  NeroniSf  §  49).  In  Dionis  Epitome  legimus 
a  militibus  comminutas  et  dirutas  ejus  statuas 
(Dion.,  EpiL  p.  196),  ac  si  Plutarcho  fideB,  Spi- 
cilius  gladiator,  iis  per  urbem  raptim,  in  foroobru- 
tas  neoatuBqae  fuit  (Plutarch.in  VUa  6a/^a?,p.l056), 


p.  294).  Qua  autem,  obsecro,  fronte  ethnicos  tanta 
securitate  oompellare  audebat,  nisi  hoc  fuisset  ve- 
rissimum  ?  Et  certe  MeIitonem,ab  Eusebio  citatum 
(Euseb.  lib.  iv  Eccles.  HisL  cap.  26,  p.  148),  ac 
plures  alios,  sicut  alibi  ustendimus  {Dissert.  in 
Luc,  CosciL,  cap.  6,  art.  3),  habuit  sus  suffraga- 
tores  et  patronos  sententiae,  quam  ipse  adhuc  con- 
firmat,  uti  ex  sequentibus  articulis  patebit. 

ARTIGULUB  11. 

Expenditur  utrum  Marcus  Aurelius  Christianse  reti- 
gioni  proptcrea  faverilf  quod  CMstiani  milites 


4103 


TERTULLIANI  OPRaOM  PARS  I 


B 


exercitui  ejus^  siti  enecato,  imhrem  nan  sine  ma-  A 
gno  miraeulo  a  Deo  impetraverinf^  ac  quomodo 
iisdem  Christianis  pxnas  impositas  non  dimoverit, 
sed  palam  disperserit, 

Elhoici  injaatissimis  pessimorum  imperatonim 
legibus  ad  Christianos  excarnificandos  eo  majore 
perversitate  abutebantur,  quo  certius  noverant 
longe  meliores  fuisse  suos  imperatores,  qui  autin 
illorum  gratiam  fecerunt  decreta,  aut  eorum  fau- 
tores  f\ierunt  et  defensores.  Nominibus  autem  suis 
Tertullianus  illos  appellat,  sed  non  servato  unius- 
cujusque  aBtatia  ordine.  Orditur  enim  a  Marco  Au- 
relio,  quem  Christianorura  protectorem  fuisse  as- 
severat.  Nec  ullus,  inquit,  unquam  diffitebitur  : 
«8i  litter»  illius  gravissimi  imperatoris  requiran- 
tur,quibu8  illam  Germanicamsitim^Christianorum 
forte  militum  precationibus  impetrato  imbri,  dis- 
cussam  contestatur  »  {Tertuli.  Apologet,  cap.  5, 
p.  295).  Certum  quidem,  ac  unanimi  omnium,  sivc 
gentilium,  sive  Ghristianorum  consensu  probatum 
est  haac  contigisse,  cum  Marcus  Aurelius  adversus 
Germanos  ac  Sarmatas  pugnaturus,  aciem  in- 
strueret.  Tum  quippe  ejus  milites,  qui  siti  ene- 
cabantur,  inpetrato  cGeiitus  imbre,  rei;reati  sunt. 
Sed  in  dubium  aliquis  vocabit  utrum  ethnicorum 
vel  Ghristianorum  precihus  obtentus  fuerit. 

Plures  namque  scriptores  ethnici  hunc  imbrem 
precationi  pietatiqueejusdem  imperatorisacceptum 
referunt.  Primus  autem  ex  istis  occurrit  nobis 
Gapitolinus,  cujus  hsc  sunt  de  ilio  verba  :  «  Ful* 
men  de  lOM  ccelo  precibus  suis  contra  hostium 
machinamentum  extorsit,  suis  pluvia  impetrata,  ^ 
cum  aiti  laborarent  »  (Capitol.  in  Vita  M.  Antonin. 
p.  305).  Fuaius  vero  Themistius  publica  ad  Theo- 
dosium  oratione  :  'Avxti>v'!vtj)Te{>  'Pa)(Jta(a)v  auxojcpi- 
Topi  Tou  oxpATeu|iaTo;  uTzh  8(^ou;  outcJ)  icte([o(i&vou, 
avaaycbv  tu)  X^^P^  ^  ^aaiXeuc  izpbq  tov  oupavov, 
TauT^,  ?«pT),  T^  x^tpi  irpouTpet]/apLT)v  ae,  xai  l)t4- 
Teuaa  t6v  liwv)^  SoTTjpa,  ^  ([(i)T)v  oux  dicpeX($(jt7)v,  xal 
ouTO)  xaTi(i$eae  t6v  6e^v  t^  ^^X^^  ^^^^  ^5  alOptac 
^XQov  vccpQai  68po(popjou9ai  toT<  crrpaTKOTaic.  Cum 
Antonini  Romanorum  imperatoris  exercitus  siti  labo- 
raretf  manus  ille  ad  cmlum  erexit  :  Hac  ego  manu^ 
inquiens^  supplex  te  placare  volui,  et  oravi  vitss  lar- 
gitorem,  qua  nulli  eam  eripui :  eaque  prece  sibt 
placasse  numen,  ae  statim  serenitate  facta^  magna 
imbrium  copia  ad  militarem  sedandam  sitim  erupit  D 
(Themist.  orat.  15,  ad  Theodos.  p.  191).  Tum  con- 
tinuo  addidit  se  memioisse  visam  a  se  picturam, 
in  imagine  descriptam,  in  qua  imperator  mediain 
phalange  pictus  ac  milites  galeis  imbrem  exci- 
pientes  reprflesentabantur.Baronius  vero  specimen 
exhibuit  columnae.  in  qua  mirificus  ille  imber  a 
Jove  pluvio  et  fulminantc  concessus  conspicitur 
(Baron.  ad  an,  Chrisli  176,  §  24). 

Tn  Dionis  tamen  Epitome  legimus  fama  pervul- 
gatum  quibusdam  magicis  artibus  invocatum  ab 
Arnuphi  mago  .£gyptio  Mercurium,  aliosque,  qui 
in  aere  degunt,  dsmoneB  quorum  opera  hanc  ex- 


.  —  SEllIES  I,  APOLOGETICA.  1404 

torsit  pluviam  (Dion.  Epii,  p.  274).  Quamvis  aa- 
tem  Xiphilinus  Dionem  ibi  mendacii  argnere  totiB 
animi  viribus  enitatur  (Xiphil.  ihid,  p.  275),  Clan- 
dianus  tamen;incertu8  animique  dubius.utramque 
opinionem  his  exposnit  versibus  : 

.    .    .    CbaldflBa  mago  sen  carmina  rita 
/Irmavere  deos,  seu  quod  reor,  omne  Tonantis 
ObBequiara  Marci  mores  potuere  mereri 
(Claudian.  de  sext.  Honorii  comul.  v.  357  et  seqq.) 

Sed  hoc  ethnicorum  et  notatum  a  Lampridio 
dubium,  non  aliunde,  quam  ex  innsto  in  Christia- 
nos  odio  ac  solita  in  principes  buob  adulatione 
manavit  (Lamprid.  in  Vila  Heliogab.  p.  141). 

Eusebius  siquidem  jure  prorsus  merito  asserit 
majorem  babendam  fidem  scriptoribus  nostri8,qai 
veritatis  cultores,8impliciter  et  ingenue  rem  ipsam 
litteris  mandavere  (Euseb.  lib.  v,  Eccles.  Hist. 
cap.  5,  pag.  169).  Ne  quis  vero  fldem  ipsi  denega- 
ret,  duos  citat  testes,  quorum  priraua  est  Apolii- 
naris,  qui  scriptis  tradiderat  ilii  Christianorum 
militum  legioni  nomen  FulmineflB  idcirco  ab  An- 
relio  imperatore  inditum,  quia  imbrem  illum 
divinitus  impetraverat.  At  gentiles,  captata  baud 
dubie  hujus  cognominis  occasione,  id  a  Jove  fol- 
minante  fuctum  flnxertint.  Seoundus  testis,  ab 
Eusebio  landatus,  noster  est  Tertullianus,  cujus 
transcripta  a  nobis  Apologetici  verba  Graece  rcddita 
citavit.  At  poterat  insuper  alium  citare  ejus  li- 
brum.ubi  non  minus  clare  et  asseveranter  afOrmat 
hunc  mirandum  imbrem  a  Deo  indultum  Christia- 
norum  militum  prccibus.Ad  Scapulam  enim  ethni- 
cum  prffisidem  basc  scripsit :  «  Marcus  Anreliusin 
Germanica  expeditione,Cbristianorum  militum  ora- 
tionibus  ad  Deum  factis,  imbres  in  siti  illa  impe- 
travit.  Quando  non  geniculationibus  1010  et 
jejunationibus  noatris  etiam  eiccitates  sunt  de- 
pulsa;?  Tunc  et  populua  acclamans  Deo  deorum, 
qui  solus  potens  est,  in  Jovis  nomine  Deo  noBtro 
testimonium  reddidit  »  (Tertull.  ad  Scap.  cap.  4). 
Ex  his  porro  verbis  facile  animadvertes  nihil  pla- 
ne  mirum  esse,  si  scriptores  ethnici  illam  mirabi- 
lem  pluviam  a  Jove  buo  concesaam  venditaveriot, 
qui  solebant  huio  similia  miracula,  Christianorum 
precibus  facta,  eidem  Jovi  tribuere.  Sed  ut  optime 
Tertullianus  advertit,  vero  et  omnipotenti  Deo 
nostro,  Jovis  nomine,  imprudentea  et  inviti  aocla- 
mabant. 

At  qufleret  forsitan  aliquis  cur  ille  hoc  posteriore 
in  loco  tam  affirmate  pronuntiaverit  hunc  im- 
brem  Christianis  precationibue  conceBBum,  qui,  in 
Apologetico,  adverbium  forte  addidit.  Numquid 
aliquando  hac  de  re  haesit  dubius,  aut  illud  adver- 
bium  textui  ejus  praepostere  insertum  est  ?  Non 
enim  exstat  in  GraBCO  Eusebii  textu.  Sed  id  oontra 
coHicum  manuscriptorum  fidera  aeserere  non  ao- 
denr»u8.Nonne  ergo  verisimiliuB  est  illud  adverbium 
non  dubitantis  esse,  sed  irridentis  ethnicos,  qui 
hunc  imbrem  a  fictitio  suo  Jove  datum  stuite  opi- 


ii05 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


ii06 


Magis  autem  omnibuas  id  manifestum  fieret,  si 
Aurelii  «imperatoris  littern  quas  Auctor  noster 
citat  ad  noa  pervenissent.  Nonnulli  tamen  suspi- 
oantur  illas  esse,  quarum  exempiar  post  primam 
Justini  Martyris  Apologiam  editum  exhibetur.  Ve- 
rum  jam  annotavimus  spurium  iliud  esse  et  adul- 
terinum  (Tom.  1  Apparat,  p.  369). 

Scaliger  vero  ex  his  Tertulliani  verbis,  si  requi- 
ranlur,  colligi  posse  putat  eas  ab  illo  nunquam 
lectas  (Scalig.  Animadv,  in  Chron»  Euseb.  ad  an. 
2189).  Quod  Orosii  etiam  testimonio  stabilire  co- 
natur.  At  quomodo  Tertullianus  tanta  confidentia 
etbnioos  ad  ilias  legendas  excitavit,  nisi  ipse  eas, 
aut  qued  in  eis  scriptum  est  legisset  ?Ad  h«c  vero, 
Eusebins  ex  iisdem  Tertulliani  verbis  ooncludit 
hasce  litteras  Tertulliani  temporo  exstitisse,  et^jext 
vuv  tfipta^ai  (Eueeb.  lib.  v  Eccles,  Hist.  cap.  5, 
p.  169).  Gur  ergo,  arguit  Scaliger,  illas  Eusebius 
solita  diligentia  integras  non  descripsit,  si  tunc 
revera  existitissent?  Sed  imbecilla  prorsus  est  illa 
reclamatio,  nisi  evidenter  probeturnullumomnino 
esse  hojuB  generis  monimentum,  quob  ab  Eusebio 
transcriptum  non  fuerit.  Nunquam  autem  id  pote- 
rit  a  Scaligero  aut  ullo  alio  probari. 

Gsterum  Marcus  Aurelius,  tanti  beneficii  preci- 
bus  Christianorum  CGBlitus  accepti  memor,  ipsis, 
prout  potuit,  gratiflcatusesl.  Gum  enim  maximum 
gentUium  in  Ghristianos  furorem  penitus  compri- 
mere  nequiret  :  «  Sicut  non  palam,  inquit  Tertul- 
iianus,  ab  hujusmodi  hominibus  poenam  dimovit, 
tta  alio  modo  palam  dispersit,  adjecta  etiam  accu- 
satoribus  damnatione,  et  quidem  tetriore  »  (Ter- 
lull.  Apologet,  oap.  5,  p.  296).  Non  enim  audebat 
pcBnas  penitus  dimovere,  relaxare  ct  remittere, 
que  prius  aliorum  imperatorum  legibus  in  Chri- 
stianos  constitotaB  fberant ;  petulantiam  tamen 
ethnicoruro,  illos  nunquam  non  aocusantium,  ut 
cohiberet,  alias  graviores  quam  Trajanus,  ab  Au- 
ctore  nostro  ibidem,  ut  mox  videbimus,  citatus, 
pcenas  1011  bisceaccDsatoribus  imposuit;  atque 
hoc  prudenti  temperamento  Christianos  pro  sua 
parte  tutatus  est. 

Nobis  porro  Eusebius  iptegrum  legis  ad  com- 
mune  Asiae  nomineMarci  Aurelii  Antonini  inscri- 
pte,  etin  Ghristianorum  gratiam  datse,  transcri- 
psit  exemplar,  cujus  haBc  sunt  posteriora  verba : 
El  54  Ttc  kicip.4voi  f.vok  twv  toioutwv  ei^  irpiYiifltTa 
(p4p(DV  coc  $9|  TOiouTOV,  ^xeTvo^  6  xaTa(pep6fJievoc 
dicoXeXiSaOci)  tou  lY^^XiJixaToc,  xat  kav  «pafveTai  toi- 
ouTOc  0)v  *  6  81  xaTa^ipuv,  Svoyo^  l'(rTai  $(v.y)(. 
Quod  si  quis  adhuc  pergit  cuiquam  illorum  rjegoiiim 
faceMsere,  ex  eo  quod  Christianus  sit,  delatus  qui- 
dem  erimine  absolvaiury  tametsi  constei  eum  reipsa 
Christianum  esse,  Delator  autem  ipse  pcenas  luat 
(Euseb.  lib.  nr  Eccles,  Hist.  cap.  i4,  p.  127).  Sci- 
mus  quidem  nonnullos  existimavisse  hano  legem 
Qon  a  Marco  Aurelio,  sed  ab  Antonino  Pio  pro- 
fectam.  Verum  si  vara  sit  h«c  opinio,  ad  Tertul- 
liani  pariter  faoiet  propositum.   Nam  ille  hunc 


A  etiameumdem  Antoninum  Pium  in  bonoram  prin- 
cipum  numero  oollocat,  qui  nulla  adversus  Chri- 
stianos  edicta  sanciverunt  (TertuII.  Apologet.  c.  5. 
p.297). 

Non  deerit  fortasse  aliquis,  qui  a  nobis  requirat 
quo  pacto  Tertullianus  tantis  laudibus  extollat 
Marci  Aurelii  in  Cbristianosstudium  ao  favorem, 
quo  iinperante  ortam  putant,  ut  postea  animad- 
vertemus  (Dissert.  in  Luc.  Cxcil.  cap.  4,  art.  3,  et 
cap.  6,  art.  3),  quartam  Ecclesiaa  GhristianflB  per- 
secutionem.  Sed  ea  ipsa  lex  proxime  a  nobis  ci« 
tata  responsum  nobis  suppeditat.  Illaenim  tametsi 
pcBnae  in  Christianorum  accusatores  decernerentur, 
prius  tamen  laudantur  dii  gentilium.  At  hflBCCom- 
mendatio  bacohHntium    in  illos  ethnicorum  «Bstus 

|.  auxit  potius,  quam  restinxit.  Quid  vero,  quod 
iidem  gentiles  persuasum  habebant  recentioribuB 
hisce  legibus  alias  adversus  Ghristianos  editas  non 
abrogari  ?  Prffiterea  quid  leges  facere  poterant 
contra  edrenatum  vulgi  variis  superstitionibus 
obcflBcati  furoreni,  et  popularium  insanas  incursio- 
nes  ?  Nonne,  his  legibus  spretis»  innumeri  prope 
martyres,  ut  narrat  Eusebius,  his  temporibus 
crudelissime  intorempti  sunt  (Euseb.  lib.  v  Ec- 
cles.  nisi,  cap.  5,  p.  453)  ?  Nihil  ergo  inde  con- 
cludendum  contra  propensum  in  Ghristianos  Marci 
Aurelii  animum,  qui  ea  passus  est,  qufle  impedire 
non  poterat. 

ARTICCLUS   III. 

p  Examinalur  quo  jure  Tertullianus  asserat  mitigaias 
ab  imperalore  Trajano  scriplas  in  Christianos 
leges,nullns  vero  in  ilios  iatas  afj  AMano  curio- 
sitatum  omnium  exploratorCy  neque  a  Vespasiano 
debeiiaiore  Juciasorum,  neque  a  Pto,  neque  a  Vero. 
seu  Severo  imperaioribus. 

Gradum  TcrtuIIianus  revocat,  atque  a  Marco 
Aurelio  venit  ad  Trajanum,  illo  antiquiorem.  Le- 
ges  autem  in  Ghristianos  datas  ex  partCy  uti  ipse 
Tertullianus  luquitur,  frustratus  est^  vetando  ttt- 
quiri  Chrisiianos  (TertuU.  Apoioget,  c.  5.  p.  296). 
Supcrioribus  etenim  imperatorum  decretis  jussum 
orat  eos  inquiri  ac  puniri :  sed  Trajanus,  uti  supra 
ostendimus  (sup.  cap.  7,  art.  2),  prohibuit  qui- 
dem  inquiri,  sed  oblatos  puniri  prflBcepit. 

1019  At  successor  ejus  Adrianus  nullam  plane 
D  legem  in  eosconstituit^quibus  tamen  magis  quam 
alii  infensus  csse  debore  videbatur  :  Erat  enim, 
inquit  Auctor  noster,  curiosiiatum  omnium  expto- 
rator  (Idem,  ibid.  p.  207),  id  est,  quibuslibet  ma- 
gicis  urtibus  omnino  deditus.  Et  certe  vitio  iili, 
teste  Xiphilino,  datum  est,  quod  esset  icepiepY<iTa- 
To^  XXI  fjiavTe(aic  {Jia^^cevgiaiq  xt  iTavTo8aicat< 
k^pf^To.  CuriosissimuSf  ac  divinationibtts  et  omnibus 
magicis  ariibusuiereiur  (Xipbil.  Epit.  Dion,  p.  262). 
Ammianus  vero  Marcellinus,  ubi  de  Juliano  apo- 
stata  :  «  Praesagiorum,  inquit,  sciscitationi  nimi» 
deditus,  ut  aBquiparare  videretur  in  hflBO  parte 
principeoL  Adrianum,  superstitiosuB  magisy  quam 


1107 


TBRTDLLIANl  OPERUM  PARS  l.  —  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


il08 


sacroram  legitimas  obaervator  <  (Amm.  Maroei. 
lib.  xxv^  cap.  4,  p.  427).  Venimtamen  nalla,  ait 
TertalliaDus,  adversus  Christianos  lez  ab  hocce 
Adriano  sancita  fuit.  Quapropter  Melito  in  sua  ad 
Marcum  Aurelium  Antoninum  Apologia  scripsit 
Neronis  et  Domitiani  imperitiam  rescriptis  subse- 
quentium  imperatorum  fuisse  correcta  :  *Ev  oTc 
6  (xkv  TcdTCroc  700  'A$piav6<  icoXAoTc  fxlv  aXXotc  xai 
4>ouv$dv({>  81  T<f)  av6uicaTC|>  xi\^  'Aaiac  yP^?***^  ?*^" 
vtxai.  Inier  quos  avtts  tuus  Adrianus  cum  aliis 
pluribuSy  lum  Fundano  Asiae  proconsuH  litteras  dedit 
(Euseb.  lib.  iv  Eccles.  Histor.,  cap.  26,  p.  148). 
Testatum  prseterea  Hieronymus  facit  Adriano  in- 
visenti  Eleusinam,  et  omnibus  pene  Grsciffi  sacris 
initiato,  oblatum  pro  Christiana  nostro  religione 
librum,  «  qui  tanta  admirationi  omnibus  fuit,  ut 
presecutionem  gravissimam  iiiius  exceilens  sedaret 
ingenium  »  (Hieronym.  Catal.  script.  eccles.  §  19, 
et  epist.  83,  ad  Magn.)  Verum  gentiles  tantis  impii 
Imperatoris  superstitionibus  datam  sibi  Christia- 
nos  impune  vexandi  occasionem  nacti,  in  eos  acer- 
bissime  Bsviebant ;  tametsi  nullam  ille  in  ipsos 
tulerit  legem ;  imo  vero  ortam  tempestatem  postea 
sedaverit. 

Tum  deinde  Aucor  noster  retro  adhuc  ab  hoc 
Adriano  regreditur  ad  Vespasianum»  qui  pariter 
nullum,  inquit,  contra  ChristianoB  edictum  emisit. 
quanquam  JudsBorum,  inquit,  debellator  (Tertull. 
Apologet.  c.  5,  p.  294),  quos  plerique  omnes  eth- 
nici  cum  iisdem  Ghristianis  confundere  solebant. 
Ab  eo  autem  debellatam  |Jud8?orum  gentem,  ac- 
tumque  Romae  de  illis  cum  Tito  filio  suo  trium- 
phum  quis  nescit  ?  Quod  nullum  vero  de  Christia- 
nis  decretum  fecerit,  teatis  est  Eusebius,  qui 
iitteris  mandavit  excitatam  fuisse  a  Domitiano 
secundam  post  Neronem  persecutionem  :  Kaiirep 
xoo  'Koixpbq  a^TOu  G^eaTcaaiavou  {Ji7]$lv  xaO'  f|p.a)v 
&T01C0V  ^6icivo>j(ravToc.  Quamvis  pater  ipsius  Vespa" 
sianus  nutlam  unquam  injuriam  nobis  facere  ten- 
tasset  (Euseb.  lib.  iii  Eccles,  Hislor,  cap.  17, 
pag.  88). 

Quid  plura  ?  nullas  quoque  Piut,  qui  longo  (post 
Vespasianum  tempore  imperavit,  cruentas,  pergit 
Tertailianus,adversu8Christianos  leges  aut  appro- 
bavit.  aut  subsignavit  (Tertullian.  loc.  cU.),  Melito 
enim  in  jam  citata  a  nobis  Apotogia  Marcum  Au- 
relium  his  apud  Eusebium  verbis  aifatur  :  '0  l\ 
iconijp  90 u,  xai  aou  xk  vtSfAicavra  8iotxouvToc,  auxq^», 
xau  ic^Xtat  Tctpl  Tou  (i7]8lv  ve(i)Ttp{![civ  icepl  -^(Jiciav 
iYpot^^ftv  '  h  o?c  xal  Tcp^c  AaptaaaCouc  xal  icp6c 
lOlS  OeajaXovixet^  xai  icp^c  'A07]va(ouc,  xal 
icp^c  it^vTa;  "EXX7]vac.  Pater  quoque  tuus, '  quo 
lempore  cuncta  simut  cum  ipso  administrahas,  scri- 
psit  ad  civitateSf  ne  contra  nos  tumtUtus  condtarenty 
nominatim  ad  Larissseos,  ad  ThessalonicenseSy  ad 
AthenienseSy  ad  universos  denique  Grgecos  (Buseb. 
lib.  iwEccles,  Hisi.  cap.  26,  pag.  148).  Plures  etiam 
eruditi  nostrs  statis  viri  opinantur  ab  illo  latam 
fuissei  in  Ghristianorom  gratiam,  legemi  quam  ab 


B 


A  aliis  tamen  Maroo  Aurelio  ascriptam  paulo  ante 
notavimus  {Art.  super.), 

Sextus  tandem,  et  horumoe  squiorum  imperato- 
rum  ultimus,  aTertuIIiano  eis  verbis  appellantttr: 
Nullus  Verus  leges  Christianis  adversas  impr$s$it 
(Tertullian.  loc.  cit),  subaudiendum  haud  dubie 
tabulis  publicis,  ut  eee  promulgarentnr.  At  obser- 
vare  hic  juvat  in  textn  Eusebii.quihuDcTerlalliani 
locum  Grsce  reddidit,  pretermitti  haec  verba : 
Nullus  Verus  (Ruseb.  lib.  v  Eccles:  Hist,  cap.  5, 
pag.  170).  Et  certe  hic  ipse  Verus,  consors  impe- 
rii  a  Marco  Aurelio  factus,  novem  ad  summtim 
annis  cum  iilo  regnavit,et  ante  illum  mortons  eat. 
Quamobrem  quidam  suspicantur  hoc  nomen  cor- 
ruptum  fuisse  in  Tertulliani  textu,  ac  legendum 
Severus.  Pamelius  enim  nos  admonet  illud  in  Va- 
ticano  uno  et  altero  Leodiensi  revera  inveniri.  Sed 
quia  in  cffiteris  omnibus  ac  melioris  notffi  codicibas 
non  iegitur,  nihil  contra  tot  codicum  auctoritatem 
deOnire  audemus.  Nonne  etiam  Tertullianus  men- 
tionem  illius  facere  ideo  potuit,  quia  Aurelii  col- 
legffi  sui  et  ab  eo  adoptati  exemplum  secutus,  nul- 
lam  in  Christianos  legem  tulit,  nihilque  contraeos 
machinatuB  fuerat  ? 

Si  quis  tamen  pertinacius  contendat  ibi  scrip- 
tum  fuisse  Severi  nomeu,  non  multum  quidem  re- 
pugnabimus.Nam  TertuIIianus  alio  in  ^iibro  com- 
mendat  singolarem  iliiusin  Christianos  propensio- 
nem  et  benevolentiam,quibus  ob  miraculum  in  ejos 
gratiam  factum  illos  omnes  saltem  primis  imperii 
Bui  annis  complexus  est.  Sed  audiamus,  si  placet, 

^  illius  verba  :  «  Ipse,  inquit,  Severus,  pater  Anto- 
nini  Garacallffi,  Christianorum  memor  fuit.  Nam  et 
Proculum  Christianumy  qui  Torpacion  cognomi- 
nabatur.Euhodias  proouratorero,qui  eum  per  oleum 
aliquando  curaverat,  requisivityOt  in  palatio  suo 
habuit  usque  ad  mortem  ejus  ;  quem  et  Antonius 
optime  noverat,  lacte  Christiano  educatus  »  (Ter- 
tull.  ad  Scapul.  cap.  4).  Certiores  itaque  nos  £acit 
Severum  imperatorem  agritudine  qoadam  mirabi- 
liter  fuisse  levatum  oleo  quod  Proculus  illi  dederat, 
Ne  quis  autem  aut  pervicacior,  aut  omnino  incre- 
dulus,  de  tanto  miraculo  dubium  moveret,  Proculi 
et  cognomen  et  munus  declarat.  Torpacion,inqoit, 
vocabatur,  et  Euhodie  erat  procurator.  Sed  quis 
ille  fuerit,  jam  dictu  difficillimum. 

D  Alio  autem  in  libro  Tertullianus  narrat  Valen- 
tinianorum  errores  impugnatos  fuisse  non  solom 
ab  Justino  Martyre,  Miltiade  et  Irenffio,  sed  etiam 
a  Pruculo,  de  quo  huno  loquitur  in  modom : 
«  Proculus  noster  virginis  senecte  et  Christiana 
eloquentiffi  dignitas,  quos  in  omni  opere  fidei, 
quemadmodum  in  isto,  optaverim  assequi  >  (Idem 
adv.  Valen,  cap.  5).  Quia  vero  1014  hio  liber  a 
Tertulliano  post  suam  ad  Monianistas  defectionem 
compositus  est^  et  Prooulus  vocaiur  noster^  hioc 
quidam  colligi  posse  putant  ideo  ita  appeIlari,qoo- 
niam  iisdem  Montanistarum  erroribus  addietoi 
erat.  Quamobrem  addunt  illum  his  notari  Hiero* 


1109 


D.  LE  NODRRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


IIM 


nymi  verbis  :  «  Gaius,  snb  Antonino  Sevari  filio,  A 
disputationem  adversus  Proculum,  Montani  secta- 
torem,  insignem  habuit  »  (Hieron.  CataL  scrip. 
eccL  §  10).  Verum  cum  iste  montanista  fuerit,  non 
idem  profecto  esse  videtur,  atque  Proculus  Torpa- 
cion.  Pradterea  hic  Eutbodiffi  procurator  dioitur, 
ille  vero  Gbristiane  eloquentia  dignitate  celeberri- 
mus. 

At  discimus  ex  Dionis  Epitome  Bvodum  (E{>ooov) 
Antonini  CaracallaB  fuisse  educatorem,xou  tpoc|>i(oc 
autou  (Dio,  epUt  333),  Tum  autem  Proculus  bujus 
Bvodi,  seu  Butbodias^procurator  esse  poterat.Nam 
hoc  ipso  terapore  in  Severi  palatio,  ut  ait  Tertul- 
lianus,  commorabatur,  ubi  eum  Caracalla  cogno- 
vit,  atque,  ipso  instigante, /(u^to  Ckristiano  educaius 
est. 


1015  CAPUT  XX. 


De  Ixsas  divinse  majestatis  criminibus,  quorum  Chri- 
stiani  tam  falso  guam  impudenier  ab  eihnicis  il- 
lorum  reis  accusabautur. 

ARTICULUS  PRIMUS. 

Quam  invicte  Tertullianus  demonstret  Christianos 
immcriio  accusari  infanticidii,  sive  infanlU  in  sa- 
cris  eorum  synaxibus  occisi,  comesw  postea  ejus 
carnU  potaiiqne  sanguinUn  ac  turpUsimi  incestus, 
vanasque  elhnicorum  caviltationes  funditus  evertat, 
ubi  de  CynopenniSf  Sciapodibus  et  Antipodibus. 

NuUus  ad  vexandos  perdendosque  Gbristianos 
alius  supererat  etbnicis  pratextus,  nisi  ut  eos  ca- 
pitalis  alicujus  criminis  quoquo  tandem  modo  ac- 
cusareut.  At  eo  furoris  et  dementias  processerant, 
ut  illos  nonunius  tantum  flagitii  reos  dicerent,8ed 


Caterum  quidquid  de  hoo   Proculo  Torpacione  ^  omnium,  ut  ait  Tertullianus,  sceterum,  deorum.  im- 


statuatur,  nullus  ambigendi  locus  est,  qoin  Seve- 
ruSy  ob  sanitatem  sibi  mirandum  in  modum  resti- 
tutam,  faverit  Christianis.  Non  solum  enim  bunc 
Prooulum  Christianum  in  suo  retinuit  palatio,  sed 
M  et  clarissimas,  uti  adhuo  asseritTertullianus.fe- 
minas,  et  jolarissimos  viros,  Severus  eciens  *hujus 
sect»  esse,  non  mado  non  lesit,  verum  etiam  et 
testimonio  exornavit,  et  populo,  furenti  in  nos, 
palam  restitit  m  (TerluII.  ad  ScapuL  oap.  4.)  Cbri- 
stianis  igitur  revera,n6c  parum  quidem  favit,seque 
illorum  non  ocoultum,  sed  publicura  exbibuit  fau- 
torem  atque  defensorem.  Quidni  vero  eis  favisset, 
a  quibus  non  modo  beneficium  maximum  acoepe- 
rat,  aed  quorum  summam  quoque  in  se  fidelitatem 


peratonim,  legum,  morum,ac  toiius  nalnrx  inimicos 
(TertuU.  Apologet,  cap.  2,  p.  2T7).  Verum  quis, 
hac  plane  horrenda  accusatione  perculsus,  non 
statim  obstupescat?  Quo  enim  modo  tot  tanto- 
rumque  criminuni  rei  esse  poterant  Chri8tiani,qui, 
sicut  jam  deraonslravimus,  non  modo  unum  ve- 
rumque  Deum  summa  venerationo  colebant,  sed 
quorum  etiamcastissimierantmores,  acpiissimum 
vivendi  genus  ?  Euebat  igiturse  ipsa  tam  falsa  cri- 
minatio.  Verum  quia  Christiana  religio  nihil,  ut 
loquitur  Tertullianus,  de  causa  una  deprecatur 
(Ibid.  cap.  4,  p.  259),  nec,  sicut  rei  solent,  ullam 
gratiam  ullumvo  favorem  requirit,hoc  idcirco  unum 
optat  et  petit,  ut  secundum  severiora  legura  pra- 


fneratsemperexpertus?  Naminter  factiones  Casii,  C  scriptaexaminetur.Quamobrem  TertuHianusad  ea 


Nigri  et  Albini  ab  ipso  ejus  imperii,  ut  supra  vi- 
diraus  (supr.  oap.  2,  art.  1),  et  infra  adhuo  dice- 
tur,  exordio  subortas,  nullus  unquam  Cbristianns 
inventus  est. 

Neo  dixeris  bso  pugnare  cum  iis^  quibus  supe- 
riuB  diximus  {Ihid.)  oommotam  ab  eodem  Severo 
imperatore  in  Cbristianosperseoutionem.Nonenim 
imperii  sui  initio,  sed  post  decem  et  amplius  an- 
no8  conoitata  fuit.  Gonstat  autem  illum  ad  id 
usque  tempus  non  parum  quidem  favisse  Cbristia- 
nis. 

Nullam  porro  (equum  rerum  (Bstimatorem  esse 
putamus,  qui  ex  his,  qu»  hactenus  dicta  sunt, 
facile  non  intelligat  quanti  roboris  sit  haeo  Aucto- 


omnia  quse  Christianis  objiciebantur,  singulatim 
examinanda  ac  diluenda  aggreditur,  ac  manifesti- 
si^e  dcmonstrat  eosdem  Christianos  tam  falso  ho- 
rum  flagitiorum  insimulari,  quam  certum  erat  il- 
lorum  reo9  revera  esse  gentiles. 

Quid  enim  a  veritate  magis  alienum,  qnam  eos 
I%S8Q  majestatis  divins  redarguer,  qui  verum,  ut 
diximus,Deum  el  privatim  et  publice  in  suissyna- 
xibus  seraper  coiebant,  malebantque  atrocissimis 
quibuscunque  se  necari  suppliciis,  quam  hunc 
unicum  Deum  negaro,aut  falsos  deos  ullo  vel  flcto 
tantum  et  simulato  cuUu  venerari  ?  Contra  vero 
hujus  summaB  impietatis  evidentissime  convince- 
bantur  gentiles,  qui  factitios,  ut  infra  ostendemus. 


risnostri  argumentatio,  cujus  pondere  ethnicos  »>  ^®°^°°^®^*°^'^"°s^°^*°^®8®'°°^'^^  *"^P*®^*"^''"°^ 
penitUB  obruit,  qui  se  legibus  suis  ad  cruciandos  ^  «''»*'"'""'"  ^«"«"^  '^^«^'^«  ^'"«««  fi.tfth,.ntnP. 


tollendoequa  Christianos  obligari  venditabant.Nam 
has  et  iniquissimas,  et  ab  iniquissimis  prinoipibus 
datas  esse  demonstravit.  Nec  minus  luculenter 
patefecit  illas  a  compluribus  aliis,  probitate  et 
aequitale  prsditis,  correctas  fuisse  et  emendatas. 
Denique  qui  nullam  in  Christianoe  tulerunt  legem, 
hi  procul  dubio  ilio8,quantuminiquitas  temporum 
sinebat^  tutari  ao  protegere  conabantur. 


criminum  genere  foodatos  fuisse  fatebantur. 

At  hi  tamen  nunquara  non  clamabant  Ghristia- 
nos  idcirco  IsBsa)  divinitatis  esse  conscios,  quia  in 
suis  synaxibus,  et  inter  sacratiora  sua  mysteria, 
nefandissimis  sceleribus  sese  impudentissime  con- 
taminabant.  Nam  dicebantur,  inquit  Tertullianus, 
sceleratissimi  de  sacramento  infantieidii  [Ibid.  cap. 
7,  p.  106),sive  infantis  quam  ibi  occisum  devorare 
ferebantur.  Inde  et  post  canvivium  illud  exsecran- 
dum  turpissimo  poliui  incesto,  quod  eversorcs  lumi- 
fium,  verba  adhuc  sunt  Auctoris  nostri,  canes^leo- 
nes  scHicetyfenebraSftum  et  1016  libidinum  impio' 
rum  inverecundiam  procurent  {Ibid.),ln  manuscriptis 


lllt 


TBRTULLIANl  OPERDM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


1112 


nostris  oodioibus  et  editionibus  antiquis  deest  A 
voz  /ttm,neo  ibi  muUum  necessaria  videlur.Sensus 
autem  Tertulliani,istbffic  brevius  alio  in  libro  enar- 
rantis,  bic  est  :  Post  lumina  a  canibus  eversa  et 
exBtincta,  tenebrae,  impurissimorum  lenonum  mu- 
nue  obeuntes.  inverecundiam  impiarnm  libidinum 
procurant  (Idem,  lib.  i  ad  Nat.  cap.  15  et  16). 
PrsBcipua  autem  et '  capitalia  heec  crimina  erant 
quffi  etbnici,  quemadmodum  alibi,  nec  semel,  an- 
notavimus  {DissertaL  in  Minut.  Octav.  cap,  8,  art. 
let  seqq.),  tandiu  tantaque  impudentiaGhristianis 
objiciebant,  quanta  faciiitate  ab  antiquis  Ecclesifle 
FatribuB  diiuta  confuiataque  sunt. 

Variisvero  Tertuliianusnoster  rationum  momen- 
tis  falsam  hanc  criminationem  funditus  evertit. 
Primum  enim  etbnicos  ipsos  bunc  alloquitur  in  q 
modum  :  Didmur  semper  a  vobis  tantonim  soele- 
rum  rei ;  nec  vos,  quod  tandiu  dicimur,  eruere^  in- 
vestigare,  et  retegere  curatis  (Tertull.  Apotoget. 
oap.  1,  p.  307).  Nullus  tamen  condemnari  prius 
debet,  quam  sceleris  convincatur  :  Ergo  aut  eruite^ 
inquit  ille,  si  credilis,  et  Cbristianos  borum  soe- 
lerum  convincite,  aut  nolits  credere,  quia  non  erui- 
stis  (Ibid.).  Enimvero  bac  affectata  dissimulatione 
atque  negligentia  yrsescribitur  (Ibid.),  prsjudicio- 
que  oertissimo  probatur  Ghristianorum  innocentia 
et  summa  morum  integritas,  guod  nec  ipsi  audetis 
eruere  (Ibid.)  ea  crimina,  quorum  illos,  tam  falso, 
quam  temere  accusatis,  nec  causa  unquam,  ut  vi- 
dimuB,  audita,  condemnatis,  torquetis  et  occidi- 
tis. 

Prffiterea  eo  major  erat  haeo  ethnicorum  perver^ 
sitas,  quo  facilius  promptiusque  poterant  investi- 
gare  atque  agnoscere  an  vera  essent  illa  Christia- 
norum  scelera.  Nam  census  istius  disdplinse,  ait 
TertuUianus,  hoo  est  hujus  disseminatse  in  mundo 
Christianae  disclpIinjB  initiumy  a  Tiberio  est  (Ibid) ; 
aut,  uti  explicatius  alio  in  libro  :  Prindpe  Augusto 
nomen  hoc,  Christianorum,  ortum  est ;  Tiberio  dis- 
ciptina  ejus  illuxit.  At  certe  quoniam  Christiana 
religio  vera  est,  cum  odio  suis  cospit,  illius  adhuo 
totidem  sunt  verba,  simul  atque  apparuit  inimica 
^jSf.Nostris  vero  in  manuscriptis  codicibus  inimica 
estf  hoo  est,  eo  ipso  quo  coepit  tempore,  mundo 
apparuit,  omnibus  inimica  et  invisa  fuit,  ac 
tot  hostes  cjus  fuerunt  quot  extranei  (Idem.  lib.  i 
ad  Nat.  oap.  7,  p.  307),  id  est,  omnes  oronino  bo-  D 
minespraeter  solos  ipsosmet  Ghristianos.  Nam,  ut 
ait  adhuc  TertuUianus,  hostes  illorum  erant;  et 
primo  quidem  propria  ex  «mutatione  Judaei.seu  sua 
inillosinvidia.quaquidempropterabrogatos  a  Ghrl- 
sto  veteressuos  ritus  semperconflagrarunt :  deinde 
milites  ex  concussione  (Idem,  Apoiog.  cap.  7,  pag. 
308),  boc  est,  sicut  nonnullis  videtur,  subdola  fu- 
rentium  accusatione,sed  meliu8,crudeii  vexatione. 
Ex  natura  tandem  sua  ipst  etiam  domestici  Cbri- 
tianorum  (Ibid.) ;  utpote  qni  conditionis  suae  im- 
patientes,  more  solito  insidiabantur  dominis  suis, 
quibus  nocere  nunquam  non  connitebantur. 


Ab  his  igitur  onanibus  «  quotidie,  pergit  Tertul- 
lianus,  obsidemur,  quotidie  prodimur,  in  ipais 
plurimum  OGetibus  1017  et  congregationibos  no- 
stris  opprimimur  •  (Ibid.) ;  vel.sicut  ipsos  gentiles 
alibi  compellando  dixit :  «  Scitis  et  dies  conven- 
tuum  nostrorum  ;  itaque  et  obsidemur,  et  oppri- 
memur,  et  in  ipsis  arcanis  congregationibus  deti- 
nemur  »  (Idem  lib.  i  ad  Nat.  cap.  7,  pag.  568). 
Latere  ergo  gentilibus  non  poterat  quid  in  iis  Ghri- 
stiani  agere  coosueverant. 

At  quu  unquam,  arguit  Auc^pr  noster  (Tertuli. 
Apoleget.  loc.  d/.),  taliter  vagienti,  dom  a  Gbri- 
stianis  occideretur,tn/anrt  supervenit?  QiUs  rruenta 
Ghristianorum,  qui  comedebant  illius  caroea  et 
ganguinem  bibebant^  ut  invenerai,  tanquam  Cydo- 
pum  et  Sirenarum  ora,  minime  quidem  abstersa, 
judid  conspioienda  reservavit  ?  Quis  vol  in  uxori- 
bus  aliqua  immunda  adulterii,  in  iisdem  coBtibas 
paulo  ante  admissi»  vestigia  deprehendit  (Ibid.)t 
Quffi  quidem  ille  aliis  verbis  alio  in  libro  sic  or- 
gebat  :  «  Quis  unquam  semeso  puero  supervenit? 
Quis  in  cruentato  pane  vestigia  dentium  deprehen- 
dit?Quis  tenebris  repentino  lumine  irruptis,  im- 
munda  aliqua,  ne  dixerim  inoesta,  reoognovit  • 
(Iden",  lib.  i  ad  Nat.  loc.  cit.)  ?  In  ^pologetieo  au* 
tem  ad  duplioem  Cyclopum  et  Syrenarum  fabolam 
respexit.  Poet®  enim  tam  Graci,  quemadmodam 
Homerus  (Odyss.  viii,  post  med.),  quam  Latini,8ic- 
ut  Virgilius  (lib.  iii  il^n^id.  v,  617  el  seq.)»  finx^' 
rant  Cyclopes  bomines  fuisse  monoculos,  qui  saoi 
vorabant  bospites.  Nec  minus,  nota  est  fabula  6i- 
renarum,  quse  navigantes,  oantua  sui  dulcediae 
Bopitos,  in  roare  dejiciebant  (Plin.  lib.  x  Natur. 
Hist.  cap.  49,  pag.  441). 

TertuUianus  itaque  sio  argumentatur  :  Christia- 
norum  tot  bostes  erant,  quot  ethnici,  Judsi,  mi- 
lites  et  domestici,  a  quibus  quotidie  in  suis  etiam 
sytiaxlbus  obsidebantur  opprimebantarque.Si  ergo 
in  illistottamquehorrenda  orimina  perpetrasseot, 
a  tot  bostibus  suis  adeo  infensis  deprehendt  facil- 
lime  poterant.  Atqui  ex  infinito  propemodum  ilio- 
rum  hucusque  numero  ne  unus  quidem  minima 
eceleris  ullius  vestigia  unquam  agnovit.  Falsissima 
igitur  erant  ea  crimina,  quss  improbi  oalumoiato- 
res  Christianis  objectabant  (Tertuli.lib.i  ad  NaUcn. 
cap.  7,  pag.  569). 

Neque  hi  quantumlibet  impudentissimihomines 
respondere  poterant  horum  criminum  testes  a 
Christienis  pecunia  aut  mercede  fuisse  unquam  cor- 
ruptos.  Nam  «  quis  talia  facinora,ait  TertalliaDQS, 
cum  invenisset,  celavit,  aut  vendidit  ipsos  trahens 
horaines?  >»  (Idem,  Apologet.  oap.  7,  p.  308)  id  est, 
fieri  non  potuit,  ut  ethnicus  aliquis  haeo  sibi  co- 
gnita  Ghristianorum  crimina  aut  spoote  sua  cela- 
verit,  aut  dum  Gbristianos  ad  judicum  tribooalia 
trahebat,  illa  pretio  aliquo  vendiderit,  et  taoo  fa- 
ctus  sit  omninomutus.Aiio  autem  in  libro  ha9c  aiiis 
vide  ac  clarioribus  verbie,  sio  enuntiata :  Siprssmio 
impetramus  ab  ethniois,  criminum  Dostroram  ta- 


1H3 


D.  LE  NOURRY  OBSBRVATIONES  NOViE. 


1114 


8tibu8,  ne  taleSy  qoales  illorum  revera  conscii,  in  A  lodorus  (chil.  7,  v.  662  ot  aeqq.).  Cynopennm  vero 


publicem  extrahamur  ac  condemnemur,  quare  a 
nemine  accusati  et  convicti  opprimimurl  Nonne 
possumus^  corruptis  auro  testibus,  et  omnino  ad 
judicium  non  extrahi?  Quis  enim  prodilionemf]nye 
declarationem  et  accusationem  101 S  horrendi 
alicujuB  criminis,  sine  crimine  ipsOf  quod  poterat 
ab  alio  aliquando  agnosci  et  puniri,  aut  testis  aut 
judex  vendit,  aut  conscius  redimit  (Idem,  lib.  i  ad 
NcUion.  cap.  7,  p.  568). 

NuUius  itaque  testimonio  probatum  unquam  fue- 
rat  Ghristianos  reos  esse  horum  criminum.  Ecquis 
enim  illa,  uti  urgel  Tertullianus,  unquam  prodi- 
disset  ?  Non  ipsi  quidem  Christiani.  Si  enim  ethni- 
cis  sacra  sua  Samothracia  et  Eleusinia  declarare 


in  quilmsdam  editis  appellantur  CyclopeSt  in  aliis 
CynophaneSf  sed  cootra  manuscriptorum  nostro- 
rum  codicum  auctoritatem.  Vossiusverolegendum 
censet  CynopaneSf  Graece  xuvoTr&vec,  canes  cornnti 
(Voss.  Not.  in  McL  lib.  iii  de  Situ  orb.  cap.  9). 
Salmasio  tamen  placet  eorumdem  codicum  nostro- 
rum  leotio  Cynopennx  a  Grffico  verbo  xuvoiteTvai, 
quasi  canina,  inquit,  fame  laborantes  (Salmas. 
Not.  in  Salin.  pag.  1005).  1019  Recte  quidem  ad 
propositum  Tertulliani,  ibi  loquentis  de  Christia- 
nis,  quiocoisi  infantis  carnibusvesoi,  acplusquam 
canina  fame  laborare  ab  etbnicis  falso  accusaban- 
tur.  Sed  quinam  hi  fuerint,  scire  parum  interest. 
Nam  de  monstris  Auctor  noster  ioquitur,  qu«  pe- 


nefdserat,  quanto  magisChristiani  divina  suamy-  n  ^^^^^  ^^^  ®^^^  omnes  ultro  fatentur. 

at  Am  n       nAf «  a  ama      ^AMMVk»»*.»^     fTT^^—X 11  J i a  n      «a  *       '.j         1* !_       ! 


steria  reticere  tenebantur  (Tertull.  Apolog.,  loo, 
cil. ;  et  lib.  i  ad  Nation.  cap.  7,  pag.  568)  ?  Si  ergo 
ab  ipsis  summo  tegebantur  siientio  :  «  Unde,  in- 
quit  Tertullianus,  extranois  [gentilibus  eorum] 
notitia,  cum  semper  etiam  pis  initiationes  arceant 
profanos,  et  arbitris  careant,  nisi  impii  minus 
metuunt  »  [Idid.  loc.  cit.)  ?  In  nostris  melioris 
notae  codicibus  manu  exaratis,  et  plerisque 
antiquis  editionibus  legimus,  etiam  impiae 
initiationes.  Nec  forsitan  male.  Nam  Tertul- 
lianus  a  minori,  ut  aiunt,  ad  majus  aic  argumen- 
tari  potuit:  Si  impie  ethnicorum  initiationes 
celari  debent,  quanto  magis  sacr»  et  pi®  Ghristia- 
norum  nisi  impii  gentiles  eas  vulgando,  minus 
sibi,  quam  Christiani  metuant? 


Quid  ergo^  inquiet  aliquis,  numquid  et  hie  simi- 
lia  monstra  putavit  antipodas  ?  At  nullam  illorum 
in  ApologeticOf  sed  in  libro  tantum  ad  Nationes  le- 
gitur  fecisse  mentionem.  Nonne  autem  ibi  eos  no- 
minavit,  quia  ipse,  sicut  alii  plures,  alibi  a  nobis 
appellati  (Dissertat.  in  Lactant.  cap.  21,  art.  6),  in 
animum  induxerant  nullos  esse  posse  antipodes, 
nisi  adversis,  uti  aiebant,  vestigiis  ambularent  ? 
Neque  certe  aliter  quam  monstra  et  falsi  fictique 
homines  ab  illo  hisce  verLis  exploduntur  :  vel  ali" 
qui  de  subterranea  terra.  Instar  fungorum  exorti, 
qui  aliam,  quam  terrs  nostrs  homines,  naturam 
habebant.  Verum  ab  horum  aliorumque  monstro- 
rum  feritate  longe  aberant  Christiani,  qui  aliis 
hominibus  nostris  eo  tantum  dissimiles  erant,  quod 


Instat   adhuo  Auctor  noster,  atque  h»c  exse-      **^°®  humanitate  et  oharitate  superarent.    Nun- 

__  •!_ «  .  .        . -•  __A A    „1 i:u^*  ^i^^^^lt,     A« 


cranda  scelera  a  nemine  nec  perpetrari,  nec  credi 
posse  hoc  argumento  demonstrat :  Ghristianis  pie 
viventibus  futura  post  hanc  vitam  beata  «ternitas 
promittebatur.  At  cui  unquam  Ghristiano,  aut 
Christianareligione  initiando,  persuaderi  aliquando 
potuit  tot  tantisque  sceleribus  eam  posse  compa- 
rari?  Numquid  ulli  etiam  summ»  auctoritatis  viro 
hac  dicenti,  vel  si  vis  juranti,  oe  unus  quidem 
gentilis,  non  omnino  insanus.fldem  posset  unquam 
babere,  ao  tam  facili  credulitate,  tam  atrocibus 
coinquinari  flagitiis  ?  Atqui  si  ethnici  hffic  nec  cre- 
dere  nec  perpetrare  possunt,  quanto  magis  Chri- 
stiani,  quorum  non  alia  est,  quam  cffiterorum  ho- 
minum  natura  (Tertull.  Apologet.  cap.  8,  p.  312, 


quam  ergo  cogi  potuerunt,  ut  qualibet  pietatis  et 
religionis  specie  infantis  a  se  occisi  manderent 
oarnes,  ac  postea  stupris,  adulteriis  et  incestis 
contaminarentur. 

Ceca  tamen  obstinatione  perculsi  gentiles  urge- 
bant  nimium  credulis  aut  Gbristianis,  aut  saltem 
in  eorum  religionetyronibusimpositum  etillusum. 
Sed  nihil  ineptius  absurdiusque  fingi  poterat.  Chri- 
stianis  siquidem  mos  erat,  ut  initiandi  a  patre  sa- 
crorum,  id  est  episcopo,  aut  aliquo  ejus  vicario, 
ea  docerentur,  quibus  ad  eadem  sacra  prsparari, 
vel  quae  in  illis  agi  deberent.  Qua  autem  fronte 
episcopus,  aut  quivis  alius  tyroni  vel  Christiano 
dixisset:  Cum  ad  saeras  synaxes  veneris,  infans 


et  lib.  I,  ad  Nation.  cap.  7,  p.  569)  ?  Non  enim  D  tibi  necessarius,  adhuc  tener,   qui  nesciat  mortem^ 


8unt  Cycopennse  aut  Sdapodes,  inquit  TertuIIianus, 
sive,  ut  in  aiio  libro,  Cycopennx  aliqui  vel  Sciapodes, 
vel  aliqui  de  subterranea  Antipodes  (Idem.  loc.  oit. 
p.  312  et  509).  Primi  autem,  si  Ctesis,  quem  Pli- 
nius  citat,  fides  sit,  «  Monocoli,  inquit  vocaban- 
tur,  singulis  cruribus  mire  pernicitatis  ad  saltum ; 
eosdemque  Sciapodes  vocari  quod  in  majori  estu 
humi  jacentes  resupini,  umbra  se  pedum»  prote- 
gant  (Plin.  lib.  vii  Natur.  Hist.  cap.  2,  pag.  11). 
De  his  autem  Solinus  (Polyhist.  cap.  52,  pag. 
80),  Augustinus  (lib.  xvi,  de  Civit.  cap.  8,  p.  422), 
Suidas  (ad  v,  Ixiinoha),  et  apud  Tzetsem  Apol- 


qui  sub  cultro  tuo,  quo  illum  jugulabis,  rideat :  item 
paniSf  quo  sanguinis  jurenlentiam,  vel  mclius  alio  in 
libro,  rudem  sanguinem  colliyas  (TertuU.  Apologct. 
cap.  8,  pag.  313,  et  lib.  i  ad  Nation.,  cap.  7,  p. 
569).  Necessarii  quoque  canes,  qui  post  objectam 
offulam  lumina  extinguant,  ao  tandem  necessaria 
soror  et  mater  tua,  quibus  mediis  in  tenebris  stu- 
prum  afferas  ?  Sed  dic  nobis,  quffiso,  quibus  auri- 
busquiIibotChristianus,auttyrohecaudirepoterat? 

Numquid  sine  horrore?  Nonne  saltem  leges  vereri 
debebat,  quibus,  ut  monet  Cicero,  cantum  erat : 
«  Incestum  pontificea  supremo  sopplicio  sanoiun- 


ill5 


TERTULLIANI  OPEROM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOGETIGA. 


1H6 


to  »  (Gicer.  lib.  ii  de  Legib,  p.  :^,  lin.  15)?  Si  A 

vero  banc  prsnam  fraude  vel  anctoritate  [GhriBtia- 

norum  vitari  posse  arbitrabatur,  qnomodo  ab  ethni- 

cis  judicibns  interrogatus,  crudelioribus  tormentis 

cruciari  et  occidi  malebat,  quam  hsc,  quibus  con- 

scientia  penitus  repugnat,  crimina  fateri ;  Nemini 

plane  sani  capitis  homini  haec  credibilia  eunt,  aut 

fieri  unquam  potuisse  persuadebitur. 

Instabant  gentiles  se  fama  didicisse  Ghristianos 

esse  revera  prsBfatorum  scelerum  conscios.  At  in- 

sulsa  prorBus,  respondet  Tertullianus,  et  futilisest 

1090  hffic  responsio  (Tertull.  Apologet.  cap.  7, 

p.  309,  et  lib.  i  ad  Sation.  cap.  7,  pag.  566).  Ne- 

gare  enim  non  poterant  verum  esse,  quod  celeber- 

rimus  poeta  cecinit : 

Fama  malnm  quo  non  aliud  velocius  ullum.  p 

(Virgil.  lib.  iv  /Eneid.  v.  174.)  " 

Fama  enim  rei  tantum  incertffi  nomen  est,  eaque  . 
flffipissime  oritur,  aui  ingenio  SBmulaiioniSy  sivein- 
vidia,  aut  arbitrio  suspicionii,  seu  suspicione  gra- 
tis  conficta,  aui  mentiendi  valuptate.  Tam  malo  igi- 
tur  ex  principio,  atqae  ex  unius  duntaxat  ore 
exorta,  plerumque  mentitur,  aut  si  quid  veri  un- 
quam  renuntiat,  veL  tum  aliqnid  adjicit,  vel  de- 
trahit,  vel  ixnmutat.  Tamdiu  vero  viget,  quandin 
nihil  probat.  Ubi  enim  res  probata  est,  tunc  eo 
ipso  illa  ceseat  et  excidit.  Merito  igitur  vir  sa- 
piens  nullam  illi  fidem  habet,  multo  magis  cum 
ipsa  Bola  index  et  nnntia  eet  scelerum  prorsns  oo- 
cultorum,  que  nemo  mentis  sus  compos  homo  aut 
perpetrare  audet,  aut  potest.  Nos  vero  |aiibi  ani- 
madvertimus  hanc  Tertuliiani  responsionem  a  C 
Minutio  Felice  paucioribus  qoidem,  sed  non  minus 
effloacibus  verbis  plane  confirmari  {Diesert.  in 
Minui.  Octav,  cap.  8,  art.  2).  Denique  Tertullianus 
addidit  famae  tam  velociy  quam  mendaci,  non  cre* 
dendum,  eed  veritatem  inveeligandam ;  quoniam, 
uti  ferebat  vulgatum  ab  ethnicis  proverbium,  Om- 
fiia  tempus  revelat  (Tertull.  ibid,  p.  310).  Quod 
quidem  adagium  Aulus  Geilius  (Gell.  lib.  xii,  Noct. 
Atlic.  cap.  11)  his  Sophodis  versibus  deoantatum 
citavit : 

IIp6<  Tauxa,  xpiSicTK  (ayjS^v,  a><  dficavO*  6pcov 
KolX  TcavT*  &xoiSa>v,  icavT*  dvaTrcu^vtt  XP^^<><* 

Ad  hffic  nihil  occulta,  quandoquidem  omnia  videne, 
Et  omnia  audiens,  cuncta  revelat  tempus. 

Seneca  vero :  c<  Quedam,  inquit,  falsa  veri  speciem 

habent.  Danduro  semper  est  tempus :  veritatem  D 

dies  aperit.  •  (Senec.  lib.  ii  de  Ira,  cap.  540).   Sed 

plura  de  boc  proverbio  congerit  Erasmus,  quem 

consulere  poteris  (Erasm.  Adag.  chil.  2,  centur.  4, 

adag.  17).  Quis  autem  falsa  sub  veri  specie  crebriuSy 

qoam  fama  adnuntiat?  Solo  igitur,  si  non  falso, 

saltem  inoerto  cjus  testimonio  genliles  ad  vexandos 

Christianos  niti  non  debebant,  sed  capere  tempus, 

quo,  examinata  eorum  causa^veritas  cognosceretur. 

ARTIGULUS  II. 

Quam  invicte  Tcriullianus  ostendat  gentiles  homici- 
diif  cujus  Ckristianos  falso  accusabant,  esse  reos, 
uipoie  qui  in  Africa  infantes  Satumot  usque  ad 


proconsulatum  Tiberii,  immotabant,  hunequemo' 
rem  secreto  perseverasse ;  tameisi  Satumi  saeer' 
doies  in  arboribus  templi  ejus  obumbratrieibiUf 
teste  militia  patrie  nostrs,  suspensi^pcenasmorte 
dederini. 

Nihil  sane  impndentins  excogitari  potest,  quam 
alium  gravissimi  criminis  falso  accusare,  cujog 
ipsemet  accusator  reus  esse  palam  convincitur.  At 
tales  tamen  erant  ethnici,  qui  Ghristianos  infaoti- 
cidii  et  incestus  impudentissime  redarguebant. 
Nam  hoc  ipsum  est,  sicuti  eosdem  compellando  ait 
Tertullianas,  1091  per  quod  forsiian  de  fiohh 
credidistis  alia  (TertuII.  Apolog.  cap.  9,  p.  3i4), 
quffi  recensuimus,  longe  graviora  scelera  a  nobis 
perpetrari.  Sed  consulto  ibi  adjecit  forsitan:  qnia 
paulo  ante  dixerat  adeo  atrocia  esse  illa  ecelera, 
quorum  Ghristianos  arguebant,  at  vix  ab  ullo  bo- 
mine  credi  potnerint,  nisi  quaedam  similia  fecis- 
sent.  Primum  autem  illos  vario  modo  homicidas 
fbisse  ostendit,  quia  infantes,  sicuti  loquitur, 
«  penes  Africam  Saturno  immolabantur  palam 
usque  ad  prooonsulatum  Tiberii,  qui  ipsos  sacer- 
dotes  in  eisdem  arboribue  templi  sui  obnmbratri- 
oibus  scelerum  suonim  votivis  cracibus  exposuit, 
teste  militia  patria  nostrse,  que  id  ipsum  munus 
illi  proconsuli  functa  est  »  (Ibid.  et  seq.).  De  hac 
autem  detestabili,  et  contra  omnia  naturas  ipsius 
jura,  immolatione  infantium  in  snperioribns  no- 
stris  dissertationibus  plura  observavimus  (Di^f^- 
tat.  in  Minut.  Octav.  cap.  9.  art.  2,  et  Disseri.  ih 
Lactant.  oap.  34,  art.  3).  Superest  igitur  ut  ea, 
que  Tertulliano  nostro  peculiaria  sunt,  nunc  sigil- 
iatim  expendamus. 

Narrat  itaque  primo  hunc  morem  cmdelissimum 
pereeverasse  usqne  ad  procansulaium  Tiberii.  Qui- 
dam  autem  suspicati  sunt  ibi  legendum,  usque  ai 
proconsulem  Tiberii,  id  est,  proconsulem  quempiam, 
aut  a  Tiberio  imperatore  missumy  aut  cui  Tiberio 
cognomen,  et  alios  omnino  erat,  quam  hicTiberios 
imperator,  illoque  posterior.  Sed  quia  haso  qaaiis- 
cunque  emendatio  non  sufflciebaty  alteram  addi- 
dere»  ac  postea  legendum  putavernnt,  tesie  miliii(i 
patris  nostriy  hoc  est,  sicut  illi  ominabantar, 
patris  TertuIIiani,  qui  proconsnl  fuit  post  Tibcrii 
Gnsaris  mortem.  At  probare  prius  debebant 
patrem  Tertulliani  proprio  Tiberii  nomine  ftii«- 
se  appellatum.  Deinde  vero  huic  coigectanB  re- 
fragantur  omnes,  cum  editi,  tum  manusoripti 
codices. 

Quid  vero  impedit  quominus  Tiberius  imperator 
dirissimum  illud  infantium  sacriflcium  in  AfncA 
prohibuerit?  Nonne  Plinius  memon»  prodidit 
anno  647  Urbis  conditffi,  ac  Ch.  Lentulo  et  P. 
Licinio  Crasso  consulibus,  interdictum  fuisse  se- 
natusconsulto,  ne  homo  immolaretur?  sed  quia 
hffic  immanissima  consuetudo  postea  adhuc  apud 
Gallos  perseverabat :  t  Tiberii  Cffisaris,  inquit, 
principatus  sustulit  Druidas  eorum.  .  .  •  oeo 
satis  «stimari  potest  quantom  Romanis  debeatar, 


itn 


D.  LE  NODRRY  OBSBRVATIONES  NOViE. 


1118 


qni  anatalere  monBtra,  in  qnibus  hominem  occi-  A 
dere  religiosisBimum  videbatur,  mundi  vero  etiam 
saiuberrimum  »  (Plin.  lib.  xxx  Natur,  Ei$t.  cap.  i, 
pag.  728).AudisDe  impiissimo  sucriiicio  non  solum 
cecisos  a  gentilibus  hominesy  sed  comesaa  etiam 
illorum  carnes?  At  Tiberius  Caesar  illud  in  Gal- 
lia  et  alibi  sustulisse  perhibetur.  Quidni  et  in 
Africa  sicuti  Tertullianus  tam  diserte  pronuntiat? 
Si  quid  autem  in  hiyus  opinionis  confirmationem 
ezemplum  simile  conferre  valeat«  illud  Josephus 
nobis  auggeret  (Josepb.  Aniiq,  Jud,  1.  xviii,  cap. 
4,  pag.  622).  Testatum  quippe  facit  ab  eodem 
Tiberio  dirutum  Isidis  templum,  projectamque  in 
Tii>erim  ejus  statuam,  eo  quod  Paulina  nobilis 
mulier  a  Oecio.Mundo  juveue,  deum  Anubin  si- 
mulante,  in  illo  1033  Isidis  templo  malis  sacer-  ^ 
dotum  artibus  constuprata  fuisBet.Cur  ergo  magis 
borribiii  infantium,  Saturno  immolatorum,  sacri- 
ficio  potius  in  Africa,  quam  in  Gallia,  uti  diximus, 
et  aliis  in  regionibus  pepercisset? 

Sed  qua,  inquies,  ratione  dictum  a  TertuIIiano , 
usque  ab  proconsulalum  Tiberii?  Numquid  Tiberiu. 
anlequam  Romani  imperii  gubernaculum  teneret, 
proconsul  in  Africa  fuerat?  Sed  quid,  amabo  te, 
vetat  quominus  illuc  ab  Augusto  GffisarCy  aut  an- 
tea  renuntiatussitAfricffi  procon8ul?8i  quis  tamen 
recte  probaverit  TertuIIianum  de  aiio  intelligen- 
dum  esse  Tiberio  Africs  proconsule,  buic  faoile 
aesentiemur. 

Subjunxit  autem  ille  crudelissimos  Saturni  sa- 
oerdotes  jussa  ejusdem  Tiberii  expositos  fuisse  in 
illiua  tempii  arboribus,  tantorum  scelerum  obum-  C 
braticibus.  Girca  gentilium  enim  templa  plantatffi 
erant  arbores,  singulari  cujusque  templi  deo  con- 
secratffi,  de  quibus,ut  alios  omittamus,  hsc  Apule- 
ins  de  quodam  fano  litteris  mandavit :  «  Videt 
dona  speciosa,  et  facinias  auro  luteratas,  ramis 
arborum  postibusque  sufflxas,  quae  cum  gratia 
facti  nomen  dc»  cui  fuerant  dicat»  testabantur  » 
(Apulei  Melamerph,  lib.  vi,  paulo  post  init.  pag. 
92).  Vides  igitur  in  his  arboribus  appensa  fuisse 
dona,  iisque  prffifixum  nomen  dei  cui  templum 
illud  nuncupatum  erat.  At  ex  his  arboribus,  tem- 
plum  Saturni,  ait  Auctor  noster,  obumbrantibus, 
factffi  sunt  votivffi  ac  dicata  cruces,  quibus  inhu- 
manissimi  illi  sacerdotes  suspensi,  inqueo  vitam 
ilnire  coacti  sunt.  Utrum  autem  horum  Tertuliiani  q 
verborum,  quffi  eruditorum  iogenium  haud  parum 
exercuerunt,  verus  sit  sensus,  expendas  velim, 
vel  alium  nobis  proferas  meliorem.  At  nobiscum 
procul  dubio  fatoberis  huic  loco  aliquam  lucem 
afiferri  posde  his  versibus  Ausonii,quibus  Amorem 
stipiti  myrti  suspensum  cecinit : 

Bligitur  mGBBto  myrtus  notissima  laco, 

Invidiosa  deum  poenis.  Cruciaverat  illic 

Spreta  olim  memorem  Veneris  Proserpina  Adonim. 

Hajua  ni  excelso  saspenauro  stiplte  Amorem, 

Devinetum  poat  terga  manua*  subatrictaqae  plantis 

Vincola  moBrentam,  nullo  modaramine  pcBnse 

Afflciunt. 

(Auaon.  id^ll  2,  ▼,  SS  et  aeqq.) 


Ne  quia  porro  dubitaret  de  snmpta  ab  illis  8a- 
tumi  sacerdotibue  p<fena,  testem  Auctor  noster  ap- 
pellat  miiitiam  patri»  sue,  qus  idipsum,  inquit, 
munus  illi  proconsuli  Tiberio  functa  est  Tertull. 
Apologei.  cap.  9,  pag.  315),  quibus  haud  dubie 
verbis  sigoiflcat  milites  Africad,  qui  tono  sub  Ti- 
berio  prooonsule  merebant,  dum  suo  munere  fun- 
gerentur,  vidisse  sacerdotes  in  illis  a^boribtis 
suspendi  et  strangulari.  Verum  gentiles  eorum 
exemplo  territi  quidem  fuernnt,  sed  noo  penitus 
expugoati.  Non  enim  amplius  audebant  infantes 
Saturno  palam  immolare ;  verum  «  nunc  in  oo- 
culto,  ait  TertuIIianus,  perseveratur  hoo  sacrum 
faoinus  »  (Idem,  ibid,).  False  igitur  pietatis  specie 
advereus  innocentes  fllios  suos  armati,iIlos  secreto 
et  occulte,  ao  spretis  [imperatorum  suorum  le- 
gibus,  mactare  non  destiterunt.  Atque  ita  quidem 
Saturnus,  qui  flliis  suis,  ut  ait  Auctor  noster,  et 
nos  alibi  vidimus  (Ibid.  et  Dissert,  in  Min^U,  Octav. 
cap.  9,  art.  2),  103S  non  peperoit,  pristinam  non 
deposuit  crudelitatem,  voluitque  aiiorom  homi- 
num  gnatos  sibi  adhuc  immolari. 

Qoamvis  ergo  Christiani  infantem  aliqoem,qQod 
^alsissimum  tamen  erat,  in  synaxibos  ^ois  occi- 
dissent,  non  debebant  ab  ethnicia  idcirco  argoi  et 
condemnari,  qui  proprios  Glios  suos  immanissima 
inhumanitate  hostias  Satorno,  oti  opinabantor, 
gratissimas  saoriGcabant. 

ARTICULU8   III. 

Osienditur  homicidii  quoque  reos  fuisse  Gallos^  qu^ 
Mercurio;  Tauros,  qui  Dianx  homines  immola^ 
bani  :  item  Romanos,  qui  in  iSneadarum  urbe 
Jovem  ludis  suis  humano  proluebant  sanguine\ 
atque  alios  qui  liberorum  suorum  recens  nato- 
rum  spiritum  in  aqua  extorquebant  vel  eos  expone- 
bantmorti  haud  prorsus  inceriss\quantum  vero  Chri- 
stiani  ab  omni  homicidio  abhorrerent^  quibus  neo 
in  utero  conceptum  dissolvere  Ucdt,  dum  adhuo 
eanguis  in  hominem  delibatur. 

Prosequitur  TertuIIianus,  ac  gentiles  parrioidii 
et  homicidii  reos  esse  demonstrat.  Nam  «  major, 
[qoam  infantiom]  aetas,  inquit,apud  Galios  in  soia 
qooque  sacris  Mercurto  prosecabatur ;  n  et  id 
quidem  alio  in  libro  repetit  (Tertull.  Apologet.  cap. 
9,  pag.  416,  et  Scorpiac.  cap.  7).  Nos  vero  de  hoo 
prorsus  exsecrando  sacriGcio  plura  alibi  annotavi- 
mus  (Disserlai.  in  Minut.  Octav.  cap.  9,  art.  2)» 
ubi  quoque  enodatius  ea  explicavimus,  qu»  ille 
continuo  subnectit :  «  Remitto  Tauricas  fabulas 
theatris  suis  •  {ibid,);  sive  quemadmodum  ipse 
in  alio  libro  loquitur  :  Nihil  illic  nisi  feritas 
calet,  illa  seilicet,  qus  fabulas  dedit  de  sacriGciis 
Taurorum  »  (TertuIIian.  loc.  cit.  et  lib.  i  advers. 
Marcion.  cap.  1),  qui  videlicet  Dianae  hospites  suos 
immolabant. 

Pergit  autem  :  «  Ecce  in  illa  religiosissima  urbe 
iCneadarum  piorum  est  Jnpiter  quidem  [nimirum 
Latiaris]  quem  ludis  suis  [circensibos,  et  gladiato- 
riis]  bumano  proluunt  eanguine.  •  Alibi  vero  scri- 
ptum  ab  eo  legimos  :  «  Latio  ad  hodiernom  Jovi 


ili9 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  !•  —  SBRIES  I,  APOLOGETiCA. 


ilSO 


B 


media  in  Urbe  humanus  saDguis  ingustatur ;  neo  A 
quisquam  retractat,  aut  non  rationem  prffisumit 
aliquam,  aut  inffistimabilem  dei  sui  voluntatem  » 
{Idam,  ApologeL  cap.  9,  pag.  317;  Scorpiar,  cap. 
7).  Quis  autem  non  videt  ab  ilio  religiosissimss 
urbis  et  JSneadarum  piorum  nomine,  non  magna 
sine  ironia  appellari  Romanos,  qui  ab  ^nea, 
quem  ubique  passim  Virgilius  pium  patrem  vocat, 
suam  se  origiuem  duxisse  gloriabantur?  Qui  au- 
tem  magis  impii  et  minus  ceiigiosi  esse  poterant, 
quam  hi  Romani ,  qui  in  ludis  et  muneribus 
Jovi  Latiari,  deo  suo  optimo  et  maximo  consecra- 
tis,  gladiatares  tese  mutuo  interfioientes,  aut  a 
bestiis  quibuscum  pugnabant,  horrendum  in  mo- 
dum  laceratos  et  occisos ,  non  siccis  tantum, 
sed'  Iffitis  oculie  intnebantur?  Sed  de  hoo  crudeli 
cum  bomicidio,  tum  spectaoulo  alia  in  disserta- 
tione  egimuB  [{Dissertat.  in  Minut*  Octau,  cap.  8, 
art.  2), 

Respondebant  ethnici  tum  quidem  effundi  san- 
guiuem,1034  sed  hominum  aut  bestiariorum,  auf 
noxiorum  /u{^u/a<orum -(Tertul).  Apologet,  cap.  9, 
pag.  321).  Atqui  primi,  sicuti  aiebant,  vilissimi 
erant  homines,  qui  Incro  conducti,  operam  bestiis 
trucidandis  ultro  locabant.  Secundi  vero  sua  pro- 
pter  Bcelera,  sicut  infra  dieendum,  adversus  be- 
stias,  lata  judicum  sententia,  pugnare  ccgebantur. 
Nihil  ergo,  inquiebant  ethnici,  horumce  hominum 
Cffides  mali  habebat. 

Sed  TertuUianus  vauum  illud  effugium  facile  ci- 
toque  evertit  (/Md.^.Bestiarius  enim,  quantumlibet  C 
viliSyfffixque  inBma  civitatis,non  idcirco  tamen  mi- 
nus  homo  est,  parique  homicidio  vita  illi,  «icut 
ditiori,  eripitur.Si  vero  sceleratus  morte  damnatus 
ait,  is  certe  quo  iniquior,  eo  indignior,  qui  Jovi 
immolaretur,  sive  ut  ipsiusmet  Tertulliani  verbis 
utamur  :  «  Hoc  turpius  quod  maii  homiDis»(/H(i.) 
sanguis  in  summi,  veluti  aiebant,  dei  honorem 
funditur.  Quamobrem  ibi  ille  de  etbnicis,et  eorum 
Jove  haud  illepide  jocaudo  exclamabat :  0  Jovem 
Christianum  {lbid)\  Qui  homicidii,  cujus  Ghri- 
stiani  falso  insimulabantur,  causa  auctorque  fuit, 
et  eo  litulo  solum  patris  sui  Saturni,  qui  filios  suos 
voraverat,  lilium  de  crudeUtate,  |qua  videlicet  illi 
fuit  similiB. 

Urget  Tertullianus,  ac  majus  illo  homicidio  cri-  D 
men  eorum  esse  asserit,  qui  natos  sibi  liberos 
enecabant.  Visne  ilium  ethoioos  urgentem  et  allo- 
quentem  audire?  Ecce  ipsamet  ejus  verba  :  «  Uti- 
que  crudeliuB  in  aqua  spiritum  extorquetis  aut 
frigori  et  fami,  et  caaibus  exponitis.  »  Sed  inqui- 
res  cur  crudelius  mortis  genus  ab  illo  dicatur 
infantium  spiritum  in  aqua  exstingui.  Respondent 
nonnulli  phiiosophos,  quibus  accessit  Servius, 
docuisse  animam  hominis  igneam  esse,  qus  id- 
oirco  in  aqua  difflcilius  exstinguitur,  aut  redigitur 
in  nibilum  (Serv.  in  lib.  i  ^nid,  Virgil.  v, 
9{S).  Omnium  autem  hanc  revera  crudelissimam 


esse  mortem  probari  posse  putant  his  Ovidii  car- 
minibus  : 

Non  lethum  timeo,  gttniis  eet  miserabild  mortU : 
Demite  naafragium,  mors  mitil  munus  erit. 

(Ovid.  lib.  X  Trist.  eleg.  t»  v.  57  et  wqq.) 

Verum  hsc  canebat  poeta  amore  sepulcri,  quo 
naufragus  caruisset.  Ad  pbilosophos  autem  quod 
attinet,  ei  aliqui  animam  hominis  ignem.alii  certe 
aquam,  alii  corpus,  alii  spiritum,  aiii  aliud,  sicut 
aiibi  ostendimus  {Disstrt.  in  Lactant,  oap.  23,  art. 
2),  esse  existimaverunt.  TertuIIianus  porro  non 
unius  phiiosophi  potius,  quam  alterius  opinionem 
notavit. 

Nobis  itaque  parum  soliditatis  videtur  habere 
illorum  responsio,  qui  dum  curiosius,  quam  per 
erat,  verborum  Tertulliani  rationem  perscrntati 
sunt,  in  scirpo  nodum  qussiere.  Non  alio  eDim 
ille  modo  loquitur  de  infantibus,  quorum  spiritas 
in  aqua  exstinguitur,  quam  de  aliis,  qui  expone- 
bantur  frigori,  fami  et  canibus.  At  horum  om- 
nium  infantium  crudeliorum,quaro  eliorum  bomi- 
num  necem  esse  asseverat ;  quia  infantes  certs 
morti  expositi ,  omni  prorsus ,  quo  alii  se  tueri 
poterant,  destituti  erant  anxilio,  atque  idcirco 
orudelius  quam  natu  grandiores  necabantar.  Ai 
huno  esse  Tertulliani  sensum,  non  tOU  obscu- 
re  aignificant  subsequentia  ejus  verba :  «  Ferro 
enim  mori  etas  quoque  major  optaverit  ■  (Tertull. 
Apobget,  cap.  9,  pag.  319).  Malebat  quippe  qdo 
gladii  ictu,  quam  diuturno  ac  languido  miseran- 
dorum  infantium  modo  interfici .  De  hac  porro 
infantium  expositione,  hujusque  argumentationis 
viribus,  a  nobis  in  nostra  de  Minutii  Felicis  Oc- 
tavio  dissertatione,  et  locis  ibidem  oitatis  dispu- 
tatum  est  (Disseriat.  in  Minut.  Octath  oap.  9,  art 
42). 

Omne  porro  homicidii  genus  sic  GhristiaDis  io- 
terdicebatur,  «  ut  ipsis  etiam  oonceptum  utero, 
Tertulliani  verba  sunt,  dum  adhuc  sanguis  in  bo- 
minem  delibatur,(di8solvere  non  liceret  «  Tertull. 
loc.  cit.),  id  est,  dum  foBtus  in  matris  utero  doO' 
dum  humanam  figuram  acceperat.Non  enim  omoia 
hominis  membra  simul  formantur,  nec  anima  9ta- 
tim  foetui  infunditur,  sed  poat  multos  a  concepta 
dies,  ut  putant  philosophi,  nosque  alibi  ostendi- 
mus  {Dissertat.  in  Lactanl.  cap.  27,  art.  2,  et  40, 
art.  6).  Atqui  si  ejusmodi  abortiones  provocare 
Ghristianis  nefas  erat,  quanto  magis  quoslibet  oc- 
cidere  homines!  Quis  igitur  non  indigoe  ierat 
illos  homioidii  tam  temere  postalari  ab  etbnicis, 
qui  tam  frequenter  alios  homines  crudelissime  oc- 
cidebant,  ut  jam  dictum  et  adhuc  dicendum  est? 

ARTICULUS    IV. 

Quam  certo  TertuHianus  asserat  epotum  ab  ethnicu 
humanum  sanguinem  publicis  in  ludis  Jovi  dicatU, 
et  ab  his  qui  comitiali  morbo  remedium  quxre- 
bant,  atque  ab  atiis,  qui  sicut  CaHiina  fctdus  evm 
aliquibui  inibant :  item  in  Africa  Betlonx  saera^ 
tos  hausto  signatos  fuisse  sanguine,  atque  ab  aiitf 
crimen  hu  magis  exsecrandum  perpetrari, 
Qua  Tertullianus  evidentia  demonstravit  nibil 


Uil 


t).  LB  NOtJRRY  OBSfiRVAtlONES  NOViC. 


IID 


esse  falsius,  quam  infantis  a  Ghristianis  sacra  sua 
mysteria  celebranlibus  occisi  sanguinem  potariy 
eadem  certitudine  ostendit  tanti  flagitii  conscios 
reipsa  osse  gentiles.  In  ludis  etenim  Latiaribus, 
de  quibus  in  superiori  artioulo  egimus,  humano, 
ait  Tertuliianus,  proluunt  sanguine  (Tertull.  Apo* 
logit.  cap.  9,  pag.  517) ;  vel,  sicut  in  alio  libro  : 
«  Latio  ad  hodiernum  Jovi  media  in  urbe  Roma 
humanus  sanguis  ingustatur  »  (Scorpia.  cap.  7). 
Ignotus  vero  libri  de  Spectaculis,  post  Cypriani 
opera  editi,auctor  detcribit  quomodo  impium  illud 
sacrifieium  fleri  solebat :  «  Plura,  inquit,  prosequi 
quid  est  necessey  vel  sacrificiorum  in  ludis  genera 
monstrosa  describere  ?  Inter  qae  nonnunquam  et 
homo  flt  hostia  latrooinio  sacerdotis,  dum  cruor 
etiam  de  jugulo  caliduB  acceptus  patera,  dum 
adhuc  fervet,  et  quasi  sitienti  idolo  in  faciem  jacta- 
tus,  oradeliter  propinatur  »  (Auct.  lib.  de  Spectac- 
Nos  vero  de  hoc  tam  absurdo,  quam  crudeli  saori- 
ficio  disputavimns  in  nostra  de  Minutii  Octavio 
dissertatione  [Dissertat,  in  Minut.  cap.  9,  art.  3 
et  4),  ubi  etiam  egimus  de  iis  qui  oomitiali  morbo 
laborantee,  potato  Jugalatoram  in  his  spectaculis 
hominom  sanguinemedicinam  quiBrebant.Nam  hi, 
uti  ait  Tertullianus,  «  munere  in  arena  noxiorum 
lOSSjugulatorumsanguinem  recentem  avidasiti 
comitiali,  morbo  medenles  auferunt  •  (Tertuil. 
Apologet  c.  9,  p.  321).  Quis  autem,  nisi  immanis 
ac  ferreus  homo,  tali  remedio,  ac  aliorum  homi- 
num  crudeli  interitu,  vitffi  sua  consulere  non  hor- 
reat? 

Ab  horum  vero  inhumanitate  noo  procul  abe- 
rant  ferffi  illffi  gentes,  quffi  sanguinis,  ez  membris 
suis  eliciti,  potu  fosdera  inter  se  feriebant  et  con- 
firmabant,  At  hujus  plane  barbari  moris  testem 
Herodotum  his  Tertullianus  citat  verbis  <c  Legite 
necubi  relatum  sit  (est  apud  Herodotum,  opinor) 
defasum  brachiis  sanguinem  ex  alterutro  degusta- 
tum  nationes  quasdam  foederi  comparasse  »  {Ibid, 
et  seqq.).  At  his  ille  verbis,  apud  Herodotum,  opi- 
nor,  satis  aperte  significat  se  isthffic  ex  memoria 
ita  recitaese  ;  ut  omnino  securus  non  fuerit  an  illa 
ab  ipso  Berodoto  vel  alio  scriptore  litteris  man- 
datn  sint.  Verumtamen  eumdem  Herodotum  certo 
citare  patcrat ;  nam  in  primo  suo  iibro  hac  narrat 
de  Lydis  :  "Opxia  ^l  irothxai  tauTa  Tok  lOvBa,  zd 
itip  T8  "EXXTjvt^,  %a\  Tzph^  TotStoiat  ^irtav  tou< 
ppa^Covac  iiciTa|iu)vTat  ic  tifjv  aljjto^f o(i)v,  t6  aifia 
dtvaXsfx^^^^  diXXiiXtov  Jneunt  autem  h«  gentes  ftedera 
cum  cxtera^  riiu  Grmcorum,  tum  cruentando  bra* 
chia  vulneribus  sponte  susceptis,  et  mutuum  sangui- 
nem  delingendo  (Herodot.  lib.  i,  §  74).  De  Scythis 
antem  alio  in  libro  "Opxta,  inquit,  icoiouvTai  £x^- 
6ai  &8e  icp6<  Ta>v  &v  icoticDVTai*  l^  xiSXtxa  (JteYdiXY)V 
xepa}xivT)v  oTvov  i^-^ivixi^,  atjjia  au(i{A{9Y0uot  tojv 
Ti  Spxta  Ta|jivo[jiv(DV,  Tui|/avTi<  ditiaTi,  1)  lictTa- 
{x6vTB<  (xa^aCpi)  9;jLtxp6v  tou  9ti>{AaToc*  xal  EicetTa 
aico6db|/avTe<  lc  'C^v  xuXtxa  dxtvdlxea,  xal  olorouc» 
xat    oerjfdipiv,   xal    dtx^vTtov  *  iiccoLV   Sl   TauTa  icoti{- 


A  atacii,  xaTe<5*^ovTat  icoXXa,  xat  litetTa  itcoic(vou(7i 
auTot  Tt  01  T^  6'pxtov  TcotetSfjtevot,  xal  tidv  I7co(jl4* 
vtjv  ol  icXefaTou  ajiot.  Ftedera  cum  qxiibuscunque 
Scythar  hoc  modo  ineunt ;  infuso  in  grandem  calicem 
fictilem  vino,  commisceni  eorum  sanguinem  quf  fe- 
riunt  fxdus,  percutientes  cultello^  aut  incidentes 
gladio  atiquantutum  corporis.  Deinde  in  caliee  tin* 
gunt  adnaeem,  sagittas^  securimjaculum,  Hxc  ubi 
fecerunt,  sese  multis  verbis  devovent^  postea  vinum 
epotant  non  modo  ii  qui  fosdus  fecerunt,  sed  etiam 
comites  ii  qui  sunt  maximse  dignitafis  (Idem,  lib.iv, 
§70). 

Poterat  ergo  Tertullianus  huno  antiquum  scri- 
ptorem  haud  dubitanter  opinionis  suao  assertorem 
advocare,  atque  eo  potiori  jure,  quod  sufTragato- 

j.  rem  habeat  Lucianum  {Dialog.  Toxar,  seu  de  Ami' 
cit.  pag.  630).  Nam  testatum  hic  facit  Scytbas  in 
calicem  ex  incisis  digitis  sanguinem  distillasse,  ao 
intincta  gladiorum  suorum  cu8pide,simul  bibisse, 
atque  ita  pepigisse  foedus,  quod  postea  dirimere 
nemini  licebat.  De  quibusdam  vero  populis,  Axia- 
carum  vioinis,  bffic  Pomponius  Mela  memoriffi  pro- 
didit  :  fl  Bella  cffidesque  amant ;  mosque  est  bel- 
lantibus  cruorem  ejus,  quem  primum  intereme- 
runt,  ipsis  e  vulneribue  ebibere...  Ne  fcedera  qui- 
dem  incruenta  sunt.  Sauciaut  se,qui  paciscuntur, 
exemptumque  sanguinem  ubi  permiscuere,  degus- 
tant.Id  putant  mansurffi  fidei  pignus  certissimum  » 
(Pompon.  Mel.  lib.  ii  de  Situ  orb,  c.  1). 

1037  Ad  hffic  vero  Cornelius  Tacitus,  ubi  de 
fcedere  inter  Rhadamistum  et  Mithridatem  :  «  Moa 
^  est,  inquit,  regibus,  quoties  in  societatem  coeunt, 
implicare  dextras,  pollicesque  inter  se  vinoire,  no- 
doque  prffistringere.  Mox  ubi  sanguis  in  artus  ex- 
tremos  se  efTuderit,  levi  iotu  cruorem  elicinnt, 
atqoe  invioem  lambunt.  Id  foedus  aroanum  habe- 
lur,  quasi  mutuo  cruore  sacraturo  »  (Gorn.  Tacit. 
lib.  XII  Annal,  post  med.). 

Quid  plura  ?  Valerius  Maximus  de  Sariaste,  seu 
Tigrane  Minore,  qui,  relicto  patre  suo,  ad  Pom- 
peium  Magnum,  ac  deindc  ab  eodem  Pompeio  ad 
patrem  siium  defecerat,  hasc  scribit  :  fl  Sariaster 
adversus  patrem  suum  Tigranem.Armeniffi  regem« 
ita  cum  amicis  consentit,  ut  omnes  dextris  mani- 
bus  sanguinem  mitterent,  atque  eum  invicem  sor- 
berent  »  (Val.  Max.  lib.  ix,  cap.  11  exter.  §  3). 
D  Neque  humaniores  Romani  ab  hao  barbarie  fe- 
risque  moribus  longe  aberant.  Etenim  «  nescio 
quid,  ait  Tertullianus,  et  sub  Catilina  tale  degu- 
statum  est  »  (Tertull.  Apologet.  cap.  9,  pag.  321), 
nimirum  quando  contra  rempublicam  conjuravit, 
ut  alibi  ostendimus  {Dissertat.  in  Minut,  Octav. 
cap.  9,  art.  4). 

Mos  porro  ille,  humanitatis  plane  expers,  viguit 
non  modo  in  profanis,  sed  sacris  etiam  gentilium 
CGBtibus,  neo  tantum  in  remotis  a  Tertulliano  bar- 
baris  gentibus,  sed  in  ipsa  quoque  Africa,  eoque 
ipso  tempore,  quo  huno  Apotogeticum  scribebat. 
De  iis  enimvero,  qui  Belionffi  mysteriis  initiaban* 


1113 


TBRTOLLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIES  I,  AP0L06BTICA. 


1124 


tor,  bunc  loquitur  in  modum  :  «  Uodie  istic  Bel-  A  &c  mandi  carnea  ur8orum,qui  paulo  aute  hominum 


lonsB  sacratos  sanguis  de  femore  proscisso  in 
palmulam  exceptus,  esui  datus  signat  «>  (TertuU. 
ibid.).  At  in  omnibus  nostris  exemplaribus  manu- 
8criptisprosacratos...esuilegimus  sacratus,..  etsui^ 
Sed  nullus  horum  verborura  sensus.  In  editio- 
nibus  Rigaltio  vetustioribus,  aacratus.,.  et  suis 
datus  signatis.  Sed  vix  meliorem  inde  sensum  effi- 
otae.  Corruptus  igitur  fuit  hic  TertuUiani  locus,  et 
ad  illum  sanandum  quidam  pro  et  sui,  vel  et  suiSf 
sive  esui,  legi  volunt  hau^tui.  Et  id  quidem  de 
sanguine  in  palmulam  excepto,  melius  quam  esui 
dioilpotest.  Neque  nos  quidem  huic  conjecturs 
multum  repugaabimus,  si  adhuc  sacratos  pro  sa- 
cratus  emendandum  esse  ostendas.  Nam  Minutius 


viscera  et  carnes  devoraTerant,et  idcirco  in  eorum 
etomacho  erant  adhuc  indigesta. 

At  nonne,  inquies^corruptum  quoque  est  nomen 
alveif  ac  scribendum  potius  alvi,  qui  ciborom  sunt 
receptacula  ?  Non  absurde  quidem,si  dixeris  melio- 
rem  partem  pro  toto  a  Tertulliano  accipi,  hanc- 
que  emendationem  quodam  saltem  codice  proba- 
veris.  Non  enim  ursorum  duntaxat  alvi,  sed  alia 
etiam  iilorum  carned  comedi  solebant^queniadmo- 
dum  colligi  potest  ex  Apuieii  verbis,  quibus  ma- 
gnificentissimum  gladiatorii  ludi  apparatumdescri- 
bit  :  •  Ursam,  inquit,  quae  csteris  sarcina  corporis 
prsvalebat,  quasi  eibo  parandam,  portamus  ad 
nostrum  reoeptacuium  »  (Apuleii  lib.  iv  Metamer. 


Felix  (Minut.  Octav.).  qui  plura  ex  hoc  libro  deli-  ^  p^g  59^    q^j^  Q^gQ  y^^^i^  quominus  oommuncm 


bavit,  Tertulliani  sensum  his  expressit  verbis,  ubi 
siout  iile  ethnicis  objectat :  «  Belionam  sacrum 
Buum  haustu  bumani  cruuris  imbuere.  »  Videsis 
qu»  in  nostra  de  hujus  libro  dissertatione  adnota- 
vimus  {Dissertat.  in  Minui.  Octav.  cap.  9,  art.  4,  et 
cap.  20,  art.  3). 

Etbnicos  porro,  ut  falsi  criminis  accusare  Chri- 
stianos  magis,  si  unquam  fieri  poterat,  magisque 
puderet,  iis  horrendum  aliud  crimen  honestis, 
prout  res  postulabat,  verbis  exprobravit.  Sed  iliud 
nec  a  nobis  uominandum,  multo  minus  explican- 
dum,  quod  satyrici  tamen  poetas  manifestum  satis 
faoiunt,  et  passim  insectantur  (Tertuli.  Apologet. 
cap.  9,  pag.  323  et  lib.  1  ad  Nation.  cap.  15, 
pag.  580). 

1098  ARTIGULUS  V. 

Ostenditur  quomodo  humanis  camibus  vescerentur 
gtadiatares,  Scythse^  Massagetx  et  Dcrbices,  qui 
suscepta  retigione  Christiana^  ab  his  discesseruni 
feris  moribus. 

Pergit  TertuUianus,  planumque  omnibus  facit 
ethnicos  non  solum  bibisse  hominum  sanguinem, 
sed  illorum  etiam  pastos  esse  caroibus.  Primum 
enim  gladiatores,  post  finita  spectacula,  de  arena, 
inquit,  fennis  obsoniis  cosnant  (TertuU.  Apotoget. 
cap.  9,  pag.  332},  id  est,  ccBuantes  vescuntur  car- 
nibus  ferarum,  quas  paulo  ante  ia  circo  interfece- 
rant.  Atqui  fereB  illffi  crudas  hominum,  a  se  in 
iisdem  spectaculis  trucidatorum,  carnes  proxime 
devoratas,  nondum  digercre  potuerant.  Ab   hia 


omnium  codioum  retineamus  vocem  alvti,  qua 
signiflcentur  vasa,  in  quibus  semicocUe  tantam 
erant  ursorum  carnea,  quas  gladiatores  tanta  a?i- 
ditate  appetitas  oomedebant?  Quamobrem  Tertui- 
lianus  inde  concludit  ,  «  Huclatur  proinde  ab 
homine  caro  ursi,  pasta  de  homine  »  (TertoUJipo- 
toget  cap.  9,  pag.  323),  a  quo  paulo  ante  ocoisoB 
fuerat. 

Verumhisce  gladiatoribus  loDgeimmaniores  alii 
procui  dubio  erant,  de  quibus  ille  non  ita  quidem 
afflrmate,  sed  huno  duntaxat  in  modum  loqaitur : 
«  Aiunt  et  aqud  quosdam  gentiles  Scytharam  de 
functum  quemque  a  suis  comedi  »  (Ibid.).  At  sane 
istud  baud  dubitanter  pronuntiare  poteral.  Ex 
Strabone  enimvero  discimus  hospites  immolatos 
ftiisse  a  Scytbis,  qui  iliorum  earnes  mandebaot,ac 
poculorum  loco  1029  utebantur  eorum  calvariis 
(Strab.  lib.  vii  Geogr.  pag.  298).  Tum  paulo  post 
de  Massagetis,  Scytharum  aut  populis,  aut  viciois 
baec  memorat :  Odvatoc  8e  vo(i.(![ETai  icop*  autot; 
Sptoxo^,  6'xav  '^epavayztz  xarocxoic&ai  [*««  ^"^ 
7rpo6aTe((uv  xpecov  xai  6cva(jii^  ^ptoOotai*  Uortis  ge* 
nus  optimum  censent^  si  senio  confecti  cum  camibui 
ovltibus  eoncidantw\unaque  devorentur  (/^'d.p.5i3j. 
Strabonem  vero  sequitur  Eusebius,  qui  Massage- 
tis  adjunxit  Derbices,  tradiditque  ab  utrisque  im- 
molatos,  quos  chariores  habebant,  «tate  jam  effs- 
tos  parentes,  corumque  usos  carnibus,  tanquam 
epulis  lautissimis  (Euseb.  lib.  iii  Praepar.  Evwg. 
cap.  4,  pag.  11).  Si  quid  vero  ciarias  expres- 
que  orudelissimis  gladiatoribus  tpsorum  ursorumy  U  sum  desideras,  adi  Plinium  (lib.  vi  Natur.  Bist. 


sicut  Auctor  noster  loquitur,  alvei  appetuntur^  crU' 
dttantes  adhuc  de  viscenbus  humanis  (Ibid.).  Et  ita 
quidem  in  Rigaltii  editione  :  sed  in  antiquioribus 
pro  verbo  cruditantes,  legimus  Iructdantibus  ;  men- 
dose  omnino  :  iii  ajaouscriptis  vero  nostris  ct  aliis 
codicibus  constanter  habetur,  cruditantibus  adhuc 
de  viscenbus  humanis,  sive  adhuc  crudis,nondum- 
que  in  ursorum,  qui  ea  voraverant,  alvo  et  ventre 
digestis.  Utrum  autem  heBC  vera  sit  lectio,  quis 
certo  sine  correctioris  alicujus  codicis  ope  deflnire 
audeat  ?  At  qusBCunque  Hit,8atis  patet  Tertullianum 
nibil  aliud  Blgniflcasse,  nisi  a  gladiatoribus  appeti 


cap.  47),  et  qui  eum  sequitur,  Solinum  (Solin. 
cap.  15,  pag.  34),  qui  diserte  affirmant  anthropo- 
phagos  esse  Scythas,  humanis  corporibus  vesanUi. 
Ab  Herodoto  quoque  disces  Melancblsnos,  a  aigr& 
veste  sio  dictos,  Scythicis  vixisse  institotis,  boIi- 
tosque  carne  vesci  humana  (Herodot.  lib.  i^t 
§  107).  Huc  accedit  Mela,  quem  audire  poleris 
haec  narrantem  :  u  Pocula  ut  Essedones  pareo- 
tum,ita  inimicissimorum  capitibus  expoiiuutJ^pud 
anthrapophagOB  ipsaeetiam  epuiflevisceribashuma- 
nis  apparantur  »  (Mel.  lib.  11  de  Sit.  Orb.  oap.  i» 
pag.  27), 


112» 


D.  LE  NOtJRRY  OBSERVATlONES  NOVifi, 


1126 


Bueebiua  porro  jam  a  aobis  laudatus  ibidem  j^ 
asaeruit  Massagetas  acDerbice8,ubi  primum  Cbri- 
stiaoae  reiigioni  nomen  dedarunt^ab  bis  discessisse 
feris  inbumanisque  moribus  (Euseb.  loc,  cit,).  Gs' 
lerum  in  nostra  de  Minutii  Feiicis  libro  disserta- 
tione  {Dmertat,  in  Minut.  Octav,  cap.  9,  art.  2), 
et  aliis  locis  ibi  citatis,  ostendimus  Gbristianos 
nunquam  bijus  antbropopbagiae,  sed  solos  gen- 
tiles  reipsa  oonscios  fuisse  et  reos. 

ARTIGULUS    VI. 

Qwm  perspicue  Tertullianus  ostendai  Christianos 
secreti  in  sacris  suis  synoxibus  incesti  fatso  falsius 
aecusariy  quo  gentHes  Jovis  exempto  palam  ac 
sxpius  cantaminabantur. 

Manifestum  unicaique  jam  fecimus  quibus,  ac 
qaam  validis   rationum    momentis  Tertullianus  R 
noster  penitus  obtriverit  insulsam  plane  ethnico- 
rum  calumniam,  qua  etbnici  Gbristianos  infami 
suis  in  synaxibus  incestu  contaminari  impuden- 
tissime  mentiebantur.  Quo  enim  pacto  iili  sacra 
8ua  mysteria  jincestu  tam  Sfispe  repetito  coinqui- 
nare  voluiasent,  qui  prfficeptam   sibi  a  Cbristo 
conjuguro  castitatem,  aut  perpetuam  virginitatem, 
tameisi  non  imperatam,  8ummo,sicut  alibi  patefe- 
cimus,  studio  servabant?  Verum  ea  tamen  fuit 
etbnicorum  impudentit,  ut  eis  falsissime  objecta- 
rent  secreti  incestus  crimen,  quod  reipsa  ab  illis 
ipsis  non  solum  occulte,  sed  luce  omni,  ut  ait  Ter- 
tuilianus,  et  nocte  omni,  ac  toto  conscio  ccbIo  (Ter- 
tuti.  lib.  I  ad  Nation.  cap.  16,  p.  581),  tam.impune 
quam  audacter  perpetrabatur.  Quidni  vero  tantum  ^ 
scelus  perpetrassent,  quos,  ut  ilie  jure  prorsus 
merito  urget,  Jupiter  ipse  docuit  (Idem  Apologet. 
cap.  9.  pag.  325),  suo  videlicet  exemplo,  incestus 
facere?  Quis  enim  nesoit  quam  vere  Albenagoras 
1030  (Atbenag.  Leg,  pro  Christian.)  aliique  Ec- 
clesia)  Patree  iisdem  etbnicis  objecerint,  quod  ab 
iliorum  scriptoribus    palam    prsdicabatur,  hunc 
Jovem  ex  matre  sua,  et  iilia  Gore,  seu  Proserpina 
euacepisse  liberos?  Quis  etiam  \el  primoribus  la- 
bris  editos  a  profanis  poetis  libros  attigit,nec  illico 
exborruit  ab  illis  Junonem  induci,qu£  se  ejusdem 
Jovis  sororem  et  uxorem  esse  jaotitabat?Atqui(i.ifx'i)- 
Ta<;  Oe(<i>v,  ait  Justinus  Martyr,  xaXov  elvai  iwdivx&c 
-f,YouvT(xi*    Omnes   pulchrum   autumant   se  deorum 
esu  imitalores  (Justin.  Apologet.  i).  Quamvis  au- 
tem  etbnici  se  illum  revera  imitatos  fuisse  negas-  B 
86nt,vitio  tamen  Christianis  dare  non  poterant,quod 
a  iove,summo,  ut  aiebant,  deo,  aotum  fatebantur. 
De  bis  porro  iliius  sceleribus  nos  satis    super- 
que  in  superioribus  nostris  dissertationibus  dispu- 
tavimus. 

Summum  porro,vel  potiussummeimpiumillum 
Jovem  imitabantur  Pers»,  quos  cum  suis,  ait  Au- 
ctor  noster,  matribus  misceri  Ctesias  testificatur 
(Tertull.  Apologet,  cap.  9,  pag.  325).  Antiquiores 
manuscripti  nostri  codices  Chteseas^  in  libro  ad 
Nationes  lib.  i,  cap.  16,  pag.  581}  Thesias  scri- 
ptum  exbibenU  De  boo  autem  nomine  CtesiaSy  et 


nefando  illo  Persarum  scelere  in  aliis  nostris  dis- 
sertationibus  egimu%  (Tom.  I  Appdrat,  pag.  1359» 
et  Dissert,  Amob.  cap.  24,  art.  2;  tom.  I  ApparaU 
pag.  1239,  et  Dissertat.  in  Minut.  cap.  20,  art.  2). 

Tum  dehinc  Tertullianus  Macedones  in  magnam 
incestus  suspicionem,  aut  certe  comprobationem 
venisse  binc  colligit,  «  Quia  onm  primum,  inquit, 
(Hdipum  tragoediam  audissent,  videntes  incesti 
dolorem,  {Xauvs  dicebant  tU  ti^v  (jLVjxipa  »  Tertull. 
Apologet.  cap.  9,  pag.  325).  Mirum  autem  quam 
corrupte  et  varie  hec  Greca  verba  in  manuscri- 
ptis  nostris  codicibus,  et  alis  editis  scripta  sint. 
In  tribus  enim  vetustioribus  legitur  cAArNe  elG 
TIIN  aAirEePA,  vel  TflN  AAirePA  in  aliis  duobus 
elline  eisien  atigera  :  in  prima  editione  Basilea 
anno  1512,  efAuv  eU  tT|V  }ii)x£pa.  In  seounda  anno 
4528,  legitur  charactere  Latino  tantum  emene,  et 
alia  verba  omissa  sunt.  Denique  in  libro  ad  iVa- 
tiones  Latinis  etiam  iitteris  habetur  :  Etaune  ten 
metera.  A  librariis  igitur  Grnoe  nescientibus  cor'- 
rupta  fuerunt  Graeca  illa  verba,  nec  facile  dixeris 
qu»  reapse  a  TertuIIiano  scripta  sint. 

Gothofredus  tamen  ,  qui  primus  hosce    libroa 
typis  edendos  curavit,  nullus  plane  dubitat  veram 
esse  hanc  posteriorem    Agobardini   codicis   lec- 
tionem,  atque  ab  eodem  Tertuliiano  Grecis  litteris 
scriptum,  eXauve  tl^  rfjv  (jiatipa*  Rigaltius  vero  in 
antiquis  codicibus  scriptum  asserit,  iXauve  tU  t^iV 
[xnTipa.  Sed  qui  hi  codices,  et  utrum  a  nostris 
diversi  sint,  indicare  debebat.  Nam  praeter  Jam 
notatos,  et  a  nobis  lectos  codicea  nullum  alium 
babuit,  sed  quasdam  tantum  non  omnino  oertaa 
Fuldenses  lectiones.  Sed  quid  de  Grecorum  ver- 
borum,   a  librariis  corruptorum,  vera  lectione 
statuere  poteris,  nisi  sanos  codices  ad  manum  ha- 
beas?  Expende  tamen  utrum  Tertulliani  sensuB 
exprimatur  his  Lntinis  verbis  :  Age  due  in  matrem^ 
Nam  introductus  in  scenam  QEdipus  rex  bellator 
1081  cum  fingeretur  flere  incestum  quem  cum 
matre  inscius  lecerat,  tum  Macedones,  hunc  belli- 
cosi  regis  fletum  deridentes,  hoc  dicterio  pupuge- 
runt :  Age  duc  in  fnafrem,quasi  metropolim  quam- 
dam  subacturus.  flunc  autem  esse  Auctoris  nostri 
sensum  haud  inepte  forsan  colligi  potest  ex  illius 
ad  Nationes  libro,  ubi  bsc  uberius  hisque  verbis 
expIicat:i<Gum  primus  scenam  eorum  (Macodonum) 
CEdipuB  intravit,  trucidatus  oculos,  risu  ac  derisu 
exceperant.  TragoBdus  consternatus,  retracla  per- 
sona,  Numquid,  ait,  domini,  displicui  vocis?  Re- 
sponderunt  Macedones  :  Imo  tu  quidem  pulchre 
(manuscriptus  codex  pulcher).  »  Inde  autem  sic 
argumentatur : «  Aut  scriptor  vanissimus^si  iinxit ; 
aut  OEdipus  dementissimus,  si  ita  fecit  :  atque 
exinde  alter  ad  alterum,6laune  ten  matera  diceba^ 
tis  •  (Tertull.  lib.  i  ad  Nation.  cap.  16,  pag.  581). 
Audis  sane  Tertullianum  narrantem  a  Macedoai- 
bus  primo  quidem  risu  ac  derisu  exceptum  fuisse 
personatum  OEdipum,quem  tamen  sibi  non  displi* 
oere  postea  confessi  sunt :  tum  deinde  seoum  ool- 


1137 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


112S 


loqaentes  hnc  vicissim  iproiuWB^  verhh: Elaune  ten  A 
meiera,  Qus  quidem  si  genuina  sint^  bis  signiGca- 
tur,  alterum  Macedonem  dixisse  alteri  :  Agita, 
instiga,  stimula,  impelle  matrem,et  imitare  CEdi- 
pum.  £o  enim  sensu  verbum  IXauvio  ab  Aristo- 
pbane  (Ariatoph.  Elecir,  v.  755  et  740).  Homero, 
et  aliia  Gradcis  soriptoribus  accipitur.  Quoquo  au- 
tem  verbo  usus  sit  Tertullianus,  eo  plane  incesti 
baad  immerito  arguit  Mscedones,  qui  illud  aut  in 
QEdipo  laudaverunt,  aut  cgus  exemplo  ad  perpe- 
trandum  sese  iuvicem  provocabant. 

Denique  non  soios  Macedones,  sed  quoslibet 
alios  etiam  ethnicos  bujus  flagitii  conscios  esse 
inde  convincit,  quod  filios,  uti  diximus,  recens 
natos  exponerent.  Parentes  siquidem  ilios  aliens 
misericordim  antea  expositos,  postea  non  agnosce-  ^ 
bant,  nec  ab  illis  agnoscebantur.  Plerumque  igi- 
tur  contingebat,  at  bac  ignoratione  libidinosi  illi 
parentes  stuprum  incestumque  filiis  suis  inferrent 
(Tertuil.  Apologet.  cap.  9,  pag.  526,  et  lib.  i  ad 
Nation.  cap.  16,  pag.  582).  Infaustissimo  autem  id 
Tertullianus  probat  exempIo,qood  pauio  antequam 
libros  ad  Nationes  conscriberet,  atque,  uti  vide- 
tur,  imperante  Gommodo,  Romas  acciderat.  Tum 
enim  Fuscianus,  sicut  iUe  ait,Urbi  prasrectus  erat, 
cum  puer  quidam  ex  paternse  domus  iimine  egres- 
suB,  rapitur  a  Graculo  quodara,  et  in  Asiam  duci- 
tur.  Puer  autem  grandior  factus,  Roroam  reduci- 
tur,ubi  a  patre  8uo,iIlum  amplius  non  agnoscente, 
constupratus  est.Postea  illum  parentes  quibusdam 
oorporis  maculis  recognoverunt,  ac  laqueo,  inquit 
Tertullianus,  sibi  medentur,  Puscianus  vero  horam  ^ 
bona  puero  ascripsit,  non  ad  hasreiitatem,  uti  ait 
ille,  sed  ad  etipendium  stupri  et  incesli  (Idem,  lib.  i 
ad  Nation,  cap.  16,  pag.  582). 

Dubitandi  porro  locus  dari  videtur  utrum  impro- 
bus  ille  pater  non  solum  a  Fusciano,  sed  etiam  a 
senatu  damnatus  fuerit.  Nam  bistoriaB  bujus  ini- 
tium  in  Agobardi  oodice  sic  legitur  :  t  Talis  tra- 
gGedia  erupit,  Fusciano  prsefecto  Urbi,  judicata 
punitione  senatos.  Fortuita  negligentia  comitum 
ultra  januam  progressus  iter,  1083  prsetereunti- 
bus  tractus,  domo  excidit.  Qui  eum  nutrierat 
Grfficulus,  vel  a  limine,  Graeculo  roore  captaverat 
intraas.  Inde  motatus  »  [Ibid.  etc).  Sed  plura  ibi 
redarguuntur  librarii  errata.  Primum  enim  Rigal- 
tio  persoasum  adeo  fuit,  pro  senatuSf  ibi  legendum  D 
reatuSjUi  illud  reposuerit  in  ipso  Tertuliianitextu. 
Deinde  ex  eo  resecavil  hec  verba  :  Qui  eum  nu- 
irieratf  et  besc  vel  a  limine  :  ao  prseterea  verbum 
intrans,  auferendum  adbuc  arbilratur  Primse  au- 
tem  emendationis  hanc  affert  rationem ;  quia  haec 
oausa  si  a  senatu  judica  fuisset,  a  Fusciano  non 
debuit  amplius  Judicari.  Potius  itaque  legendum 
Fusciano  judicaia  punitione  reatus .  Nec  parum 
quidem  prohabilis  videtur  bsc  conjectura.  Quid 
tamen  si  aliquid  ibi  desit,  et  TertuJlianus  signifl- 
care  voluerit  sententiam  Fusciani  a  senatu  probatam 
fuisse  ?  At  ipse  Rigaltius  nobis  non  edixit,  cur 


Auctoris  nostri  textu  penitus  abstulerit  hee  verba, 
Qui  eum  nutneraf. Numquid  ibi  tam  inutilia  8unt,ut 
nemine  monito,amputari  debuerint?  Nonne  postea 
dixit  :  Alumnus  in  pueritia  f  Denique  ista,  vel  a 
lumine^  et  intrans,  detrahenda  8uspicatur,qDia  po< 
sterius  prioris  interpretatio  est.  Sed  de  his  alii 
judicent.Nobis  autem  si  coi^iciendi  locus  daretur, 
pro  his  verbis  progressus  iier^  legendum  suspicare- 
mur,  progressus  puer^  de  quo  nimirum  ibi  agitur, 
et  cujus  pueritia  pauio  post  memoratur.  • 

Quantumvis  autem  depravatus  sit  bic  IocuB,noQ 
tamen  mlnus  certa  est  bujus  nefarii  InceBtus 
hiBtoria.  Recte  ergo  concludit  inde  TertuiliaDUS 
plures  alios  fuisse  parentes  ejuedem  reos  criminis, 
quod  quidem  quia  occultum  fuit,  debitas  culpc 
gravissim«e  pcenas  eifugerunt.  Quia  porro  diflitebi- 
tur  non  ex  hac  tantum  bistoria,  sed  plurimis  aliis 
exemplis,  quae  retuHmus  {Dissertat.in  Minut.Odav. 
cap.  10,  art.  2),  gentiles  apertissime  convinci  io- 
cestus,  cijgus  Gbristianos  impudentissimo  meDda- 
cio  accusabant  ?  Jam  itaque  ad  alias  oon  miDUS 
falsas  eorum  oriminationes  veniamus. 

ARTICULUS  VII. 

Quam  absurde  ethnici  objecennt  a  Chrislianis  ado- 
rari  caput  asini  :  quis  huic  fabulse  occasumem 
dederit  :  quanta  impudentia  nebulo  quidamh-' 
dxus  illius  asini  cum  ridicuta  prorsus  inscri- 
ptione  picluram  circumtulerit;  ac  quam  vere  iidem 
ethnict  asinos  totos,  aliasque  belluas^  aut  vivaSf 
aut  depictas  adoraverint. 

Alia  ethnici,  nec  cseteris  minore^calumniaGbri- 
stianos  ideo  infamare  frustra  inoliti  dunt,  quasi 
caput^uii  ait  TertuHianu8,a5tfzinttm,tanquam  deum 
adorarent.  Sed  illud,  inquit,  merum  erat  vigilaD' 
tium  et  invidorum  bominum  somnium,  quijcoDa- 
bantur  quoquo  modo  Christianos  calumniari.  Non 
diffitetur  tamen  falsee  huic  criminationi  datam  a 
Gornelio  Tacilo  occasionem.  Tam  temere  enim- 
vero,quam  faleo  suis  in  historiis  scripserat  Judeis, 
qui  in  vastissimis  Arabise  desertis  errantes,  siti 
laborabant,  indicatos  fuisse  quibusdara  oDagris 
aquarum  fontes,  quibus  eam  sedaveront;  quapro- 
pter  in  grati  animi  testificationera,  sicuti  inquie- 
bat,  aeini  consecraverunt  imaginem  108S  Quia 
autem  religio  Ghristiana  Judaicse  erat  proxima, 
hinc  flnxerunt  gentiles  a  Ghristianis  quoque  asini 
caput  adorari  (TertuJl.  Apoioget.  cap.  16,  p.  365  ei 
seqq, ;  et  lib.  i  ad  Nation.  cap,  11,  pag.  577).  Ve- 
rum  nos  alibi  hanc  inBuIsissimam  criminationem, 
non  solum  quatenus  Jud8eos,86d  etiam  Christianos 
spectat,  funditus  evertimus  (Dissertat.  in  Minul- 
Octav.  cap.  11,  art.  1). 

Reliquum  itaque  e8t,ut  singulare  aliquod  factom 
expendamut?,  quod  a  TertuIIiano  nostro  duobus  in 
libris  sic  describitur :  «  Nova  Jam  Dei  nostri  in  ista 
proxime  civitate  editio  publicata  e8t,ex  quo  quidam 
frustrandis  bestiis  mercenarius  noxius,  picturam 
proposuit,  cum  ejusmodi  inscriptione  :  Deus  Cbri- 
STiANORUM  Onochoetbs.  Is  orat  anribus  asininiB,al- 
tero  pede  ungulalus,  librum  gestans,  et  togatus » 


1129 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOV/E. 


1130 


(Tertull.  Apolog.  cap.  16,  p.  372).  Alio  autem  in  A 
libro  id  paulo  fusius  explicat : «  Jam  de  nostro  Deo 
fama  suggessit.  Adeo  nuper  qnidam  perditissimus 
jn  ista  civitate,  etiam  suab  religionie  desertor,  solo 
detrimento  cutis  Judseus,  utique  magis,  quod  be- 
sliarum  morsus,  ad  quas  se  locando  quotidie  toto 
jam  corpore  decutit,  cum  incedit,  picturam  in  nos 
proposuit  sub  ista  proscriptione  :  Onochoetbs.  Is 
erat  auribus  canteriorum,  et  in  toga  oum  iibro, 
vltero  pede  ungulato  »  (Idem,  lib.  i  ad  Nalion.  cap. 
U,  pag.  579). 

Priraum  ergo  dlxit  boo  factum  esse  nuper,  sive 
paulo  antea  quam  utrumque  librum  composuit,at- 
que  proxime  in  ista  civitate,in  qua  commorabatur. 
De  b^jus  igitur  facti  veritate  nullusdubitandi  loous 
est.  Deinde  illius  auctorem  foisee  Judsum  quem-  g 
dam,  stue^  id  est  Judaice,  religionis  desertorem^ 
quique  tuno  solo  detrimento  cutis^  hoo  est  sola 
circumoisione,  Judsus,  impios  ethnicorum  cultus 
profitebatur :  sed  hunc  fuisse  hominem  perditissi- 
mum,  ac  plurium  criminum  publico  Judicio  con- 
viotum,et  propterea  ad  bestias  damnatum,  ut  cum 
eis  nimirum  suo  ordine  pugnaret.  Verum  quia  fas 
illi  erat  ab  hac  pugna  aliquando  vacare,  ut  lucrum 
majos  faceret,  sese  qu(Aidie  fmsirandis  bestiis,  hoo 
est,ad  illarum  impetus  ao  morsus  dimicando  decli- 
nandos  oltro  locabat.  Nam  ut  adprime  Cassiodorus 
observat :  «  Actus  detesUbilis,  certamen  infelix, 
cum  feris  velle  contendere,  quas  fortiores  se  non 
dabitat  invenire.Sola  est  ergo  in  fallendo  presnm* 
ptio,  unicum  in  deceptione  solatium.  Qui  si  leram 
non  mereatur  effugere,  interdum  neo  sepulturam  ^ 
poterit  invenire  »  (Gassiod.  lib.  v  Variar.  epi8t.42y 
pag.  94]«  Taliserat  Judeus  ille  recutitus,cui  prcBter 
circumcisionem,  quoHdie,  ait  TertullianuB,toto  jam 
corpore  decutU^  id  est^plures  singulis  diebus  plagaa 
morsibos  bestiarum  aocipiebat.  At  id  genus  homi- 
num  bestiarii  cognominabantur,  de  quibus  paulo 
ante  diseeruimus  (supr.  cap). 

In  ludis  itaqoe  publicis  nebulo  ille  pseudo-judsus 
^ut  Ghristianam  religionem  ludificaretur,  illam  cir^' 
cumtulit  descriptam  a  Tertulliano  ridiculam  plane 
imaginemy  cuJuBbseo  erat  insoriptio  :  Deus  Ghri- 
STiANORUM  0NOcH0ETE8(Tertu]l.  i4po/(?ge^   cap.    16, 
p.  372),Bive  ut  in  codicibus  nostris  manuscriptiset 
1034  aliis  Onochitis,in  aliis  Onochorsitis,  vel  OnO' 
choriissis,  aut  Onochotasis ;  in  antiquis  editionibus  D 
OnychiteSf  in  quibusdam  tandem  'Ov^/t^Xoc.  In  li- 
bri  autem  ad  Nationes    inedito  exemplari   et  aliis 
editis  boo  nomen  scribitur  triplici  modo,  ac  primo 
quidem  Onocholtes  ;  secundo,   Onochaites  ;   tertio, 
Onochaie  (Idem.  lib.  ad  Nation,  cap.  14,  pag.  579). 
At  quam  vari®  discrepantesque  sunt  hujus   unius 
nominis  lectiones,tam  clare  patet  illud  esse  coi*ru- 
ptum.  Quamobrem  eruditi  plures  viri  in  eo  sanan- 
do  non  parum  desudaverunt.Quidam  enim  putant 
\  egendum  Onochogies,  ita  ut  hsc  voce  significetur 
asinus  saororum  magister  et  sacerdos,  a   quo  alii 
\nitiaadi  erant.  Malunt  alii  scriptum  Onochorsites^ 

Patmol.  I. 


ab  asinino  capite,  alii  OitocotYeiyid  est,  asininffiori- 
ginis  et  prosapiss.  Alii  etiam  Onolacoustes,  Greoe 
'OvaiToxouoTijc.  8cd  quid  in  ono  hiyus  inscriptionis 
nomineinveniendo  iaborandum,cuib8Bc  duo  Latina, 
Deus  Christianorum  prsposita  in  Apologetico  iibro 
indicantur  f  Quid  enim  si  posterius  illud  nomen  a 
scelerato  nugatore  connctum,  et  a  librariis  deinde 
corroptum  fuerit  ?  Quid  etiam,  si  vulgare  qnoddam 
Punicum  nomen  sit,  jamque  penitus  obsoletum  ? 
Nonne  nobis  sufficere  debet  data  ab  Auctore  nostro 
hujus  nominis  et  pictursB  explicatio  :  <cls,inquit,erat 
auribus  asininis,  altero  pede  ungulatus,  librnm  ge- 
stans^et  togatus.iQuod  quidem  aliisverbis  in  libro 
ad  Nationes^  sed  idem  omnino  significantibus  edixit. 

Pictus  autem  asinus  ille  erat  logalas^  sive  toga 
contectuSf  et  librum  gestans,  in  derisum  videlioet 
Ghristianorum,  qui  sacra  Evangelia  summo  babe- 
bant  in  honore,  eaque  secum  ferre  ao  suis  in  s^n- 
axibus  palam  legere  consueverant. 

AtGhristiani  et  Tertullianus  illud  divinitatis 
monstrum,  ex  impii  nebulonis  cerebro  ortum,  ac 
nomen  ejus  et  formam  riserunt.  Quidni  risiesent 
iliud  m  auctoritate  temporis,ut  ille  ait,  destitutum, 
et  qualitate  auctoris  tnfirmum  ?  » (Idem,  Apologet, 
oap.  16,  p.  373,  et  lib.  i  ad  Naiion,  cap.  14,  p.579.} 

Neo  eBt  sane  quod  nobis  aliquis  objiciat  non  tam 
longe  Gnostioos  hinc  recessisse,  qui  multo  antea, 
sicut  post  Epiphanium  (hffires.  26,  p.  91)  obBor- 
vavimus  (Tom.  1  Apparai,  p.  244.  ;  Dissertat.  in 
Uinut,  cap.  II,  art.  1),  flnxerant  Sabaoth  septi- 
mum  iEonum,c(eli  etterrs  esse  conditorem,quem 
alii  asini,  alii  porci  flguram  pre  se  ferre  cfTutie- 
bant. -^am  hsc  ridicula  Sabaoth  imagoomnino  di- 
versa  erat  ab  horrida  Dei  Christianorum  flgura, 
quam  nequiseimus  et  flagitiosissimus  Judaice  reli- 
gionis  proditor  insulsissime  excogitaverat. 

Ad  eam  fortasse  propius  accedebat  asinus  albus, 
quem,  uti  Suidas  narrat  (Suid.  ad  v.  Z7jvcov),et  nos 
alibi  adnotavimus  {Dissertat,  in  Minut,  loc.  cit.). 
2eno  quidam  Alexandrinus,  Judaicffi  religionis  de- 
sertor,  per  Judsorum  Synogogam  die  Sabbati  tra- 
duxisse  perhibetur.  Verum  tametsi  id  ante  Tertul- 
iiani  tempus  actum  fuisse  probaretur,  multnm 
tamen  abiiia  pictura  discrepabat,quam  pseudo-ju- 
dfisus  in  Cbristianorum  Dei  derisionem,  non  in 
Synagoga,  sed  1085  in  publicis  gentilium  specta- 
culis  circumtulit.  At  non  omnino  absurde  dici  pos- 
set  unum  ex  his  pseudo-judsis  nebulonibus  alteri 
hffic  faciendi  dedisse  occasionem. 

Quamvis  autem  detestabile  prorsus  fucrit  utrum- 
que  illud  divinitatis  portentum,  gentiles  tamen 
neutrum  plane  penitusque  reprobare  potcrant,quin 
semetipsos  nequitiffi  et  amentiffi  protinus  condem- 
narent.  Tertullianus  enim  id  perspicue  probat  his, 
quibus  eos  compellat,  verbis  :  «  Vos  non  negabitis 
etjumenta  omnia,  et  totos  cantherios  cum  sua 
Epona  coli  a  vobis  »  (Tertull.  Apoioget,  eap.  16, 
p.  365).  Rursus  autemin  primo  odNaiiones  libro: 
i  Sane  vos  tbtos  asinos  oolitis,  et  oum  sua  Epona* 

89 


113i 


TBRTULLIANI  OPERDM  PARS  1.  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


1132 


et  omnia  Jumenta,  et  pecora^   bestiasque  perinde  A.  buissent  aliquid  io  illo  sibi  pnBsidii  esse  ac  Tene- 


oum  Bois  praBsepibus  consecratis. »  Quamobrem  ili 
lot  sic  urget :  «  Sed  illi  [ethnici]  debebant  adorare 
Btatim  biforme  nomen  [illud  a  Judso  confictum]  » 
(Hb.  I  ad  Nalion,  cap.  H,  pag.  577) :  «  Quia  cani- 
no  et  leonino  capite  commistos,  et  de  capro,  et  de 
ariete  eomutos,  et  a  lumbis  bircos,  et  a  cruribus 
serpentes  et  planta  vel  tergo  nlites  deos  receperunt» 
(Idem,  ApologeL  ibid),  Similiter  in auo  libro ad 
Nationei  :  «  Sunt  penes  vos  et  canino  capite,  et 
leonino,  et  de  bove,  et  de  ariete,  et  de  birco  cor- 
nuti  dii,  caprigen»,  vel  anguini,  et  alites,  planta, 
fronte  et  tergo  »  (Lib  i  ad  Nafion.  cap.  14, 
p.  579).  Noa  vero  bffic  omnia  in  aliie  dissertattoni- 
bua  6nucleavimus,etMinutium  audivimua  adversus 


ratione  suadigni  ?  (Tertull.  de  Coron.  cap.  3,  et 
lib.  II  ad  Uxor,  cap.  5.)At  de  hoc  aDtiquissrmc  co- 
lendi  crucem  Gbristi  more  plura  in  aliis  dissertutio- 
nibus  nostris  contra  hsreticos  disputavimos  {Du- 
sertaf,  iu  Minui.  cap.  11,  art.  3  ;  et  inLactant.  cap. 
19,  art.  1 ;  et  in  Lucil.  Caecil.  cap.  5,  art.  2.).  Noa 
poterat  ergo  Tertullianus  hoc  negare,  quod  buo 
tempore  omnibus  Cbristianis  quotidie  usitaiom, 
ac  ipsis  etiam  gentilibus  satis  compertum  erat 
(Tertullian.  Apologet.  cap.  16,  p.  366). 

Quamobrem  his,  crucis  Christi  cultum  objicien- 
tibuB,  non  aliud  quam  hoc  brevissimum  dedit  re- 
sponsum :  «  Qui  crucig  nos  religiosos  putat,  con- 
secraneus  erit  noster  ;  »  vel  ^cut  in  alio  libro  : 


ethnicos  simili  modo  disputantem   (Disserfat.   in  n  „  QuJ  nos  crucis  antistites  aCflrmat,  roonsecraDeus 


Minui.  Octav»  oap.  14,  art.  2  ;  et  Dissertat.in  Amob. 
dap.  20,  art.  1). 

At  TertuIIianus  illos  ipsorummet  gladio  sic  ju- 
gulat :  Si  vitio,  inquit,  nobis  vertitis,  quod  asini 
oaput-.tanquam  Deum  coIamu8,multo  certe  vosne- 
quiores  esse  conviDcitis.  Non  enim  asini  tantum 
caput,  vel  quasdam  bestiarum  partes,  sed  totos 
asino8,aiiasquequampIures  totasbestias  dicitisesse 
deo8,et  revera  adoratis.  Quae  autem,  amabo  te, 
migor  insulsita8,quara  unius  criminis  aliquem  in- 
simulari  abaIio,qui  ejusdem  et  piurium  graviorum 
seipsum  reum  esse  fatetur  ?  Verum  baec,  ait  Ter- 
tullianus,  ex  abundanti.  Quam  certum  quippe  erat 
bestias  ab  etbnicis,  tam  falsum  erat  a  Gbristianis 


erit  noster  •  (Idem,  lib.  i  ad  Naiion.  cap  12,  p. 
578).  Nomen  vero  consecraneuSf  quemadmodum  in 
veteribus  glossis  annotatur,  idem  sonat,  ac  saoro- 
rum  sooius.  Palam  ergo  ille  asseverat  prorsus  in- 
consideratos  esse  gentiles.qui  cum  plurimas  cruoes 
adorarent,  Christianos  tamen  ideo  hujus  supersti- 
tiosi  et  irapii  cultus  arguere  audebant,  quiacrucem 
Ghristi  venerabantur. 

Antequam  vero  argumenta,  quibus  illod  probare 
contendit,examinemus,animadvertendume8tquam 
ille  dixerit  esse  crucis  Gbristi  flguram.  «  Nobis, 
iaquit,  tota  crux  imputatur,  oum  antenna  scilicet 
sua,  et  oum  illo  sedilis  excessu  »  {Ibid.  1. 1  ad  Aa- 
^'on.  loc  oit.).   Nos   itaque  docet  crucem  Cbristi 


ARTIGULUS  VIII. 

Quam  inconsiderate  ethnici  vitio  Christianis  verterint 
cuUum  crucis  Christi^cum  illi  ipsi  quaslibet  in  deo* 
rum  suorum  simulacris^  Iropxis,  vexillis  et  mili- 
tOTium  signorum  oruatu^cruces  adorarent :  quibus 
partibus  crucem  Christi  compositam  Tertullianus 
putaverit ;  cur  siphara  appellaverit  stolas,  crucis 
cujus  homo  expansis  manibus  figuram  exhibet. 

Urgebant  adhuc  ethnici  Isesum  violatamque  a 
Ghristianis  supremain  Dei  majeslatem  religioso 
cultu  crucis,  cui  Cbristus  atfixus  fuerat.  Sed  qua, 
potas,  ratione  hanc  ssBpe  sa^pius  ab  illis  repetitam 
criminationem  Tertullianus  diluil?  Non  alia  pro- 
fecto,  quam  1086  intorturo  ab  ethnicis  tclum  in 


sivo  scabellulo,  cruci  imposito,  et  eam  excedente. 
Nos  vero  alibi  observavimoa  (Tona.  1  Apparat.  p. 
597)  ortam  inter  eruditos  controversiam  otrum 
illud  scabellum,  seu  lignum  excedens^toti  hominis 
crucifixi  corpori,veI  ejus  tantum  pedibus  suppone' 
retur.  Sed  cum  sedile  a  TertuUiano  nostro  appella- 
tur,  hoc  procul  dubio  nomine  satia  aperte  innuit 
illud  in  crucis  medio  positum,  ac  in  eo  requievisse 
crucifixi  hominis  corpus,  ne  graviori  sua  mole' 
dilaberetur,  aut  fractis  manibus  caderet.  NonnuUi 
autem  putant  hoc  sedile  designari  his  ejusdem  Ter- 
tutliani  nostri  alio  in  libro  verbis  :  c  Gornua  crucii 
extima  ;  nam  et  in  antenna  navis.qu®  crucis  pars 
ipBosmet  retorquendo.Tacet  enim  utrum  Gbristiani  *^  est,  cornua  extremitates  vocanlur,  unicorni  10S7 


orucem  \IIam  revera  colerent,  acvariis  tantummo- 
do  rationum  momentis  ostendit  illos  omnino  im- 
prudenter  hujuace  cultus  redargui  ab  etbnicis^qui 
oruces  quaslibet  passim  venerabantur. 

Quid ergo  ?  inquies ;  numquid  f&IIaci  aiiquo  silen- 
tio  negavit,aut  dissimulavitcrucemGhristiab  ipsius 
discipulis  bonorari?  Minime  gentium.Quam  enim- 
yero  obcausam  id  negare  aut  dissimulare  potuis- 
8et,qui  fatetur  illos  ad  omnes  fere  vits  sues  actus 
frontem  suam  crucis  munivissesignacuIoPCurau- 
tem,ob8ecro,sacrum  illud  sipnum  frontibus  suis 
tam  sepe  imponebant,  nisi  persuasum  omnino  ha- 


aulem  media  stipitis  palus  »  (Tertull.  ad  Judxos 
cap.  2).Fatentur  tamen  non  plane  inoorruptum  epse 
hunc  locum,  nec  proinde  certo  deflniri  posse 
utrum  his  posterioribus  verbis  rectum  crucis  li- 
gnum  non  denotetur.  At  extra  dubium  esse  vide- 
tur  integram  ac  perfectam  ab  illo  appellari  Christi 
crucem,  utroque  ligno,  et  recto  et  transverso,  ac 
sedili  compositam. 

Etbnicorum,  autem  Ghristianis  bujus  oruciscul- 
tum  exprobrantium,  ut  temeritatem  comprimat, 
conglobatis  argumentis  ostendit  plures  alias  cruces 
non  solum  integras,  sed  'earam  etiam  partes  ab 


1133 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONBS  NOViE. 


4134 


Ulis  adorari.  Non  eQim,  uli  ait^  «  diatinguilup  a  A  iHavexillopum  et  canUbpopum  •(Teptull.  Apologet. 
x._.i-    .   __  A.x__     .  «  ^»  cap.  16,  p.  569).  At  sipbapum,   sive    sypbarium, 

BupparuB  et  supparum,  vocabatup  varium  veati- 
menti  et  veii  genus,  puta  navium  et  tbeatpi :  sed 
ibi  a  Tertuliiano,  iiti  satis  liquet,  sumitur  ppo  ve* 
lamento  signorum  miiitarium,  oruoi,  vel  lignee, 
vel  aiterius  maleriaB  iiuposito.  Continenter  enim, 
baec  siphara,  in«iuit,  stolx  erucum  sunt  (/6id.),  id 
est,  amictus  sunt  et  velamenta,  quibus  cpux  vela- 
batup,  vcl  tegebatup.  Siphapi  igitup  nomine  de- 
signat  velum  illudez  transversa  orucis  parte  ap- 
ponsum,  quo  vexilla  et  cantabra  decopabantur. 
Quamobpem  etbnicos  bisce  vepbis  ippidet:  «Laudo 
diligpntiam.  Noluistis   nudas   et  incultas  opuces 


cpucis  stipite  Pallas  Attioa,  et  Gepes  Pbaria,  qua 
sine  efHgie,  pudi  palo  et  infopmi  ligno  ppostat » 
(Teptuil.  Apologet,\  cap.  16,  p.  366).  Atque  bso 
iisdem  pene  vepbis  in  libpo  ad  Nationes  pepetit 
(lib.  I,  oap.  11,  p.  577).  Sed  in  nostpis  manusori- 
ptis  ezemplapibus  scpiptum  est  Ceres  Fariam,  in 
antiquioribus  editis,  Ceres  Farrea  ;  queB  lectio  plu- 
pibus  placet,  quia  Gepepi  boc  nomen  ideo  impo- 
situm  oensent,  quod  illa  fap  frugesque  invenisse 
perbibeatup.  Alii  vepo  legendum  malunt  Pharia^ 
seu  Faria,  sicuti  in  libro  ad  Nationes.  Eo  enim 
oognomine  Gererem  appellatam  autumant,  quia  in 
Pbaro  iEgjpti  insula  colebatur.  De  ea  porro  ali- 
qaid  in  nostra  de  Minutii  Feiicis  Octavio  disserta- 


coBsecrare  »  (Ibid.).  In  altero  etiam  libro  :  «Si- 
tione  observatum  a  nobis  fuit  {Dissertat.  in  Minut.  pbapa  illa  vestes  cpucum  sunt.  Epubesoitis,  opinop, 
cap.  14.  apt.  4).  ,  inouitaset  nudas  cpuces  colepe»  (Idem.   lib.  i  ad 

Non  semei  «lutem  in  aliis  disseptationibus  (Tom  i      Nation.  cap.  12,  p.  579). 


Apparet.  p.  755  et  seqq.  ac  DisseHat.  in  Arnob. 
cap.  20.  apt.  1)  adnotavimus  antequam  gentiles 
deopum  suorum  simulacpa  ad  bominis  effigiem 
(inxi88ent,aquibusdam  acinacem,  abaliis  gladium, 
ensem,  bastam,  a  nonnullis  lapidem,  ab  aliis  pude 
lignum  et  stipitem  non  elabopatum  pro  diis  ba- 
bita  fuisse  et  adopata.  Qui  quidem  mos  apnd 
quasdam  gentes  diutius  pepsevepavit.  Teptullianus 
autem  significape  videtur  suo  adbuc  tempope  exsti- 
tisse  aliquod  Palladis  in  Attica  pegione  et  Ceperis 
in  Pbapo  insula  simulacpum,  quod  rudis  duntaxat 
palus,  et  informe  ac  sine  ulia  effigie  lignum  erat. 
At  id  profeoto  ex  bis,  qu8B  in  citatis  nostris  diseer- 


Instat  adbucille: «  Victopias  adopatis,  oum  in 
tpopaeis  cruces  intestina  sunt  Iropaeorum  »  (Idem, 
Apotoget,  loc.  cit.).  id  est,  tropsis  subjectae  sunt. 
Paulo  veroaliterinaliolibro:  «  Victorias  ut  nu- 
mina,  et  quidem  augustiora,  quanto  letiora  vene- 
ramini  con...  one  quid  melius  extollant,  cruces 
erunt  intestina  quodammodo  tropsorum  •  (Idem, 
ad  Nation.  loc.  cit.).  Constat  sane  Viotoriam  ab 
illis  in  dearum  positam  fuisse  numero !  quod 
quidem,  vix  ulli  incognitum,  probasse  suffioiat  bis 
T  jllii  verbis :  «  Quid  eoncopdie  templum,  liber- 
tatis,  et  victoriae,  quapum  omnium  pcpum,  quia 
vis  erat  tanta,  ut  sine  deo    pegi  non  posset,  ipsa 


tationibus   retulimus,   confipmari  utique   poteat.  ^  res  deopum   nomen    obtinuit  »   (Gio.  lib.   ii  de 
Etbnici  epgo,  palum  bujusmodi  terrs  defixumtan- 
quam  sacpa  numina  adopantes,  paptem  cpucis  ppo- 
feoio  adorabant. 

Integpas  autem  epuces  venerabantur  in  deorum 
Buorum  simulacris,  bumanam  effigiem  reprssen- 
tantibus.  Fabricari  siquldem  a  plastis  et  artificibus 
nou  poterant,  nisi  prius  argilla  aut  alia  quedam 
materia,  suetentaculis  in  orucis  integrai  modum 
appositis,  revera  superponeretur.  Quapropterrecte 
TertuUianus  :  «  Oiximus,  inquit,  originem  deorum 
vestrorum  a  plastis  de  cruce  induci  »  (TeptuU. 
Apotoget.  cap.  46,  p.  366).  Antea  vepo  dixepat : 
«  Simulaorum  prius  argilla  deformat  »  (Ibid. 
oap.  12.  p.  340),  id  est  formare  inoipit,  cruci  et 


Natur.  deor.  pag.  223,  lin.5).  De  illa  vero  ejosqae 
efflgie  Glaudiauus  bos  fecitversus  : 

Ipaa  diici  Baeras  Victoria  panderat  ndes. 
O  palma  viridi  gaudena,  at  amicla  tropeeis, 
Custoa  imperii  virgo,  quae  sola  mederia 
Vulneribua,  nullumque  dooea  sentire  laborem. 
{Claudiam,  lib.  lu,  de  Laudih.  SHlicon.  v.  SM  et  aeqq.) 

Effigies  igitur  illius  fulgebat  in  tropffiis,  eive 
captis  bostium  spoliis,  quss  summo  stipiti,  et  in 
orucis  figuram  ereoto,  superpoeita,  solebant  so- 
lemni  pompa  deferri.  Etbnici  itaque  Victoriam  non 
solum  in  suo  templo,  sed  in  bis  etiam  tpopeisy 
adorantes,  orucem  quoque  adorabant.  Ntm  tropcea 
victricia,  inquit  Minutius  Felix  (Minut.  p.  287), 
nontantum  simplicis  crncis,  vernm  etiam  affixi  in 


si\piii  superslructa.  Rupsus  autem  alio   in  iibpo  :  j)  ea  bominis  flgupam  imitantup. 


uHuio  exordio  et  velut  statumini  apgiUa,  desupep 
intexta,  paulatimmembpa  complet,etcoppu8  stpuit, 
et  babitum,  quem  placuit,  apgillae  intus  cruci   in- 

gepit a  lOM  cpuce  apgilla,  ab  apgilla  deus 

quodammodo  tpansit,  cpux  in  deum  pep  argillam. 
Grucem  igitur  conseoratis,  a  qua  incipilur  conse- 
crari  » (Lib.  i  ad  Nation.  cap.  12,  p.  578). 

Oe  bis  autem  jamegimas  in  nostra  de  Minutii 
Felicis  libro  dissertatione  {Dissertat.  in  Minut. 
Octav.  cap.  4,  art.  12],  neo  non  etiam  de  tpopasis, 
cantabpis  et  vexillis.  Eadem  vepo  patione  bis  om- 
nibas  ab  Auctope  nostpo  a^jiciuntup:   «Sipbart 


Bed  aopiusadbuo  upgentem  Teptullianom  subee- 
quamup:  ■  Rel^gio  Romanopum,  inquit,  tota  oa- 
stpensis  signa  venepatup,  signa  jurat,  signa  omni- 
bus  diis  prssponit.  Omnes  illi  imaginum  suggestus 
insignes  monilia  crucumsunt.  •  (Tertull.  Apotoget. 
cap.  16,  pag.  367).  Ita  quidem  in  nostris  oodicibus 
manu  exaratis,  et  editis  antiquiopibue.  Verum  Ri- 
galtius  ibi  nomen  Romanorum.  10S9  nulla  red- 
dita  patione,  sustulit.  Suspicamup  tamen  eam 
fuisse,  quia  in  libpoad  Nationes  eadem,eed  omieeo 
illo  Romanorum  nomine,  bis  verbis  pepetit:  «  In 
victopiie  et  opuoes  oolit  caetrensis  peligio,  signa 


il35 


TEtlTULLIANI  Ot>ERtJM  PARS  L  -  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


im 


adoraty  signa  dejeral,  signa  ipsi  Jovi  praefert :  sed 
ille  imaginum  suggestus,  et  totus  auri  cultus  mo- 
nilia  crucum  aunt  »  (Idem.  lib.  i  ad  Nation.  cap. 
12.  pag.  579}.  At  Rigaltius  animadvertisse  satis 
non  videtur  illud  Romanorum  nomen  potuisse  in 
hoc  libro,  ad  omnes  generatim  natione»  directo^ 
prffltermitti,  non  autem  in  Apologetico,  qui  ad 
omnes  antistites  ac  imprimis  Romanosmissus  fuit. 
Mos  autem  miiitaria  signa  adorandi  apud  istos  ita 
invaluerat,  ut  Artabanus  Parthorum  rex  ad  Cali- 
gul(B,  inquit  Suetonius,  legatum  veniens,  «  aquilas 
et  signa  Romana  Gaesarumiiue  imagines  adora- 
verit»  (Sucton.  I.  iv,  in  Vil.  Calig.  §  14). 

Gur  autem  religio  castrensis  vocetur,  ac  signa 
8ua  juraret,  his  intelligere  est  Senecae  verbis  :Pri- 
mura  «  militiaQ  vinculum  est  religio,  et  signorum 
amor,  et  deserendi  nefas ;  tunc  deinde  "facile  cse- 
tera  exiguntur,  mandanturque  ad  jusjurandum 
adactis»  (benec.  epist.  93,  pag.  305).  Primum 
itaque  illud  erat  militum  jusjurandum,  quo  se  mi- 
litiflB  addicebant,  de  quo  pluraSchelius  in  suis  ad 
Polybium  notis^cap.  1  de  facramenJ),  Brissonius 
(init.  lib.  iv  de  FormuL).  Justus  Lipsius  (1.  i  de 
Milit.  Roman.^  dialog.6,  pag.  26),  etalii.  At  prseter 
hoc  sacramentum  militesetiam  sua  per  signa  ju- 
rabant.  Nam  Lucanus  centurionem  Gssari  per  ea 
jurantem  sic  induxit : 

.    .    .    Per  signa  decem  felicia  castris. 
Perque  tuos  juro  quocumque  ex  hoste  triumphoSf 

{Lucan.  lib.  n.  v.  278.) 

Neo  mirum  aane  ;  quandoquidem  (Lucan.  lib.  ii, 
V.  370)  signa  sua  et  aquilas  putabant,  ut  ex  Cor- 
nelio  Tacito  discimus,  propria  legionum  esae  nu- 
mina  (Tacit.  lib.  ii  Annal.  post  init.  pag.  20).  Alibi 
vero  de  Antonio  seditionem  compescente  :  «  Mox 
conversuB,  inquit,  ad  signa  et  bellorum  deoa 
[bostium],  potius  exercitibus  illum  furorem,  illam 
diacordiam  iojicerent,  orabat,  donec  fatiaceret  se- 
ditio)»  (Idem,  lib.iii  Histor.  post  init.  p.  480).  At 
clarius  oerte  Oion^sius  Haiicarnasseus  :  £T)(JisTa 
Tifiid&Taxa  'P(u(jLa(oic  Tauxa  eici  axpaxKfac  xal  oj9- 
1C&P  lSpu(jLaTa  Oeu^v  Upa  vofxt^ovxai.  Nihil  in  RO' 
mana  militia  signis  habeturvenerabiliusynec  minus 
sacra  judicantur^  quamdeorum  simulacra  (Dionys. 
Halic,  lib,  vi.  Antiquit.  Roman.  pag.  375). 

Quapropter  adjecit  Tertuliiaaus,  signa  omnibus 
diis  pra^ponit  (Tertull.  Apologei.  cap.  16,  pag.  368), 
videlicet  oastrensis  illa  religio ;  quia  milites  ea, 
quemadmodum  vexilla,  majori  cultu  quam  alios 
omnes  deos  suos  venerabantur.  Non  deerit  forlasse 
quiexistimet  bis  verbis  Tertullianum  significasse 
signa  militaria  In  exercitu  et  acieante  deorum  si- 
mulaoraet  imaginesab  antesignanis  fuisse  aspor- 
tata;  sed  prior  sensus  dictisillius  ac  roenli  magis 
congruere  videtur.  In  alio  enim  libro  dixit:  Signa 
ipsi  Joviy  eiai  deorum  suorum  maximo,  prxfert 
(Idem.lib.  ladNat.  cap.  12,  pag.  579). 

%QM  kXq^xiomnesilli  imaginum^  inquit,  sug^ 
gestus  insignes  monilia  crucum  sunt.  Nos  autem 


A,  ibi  quidam  monitosessevolueruntinnonnallisma- 
nuscriptis  legi  in  signis  non  insigtt^Sy  nec  prorsoB 
quidem  absurde.  De  militum  quippe  signis  ibidem 
agitur.  Verum  quia  in  longe  pluribus  meliorisque 
notffi  exemplaribushabetur  m52^n^,banc  lectionem 
explodere  non  audemus.  Nihil  vero  ad  hojus  po- 
tius,  quam  alterius  lectionis  confirmationero  eroi 
potest  ex  libro  ad  Nationes,  ubi  hoc  nomen  Ter- 
tullianus  prstermisit,  haecque  verba  subjuniit: 
«Ille  imaginum  suggestus  el  totlus  auri  cultOB 
monilia  crucum  aunt  »  (Ibid ).  NonnuIIi  quldem 
opinantur  nomen  suggestus  ibi  acoipi  pro  vestita 
et  ornamento  ;  sed  id  probare  debuissent.  Quid 
enim  si  sumatur  pro  ipso  actu  saggerendi,  sea 
subtus  gerendi  hasce  imagines,  quee  pendebant  ex 

P  altiori  hastse,  sive  ligni  oblongi  parte,  et  crucum 
monilia  et  omamenta  erant,  quia  ab  illis  sapra 
se  positis  velabantur  et  decorabantur  ?  Gsteram 
de  bis  omnibus  jam  disputavimus  in  nostra  de 
Minutii  Pelicis  Ootavio  dissertatione  {IHssert.  m 
Minut.  cap.  12,  art.  4),  ubi  adhuo  ostendimaB 
hominem^  sicufi  tandem  Auctornostcr  aitjmant^i 
expansis,  prae  se  ferre  crucis  imaginem  (Tertuil. 
lib.  I   ad  Nation  cap.  12,  pag.  578). 

Sed  aliquem  audire  nobis  videmur,  qui  objidet 
inflrmam  omnino  essehano  Terfalliani  argomen- 
tationem.  Oentiles  enim,  inquiet,  deorum  suoram 
siroulaora,  signa,  tropaea,  victoriaa  ao  qaclibet 
eju^modi  alia  adorantes,  nihil  plane  cogitabant  de 
crucibus,  quse  illie  erant  supposit»,  aut  eas  velt- 
bant.  Verum  animadvertere  is  debat  haud  Tertul- 

C  liani  aliorumque  religionis  Ghristians  defensorom 
argumentationem  illa  niti  ethnicorom  opinione 
quee  deorum  suorum  simulacra  et  aignaverosdeoB 
e?se  arbitrabantur.  Ea  igitur  tota,  et  omnes  lllo- 
rumpartes,  quarum  praecipuee  cruceserant,  reipea 
adorabant.  Non  enim  exislimabant  ex  simulacri 
tantum  forma,habitu  etqualitate,sed  ex  ejusetiam 
materia  factum  ease  deum,  quem  solebant  totam 
omnibusque  suis  partibus  compositum  venerari. 
Dicendum  ergo  tam  cruces  velis  et  monilibas 
signorum  militarium  suppositaa,  quam  alias  co- 
rumdem  signorum  partea,  de  quibus  fortasse  tom 
nihil  expresse  cogltabant,  ab  iis  religioso  calto 
honoratas. 

CAPUT  XXI. 

D  De  lass3S  majestatis  humanse  criminibuSf  qumtm 
reos  agere  Christianos  ethnid  perperam  conaban- 
tur. 

ARTICnLUS     PRIMUS. 

Quam  evidenfer  TertuUianus  ostendai  Christianos 
Ixsm  majesiatis  humanss  immerito  accusari,  qui 
ioto  mentis  affectu  non  fatsos  deos,  sed  verum  ei 
omnipotenlem  Ihum  orabatd  pro  saluie  impera- 
toris^  illiusque  prosperifate^  et  diutumitate  Ro- 
mani  imperii,  quod  Terfullianus  et  atii  plures  eum 
toto  mundo  finom  accepturum  apinabantur. 

Omnia  hactenus  exposuimus  atque  explanaTi- 
mus  argumenta,  quibus  TertuIIianua  luculentis- 
sime  demonstrat  t041  Gbristianos  falte  omnilio 


1137 


D.  LE  NOURHY  OBSERVATIONES  NOViE. 


1138 


et  impudeDtiBsime  ab  ethnicis  Iss»  inouBari  divin»  A  c^pit  Deus,  pura  prece.  Non  enim  eget  Deus,  oondi- 


mi^jeetatis,  cujus  illi  ipsimet  uccusatores  multis 
nominibus  rei  prorsua  erant.  Jam  itaqueexami- 
nandum  est  quibus  ille  rationum  momentis,  simi- 
lique  modo  ostendat  ethnicos  InsaB  humanse  ma- 
jestatis  esse  revera  conscios,  tametsi  summa  adhuc 
temeritate  Ghristianos  hujus  criminis  insimulare 
non  vererentur.  Nam  ut  ejus  verbis  utamur :  «  Ven- 
tum  est  ad  secundum  titulum  l»8e  augustioris  ma- 
jestatia  »  (TertuU.  Apologet.  cap.  28,  p.  436),  vi- 
delicet  imperatorum.  Augustior  autem  eorum  ma- 
jestae  idciroo  vocatur,  quia  gentiles  imperatoris 
Yiventis  longe  magis,  quam  Jovis  aiiorumque  mor- 
tuorum  deorum  majestatem,  ut  paulo  postdice- 
muSy  ladere  reformidabant.  At  Ghristisni  impera- 


tor  universitatis,  odoris  aut  sanguinis  aiicujus. 
Hsc  enim  daQrnuniorum  pabula  sunt  »  (Tertull.  ad 
ScapuL  cap.  2). 

1049  Nec  reepondere  poterant  etbnici  falsa 
esse  ac  mendaoia  hsec  Ghristianorum  pro  salute 
imperatoris  vota,  aut  fallacei  illorum  preces,  qui 
ne  debitos  cruoiatus  experirentur,  eas  ore  tenus 
fundebant.  Nam  hac  futili  responsione  ethnioi,  uti 
ait  TertuUianus,  concedebant  Ghristianos  Deo  suo 
pro  salute  imperatorum  preces  revera  fudisse 
(Idem  Apologel ,  cap.  31,  pag.  446).  Quis  autem  un- 
quam  probaverit  illas  non  ex  intimo  cordis  sensu, 
sed  ore  taotum  profectas  ?  At  sinceras  omnino  fuisse 
hinc  ille  plane  convincit,  quod  in  sacris,  quas  eth< 


torem  debita  reverentia  colentes,  pro  illius  saiute,  g  nicis  ipsis  non  esse  incognitas  ostendimus,  no- 


non  mortuoB  fictitiosque  deos  precabantur,  sed 
verum  vlvumque  Deum,  a  quo  iidem  imperatores 
supremam  et  seoundam  ab  illo  potestatem,  lucis 
UBuram,  et  quidquid  ipsi  erant,  reipsa  acceperant 
{Ibid.  cap.  30,  p.  441). 

Ab  hoo  enim  solo  omnipotenteque  Deo  quotidia- 
nisGhristianiprecibusefflagitabanteilameorumdem 
imperatorum,  ati  ait  Tertuliianus,  fn^olixatn,  impe- 
rium  securum,  domum  iutam,  exercitus  fortes,  se- 
nalam  fidetem,  populum  probumf  quietum,  et  quse" 
eumgue  hominis  et  Csssaris  vota  sunt  (Ibid,) ;  boc  est, 
qn«oum(|ue  imperatores  pro  privata  sua  vita,  et 
imperiali  dignitate  poterantsecundum  asquitatiset 
Justitias  leges  optare.  Nec  minus  asseveranter  hoo 
prasdicarunt  alii  ezimii  Ghristiana  religionis  de- 
fensores.  6c6v  [ihf  (kSvov,  inquiebat  Justinus  Mar- 
tyr,  itpovxuvou^cv,  6(ilv  8k  iip6<  xd  ^AXa  ^aCpov- 
Tcc  6in)ptT0U(uv,  ^aviXeT^  xa2  dfpxovra^  &v6pci&iT(i)v 
6(AoXoYOuvtt<,  xar  ed^^fMvoi  {icxa  r3J<  paaiXixf^c 
Suv^(iea>c,  xal  9c&<ppova  t6v  XoYiafAOv  t^Qvxac  cu- 
ped^vat.  Solum  Deum  adoramuSy  et  vobis  in  rebus 
aUis  inservimus,  imperatores  ac  principes  hominum 
esse  profitentes,  et  simul  precantes,  ut  cum  imperiali 
potestaie  sanam  mentem  obtinere  comperiamini 
(Justin.  Apolog.  ad  Anton.  pag.  64).  Atbenagoras 
vero  in  fine  sus  pro  Ghristianis  legationis  paiam 
declarat  eosdem  Ghristianos  Deum  precatoa  esse 
pro  Augusti  imperio,  otque  illud  magis  ac  magis 
augeatur,  omnia  illi  eveniant  ez  animi  sententia, 
ac  fllius  ejus  et  bcres   in  ejus  succedat  locum 


stris  Scripturis  pr®cipiatur  singulis  et  omnibus 
Ghristianis,  «  ad  redundantiam  (inquit)  benigni- 
tatis,  etiam  pro  inimicis  Deum  orare,  et  persecu- 
toribus  suis  bona  precari  »  [Ibid,).  Quis  autem 
non  videt  bis  verbis  ab  ilio  designari  illud  Ghristi 
prasceptum  :  Audistis  quia  diclum  est  :  Diliges 
proximum  tuum  et  odio  habebis  inimicum  tuum;  ego 
autem  dieo  vobis :  Ditigite  inimicos  vesiros,  benefa- 
eite  his  qui  oderunt  vos,  et  orate  pro  persequentibus 
et  calumnianiibus  vos  (Matth,  Y,  v.  43  et  seqq.), 
Ghristus  enim  hisverbisjubet  ut  Ghristiani  inimi- 
cos  suos  non  amplius,  sicut  JudsBi,  odio  habeant, 
sed  ad  ndundantiam  benigniiatis  Ghristiann  ilios 
diligant,  illis  benefaciant  pro  persequentibus  et 
calumniantibus  intimo  sinceroque  cordis  affectu 
Deum  precentur. 

At  qui  magis  pergit  ille,  inimici  et  persecutores 
Ghristianorum,  quam  imperatores,  de  quorum  Icsa 
majpstate  convenimur  in  crimen^  id  est  accusaraur 
(Tertull.  loc.  cit.)  ?  Alibi  vero  nec  semel  hoc  verbo 
utitur  (Ibid,  c.  35,  p.  454).  Superius  quippe  dixe- 
rat,  Sacrilegii  et  majestatis  rei  convenimur.  Infra 
autem  :  Oe  secnnda,  post  Deum  scilicet,  majestate, 
in  secundum  sacrilegium  convenimur,  Quod  juris- 
conaultorum  est  verbum,  quo  idtm  signiOcatur, 
atque  in  jus  vooari.  Lata  igitur  a  Gbristo  lege 
Ghristiani  tenebantur  pro  imperatoribus,  quantum- 
libet  inimicis  ao  persecutoribus  suis,  illoramque 
salute  Deo  supplicare. 

Quid  vero,  quod  Gbristiani  alia  adhuc  data  ab 


(Athenag.  Legat  pro   Christian.   p.    40).   Sed  haao  D  Apostolo  lege,  Deom   rogare  debebant  nominatim 


que  omnibus  eatis  nota  sunt,  fusius  prosequi  nihil 
neoesse  est.  Manifestum  quoque  omnibus  fecimus 
(supr.  0.  14,  art.  3)  quam  sincero  mentis  affectu, 
quam  innocente  anima,  quam  humili  et  abjeoto 
oorporis  motu  haBc  fuiis  et  privatis,  et  publicis 
precibus  ab  omnipotente  Oeo  suo  impetrare  nite- 
rentur.  Quamobrem  nihil  amplius  adjiciemus,  nisi 
quod  ille  ad  Scapulam  etbnicum  preesidem  scripsit : 
fl  Golimus  et  imperatorem  sic,  quomodo  et  nobis 
licet,  et  ipsi  expedit,  ut  hominem  a  Deo,  secun- 
dum  ....  Itaque  sa^riflcamus  pro  salute  impera- 
toris,  eed  Deo  nostro  et  ipsius,  sed  quomodo  prffi- 


pro  regibus,  et  principibus  et  potestatibus,  ut  omnia 
tranquilla  sint  (Ibid.  cap.  31,  pag.  446)?Paucis  au- 
tem  ibi  verbis,  ac  tacito  ejusdem  Pauli  nomine,  ea 
eompleotitur,  qusB  ab  iilo  ad  Timotbeuro  sicscripta, 
et  a  nobis  jam  citata  sunt  supr.  cap.  ^12,  art.  1). 
Obsecro  primum  emnium  fieri  obsecrationeSy  gra- 
tiarum  acHones  pro  omnibus  hominibus,  pro  regibus 
et  omnibus  qui  in  sublimitate  sunt ;  ut  quietam  et 
tranquillam  vitam  agamus  in  omni  pietate  et  cas* 
titate  (I  Tim,  ir,  l^et  seq.). 

Non  sola  autem   Scripturs  sucr»  auctoritate,  et 
lata  Ghristianis  lege,  id  probat  TertuIIianu8,sed  hac 


1139 


TERTDLLIANl  OPERDM  PARS  I.  —  8ERIES  1,  APOLOGETIGA. 


1140 


etiam  ratioae,  contra  quam  nemo  sane  ne  mutire  A 
quidem  poterat :  <c  Gum  conoutitur,  inquit,  impe- 
rium,  concussis  etiam  c<eteriB  membris  ejuSyUtique 
et  noB,  licet  extranei  a  turbis  aeBtimemur,  in  ali- 
quo  loco  casuB  invenimur  »  (Teriul].  Apologet.  loc. 
eit.).  At  ibi  contra  codicum  nostrorum  et  edito- 
rum  fldem  in  Rigaitii  editione  sublatum  est  ver- 
bum  3sslimemur,  Qua  autem  104S  an  osoitantia 
typograpborum,  vel  Rigaltii  propria  auctontatey 
sicuti  neBcimuB,  ita  certe  nulli  dubitamus,  illud 
recte  ab  Auctore  nostro  additum.  Prius  namque, 
uti  vidiDiuB,  asseruit  Gbristianos  cum  ethnicis  ubi- 
que  in  rebus  publicis  omnibus  fuiBse  permixtos. 
Vemmtamen  flBstimabantur  exiranei  a  turbis  gen- 
tilium,  quia  ab  eorum   myBteriis  et  superBtitioso 


cultu  omnino   erant  alieni.  Gastera  cum  etbnicis 


B 


vivebant ,  atque  idcirco  concusso  imperio  at 
ipsoB  concuti  necesBe  erat  .  Pro  imperii  igitur 
tranquilitate  et  incolumitate  imperatorum,  Deum 
nquo  totoque  animo  non  Bolum  privatim,  aed  in 
BoiB  etiam,  qaemadmodum  auperius  observavi- 
muB,  synaxibuB  publice  precabantur  (sapr.  cap. 
15,  art.  1). 

'  Qoid  vero,  quod  magor  necesBitas,  si  Tertulliano 
credimuB,  flagitabat  ut  Gbristiani  bas  preoea  ex 
animo  funderent?  (Tertull.  Apologet,  oap.  32,  pag. 
447).  Per  eorum  quippe  animoB  opinio  pervaserat 
proxime  futurum  mundi  (inem  vanis  portentis 
tum  praBnuntiari :  sed  cum  tamen,  sicut  jam  ob- 
aervavimuB  (Supr.  cap.  15,  art.  1),  non  antea  de- 
struendum,  quam  Romanum  imperium  everteretur. 
Rogabant  igitur  pro  bujus  diaturnitate,  et  ut  re-  C 
tardaretur  mundi  Gnis,  quem  experiri  nolebant.  At 
quamTis  ilia  Ghristianorum  opinio,  ut  supra  vidi- 
muB  {Dissertat,  in  Lactant.  cap.  29,  art.  1  et  seqq.), 
vera  non  sit,  non  inde  tamen  minus  certo  conflci- 
tur  ilioB  Binoeris  precibus  a  Oeo  expopoBcisie  et 
salutem  imperatoruro,  et  tranquillam  imperii  eo« 
rum  diuturnitatem. 

ARTIGULUS   IT. 

Christianos  immerito  laesx  majestatis  humanse  accu' 
sari,  quia  nolebant  pro  imperaioris  salute  sacri- 
ficare  dits  gentilium^  aut  eos  precari^  qui  nec  sua 
templa^  nec  se  ipsos  tutari  ooterantt  nee  impera^ 
toris  dare  aut  conservare  salutemy  sed  solus  Deus 
omnipotens^  a  quo  Christiani  poteratU  eam  suis 
impetrare  precious. 

Tot  rationum  momentis  satis  demonstratum  est  ^ 
Ghristianos,  qui  toto  animo  Deum  pro  imperato- 
rum  Balute  quotidie  orabant,  IflBsas  eorum  majesta- 
tis  non  esse  reos.  Quod  ergo  contra  opponere  pote- 
rant  gentiles,  nisi  imbecillia  prorsus  argumenta, 
absurdasque  cavillationes,  que  ruunt  se  ipsis  et 
fonditus  concidunt  ?  Ne  quid  tamen,  siculi  Ter- 
tullianus  noster,  intactum  relinquamus,  ea  exami- 
nanda  sunt,  ut  manifestius  cuilibet  flal  quanta 
ioiquitate  iidem  Gbristiani  suam  propterreligionem 
vcxarentur  atque  opprimerentur. 

Objiciebant  itaque  ethnici  illos  I<ese  miJeBtatis 
humane   convinci  quia  pro  imperatorum  ealute 


falsis  illorum  diis  sacriflcare  vel  eos  precari  perti- 
naciter  reousabant.  Sed  quibusnam,  ait  Tertullia- 
nus,  ita  sacrificandum  est  (TertulL  Apologei.  cap. 
29,  p.  438]?  Nonne  iia,  qui  possunt  salutem  cuili- 
bet  homini,  atque  etiam  imperatoribuB  impertiri  ? 
Atqui  eorumdem  ethnicorum  dii,  neque  imperato- 
ribus  neque  ulli  homini  illam  conferre  possunt. 
Nam  hi  dii  vel  daBmones  sunt,  atque,  ut  superius 
dictum,  pessimi  spirituB,  perditi  ac  damnati,  vei 
potius  mortui  homines,  quemadmodum  104-i 
ethnici  propria  conscientia  compertum  habebant, 
et  nos  infra  oslendemus.  Christiani  igitur  a  neu- 
tris  salutem  imperatorum  nec  poterant  sperare, 
nec  petere  debebant. 

Quo  enim  modo  falsi  illi  dii  eam  dare  poterant, 
qui  nunquam  potuerunt,  autse  ipsoB,  aut  suatem- 
pla  et  simulacra  a  furibus,  aut  temporum  injuriia 
tutari  ?  Quapropter  ad  ea  servanda  indigebant  mi- 
ntum,  uti  ait  Auctor  noster,  excubiis,  id  eit, 
diuturna  nocturnaque  illorum  custodia.  Tertulliano 
autem  plane  suITragatur  auctor  epistolsB  ad  Dio- 
gnetum,hec  etbnicis  jure  ac  merito  sic  exprobran- 
tem,  To'Jc  (iiv  XiStvou;  xa)  ^orpaxCvouc  vi^ovTK 
dcpuXdbcTouc ,  Tou<  Sl  dpYup4ouc  xal  ^puffouc  h[' 
xXs^ovxKc  'cotTc  v*j(),  xat  raTc  '^|x4patc  ^uXfltxac  its- 
paxaBfffavxec  W  [i^  xXaiccofftv  :  Deos  lapideos  qui 
dem  et  testaceos  veneraminif  eustodibus  carentes; 
argenteos  autem  et  aureos  inctuditis  noctu,  ae  inter- 
diu  custodent  apponifis,  ne  furto  auferantur  (Rpist. 
ad  Diog.  post  inil.  pag.  495).  Recte  ergo  Tertullia- 
nus  basce  exoubias  Ghristiano  militi  Tetitas  esse  bic 
pronuntiat :  «  Excubabit  pro  templis  quibus  renun- 
tiavit,  et  coBnabit  iilic  ubi  apostolo  non  placet,  et 
quoB  interdiu  exorcismis  fugavit  [nimirum  demo- 
nes  et  gentilium  deos]  nootibus  defensabit  incum- 
bens  et  requiescens  super  pilum?  »  (Tertull.  (itf 
Coron.  cap.  41).  Ali»  editiones  super  lunrho,  sive 
lancea,  qua  perfossum  est  latus  Christi  .  Gernis 
profecto  qua  ethnici  ratione  pro  diis  suis  excoba- 
rent  vigilarentque.  Sed  bi  oustodes,  quantumlibet 
vigiles,  impedire  non  potuerunt  quominus  illorum 
templa  et  simulacra  spoliata,  rapta,  ac  plurimii 
ludibrio  dpspectuiquc  fuerint.  Verumtamen  genti- 
les  persuasum  utique  habebant  hcc  aimulacra 
ipB08metdeoBBUoae88e,auteorumcertedomici1iDm, 
sedem  et  habitationem.  Plura  autem  de  iis  aJibi 
annotavimus  (Dissertat,  in  Amob,  cap.  20,  art.  5, 
et  in  Lactani.^  cap.  35,  art.  5)  et  adhuo  infra 
dicemus. 

Fac  tamen,  si  velis,  gentiles  non  credidisBe  hec 
simulacra  esse  deos,  sed  iis  tantum  reprffisentari, 
quid  inde  proflcies?  Constat  enim  hos  ipsosmet 
gentilium  deos,  quicumque  fuerint,  ad  nutum  ar- 
bitrium  pependisse  imperatoris.  Et  id  quidem 
multi,  ut  superiuB  ostendimus.experliLunt.  Quin- 
etiam  plures  dii,  sicuti  aiebatTertulIianus,  habue- 
runt  Cxsarem  iratum  (Tertull.  Apologef.  cap  29, 
pag.  439),  qui  videlicet  non  Bolum  iilorum  fana  et 
statuaB  ediflcari,  sed  ipsos  pro  diia  haberi  prubi- 


It4« 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViK. 


1142 


boerat.  Nihil  autem  absurdios,  quam  a  diis  impe-  A  naturalem  deum  uniuscujusque  looi,  vel  rei,  vel 


ratori  subjeotis  salutem  iilius  petere,  qui  suam  po- 
tiuB  ab  illo,  quam  hic  ab  illib  poterat  obtinere. 
Quapropter  TertuUiaDQB  eosdem  ethDicos  his  com- 
pellat  verbis  :  «  Sed  vos  irreligiosi,  qui  eam  salu- 
tem  quaBritis  ubi  noD  est ;  petilis  a  quibus  dari 
noD  poteat  »  {Ibid,  p.  440).  Ita  quidem  in  nostris 
codioibus  et  editioaibus  antiquis.  At  Rigaltius 
conlra  illorum  omnium  auctoritatem  scribi  jussit 
religiosi,  haud  dubie  quia  putabat  iiios  ibi  religio- 
808  ironice  appellari.  Sed  licetne  hanc  ob  co^je- 
oturam  auctoritate  propria  textum  auotoris  immu- 
tare,  atque  tum  roaxime  quaudo  utriusque  lectio- 
nis  idem  est  aensus  ? 
Rursusautem  ille  demonstrat  Ghristianos  magis, 


hominis  ;  et  alibi,  manes  a  Yirgilio  appellari  genios, 
quos  cum  vita  omnes  sortiuntur  (Serv.  in  lib.  i 
Georg  pag.  85,  et  in  lib.  vi  jEneid.  pag.  440).  Varro 
quoque,  ab  Augustiao  citatus  (August.  lib.  yii  de 
Civit.  cap.  13,  pag.  192},dixerat  genium  esse  deum 
<c  qui  prspositus,  ac  vim  babet  rerum  omnium 
gignendarum.  »  Plura  autem  de  geniis  Lipsius 
(lib.  I  Physiolog.  cap  19,  pag.  ^54  et  seqq.  tom. 
IV)  ;  Natalis  Gomes,  (lib.  iv  Myiholog.  cap.  3) ; 
Vossius  (Voss.  lib.  i  Orig.  et  progr.  idol.  oap.  18), 
et  alii,  nosque  in  Fuperioribus  nostris  disserta- 
tionibas. 

Qu8B  vero  ibi  leviter  attigimus,  satis  superque 
demonstrant  ethnicos  persuasum  habuisse  genium 


quam    genliles,   de  imperatoris  sui   salute  esse  p  imperatoris  esse  singularem  illius  deum,  a  quo  ip- 


Bollicitos  [Ibid.  cap.  33,  pag.  448),  1045  utpote 
qui  exploratum  habebant  iiium  a  vero  Deo  suo 
fuisse  electum.  Etenim  inde,  inquit,  poteslas  illi^ 
unde  spiriius  el  vita  {Ibid.,  cap.  30,  p.  442).  At  illud 
non  tantum  uaturali  lumine  agnoverat,  sed  a  di- 
vino  Spiritu  afflatis  nostris  8criptoribus(Idem,iib.i 
de  Prxscript.  o.  2).  Reges  namque  ipsos  Salomon, 
m  Sapienti»,  sicut  ille  ait,  libro  sic  alloquitur  : 
Data  esi  a  Domino  potesias  vobis,  et  virtus  ab  Al- 
tissimo  (Sap.  vi.  4).  Paulus  vero  ad  Romanos  scri- 
psit :  Non  est  potestas,  nisi  a  Deo,  quae  autem  sunt^ 
a  Deo  ordinatas  sunt  {Rom,  xviii,  1).  Tertullianus 
igitur  jure  sane  merito  hinc  conoludit : «  Noster  est 
magis  Ciesar,  a  nostro  Deo  constilutus  »  (Tertull. 
Apotoget.  oap.  33,  p.  448)  quam  ulli  gentilium  dii, 


8um  geiiitum  ac  regi  arbitrabantur.Non  mirum  ita- 
que  si  per  eum  jurarent,  ac  Christianos  jurare  re- 
nuentes  («saR  accusarent  msjestatis. 

Verum  hi  ad  impium  hoc  jusjurandum,  modo 
blanditiis,  1046  modo  minis  ac  cruciatibus  s®- 
pissiroe  ab  ethnicis  provocati,  dare  illud  nunquam 
voluerunt.  Cupisne  id  tibi  aliquo  exemplo  compro- 
bari  ?  Prssto  adest  £usebiu8,  qui  semel  et  iterum 
narrat  saactissimum  martyrem  Polycarpum  a  pro- 
conbule  lacesaitum  fuipse,  ut  per  Cffisaris  genium 
juraret  :  "OjjLOffov,  inquiebat,  tt,v  Ka(ffftpo«  xux^iv 
(Euseb.  lib.  iv  Eccles.  Histor.  oap.  15,  pag.  152). 
At  non  aliud,  petgit  Eusebius,  ab  eo  proconsul, 
nisi  hoc  accepit  responsum :  Pingis  te  ignorare  me 
esse  Ghristianum,  cui  jusjurandum  illud  plane  pe 


qui  nullum  cssarem  aut  imperatorem  facere  un-  C  nitugque  prohibetur.  Nos  quidem  non  fugit  Gr«co 


quam  potuerunt.  Pius  igitur  ad  imperatoris  salu- 
tem  confert  Ghriatianua  Deum  suum,  a  quo  ille 
institutus  est,  rogando,  quam  etbnicus  orando 
commentitioB  deos  suos,  qui  neo  imperatori,  nec 
ulli  homini  possunt  vel  minimum  quidem  beneO- 
cium  tribuere. 

ARTIGULUS  III. 

Quam  frustra  gentiles  objicerent  Christianos  Ixsx 
majestatis  humanse  esse  reos,  quia  per  imperato- 
ris  genium  jurare  recusabant^  sed  jurabant  tamen 
per  iltius  salutem,  quamvis  atia  prorsus  quam 
gentites  raiione. 

Iiistabant  ethnioi    Ghristianos  cssarean»   ma- 
jestatis  reos  ideo  redargui,  quia  per  eorum  gcnios 


nomine  tjx^  signiQoari  fortunam,  sed  ea  Gffisaris 
fortuna  ibi  de8igoatur,quam  ethnici  ab  iiliusgenio 
gubernari  existlmabant.  At  de  hoc  ethnicorum.  et 
negato  a  Ghristianis  Jurejurando  in  superiori  de 
Minutii  Otavio  dishertatione  disputavimus  {Dtssert, 
in  Minul.  Octav.  cap.  12,  art.  3). 

Christiani  itaque  detestabantur  omne  jusjuran- 
dum  per  imperatorum  genioSy  quandoquidem  bi 
aut  nulli,  autdjemones  crant,  iisdem  subjecti  Ghri- 
atianis,  qui  illis  ChriHti  nomine  adjuratos  de  ob- 
seisorum  corporibus  ejiciebant  (Terlull.  Apoioget. 
cap.  3.'').  Fas  ergo  illis  non  erat  per  eos  jurare,  in 
quos  suromam  habebant  potestatem.  Prsterea  eth- 
nici  per  genium  Gffisaris  jurantes  frequentissime 
jorare  detractabant,  vel  siouti  Auctor  noster  alibi  D  pejerabant.  Perduellesenimveroac  perjuri  frangere 


loquitur  :  «  Inreligiosi  dicimur  in  Gnsares.  neque 
imagines  eorum  propitiando,  neque  genios  deje- 
rando  »  (Tertull.  lib.  i  ad  Nation.  oap.  17,  p.  583). 
Ethnlci  autem  genium,  teste  Festo  (lib.  xx,  de  si- 
gnific.  verb.  ad  v.  Genius)^  appellabant  non  modo 
uniuscujnsque  loci  deum,  sed  eum  etiara,  qui  vim 
oblinebat  rerum  omnium  gerendarum  ;  ibique  in 
opinionis  suffi  conGrmationem  refert  hsBC  Aufustii 
verba  :  v  Genius  est  deorum  Glius  et  parens  homi- 
num,  ex  quo  homines  gignuntur,  et  propterea  ge- 
nius  meus  nominatur*  quia  me  genuit.  »  Servius 
vero  alicubi  ubservat  genium  ab  antiquis  vooari 


solebant  datam  boc  sacramento  Gasari  fldem  (idem 
lib.  1  ad  Nation.  cap.  17,  pag.  583).  Ecquis  ergo 
less  miyestati?  conscius.^  num  is  qui  impio  jare- 
Jurando  aut  infami  perjurio  tenetor ;  aut  alius,  qui 
iniquissimum  illnd  Jusjurandum  dare  constanter 
reousat  (Sup.  cap.  art.)  ? 

Ghristiani  ergo  hoc  respuentes,  eo  minus  isesfle 
majestatis  humane  rel  erant,quo  libentius  Jurabani 
per  imperatoris  salutem,  quae  auguslior  est,  inquit 
Auotor  noster,  omoibus  geniis,  quemadmodum 
paulo  ante  exposuiroue  {Ibid.).  Testem  vero  hi^jus 
Jurisjbrandi  habemua  Athanasium,qui  ad  Gonstan- 


1143 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  1,  APOLOQBTICA. 


1144 


tium  imperatorem  de  Syriano  haud  dubie  Ghri-  A 
Btiano  hflBC  scripsit  :  MapTup(5|jL«voc  v^^  <Hiv  awTij- 
p(av,  iuam  confestatus  satutem  (Athanas.  Apol,  ad 
Carisl.  pag.  310.  tom.  I),  pollicitus  est  se  nihil  con- 
turbaturnm  amplius,  sed  ionge  majori  solemnitate 
rem  ad  ejusdelaturum  religionem.lnCarthaginensi 
autem  Collatione  Marcellinus  comes  eosdem  sacra- 
mento  sese  his  verbis  obstrinxit :  «  Sive  cum  alio, 
sive  solus  in  hoc  negotio  Judioaturus  intereo,  nihil 
aliud  mOjjnisi  quod  allegationes  partium  examinataB 
potuerint  demonstrare,et  quod  veri  inveneritfides, 
per  admirabile  myslerium  Trinitatis,  per  incarna- 
tionis  Dominic»  saoramentum,  et  per  saiutem  su- 
pra  memoratorum  principum  [Honorii  et  Theodo- 
sii]  judicaturum  me  esse  promitto  »  [Collat,  Car- 
ihag,  post.  Optat.  lib.  pag,  481).  Vides  sane  quanti  ^ 
momenti  sit  hoc  sacramentum.  quod  duobus  aliis, 
quibus  nihil  saoratius  esse  poterat,  in  oelebri  epi- 
scoporum  coBtu  conjungitur.  Pluraautem  hujusju- 
risjurandi  sive  in  publicis,  sive  in  privatis  rebus, 
et  imperatorum  legibus  confirmati,  exempla  omni- 
bus  satis  obvia  saepius  occurrunt  {Cod.Theodos,  Jeg. 
vm  de  Pact.  et  Transaci.).  Nihil  itaque  a  nobis  ad- 
Jiciendum,  nisi  antiquissimum  1047  esse  dandi 
hujus  sacramenti  morem,  In  saoris  siquidem  Scri- 
pturis  {Gen.  cap.  xlii,  15,  16),  Joseph  Patriarcha 
per  aalutem  Pharaonis  bis  Jurasse  narratur.  Nos 
tamen  Basilius  monitos  esse  voluit  illud  etiamsi 
quamdam  pr»  se  ferat  Jurisjurandi  apeciem,  non 
proprie  dictum  essejusjuiandum,  sed  aiiquod  po- 
tius  remedium,  quos  res  aliqua  possit  auditoribus 
faoilius  persuaderi  (Basii.  Homil.  in  psal.  XIV,  3).  G 
At  Tertuliianus  aperte  pronuntiat  ideo  Christianos 
jnrasse  per  salutem  imperatoris,  quia  «  salvum, 
inquity  volumus  esse,  quod  DeuB  voluit,  et  pro  ma- 
gno  id  juramento  habemus  »(Ttrtull.  Apologei.,  o. 
32,  p.  447).  Intelligis  igltur  quantum  inter  Ghris- 
tianos  et  ethnicos,  sio  Jurantes,  erat  discrimen. 
Christiani  quippe  hac  publica  jurisjurandi  religione 
affirmabant  sincero  se  animo  imperatoris,  quiaa 
Deo  ipsis  praepoatus  erat,  optare  ao  petere  salutem. 
Ethnici  vero  impia  adulatione  imperatorem,  quem 
mortuum  optabant,  contestabantur  esse  deum  et 
vers  divinitatis  participem.  Tam  nefariffl  autem 
assentationis  testis  profecto  et  consoius  fuit  Ho- 
ratius,  qui  ad  Gasarem  Augustum,  ati  alibi  anno- 
tavimus  (Dissertat.  in  Minut,  cap.  42,  art.  3),  hao  D 
Boripsit  carmina  : 

PrnBunti  tibi  maturos  largitur  honores, 
Jurandaeqae  tuam  per  nomen  ponimas  aras. 

(Horat.  Hb.  i,  cpist.  i,  v.  15  et  16.) 

ARTICULU8  IV. 

Chrisiianos  perptram  ab  ethnicis  txsm  majestatis  hu" 
manx  tdcirco  insimulori,  quod  imperatores  vocare 
deos  nollcnt  :  ipsum  imperatorem  sux  infirmitatis 
admonitum  fuisse  in  maxima  iriumphi  gtoria : 
reeusaium  ab  Augsto  Caesare  dei  ac  dmnini  co- 
gnomen  :  imperatores  a  Christianis  dominos  voce 
communi  appetlatos  :  nefas  gentilibus  fuisse  tm- 


peratorem  anie  moriem  ei  apotheosim  deum  di 
cere. 

Nulla  oerte  major  erat  perversitas,  qutm  genti- 
lium^qui  Ghristianis  dioam  less  majestatis  idcirco 
scribebant,  quod  imperatores  deos  vocare,  aut 
divinis  afficere  honoribos  plane  recusarent.  Nam 
ot  scite  Tertullianus  arguit  :  «  Negat  illum  [impe- 
ratorem],  qui  deum  dicit.  Nisi  horao,  non  est 
imperator  «  (TertuU.  Apotoget.  cap.  33,  p.  449). 
Inficiari  enim  quis  potest,  ex  patre  ac  matre  homiQB 
genitum  imperatorem  esse  non  posse  deom,  qai 
flBternus  sit  omnino  oportet?  Christiani  ergo,  qui 
fcedissimam  ethnicornm,  impemtores  snos  deos 
appellantium,  adulationem  merito  detestabantQr, 
non  poterant  laBsiB  majestatis  humann  hanc  ob 
causam  ab  ullo  postulari. 

Quin  etiam  Tertullianus  celeberrimo  triumpbaQ- 
tis  imperatoris  exemplo  etbnicos,  qui  illum  vocare 
deum  consneverant,  turpissimi  mendacii  apertia- 
sime  convincit.  Etenim  in  hoc  summo  homaoaB 
glori»  apioe,  sive  ut  ille  loquitur,  «  in  [triomphij 
sui  sublimissimo  curru,  infirmitatis  sus  admo- 
netur.  Suggeritur  enim  ei  a  tergo  :  Respice  post  te, 
hominem  te  memento  »  {Ibict.).  Tacet  autem  quis 
fuerit  ille,  qui  hsb  suhgerebat ;  haud  dubie  quia 
tuno  tam  cunctis  notus  erat,  quam  paucis  bodie 
cognitus.  At  is  Tzetzs  vocatur  famulus,  sennis, 
104S  et  minister  publicus.  De  triumphali  eDiin- 
vero  ourru,  illoque  monitore  haeo  cecinit : 

Ka^  ira)^  iirt  xou  &p)jLaTOc  $T)(Ji69toc  olx&x7}c 

*0iriff9e>'  TouTov  (oxaTai  tov  rc&oavov  dviywv, 

Ka\  XsYbiiv  TotSxq)  icpdc  Te  oSc*  ^oX  t6  xaTOictv  pXim. 

Et  quomodo  in  eurru  publicua  mim*8ter 
Pone  huuc  atat,  coronaoi  aaatineiia, 
Et  dicens  huic  in  aarem,ii^/  quid  a  iergo  est,  retptee, 

(Tiets.  chiliad.  43,  g  461.) 

Plinius  vero  illum  appellat  invidie  et  gloria  medi- 
cum  :  «  Currus,  inquit,  triumphantium  sub  bis 
pendens,  defendit  medicus  invidi»  ;  Jubetque  eos- 
dem  respicere  simiiis  medicina  liDgus,  ne  sit  eio- 
rata  a  tergo  fortuna,  gloriaB  carnifex  »  (PHd.  Hb. 
xxvfii  Nalur.  Hist.  c.  4.  p.  570).  At  si  sanoa  et 
integer  sit  hio  Plinii  locus,  ibi  signifleat  invidiam, 
quam  triumphantes  facere  aliis  solebant,  aut  vaoaB 
gloriflB  vitium,  quofascinari  poterant,  eanari  fnedi- 
cina  linguse  adstantis  servi,  qui  triumpbantemhQ- 
man«  8U<e  conditionis  admonebat.  Nam  idem  Pli- 
nius  alibi  aperte  dixit  ooronamtriumpbantisaser- 
vo  susiineri  (Ibid.  lib.  xxxiii,  cap.  ^l). 

Verum  quia  priori  loco  fortuna  vocatur  gtorix 
eanifex^  hinc  fortasse  Isidorus  in  animum  induxit 
monitorem  illum  non  servum  fuisse,  sed  carnifi- 
oem  :  Triumphantes  a  camifice^  inquit,  eantingr 
bantur,  ut  ad  tantum  fastigium  evecti,  mediocritatis 
humanx  commonerentur  (Isidor.  lib.  xvin  Origt^ 
oap.  2,  p.  156).  Sed  melius  procul  dnbio  ab  Bie- 
ronymo  simpliciter  nuncupatur  comes,  qui  mediaa 
inter  populorum  acclamationes  in  aurero  trium- 
phanti  memorata  a  Tertullieno  verba  soggerebat. 
ad  Paulam  quippe  scripiit :   •  Triumpbantibua  m 


il4S 


D.  LE  NOURRY  OBSERVATIONES  NOVifi. 


4146 


oarro  retro  oomes  adbaBrebal,  per  siDgulas  accla-  A.  oogor  ut  domiDum.  Dei  vice,  dicam  »  (TertuU. 


matioDes  oivium  dioeDR  :  HomiDem  te  memoDto  » 
(BieroDym,  epist.  22,  ad  PauL),  Atqui  'si  impera- 
tor  iD  iaDta  triumpbi  pompa  debebat  humaDitatia 
suse  remiuisoi,  quauto  magis  iper  totum  vis  suas 
oursumlNoD  poteraDt  ergo  GbristiaDi  ullum  impe- 
ratorem  vocare  deum;  quaudoquidem,  ut  recte 
ait  TertulliaDUs,  DesciebaDt  moDtiri,  aut  illum  de- 
ridere  dod  audebaut  (Tertull.  Apologet.  oap.  33,  p. 
449). 

lustat  adhuo  :  iltt^ui^u«,tametsi  Romaui  imperii^ 
jam  a  Juiio  Gffisare  fuodati,  formator^  ne  dominum 
quidem,  multo  miDus  deum,  dici  se  volebat  (Ibid.c. 
34,  p.  450).  Testem  vero  bujusoe  moderatiouis 
si  desideres,  Suetouium  advocabimus,  qui  haBC  de 


ibid,),  Sed  Rigaltlus  baBC  duo  verba,  voce  eommuni 
abstulit,  turo  quia  acceperat  ea  io  couico  FuldeDsi 
DOD  baberi\  tum  quia  Dotam,  ut  ipsi  videtur, 
sapiuDt  de  margiDe  excerptam.  At  iila  verba  iu 
omoibus  Dostris  et  aliis,  sive  editis,  uive  maDU- 
scriptis  exemplaribus  occurruat .  NuHus  autem 
dubitaDdi  locus  est,  quio  plures  aotiquitate  sua 
Fuldeusem  supereDt.  Quomodo  igitur  ex  margiue 
io  textum  illa  iutrudi  potueruut?  Noddo  etiam 
optimum  soDsum  et  Auctoris  proposito  coDveoiea- 
tem  efflciuDt?  Imperatorem,  iDquit,  appello  domi- 
Dum,  quaudo  Don  cogor  DomiDO  illum  tauquam 
deum  agDoscere,  sed  quando  DomoD  illud  profero 
voce  oommuni,  seu  vulgari  sigDiflcatu,  quo  filius 


eodem  Augusto  memori»  prodidit ;  «  Domiui  ap-  ^  patrem ,   herum   servus ,  aliique  alios    homlDes 


pellatioDcm,  ut  maledictum  et  opprobrium,8emper 
exhorruit.  Gum,  spectaute  eo  ludos,  proDuutiatum 
esset  iu  mimo  :  0  domiDum  aaquum  et  boDum  1  et 
UDiver8i,quasi  de  ipso  dictum  exsultaDtes  oompro* 
basseot,  et  statim  mapu.  vultuque  iDdecoras  sal- 
tatioDes  repreesit,  et  iDsequcDti  die  fgravissimo 
corripuit  ediclo,  domiuumque  so  post  hsc  appel- 
lari,  ue  a  libcris  quidem,  aut  nepotibus  suis  vel 
eerio  vel  jooo  passus  est,  atque  hujusmodi  blaudi- 
tias  etiam  iDter  ipsos  prohibuit  «  (SuetoD.  in  Vit, 
August.  §  53). 

Sed  coDtra  iDsurget  aliquis,  Dobisque  alium  ci- 
tabit  testem  GorDeIiumTacitum,qui  litteris  qnoque 
maudavit  varios  post  ejusdem  Augusti  mortem 
sparsos  fuisse  rumores,  atque  ab  illo  nihil  deorum 
honoribus  1049  relictum^  cum  se  templis  et  e^ 


vooare  soIeDt.Quam  oommuuis  autem  ac  popularis 
esset  hflBC  appellatio,  vel  ex  solo  Martiale  disoes  ; 

E  Berva  scis  te  genitum,  landeqae  fateris, 
Cum  dicis  ddminum,  Sosibiane,  patrem. 

Alibi  vero  : 

Cum  voco  te  dominum,  noli  tibi,  Cinna,  placere, 
Snpe  etiam  serTum  8ic  resaluto  meam. 

(MartiaU  lib.  i,  epigram.  8S.) 

Sed  heo  trita,  omnibusque  passim  obvia,  fusius 
probare  prorsus  tsderet.  Eo  igitur  sensu  vuigari 
et  commuDi  imperatorem,  pergit  Auctor  Doster, 
appello  domidom,  sed  casterum  liber  sum  t//i,  neo 
illiusj  servus.  Nam  Dominus  meuSf  inquit,  unus  esi 
Deus  f  omnipotens  et  xtemus  ^  idem  qtd  et  ipsius 
'^^  p  imperatoris  Dominus,  et  oui  proiude  tam  ille, 
ffi'  ^  Quam   offiteri   homiues    servire    debeni 


quam   offiteri   homiues    servire    debent  (Tertull. 
gie  numinum  per  flamtnes  et  sacerdotes  coli  voluU     Apologet.  cap.  34,  pag.  449). 


(Gornel.  Tacit.  lib.  i  Annal.  post  init.).  Verum 
huic  utique  responderi  potest  aliis  Suetonii  verbis: 
«  Templa  quamvis  sciret  etiam  proconsulibus  de- 
cerni  solere,  in  nulla  tamen  provinoia,  nisi  com- 
muni  suo  Romaeque  nomine  recepit.  Nam  in  urbe 
quidem  perlinacissime  abstinuit  hoc  bonore  » 
(SuetoD  in  Vita  August.  §  52).  Itaque  etiamsi  id 
de  quo  postea  ageudum,  illepassus  sit;  dod  mi- 
nus  tamen  constat  rejectam  ab  ipso  domini  appel- 
lationem,  quam  ejus  successores  avidissime  corri- 
puerunt.  Nam  Plinius  SecuDdus,quamvis  ethDicus, 
!d  suo  ad  Trajaoum  imperatorem  PaDegyrico  palam 
asseruit  elapsum  esse  tempus ,  quo  imperatori, 


Patris  porro  oomeD  Auctor  uoster  longe  gratius 
1050  esse  fatetur,  quam  domiui;  quia  hoo  po- 
iestatis,  illud  pietatis  DomoD  est.  Quapropter  hauo 
ille  ex  jam  dictis  elicit  coDclusiouem  :  «  Taoto 
aboit  ut  imperator  «deus  debeat  dici,  quod  oredi 
Don  potest»  DOD  modo  turpissima,sed  et  pernioiosa 
adulatione,  sed  tanquam  si  babens  imperatorem, 
alterum  appelles  »  (Ibid.).  Verum  heo  verba, 
quod  credi  non  potest,  inutilia  haud  dubie  visa  sunt 
Rigaltio,  qui  illa  contra  omnium  codicum,  sive 
editorum  sive  ineditorum,  fldem  excidit.  Siooine 
igitur  fas  illi  fuit  sua  auclcritate  ex  Tei-tulliani 
textu  ea  omnia  amputare  quae  superflua  sibi  vide- 


tauquam  deo  et  Dumini.adulatores  iguavi  blaDdie-  D  baDtur?  Nonue  hic  est  illius  sensus  :  imperator 

pater  patris  esse  debet,  at  hoc  nomen  longe  gra- 
tius  est,  quam  domini.  Imperatorem  ergo  deumy 
quod  eum  esse  credi  nofi  potest,  dicere  non  debes. 
Nam  hac  turpissima  et  perniciosa  adulatione  al- 
gniflcas  te  alterum  habere  imperatorem,  qui  Deus 
non  sit,  sed  homo,  qui  tibi  bomini  imperet. 

Denique  si  gentiles  iegibus  moribusque  suis  ste- 
tiBsent,fas  illis  non  erat  ullum  imperatorem  vooare 
deum,  nisi  post  ejui  mortem  et  npotbeosim,  Jsive 
in  deos  senatuecoDsuIto,  ut  supra  vidimus,  rela- 
tiooem.  Etenim  maledictum  est,  ait  Tertullianua, 
ante  apoiheosim  deum  Caesarem  nuncupare  {JihiA.) 


bantur  :  «  Non  enim  de  tyranno,  inquit,  sed  de 
cive,  non  do  domino,  sed  de  parente  loquimur  ■ 
(Plin.  Panegyr.  Trajan,  init.).  Ghristiani  igitur 
potiori  Jure  nolebant  iroperatorem  vocare  deum ; 
quia,  eicut  ail  Auctor  nostery  hoc  solius  veri  Dei 
esi  cognomen  (TertuII.  Apologet.  cap.  34,  p.  449), 
quemadcQodum  alibi  animadvertimus  (Dissertai, 
in  Lactant.  cap.  12,  art.  1). 

Quia  vero  jam  loogo  usu  receptum  eral,  ut 
domiui  DomoD  imperatoribus  aliisque  tribueretur, 
bino  TertuUianus  :  «  Dicam  plane,  ioquit,  impe- 
ratorem  domiDum,  sed  vooe  commuDi,qnaDdo  non 


1147 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  1.  — SERIES  I,  AP0L06BT1CA, 


1148 


Solemnem  vero  bujos  apotbeosis  pompam  prseter 
C8eteros  accurate  descripsit  Ilerodianus ,  nosque 
prius  admonet  in  Homanorum  more  positum  ut 
imperatores  a  successoribus  suis  coosecrarentur, 
atque  ita  declararentur  inter  deos  relali  (Herodian. 
Histor,  $ui  lempor.  p.  540).  Antea  igitur  fas  nulli 
erat  illos  vocare  deos.  Quocirca  Cornelius  Tacitus 
decimo  quinto  Annalium  suorum  libro  finem  bis 
verbis  imponit :  «  Deum  bonor  principi  non  ante 
babetur,  quam  agere  inter  morlales  desierit  » 
Tacit.  lib.  xv  AnnaL  In  fin.).  Recle  ergo  Terlullia- 
nns  alio  in  libro  :  u  Sed  non  dicimu8,inquit^deum 
imperatorem.  Super  hoc  enim,  quod  vulgo  aiunt, 
sannam  facitis.  Imo  qui  deum  Gaesarem  dicitis,  el 
deridetis  dicendo  quod  non  est,  et  male  dicitisy 
quia  non  vult  esse  quod  dicitis;  mavult  enim 
vivere,  qnam  deus  fieri  »  (TertuU.  lib.  i  ad  Naiion' 
cap.  18,  p.  583).  Quia  enim  post  suam  tantum 
mortem  deus  esse  poterat,  malebat  utique  vivere, 
quam  vitam  ponere ,  ac  postea  fieri  deus ,  sive 
potius  boc  mendaci  prorsus  titulo  decorari.  Cbri- 
stiani  ergo  IsBSffl  majestatis  humanfla  rei,vel  publici 
hostes  summa  sine  injustitia  dici  ideo  non  pote- 
rant,  quod  nollent  imperatorem  appellare  deum. 
Nam  bspc  appellatio  illi  soli  competit,quinon  bomo, 
aed  SBternus  et  immortalis  eit. 

CAPUT  XXII. 

Christianos  nec  publicos  esse  hostes^  nee  factiosos^ 
sed  genliles,  qui  illos  horum  criminum  accusa- 
bant, 

ARTIGULUS   PR1MU8. 

Pubticos  hostts  non  esse  C  hristianos ,  qui  atlatas 
sibi  ab  ethnicis  injurias  nunquam  uldsci  volue- 
runi ,  iametsi  id  facillime  possini ,  vel  civitaie 
clam  incensa,  vel  indicto  palam  bello;  vel  se  ab 
iisdem  ethnicis^  quorum  minor  erai  numerus,  se- 
parando;  vet  dkmones  ab  obsessorum  corporibus 
non  ejiciendo, 

Quanla  temeritate  etbnici  Christianos  Imste  ma- 
Jestatis  1051  humans  reos  esse  efTutiebant^tanta 
profeolo  impudentia  illos  publicos,  ac  totius  hu- 
mani  generis  hostes  esse  criminabantur .  Nihil 
quippe  hac  calumnia  putidius  fingi  unquam  potuit* 
Divina  siquidem  lege  {Matih,  v,  39 ;  Luc.  T,  28) 
prohibitum  illis  erat  ulti  male^  uti  ait  fertul- 
iianus  {Apotogei.  cap.  36  et  seqq.  pag.  460;  et  lib. 
I  ad  Nation,  cap.  17,  p.  583),  vetle,  male  facere, 
male  [dicere.  male  cogitare  de  quoquam,  el  Ixdenii 
vieem  referre,  At  his  praeceptis  accuratissime  ob- 
sequebanlurj  quemadmodum  palet  ex  bis,  quffi  de 
sanotiflsimis  illorum  moribus  antea  diximus  (Supra 
cap.  12,  art.  1  et  seqq.).  Non  ergo  publici,  imo  ne 
ulliua  quidem  hominis,  mul  o  minus  imperatoris 
et  totins  generis  humani  hostes  erant.  Et  certe 
quamvis  omni  contumeliarum  tormentorumque 
genere  ab  imperatoribus  aliisque  elhnicis  excarni- 
fioarentur;  inter  plnrimos  tamen,  de  quibus  paulo 
post  agendum,  qui  contra  eosdem  imperatores  et 
rempublicam  conjuraverant ,  nullus  unquam  ex 
iliis  inventuB  est. 


B 


A  Neque  tamen  illudeorumdemChristianoramaut 
infirmitati,  aut  impotentiae  erat  adscribeDdam. 
Poterant  enim  factas  sibi  a  gentilibus  injurias  non 
solum  clam  ac  tectis  ounicuIiSySed  palam  et  aperto 
marte  ulcisci.  Et  occulte  quidem  :  «  Quando  vel 
una  nox,  sicuti  ait  TertuIIianus,  pauculis  faoulis 
largiter  ultion  s  posset  operari  »  (Tertuli.  ApolO' 
gei.  cap.  37,  pag.  462) ;  id  est,  poterant  per  obscQ- 
rte  noctis  silentia  paucissimis  faculis,  minimoque 
pretio  emptis,  urbes  incendere.  Yerum  a6if/,pergit 
ille,  ut  aui  igni  humano  vindiceiur  divina  seda,  aut 
doleat  pati  in  quo  probetur  (Ibid.),  sive  ut  ipse  ad 
Bcapulam  scribebat :  »  Absit  ut  indigne  feramus 
ea  nos  pati,  qus  optamus,  ut  ultionem  a  Dobii» 
aliquam  machioemur,  quam  a  Deo  exspectamus  » 
(Idem,  ad  ScapuL  cap.  2).  Tres  igitur  affert  ratio- 
nes,  propier  quas  Ghristiani  oCfensas  suas,  Bicat 
promptum  illis  erat,  clam  vindicare  noIueriDt. 
Primo  quidem,  quia  divina  est  illorum  sectOjCuiw 
leglbus,  ultionem  probibentibu8,non  obedire  Defaa 
putabant.  Secundo,  illam  ultionem  exspectabant 
ab  omnipotente  Deo  suo,  squissimo  scelerum 
vindice.  Tertio,  omnea  cruciatus,  sibi  ab  ethnicis 
inflictos,  libentissime  patiebantur,  quia  noveranl 
iis  se  non  laedi,  sed  probari  utrum  «terna  digni 
essent  mercede. 

Solii  itaque  bia  rationibu8,non  autem  ulla  infir- 
mitate  vel  impotentia,  a  sumenda  de  etbnicis 
hostibus  suis  ultione  abstinebant.  Nihil  enim  illia 
magis  facile  expeditumque  erat.  Nam  superiua 
ostendimus  (Supr.  cap.  22,  art.   V   illos    omoia 

C  totius  terrarum  orbis  loca,  exceptis  aolis  falsorum 
deorum  templis,  implevisse,  ac  longe  majorem 
illorum,  quam  gentilium  fuisse  numerum.  Quid 
ergo  probibere  eos  poterat,quominu8  indicto  bello 
ethnicos  vincerent,  victosque  merilis  adficercnt 
suppliciis  (TertuU.  ApologeL  cap.  37,  pag.  itZ)1 
Fao  tamen,  si  velis,ilIo8  et  numero  et  copiis  fuisae 
illis  impares,  numquid  idcirco  'ad  bellum  geren- 
dum,  et  hostes  vincendos  minus  idonei  erant? 
Nonne  fatebanturetbnici  mortem  ab  105«  illi? 
non  timeri  (Ibid,)t  At  oerte  quanto  minus  eana 
verebantur,  tanto  aerius  quolibet  incerto  belli 
eventu  depugnaseent,  sicque  potuiasent  debitas  de 
bostibus  suis  poBnas  repetere.Verum  religione  sua 
obstricti,  illud  nunquara,8ive  armati,8ive  inermea, 

])  tentare  voluerunt. 

NuIIo  prsterea  ad  vindictam  bello  nullaque  vi 
opus  habebanl,  {Ibid.  p.  463).  Ad  eam  namque 
sufficiebat  illorum  ab  ethnicis  divortium  et  seces- 
810.  Illi  quippe  tuncsolitudine  sua  obstupefacti, 
plures  habuissent  bostes,  quam  cives,  ao  quibus 
imperarent,  certe  paucissimos  :  •  Nunc  enim.  ait 
Tertullianus,  pauciorcs  bostes  habetis  prae  multi- 
tudine  Cbristianorum  (pene  omnium  civium;  pene 
omnes  civee  Christianos  habendos ;  et  hosles  ma- 
luistis  vocare  generis  humani  potius  quam  erroriB 
humani)  »  {Ibid,),  Ita  quidem  in  nostris  codicibua 
manuscriptis,  et  editin  Rigallio  antiquioribuB,  niai 


1149 


D.  LE  NODRRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


1150 


quod  in  quibusdam  ex  illis  legitur  habendo  pro 
habendoSf  atque  haeo  uUima  Terba,  potius  quam  er- 
roris  humani,  resecata  sunt.Sed  Rigaltius  audacior 
ea  omnia  amputavit,quffl  uncinisincludi  jussimus. 
Tants  tamen  amputationis  ne  unum  quidem  ver- 
bum  fecit.  Numquid  ergo  arbitratus  est  rationem 
illius  cunctis  notam  esse  qnia  paulo  post  Tertul- 
lianus  dixit  :  « Hostes  judicare  maluistis,  qui 
sumus  plane  non  generis  humani  tamen,  sed 
potius  erroris  »  (/6td.)'Sed  numquid  auotori  nun- 
quam  licuit  iisdem  verbis  eamdem  ez  duobus  ar- 
gumentis  deductam  inferre  conclusionem  ?  Tertul- 
lianus  autem  concludit  gentiles  maluisse  Christia- 
nos  judieari  non  quidem  erroris,sed  bumani  generis 
hostes,  quia  non  satis  animadvertarent  illos  primo 
quidem  ab  eis  secedeodoy  seoundo  autem,  demo- 
nes,  ut  moz  dicetur,  non  ejiciendo,  plures  ipsis 
bostes  qnam  cives  futuros.  De  industria  vero  cives 
dixit,  qnia  communem  cum  illis,  ut  vidimns^vitam 
agendo,  eor«m  cives  erant. 

At  nobis  aliquis  forsitan  objiciet  totam  hanc 
Tertulliani  argumenlationem  niti  intolerabili  mul- 
titudinis  Ghristianorum  exaggeratione.  Sed  ab  hoc 
petimus,  quid  Tertuliiano  prodesse  poterat  intem- 
pestiva  hyperbole?  Ethnicos  siquidem  ibi  compel- 
lat,  quibus  ignotus  non  erat  numerus  Ghristiano- 
rum,  et  qui  illi  cito  citius  mendacii  convicto  fldem 
aliis  in  omnibus  derogassent.  Deinde  vero  superius 
OBtendimus  [Super.  cap.  12,  art.  1}  quam  haec  vera 
sint,  quffi  ille  de  ingenti  Ghristianorum  numero 
tam  diserte  et  ibi  et  alibi  tradidit. 

Alia  demum  ratione  demonstrat   quam  facile 

Ghristiani  ulcisci  se  poterant.  Penes  ipsos,  inquit, 

solos  erat  potestas  demones  ex  obsessis,    sicut 

antea  vidimus  (Supr.  cap.  8,  art.  6),   etbnioorum 

corporibue  ejiciendi   (Tertull.   Apologel.  cap.    37, 

pag.  463).  Atqui  si  ilios  non   exegisseat  :  »   Suffe- 

cisset  hoc    solum,  »  ipsamet  ejus  verba    sunt, 

«  nostre  ultioni ;   quod  vacua    exinde  possessio 

immundis  spiritibus  pateret  »  (Tertull.    loc.  oit). 

Ibi  auteto  Rigaltius  serio  nos  admonet  se  ab  aliis 

accepisse  in  codice  Fuldensi,  pro  pateret^  scriptum 

pateretis.  Miraberis  procul  dubio  summam   illius 

diligentiam,  qui  hanc  diversam  tam  levis  momenti 

lecttonem  aliorum  testimonio  annotat,  et  superio- 

rem  105S  aliasque  longe  majoris   momenti,   ta- 

metsi  omnium  codicum  auctoritate  munitas,  peni- 

tus  omisit.  At  illud  verbum  patereiis  Tertulliani, 

inquit,  stylum  sapit.  Numquid  vero  alis  omnes, 

quas  prsetermisit,   lecliones   illius  stylum    minus 

sapiunt  ?  Nemo  sane,  nec  ipse  Rigaltius,  id   serio 

affirmare  audebit.  Ad  hsc  vero,vulgata  cunctorum 

8oIo  Fuldensi  excepto,  librorum  lectio,  non  minus 

Tertullianea  est,  eumdemque  sensum  huncefflcit : 

Nisi  Ghristiani  fugarent  dsmones,  corpora  genti- 

lium  tanquam  vaoua  possessio  istisad  libitum  pa- 

teret. 

Quid   autem  hocadhuc  sese   ulciscendi   modo 
promptius  et  expeditius  ?  Yerum  ab  omni  vindicta 


A  iHi  sic  abhorrebant,  ut  dsmons  ex  hostinm  suo- 
rumgentilium  corporibus  expellere  mallent,  qusm 
hos  non  expeliendo,  de  illis  non  bene  mereri.  In- 
gratissimi  ergo  erant  gentiles,  qui  tantum,  ait 
Tertuliianus,  presidium  flocci  facientes,  dami- 
tant  Ghristianos,  sibi  adeo  necessarios,  esse  pu- 
blicos  generis  humani  hostes.  {Idid.). 

ARTIGULUS  II. 

Quam  absurde  eihnici  objicerent  Christianos  esse 
publicos  hosleSf  quia  imperaiorum  solemnia  non 
sicut  iili  celebrabamtf  focos  et  toros  educendo  in 
publtcum,  epuiando  vicatim,  tabernas  habitu  abo- 
lefaciendo  civiiaiem^  vino  iutum  cogendo.  cursi- 
tando  catervaiim  ad  injurias  ac  impudeniias 
Uiecebrasque  volupiatis,  ac  domus  sux  non  secus 
ae  novi  lupanaris  postibas  lauros  lucemasque 
"     affigendo, 

Gum  Gbristiani  ab  omni  vindiota  prorsus  ab- 
horrerent^  et  de  omnibus  bene  mererentur,  quo 
demonli,  inquies,  furore  ethnici  illos  hostes  pu- 
blicos  esse  tam  audaoter  vooiferabantur  ?  Nulla 
sane,  nisi  plane  absurda  ratione,  uti  ex  bis  in- 
telliges  Tertulliani  verbis  :  «  Propterea  publici 
hostes  Ghristiani,  quia  imperatoribus  neque  va- 

.  nos,  neque  mentientes,  neque  temerarios  bonores 
dicant,  quiverffl  religionis  hominis  etiam  solem- 
niaeorum  conscientia  potius,  quam  lascivia  cele- 
brant  ? «  (Tertuil.  Apologet.  oap.  35^  pag.  452). 
Totum  igitur  grande  illud  Ghristianorum  scelus 
erat,  quod  imperatorum  solemnia  suo  tantum  pio 
ac  sancto,  nun  corruptis&imo  gentilium  ritu  age- 

^  bant. 

Quffl  autem  fuerint  ea  solemnia  si  quis  priroum 
scire  aveat,  is  meminisse  debet  hsc  ab  ipso  Auo- 
tore  nostro  appellari  solemnes  dies  principum,  au 
vota  et  gaudia  Catsarum  {Ibid.)^  qu«  solebant  va- 
riis  temporibus  celebrari.  Nam  singulis  annis 
post  calendas  januarias  die  tertio,  sicuti  ait  Gaius, 
pro  salute  principum  vota  suscipivntur  {Digest.Wh.  i, 
tit.  16,  leg.  233)  :  vel,  quemadmodum  ipse  Ter- 
tullianus.  ad  Uxor.  cap,  6).  Prfflterea  agebantur 
quotannis  natali,  sive  ipso  die  quo  creati  fuerant 
imperatores,  ac  potisBimum  quinto,  decimo,  quin- 
todecimo,  et  vicesimo  abhinc  anno.  Quffl  quidem 
festa  quinquonnalia,  docennalia,  quindecennalia, 
et  vicennalia  vocabantur.  De  his  autem   nos   ali- 

D  quid  perstrinximusalia  in  dissertatione  {Dmertat. 
in  Luc  CoRcii.  cap.  11,  art.  3).  1054  (ubi  Pagium 
(Pagius,  in  Dissert.  Hypat.  part.  ii,  cap.  2),  et 
alios,  qui  plura  de  his  disputant,  citatos  'invenies. 
Tum  autcm  illisin  solemniis  ethnici  flctos  deos 
suos  precabuntur  pro  imperatorum  civiumque  sa- 
lute,  pro  fflternitate  imperii,  florentique  illius  sta- 
tu,  sicuti  a  Plinio  Secundo  (epist.  36,  37,  101,  106, 
et  Panegyr.  Trajan.  post  med.),  Brissonio.  (lib.  ii 
de  Formui.  pag.  410)  aliisque  observaium  est. 
Ghristiani  itaque,|qui  verum  et  unicum  oolebant 
Deum,  nee  poterant  alios  quam  veros,  et  saoris 
reiigionis  suffl  legibus  prnscriptos  houores  impe 


U5I  TERTDLLIANl  OPERUM  PARS  L  —  SEHIES  I,  APOLOGETICA.  1152 

ratoribus  deferre,  celebrabant  quidem  oorum   bo-  A  quibus  etbnioi  ad  menaam  accumbebant.  Quam. 


lemnia  non  eadem  utique,  qua  ethnici,  iascivia, 
eed  conicientiay  ait  Tertullianus  (Tertull.  Apologet. 
oap.  35,  pag.  452),  id  est  vero  siaceroque  mentis 
adfectu,prout  noveranta  Deopostulari.Quamobrem 
ille  alibi  :  <c  Quod  attinet  ad  honores  regum 
et  imperatorum,  satis  praBscriptum  habemus  in 
omni  obsequio  nos  esse  oportere  secundum  Apos- 
toli  prsceptum,  subditos  magistratibus,  et  prin- 
oipibus,  et  potestatibus,  sed  intra  limites  disoi- 
plins,  quousque  ab  idolatria  separamur  »  (Idem, 
de  Idololai.  cap.  15). 

FateturitaquesolemniaimperatorumaGbristianis 
oelebrata  ruisse  seoundum  hanc  Apostoli  legem^ao 
iusis  ad  Deum   intimo  cordis  adfectu,  utsupra 


obrem  paulo  post  adjecit  i  «  Quam  oultissimis  et 
superbissimis  torii  forum  sibi  dividebant  •  {Ibid.)* 
Tanta  igitur  magnifloentia  tantoque  numero  lectos 
asternebant  in  foro,  ut  illud  inter  se  diviseise  et 
implevisse  viderentur. 

Sed  quia  forum,  tantum  quantum  esset,  omni- 
bus  non  sufficiebat,  alii  vicatim  (Ibid.),  hoo  est,  in 
civitatis  cu)uslibet  vicis,  publicisque  viis  et  com- 
pitis  epulabantur.  fizpende  itaque,  obseoro.utrum 
ad  huno  morem  nonnihil  conducant  hsBO  Ci- 
ceronis  verbay  quibus  palam  renuntiat  Apronium 
«  imperaase  ut  in  foro  sibi  medio  leoti  sterneren- 
tur  :  quotidie  solitum  esse  non  modo  In  publico, 
sed  de   publico  convivari,  cum  in  eis  sympbonia 


vidimuB,  pro  imperatore  et  imperio  precibus:  non  ^  caneret,  maximisque  poculis  ministraretur  »  (Ci 


autem  geutilium  more,  quem  uti  ipse  eos  adio- 
quendo  ait,  «  neque  modestia,  neo  verecundia,  nec 
pudioitia  permittunt  (sed  ocoasio  voluptatis  magis, 
quam  digna  ratio  persuasit)  fldem,  et  veritatem 
vestram  demonstrare  ■  (Idem,  Apologel.  cap.  35, 
pag.  454).  QuflB  in  hoc  textu  uncinis  inclusa  vides, 
ea  omnia  oontra  codicum  .editorum  et  ineditorum 
fidem,  Rigaltius  ejusque  sequaces  penitus  sustu- 
lerunt.NulIamtamen  hujus  amputationis  rationem 
abeis  datam  reperies,  niei  suo  silentio  hcBO  ab 
imperito  quodam  scriptore  a^yecta  sibi  videri 
signiflcarevoluerint.  8ed  quis  illis  ita  tacentibus 
fldem  habebit  ?  Qenuina  enimvero  Tertulliani  ver- 
baesse  evidenter  probat  communis  codioum  om- 
nium  conseueus.  PraBtPrea  totum  illius  ingenium 
et  loquendi  modus  in  eis  satis  deprehenduntur.  C 
SeneuB  autem  ejus  est :  Christiani  et  imperato- 
rum  ao  reipublioas  hostea  proolamantury  qui  eo- 
rumdem  imperatorum  solemnia  non  agunt  genti- 
lium  more,  quem  nec  modestia,  neo  vereoundia, 
neo  pudicitia  illis  permittunt ;  ao  quaB  iisdem  gen- 
tilibus  oeiebrare  persuasit  ocoasio  voluptatis  po- 
tius  quam  digna  ratio,  qua  suam  erga  imperato- 
res,  /idemet  veritatem  demonstrent.  Palam  itaque 
adseverat  in  bis  solemnibus  festis  nullam  fuisse 
ethnicorum  fldem  et  veritatem.  Nam  falsissima 
tum  vota  faoiebant  pro  salute  imperatorum,  quos 
oito  et  sffipius,  ut  in  sequentibus  artioulis  vide- 
bimus,  mori  uptabant. 

Tree  quoque  virtutes,  modestiam,  vereoumdiam, 
pudicitiam,  tuno  pessumdatas  fuisse  merito  coiX' li  plasses  discursatioHum,  sive  hominum,  qui    bac- 


cer.  iib.  iii  in  Verr.  pag.  136,  lin.  43).  Memori» 
etiam  Cornelius  Tacitus  alicubi  prodidit  Neroni 
imperatori^  «  nihil  usquam  perinde  laBtum  sibi, 
publiois  locis  struere  convivia,  totaque  urbe  qaasi 
domo  uti  »  (Tacit.  iib.  xv  Annal.  ante  med.  pag. 
127),  ethnici  vero  his  fastis  principum  diebua 
omnia  sibi  licere  arbitrati,  tum  solebant  non  bo- 
lum  tota  urbe  quasi  domo  uti,  sed  «  oivitatem, 
inquit  Tertullianus,  tabernaB  habitu  abolefaoere  » 
(TertuII.  Apologet.  cap.  35,  pag.  452)  ;  ita  ut  tota 
oivitas  tabern»  ao  caupon»  speoiem  baberet.  Non 
desunt  autem,  qui  in  huno  locum  oxplioationia 
ergo  hos  adduount  Martialis  versus ; 

Tonaor,  caupo,  coquob,  laniua  aoa  limina  Mrvanl ; 
Nunc  Roma  est,  nuper  magoa  taberna  ftiit. 
(Martial.  lib.  vii,  epigram.  60.) 

8ed  alii  censent  tabern»  nomen  ibi  a  Martiale 
Bumi  non  quidem  pro  caupona,  sed  mercatu,  vel 
loco  ubi  mereeB  venumdari  solebant.  At  quoquo 
modo  aocipiatur,  constat  tantam  fuisse  gentilium 
in  his  publicis  conviviis  intemperantiam,  impo- 
dentiam  et  laBciviam,  ut  oibia  sese  non  solum  in- 
gurgitarenl,  sed  vino^  ut  ait  Auotor  noster,  per 
medias  civitatis  vias  efTuso,  terraBque  immieto 
lutum  cogerent  (TertuII.  Apologet.  oap.  35.  pag. 
452).  Tum  autem  videre  erat  temulentos  ebrios- 
que  bomines,  catervatim  cursitare  ad  injurias^  ad 
impudentias,  ad  tibidivis  illecebras  vel  sicnt  poatea 
loquitur  {Ibid.  oap.  39,  p.  4T7),  in  catervas  cassiO' 
niim,  qui  alios  verberibus  et  flagris  cadebanty  in 


queritur.  Quid  enim  his  virtutibns  magis  oontra- 
rium,  quam  magniflca  et  aplendida,  non  quidem 
ocoulte  privatisque  in  domibus,  sed  palam  ao 
publiciB  in  plateis  agere  convivia,  quae  epulantium 
temulentia,  1055  ebrietate,  impudicitia,  lasci- 
via,  libidine  aliisque  flagitiis  contaminabantur  ? 
Sed  ipsummot,  si  lubet,  TertuIIianum  audiamus  : 
«  Grande,inquit  [ethnicorum  illa  principum  solem- 
niaagentium],  videliset  offlcium  focos  et  toros 
in  publicum  educere»  {ibid).  In  antiquioribus  edi- 
tionibus  legitur  choros^  sed  melius  haud  dubie 
ioros.  Nam  ibi  ille  loquitur  de  publicia  oonviviiB, 


ohantium  more  per  totam  discurrebant  urbem. 
Quanta  porro  in  hisoe  publiois  oonviviii  foerit  in- 
temperantia,  ex  bis  conjice,  quaB  de  privatis  scri- 
psit  Seneca  :  «  Vides,  inquit,  hos  eosdem  e  lectis 
Buis  spectantes  popinam  suam,  aures  vocum  bodo, 
spectaculis  oculos,8aporibu8  palatum  suum  delee- 
tantes.Moilibus  lenibusque  fomentis  totum  lacessi- 
tur  eorum  corpus ;  1056  et  ne  nares  interim  ces- 
sentyOdoribus  variis  inficitur  locus  ipsoy  in  quo  Iq- 
xuri»  parentatur»  (Seneo.  de  Vit.beat.  cap.li,pag. 
624).  Nam  si  talia  erant  privata  illorum  oonvivia, 
quanto  magis  publica  ia  honorem  imperatoraai 


1183 


D.  LE  NOURRT  OBSERVaTIONES  NOViE 


1154 


acta,  quibuB  omoia  etiam  atroctora  et  iurpiora  \  reata  et  Iucernata,ut  deaovoconsistoriolibidinum 


Bibi  licita  esse  credebant  I 

Jure  ergo  merito  Ghriatiani  bffio  hominey  cui 
pudoris  vereque  religionisvel  quid  minimum  reli- 
qui  fuerit,  indigna  prorsus  deteetabantur.  Gasti 
itaque  et  sobrii  restos  selemneeque  illos  Gffisarum 
dies  agitabant.  Procui  igitur  acorruptis  gentilium 
moribus  remoti,  «  non  laureis,  inquil  Auctor  no- 
ster,  postes  obumbramus,  nec  lucernis  diem  in- 
fringimus  »  (Tertull.  Apologet.  cap.  35,  p.  451). 
Nam  occulti  perduelles,  ut  suum  adversos  impe- 
ratorem  odium  et  simultatem  securius  tegerent, 
tunc  •  reoentissiminis,  et  ramosissimis  laureis 
postes  prestruebant,  elatissimis  et  clarissimis  lu- 
cernis  vestiboia  nebulabant »  (Ibid.),  Gur  auiem 
hoc  ultimo  verbo  utatur,  intelligi  poiest  his  Persii 
de  Herbde  versibus : 

HffTodi  venert  dlee  canctaque  fenestra 
DiapoeitiB  pinguem  nebalimi  vomnere  lacemss. 

(Pen.  satir.  %,  Bub  fln.) 

De  iisdem  autem  lucemis  et  lauro,  quibus  domo« 
rum  postes  ornabantur,  hsc  sunt  Juvenalis  car« 
mina  : 

Cuncta  nitent,  longoa  erexit  janua  lauroa. 
Et  matntinia  oparatur  feata  lucemia. 

(Jnvenal.  aatir.  12,  v.  98  et  aeqq.) 

Cur  ergo  Ghrtstiani  has  superstitiones  penitus  re- 
probarent,  hanc  Tertullianus  reddit  rationem  : 
«(  Accendunt  quotidie  lucernas,  quibus  luz  nuUa 
est  [nimirum  vers  religionis],   arfigunt   postibus 


publicarum  «  (Tertull.  lib.  i  ad  Uxor.  cap.  6). 
Quamobremin  suo  Apologefico  recteconcludiineque 
honestum  esse  neque  licitum  :  «  Solemnitate  pu- 
blica  exigente,  induere  doroui  tu»  habitum  all- 
cujus  novi  lupanaris  »  (Idem,  Apologet.  cap.  35, 
pag.  451). 

Neminem  porro  sanae  mentis  hominem  esse  pu- 
tamus,  qui  ez  hacienus  dictis  non  iDtelligat  quos- 
dam  heterodoxos  homines  hoc  Auctoris  tesiimonio 
plane  penitusquc  abuii,  qui  inde  inferunt  vetitum 
esse  iisdem  Chrisiianis  in  suis  ecclesiis  usom 
cereorum  et  luminum.  Non  de  his  enimvero  de 
quibus  nos  supra  (cap.  15,  ari.  4,  et  Dissert.  m 
iMctanL  cap.  25,  art.  2),  sed  de  aliis  cereis  et 
luminibus  profano  gentilique  ritu  adhiberi  solifis 
^  ibi  dispuiat.  At  sane  inde  manifestissime  colli- 
gitur  Christianos  nec  reipublice,  nec  impera- 
torum  hostes  esse  publicos,  propterea  quod  horum 
eoleronia  pio  suo,  scd  non  illo  gentilium  prorsus 
demnando  ac  detesiabiii  more  celebrabant. 

ARTICULU8    III. 

Ostenditur  ethnicos  juisse  revera  publicos  hosies 
imperatoris,  quem  palam  vexabant  dicteriis,  ac 
conviciis,  quorum  tesiii  erat  Tiberis,  el  sehola 
bestiarum  ;  et  qui  novi  ojc  novi  CaesaaHs  seenam 
semper  optabant^ac  tum  etiam  cum  ei  acclamarent : 
De  nostris   annis   augeal   iibi  Juppiter  annos. 

Satis  Teriullianus  non  habuit  ipsa  luce  clarius 
demonsirasse  Ghrisiianos  non  esae  publicos  aut 
imperatoris  aut  reipublicas  hosies  :  sed  palam  ao 


lauros  posimodum  arsuras,   quibus  ignes  immi-      perspicue  ostendii  ipsosmet  gentiles  in   hoc  ipso 

nent :  ilHs  competunl  et  testimonia  tenebrarum  et  ^  genere  offendisse,  in  quo   alios   plane  immerito 
auspicia  posnarum  »  (Tertuil.  de  Idololat.  cap.  15), 

ignis  videlicet  «terni,   quo  impii  homioes  post 

hano  viiam  puniendi  sunt.  Tum  deinde  Ghristianum 


pic  alloquitur  :  «  Si  teraplis  renuntiasti,  ne  feceris 
templum  [falsi  scilicet  deialicujus]  januamtuam» 
{tbid  ).  De  Jovie  siquidem  templo  cecinit  Ovidius  : 

Cur  taman  appoaita  velatnr  janua  laura, 
Cingit  et  auguataa  arbor  opaca  domoa  ? 

An  quia  perpetuoa  meruit  domua  iata  triumpfaoa  ? 
Aut  quia  Leucadio  semper  amata  deo  1 

Ipsane  quod  feeta  eat  ?  an  quod  facit  omnia  feata  ? 
Quam  tribuit  terria  pacia  an  ita  nota  eat  ? 
(Ovid.  lib.  ni  Tri»t,  eleg.  I,  v.  41  et  aeqq.) 

Ad  rejiciendum  itaque  profanum  hunc  ritum  sola 
hsec  ratio  Chrietianis  sufflciebat.  Sed  aliam  adhuo 


reprehendebant.  Neque  alienos  quidem,  vel  ionge 
remotos  iestes  advocat :  sed  ipsos^  inquit,  Quirites^ 
Romanos,  ipsam  vernacutam  septem  cullium^  hoc 
e^i,  urbis  Home  plebem  convenio,  an  alicui  Cxsari 
parcat  tingiM  Romana  (TeriuII.  Apotoget.  cap.  35, 
pag.  454),  id  est,  parcat  dicteriis,  sannis,  conviciis 
et  coniumeliis,  quibus  imperatores  suos  insecta- 
baniur.  Tantarum  enimvero  contumeliarum,9Lii  ille, 
iestis  est  Tiberis  et  scl^ta  bestiarum  {Ibid.).  Sed 
quodnam,  rogabit  aiiquis,  potuit  esse  istud  Tl- 
beris  Quvii  iestimonium  ?  Respondent  nonnulli 
eo  nomine  designari  uauias  ripam  hi^jus  fluvii 
incolenies,  feros  procacesque  homines,  qui  penu- 
riae  tempore,   et  deliciente  frumento,  solebant  in 


Tertullianus   suggerit :  «  8i   lupanaribus  renun-  j)  ipBum  c®8arem  peiulantissima  lingua  invehi.  Ve- 


tiasti,  ne  indueris  domui  tu»  faciem  novi  lupana- 
ris  ■  (Teriull.  de  fdolotat.  loc.  cit.)  Nam  infamis 
hujus  domus  januis  solebant  non  solum  lauri,  sed 
locernffi  eiiam  appendi.  Unde  hac  apud  Proper- 
tium  Januie  querimonia  : 

Non  ego  noctumia  potorum  saucia  rixia. 

Pulaata  indignia  aaepe  queror  manibua: 
£t  mibi  non  desunt  turpea  pendere  ooroUiB. 

Semper  et  excluais  algna  jacere  &ce8. 
(Propert.  Ub.  i,  eleg.  16.; 

Suam  itaque  uxorem  TertuIIianus  serio  admonet 
IMT  fas  nec  illi  ntc  ulli  Ghristiaufi  esse,  tit 
«  dmtibtffts^mnibos regftim^i^d«ttdejanualaf(i- 


rum  hsec  explicaiio  vix  ulli  probabitur,  nec  meMi 
Teriulliani  videtur  convenire.  Alii  opinantur  Tibe- 
ris  nomine  denotari  pontem,  vel  locum  quemdam, 
ex  quo  maledici  et  obtreciatores  projiciebantur 
in  Tiberim ;  sed  id  forsitan  non  melius.  Nobis 
itaque  facilius  persuadebit  Tertullianum  alludere 
ad  siaiuas  quasdam,  in  publiciii  Roniffl  locis  et 
in  Tiberis  ripa  posiias,  ad  quas  mordaces  hujud- 
cemodi  libelli  affigebantur.  Alibi  siquidem  ipee 
Tertullianus  :  «  VanitaiiB,aii,sacrilegiaconveniafn, 
el  ipsius  vernaculae  f  05^9  gentis  irtvverenilkm 
recognoscam^   ei  festivos    libeliOB,  qnoH  stittiAB 


1155 


TEHTULLIANI  OPEKUM  PAHS  I.  -  SERIES  1.  APOLOGETICA. 


1156 


Boiunt,  et  illa  obiiqua  noDHunquam  dicta  a  oon-  A 
cilio,  atque  maiedicta  qu»  circi  sonant ;  si  non 
armis,  lingua  sempcr  rebclles  estis  »  (Idem,  lib. 
I  ad  tiation.  cap.  17,  pag.  583).  Nonne  enim  ibi 
aliis  verbis  iila  duo  indieat,  que  ab  eo  Tiberia  et 
xchola  be\tiarum  in  Apologetico  vocantur  ?  Festivi 
quippelibelii  inimperatoriscontumeiiam  appende- 
bantur  Btatui8,qus  in  publicis  Ioci8,Tiberi  procui 
dubio  vicinis,  coiiocatje  fuerant.  Atque  hinc  Tibe- 
ris  tiorum  festive  et  contumeiiose  dictorum  testis 
dici  potuit. 

Ad  bestiarum  autem  schoiam  quod  spectat, 
non  deerunt  fortasse,  qui  putent  eo  nomine  desi- 
gnari  iliarum  caveam,  in  cujus  janua  inscribeban- 
tur  illa  facete  et  acute  dicta,  quibus  imperatores 
pungebant.  Quid  tamen,  si  schola  bestiarum,  sen  ^ 
forte  bestiariorum  suniatur  pro  tota  circo,  de  qua 
mox  a  Tertuiliano  dictum  audivimus  :  Maledicta 
circi  sonant  ?  Vix  enim  alibi  gentiies  majore  licen- 
tia,  amarioribus  dicteriis  ac  magis  scurriii  dica- 
citate  imperatores  suos  Isedere  consueverant. 
Visne  id,  quod  satis  tamen  notum  est,  aliquibus 
exemplis  probari?Audi  baec  Suetonii  de  Augusto 
Cfiesare,  etsi  optimo  priocipe,  verba  :  «  Populus 
quondara  universus  iudorum  die,  et  accepit  in 
contumeliam  ejus,  etassensu  maximo  comprobavit 
versum  in  scena  pronuntiatum  de  gallo  Matris 
deum  tympanizante  »  (Sueton,  in  Vita  August, 
§68): 

Videsne  ut  cinisduB  orbem  digito  tamperet. 

Q 

Postea  vero  de  Tiberio  imperatore :  c  Urebant  in- 
super  anxiam  mentem  varia  undique  convicia, 
nulio  non  damnatorum  omne  probri  genus  coram, 
vel  per  libellos  in  orcbcstra  positos  ingereate  » 
(Idem  lib.  111,  tn  Viia  Tiberii%Q6),  Juiius  autem 
Capitolinus  hsc  de  Vero  imperatore  narrat: 
«  Circensium  taotam  curam  habuit,  ut  frequen- 
ter  provincialibus  litteras  cauea  circensium  et 
miseril  et  acceperit.  Denique  etiam  praBsens,  et 
cum  Marco  sedens,  multas  a  Venetianis  est  pas- 
sus  injurias,  quod  turpissime  contraeos  faceret  » 
(Jul.  Capitol.  in  Vila  Veri^  pag.  506).  Sed  h®c, 
qu8B  tam  saBpe  obtigerunt,  fusius  prosequi  quid 
necesse  est  ? 

Urget  Tertuliianus  :  Si  quee  cordis  animique 
humani  fenestra  ad  sorutandos  sensus  ejus  intimos  D 
pateret,  tunc  certe  agnosceremus  quantis  omnes 
votis  optabant,  novi  ac  novi  Caesaris  scenam,  hoc 
est,  frequentem  Cssaria  mortem,  et  electionem 
alterius  congiaria  dividendo  prsssidentis  (Tertull. 
Apotoget,  cap.  35,  pag.  455).  Quidam  autem  legi 
velient  prKsiderantis^  sed  levi  conjectura,  et  con- 
tra  codicum  fidem,  TertuUianus  enim  eigniiicat 
ethnicos  semper  optasse  scenam  novi  Caesaris, 
qui  congiario  sive  muneri,  plerumque  pecuniario, 
plebi  aut  raiiitibus  dividendo  prffiesset,  aut  le 
prffisente  dividi  jubeiet.  Mos  quippe  erat  CaBsa- 
ribus  reoens  electis,  aut  ut  eiigi  poesent,  hi:gua- 


modi  munera  populo  iargiri.  Hura  autem  hojus 
iargitionis  exempiaapud  RomanebistoriflB  scripto- 
res  passim  reperire  est.  Si  quis  tamen  aliqut  de- 
siderat,  ex  his  pauca  seligemus.  Claudios  postero 
die,  quo  ad  imperium  a  miiitibus  raptus,  potius 
quam  electus  fuit,  armatos,  ait  SuetoniuB,  pro 
concione  1059  jurare  in  nomen  suum  passus 
est,  promisiique  singulis  quinadena  sextertit,  pri- 
mus  Cassarum  fidem  militis  etiam  prflemio  pigne- 
ratus  »  (Sueton.  in  Vita  Claudii,  §  10).  Claudio 
autem  mortuo,  c<  iilatus  est  castris  Nero,»  CorDelii 
Taciti  verba  sunt,  «  et  congruentia  tempori  prs- 
fatuB,  promisso  donatifo  ad  exemplum  paterns 
largitionis,  imperator  consalutatur  »  (Tacit.  in  iin. 
iib.  XII  AnnaL).  Testatum  vero  Spartlanus  racit 
ab  Adriano  datam  militibus  dupliccm  ob  imperii 
auspicia  largitionem  (Spartian.  in  Vita  Adriani^ 
post  init.),et  Lampridius  alias  ab  Macrino,  cum 
Anloninum  Oiadumenum  imperatorem  renuatiaTit 
(Lamprid.,  init.  Vitas  Anton.  Diadum,).  Cui  autem 
hffic  satis  non  erunl,  hic  adeat  Robertellum  (de 
Commod,  prasm.j  don.  milit.),  Pancirolum  (in  No- 
tit.  tmper.  Orient.,  cap.  74)  et  alios.  Gentiles  igi- 
tur  iucro  semper  ducti,  ut  donativum  sepios  acci- 
perent,  regnantis  Cffisaris  mortem,  ao  novi,  cito 
tamen  morituri  scenam  optabant. 

Urget  adhuc  Auctor  noster  eo  tempore  ipsaque 
hora  hunc  scenam,  mortemque  Ccsaris  ab  illis  ca- 
pidius  expetitam,  cum  ipsi  acclamabant : 

Oe  nostris  aonis  tibi  Juppitor  angeat  uinoa. 

Sed  in  nostris  codicibus  et  editis  vetostioribtts 
legimus,  rupta  metri  forma  :  «  De  ...  augeattibi 
Jupiter  annos  »  (Tertull.  Apoioget.  cap.  35,  pag. 
456).  Atquoquo  modo  legatur,  ibi  TertuUianoi 
innuit  simulatam  planeque  mendacem  fuissebaDC 
acclamationem  gentilium,qui  tum  Cffisaristnortem 
toto  animo  appetebant.  Nec  ullua  ambigendi  locus 
esse  videtur,  quin  simili  mendacio  Ovidius  Au- 
gusto  Cffisari  acoiamaverit  hoc  carmine : 

Aogeat  imperium  nostri  ducia,  augeat  annos. 

(OTid.  Ub.  I  Ftutor.  ▼.  611.) 

Verum  si  haecgentilium  acclamatio  simulata  plane 
fuit,  constat  sincerissimum  fuisse  iilud  Ambrosii 
pro  Vatentiniano  imperatore,  licet  mortuo.votum : 
c  Nec  ego  abnuo  immatura  obiisse  etate,  quem 
nostras  vit»  temporibus  fulcire  cuperemus,  ut  de 
nostris  annis  viveret,  qui  fungi  non  potuit  suis  » 
(Ambros.  de  Obit  Vaient.  §  43,  pag.  U86).  Nos 
vero  olim  observavimus  ibi  Ambrosium  his  verbis 
allusisse  ad  notalam  a  TertuUiano  solemnem  ao- 
ciamandi  formulam.  Plures  porro  his  similest 
quibus  longam  Cssarum  vitam  optare  ethnici  ti- 
debantur,  snpius  iegimus  in  eorum  librie,qni  vitas 
imperatorum  Commodi,  Pertinacis,  Probi,  Balbini, 
aliorumque  scripserunt.  Sed  adire  praeterea  pote- 
ris  Brissonium  (lib.  i,  de  Formul.  pag.  95  et  seqq.) 
et  Bernardini  Ferrarii  primum  de  acclamationibus 
et  plauBu  iibrum  (Ferrar.  lib.  i,  ds  Acctam.  cap. 


1IS7 


D.  LE  NOURRY  0B8ERVAT10NES  NOV>E. 


iiSS 


19,  20  el  eeqq.).  GjBteram  TertuUianus  recte  ex  A  hie  tribus  explioatioaibus  tibi  magis  arrideat,  ao 

te  pronuntiantem  libenter  audiemus.  Quaoumque 
porro  illa  sit,  evidentissime  inde  conOcietur 
hunc  vits  Gffisaris  insidiatorem  fuieee  hostem 
publicum. 

Facilius  hand  dubie  explicari  possunt  hec  sob- 
sequentia  Tertulliani  verba :  «  Qui  faucibua  ejue 
exprimendis  palsestricam  exerceut »  (Tertull.  Apo- 
loget.  cap.  35,  pag.  457).  Nam  denuo  structs  eunt 
eidem  Gommodo  insidia',  quibusa  Narcisso,  athle- 
ta,  ut  ait  Xiphilinus  (Dicn.  Epit,  pag.  384  et 
seqq),  vel  sicut  1061  scribit  Hcrodianus  {Hist. 
lib.  I,  pag.  486  et  seqq.),  a  Narcisso^  audaoi  ac 
strenuo  adolesccnte,  sive,  quemodmodum  narrat 
Aurelius  Victor  (Aur.   Vict.   in     Yita    Commod.) 


dictis  colligit  gentiles,  qui  htyusmodi  vota  de 
proxima  imperatoris  morte  faciebant,  reipsa  fais- 
se  et  illius  et  reipublicfla  hostes  publicoe,  uti 
adhuo  ex  iis  patebit,  qu«  in  sequenti  articulo  di- 
cenda  sunt. 

ARTICDLUS    IT. 

Majores  imperatorum  hostes  fuisse  ethnicos  prodito^ 
res,  Cassios,  Nigros,  Albinos  et  alios,  qui  inter 
duas  1080  lauros  Cxsarem  obsederunt ;  qui  faU' 
cibus  ejus  exprimendis  exercuerunt  palxstricam ; 
qui  irruperunt  in  palatium,  omnibus  Sigeriis  atque 
Pariheniis  audaciores;  qui  scelestarum  partium 
soeii  ac  plausores  quotidie  reveUbantur ;  ac  tan- 
dem  qui  astrologos,  aruspices,  augures  et  magos 
de  imperatorum  capite  consulfabant,  ac  tam  fal^ 


tur,  per  athletam  eumy  quo  exerceri  sotebat  (Lam- 

prid.  in  Vita  Commod.  pag.  315),  compressis  fauci- 

bus  strangulatus  est. 

Addit  TertuUianus  alios  quoque  ethnicos  esse 

publicos  hostes  reosque  niflgcstatis,   gui  in  pala- 

tium  irrumpunt  (Tertull.  Apologet.  cap.  25,  p.  457)- 

ii  videlicet  perduelles   sicarii,  a  quibus  cradeliter 

occisus  est  Pertinax   imperator,  quemadmodum 

Herodianus  (lib.  ii  Hist.  pag.  598),  Gopitolinue  (in 

Vit.  Pertin.  p.   318),   ac    Xiphilinus   (Oion.    Bpii. 

pag.  390)  litterie  consignarunt.  At  /u,  inquit  Au- 

ctor  noster,  omnibut  Sigeriis  atque  Partheniis  aU' 

daciores  (Tertull.  loc.  cit.),  a  quibus  scilicet  occi- 

8U8  fuit  Domitianus  imperator,  sicut  alibi  osten- 

....  .         ^  dimus  (Dissertat.  in  Luc.  CaeciL   cap.  6,  art.   2). 

Ejusdemquoqueecelprisnaporleconvincunlur.cQ^^p^^pjg^  ^^.^    ^^^.^  ^^^^^^^  observandum. 


8i  l«ea  migestatis  human»  rei  fuerunt  gentiles, 
qai  mortem  ccsaram  et  imperatorum  tam  nefariig 
votis  efflagitabant,  longe  gravius  procul  dubio  in 
illos  peccabant,  alii  perduelles  atque  ignavi  pro- 
ditores,  qui  vel  ab  eorum  partibus  defeoerant,  vel 
vita  illis  erepta  tentarunt  oocupare  tyrannidem.  Ex 
illorum  procul  dubio  numero  fuerunt  memorati 
a  Tertulliano  (Tertull.  Apoioget.  cap.  35,  pag. 
457)  Cassiiy  et  Nigri^  et  Albini^  id  est,  Gassius 
Clemens,  Pescennius  Niger  et  Albinus,  qui  mo- 
liti  sunt  in  Severi  imperatoris,  ut  supra  vidimus 
(Supr.  cap.  2,  art.  1),  imperium  invadere. 
Pablici  ergo  hostes  erant,  et  lesa  majestatis  hu- 
manffi  rei. 


•  qui  inter  duas  lauros.  »  TertuUiani  adhuc  verba 
sunt, «  obsident  Gssartm,  qui  iaucibus  ejus  expri- 
mendis  palffislrioam  exercent  •  (Tertull.  loc.  cit.). 
Non  obscure^autem  '  loqui  videtur   de  Gommodo 
ijiperatore,  cujus  vitenon  semel  insidie  instruc- 
im  sunt.  Primo  enim  Pompeianus,  sive,  ut  alii  vo- 
lunt.  Quadratus  vits  ejus  insidiatus  est,  in  angusto 
quodam  introUu,  sicuti  in  Dionis  Epitome  legitur 
(pag.  284),  aut,    ut    ait  Ammianus  MarcelliuuB, 
(lib.   XXIX,     pag.    550),    in    amphitheatri    cavea 
aut,  quemadmodum  Herodianus  (lib.  i  Hist.  pag. 
472),  tradidit,  in  aditu  amphuheatri  et  obscuro  loco. 
At  si  in  boc  amphitheatri  aditu  plantat»  erant  lau- 
rus,  haud  difticiliter  intelligere  est  cur  Gommodus 
inter  duas  lauros  obsessus  dicatur.  Verum  quia  id 
rigidioribus  oriticis  facile  non  probatur,   opinatus 
est  Rigaltius  his  Aucloris  nostri  verbis  designari 
lauretum   variis   (Idem   ibid.)^   teste    Herodiano, 
arboribus  ac  pulchra  copiosaque  lauro  obsitum, 
quo,  dum   pestis  RomsB   grassaretur,  Commodus 
medicorum  consilio  secesserat.  Non  omnino  forsi- 
tan  inepte,  nisi  Herodianus  dixisset  non  ibi,  sed 
in  amphitheatri  aditu  paratas  fuisse  eidem  Gom- 
modo  insidias.  Quidam  itaque  suspicantur  laurus 
nomine  signifioari  duo  Commodi  palatia,  intor  qu<e 
insidiator  eum  aggressus  est.  Laurus  quippe,  uti 
observat  Plinius,  janitrix  eraf  Cxsarum  (Plin.  lib. 
xv  Bist.  natur,  cap.  30).  Szpende,  qusso,  quo  ex 


nisi  ea  Tertulliani  verba  plane  incorrupta  non 
videri.  In  antiquioribus  enim  nostris  codicibua 
habetur  tot  SigeriU,  in  quibusdam  editionibus, 
Stephanis  ;  haud  dubie,  quia  Suetonius  (lib.  viii, 
in  Vita  Domitian.,  §  17),  nulla  Sigerii  facta  men- 
tione,  narrat  Domitianum  primo  quidem  saucia- 
tum  fuisse  a  Stephano,  ac  postoa  a  Glodiano,  Par- 
thenioet  Saturio  interemptum.  Sed  dictu  difQcile, 
cur  ibi  omissum  fuerit  nomen  Sigerii,  cujus  diserte 
meminit  non  modo  Xiphilinus  (Xiphil.  Epit.  Dion, 
pag.  335),  verum  etiam  Martialis  duobus  his  car- 
minibus : 

Et  eacro  deeies  repetie  palatia  clivo 
Sigerioeque  modoB,  Partheniosque  Bonas. 

0  (Martial.  llb.  iv,  epigr.  79.) 

Valeat  ergo  Heraldi  conjectura,  qui  primum  qui- 
dem  suspicatus  est  in  Tertuliiani  textu  legendum 
Sergiis,  et  melius,  uti  ipse  ait,  deinceps  consultus, 
Chosreis,  aut  Cometiis.  Nam  his  lectionibus  adver- 
salur  nostrorum  melioris  not»  oodicum  confir- 
mata  Martialis  aliorumque  testimonio  auctori- 
tas. 

Prffiterea  TertuUianus  asseverat  illos  etiam  pu- 
blicoshostes  esse,  «  qui  nunc  scelestarum  parlium 
socii  aut  plausores  quotidie  revelantur  »  (TertuII. 
Apologet.  cap.  35,  pag.  458).  Kt  certe  jam  a  nobis 
sapra  (oap.  2,  art.  2)  annotatum  est  his  verbia 


118)) 


TERTDLLIANl  OPBRUM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOOETICA. 


1160 


dedignari  Albiane  factionis  conBcios  fautoresque,  A  r&torQm  salute,  quam  falsa  genlilium   Tota,  ae 


qui  in  Severi  imperatoris  pernicicmooQJuraverant. 
Plenius  quoque  illud  ibi  enucleavimus.quod  Auctor 
Doster  adjecit :  •  Eadem  offlcia  dependunt,  et  qol 
astrologos,  et  aruspices,  et  augures,  et  magos  de 
Gffisarnm  capite  consullant  »  (Tertull.  loc.  cit.}. 
Gur  enim  eos  tanta  curiositate  consulebant,  nisi 
quia  aut  cogitabant  de  futura  GaBsarum  morte, 
quam  certe  cupiebant  brevi  tempore  futuram  ?  Nam 
coQtinenter  ille  dixit :  Nm  ea  mente  de  charis,  id 
eat  consanguineis  atque  parentibus,  consulilur 
qua  de  dominis  (Tertuli.  loc.  cit.  pag.  450),  quoi 
sincere  non  diligimns.  De  primis  siquidem  curiosa 
tsij  ait  iile,  soiliciiudo  sanguinis^  hoc  est,  illorum, 
quibus  1089   sanguine  conjuncti  sumus,  quos 


tanto  stndio  et  honore  imperatores  colebant,qQanto 
iidem  ethaioi  odio  eos  prosequebantnr.  Etenim 
t  pietss  et  religio  et  fides,  inquit  Auclor  noster, 
imperatoribus  debita,  non  in  bujasmodi  ofBciis 
consistit,  quibus  hoslilitas  magis  ad  velamentam 
sui  potest  fungi  »  (Idem^  Apoioget.  cap.  36,  p.  460), 
id  esty  quibus  reiigio  sub  umbratili  false  pietatis 
larva  potest  perfidum  hostilemque  occultare  ani- 
mum.  At  pietas  et  religio  residet  «  in  iismoribui, 
quibus  civilitas  tam  vere  in  imperatorem,  quam 
circa  omnes  habet  exhiberi.  •  Ita  quidem  ex  Woove- 
riano  codioe,  et  quibusdam  reoentioribus  etiitio- 
nibus.  In  antiquioribus  vero  et  nostris  codicibus 
manuscriptis  legitur,  iis  c  moribus,  quibus  divini- 


quidem  oupimus  esse   incolumes :  alia  vero  ser^  n  tas  imperat,  tam  vere,  quam  circa  omnes,  »  etc. 


vUutis,  oujns,  jugum,  sublato  domino,  quilibet 
servus  cito  citius  discutere  exoptat.  Tuum  tamen 
ne  indnxeris  in  animum  primam  de  propinqubrum 
ealute  consultationem  Tertulliano  probari.  Non 
aliud  quippe  significat,  nisi  posteriorem  de  Gaesa- 
rum  interitu  esse  hac  longe  pejorem.  Omnes  enim- 
vero  magorum  oonsuUationes  plane  penitusque 
condemnat,  utpote  ab  angelis,  inquit  (Ibid.)^  deser- 
toribus,  ut  supra  vidimus,  prodiias,  et  a  Deo  tn- 
terdictas  (Supr.,  art.  5). 

Quis  porronon  horreat  immanem  horum  omnium 
perfldiam,  qui  «  sub  ipsa  usque  impietatis  eru- 
ptione  et  sacra  faciebant  pro  salute  imperatoris... 
ut  vota  propria  jam  edicerent  in  aliena  [nimirum 
imperatoris]  solemnitate,  et  exemplum  atque  ima- 
ginem  spei  sus  inaugurarent,  nomen  principis  in  ^ 
corde  mutantes »  (TertulL  Apologet.  c.  35,  p. 
459),  id  est,  ficta  prorsus  pro  salute  imperatorisy 
QC  vera  pro  illius  morte,  et  proximo  ejus  succes- 
sore  vota  nuncupantes,  illius  iiomen  ore  tenus, 
alterius  autem  intimo  corde  appellabant?  Quid 
autem  hac  perfidia  magis  detestandum? 

Mirari  itaque  satis  non  possumus  temeritatem 
ethnicorum,  qui  cum  tot  exempiis  hostes  publici 
et  Iffisa  magestatis  rei  fuerint,  bigusce  criminis 
Ghristianos  plane  innocentes  impudentissimeaccu- 
sabant.  Nullus  enimvero  inter  tot  perduelles  ho- 
slesque  publicos  Ghristianus  unquam  deprehensus 
est.  Quocirca  ad  Scapulam  Afric»  prssidem  hso 
Tertullianus  noster  scripsit  in  verba :  «  Girca  ma- 


(/6td.}.  Nonne  autem  tot  vetustioris  meliorisqae 
not»  codicum  auctoritas  majoris,  quam  unius 
Wouveriani,  est  ponderis?  1#6S  Neque  dixerii 
nomen  civUiias,  quo  civium  societas  et  concordia 
significatur,  magis  convenire  TertuUiani  propo- 
sito.  De  moribus  enimvero  loquitar  a  Deo  impe- 
ratis,  quibus  religio  et  pietas  in  imperatorem  om- 
nesque  alios  exhiberi  debet.  Nam  inde  etiam  evi- 
dentiusdemonstraturGhristiano8,quiDeieailegibQi 
non  parere  nefas  ducebant,  sincero  animo  impe- 
ratorem  bonoravisse,  ac  proinde  nec  hostes  fuisee 
publicos,  neo  rebs  les»  majostatis  humana. 

ARTICULUS  V. 

Qu3S  sint  illicit3S  factiones^  ac  quanium  ab  iis  dis 
crepet  pia  vivendi  ratio  Christianorum,  qui  immi- 
rito  factiosi  dicebaniur,  quia  spectacuiorum  fugii" 
bant  voluptaies  tamque  iieitas  sectabaniur,  qium 
aliis  prohibiiis  Epicurei  et  atii  indulgebani, 

Nullis  unquam  rationibns,  etiam  validissimis, 
sedari  potuit  implacabiie  gentitium  tn  Ghristiaoos 
odium  :  sed  magis  magisque  clamitabant  illorum 
factionem,  et  imperatoribus  et  reipublice  piane 
oontranam,  evellendam  esse  radioitus.Non  obscore 
autem  TertuUianus  innuit  factionis  nomen  io  bo- 
nam  malamque  partem  aocipi  (Tertull.  Apologet. 
cap.  38,  p.  464).  Festus  quoque.  c<  Factio,  inquit, 
et  factiosus  iuitio  honesta  vocabula  erant.  Unde 
etiam  factiones  histrionum  et  quadrigarum  dicQQ- 
tur.  Modo  autem  nomine  factionis  seditio,  et  arma 
vocantur  »  (Fest    de  Signif.  vtrb.  cap.  2,  ad  v. 


jestatem  imperatoris  infamamur ;  tamen  nunquam  D  Fadio),  Gircensium  etiam  factionum,  quas  etbnici 


Albiniatii,  nec  Nigriani,  vel  Gaesiani  inveniri  po- 
tuerttQt  Cbristiani ;  sed  iidem  ipsi,  qui  per  genios 
eorum,  »  sicut  supra  ostendimus,  «  in  pridie  usque 
juraverant,  «(ui  pro  salnte  eorum  hostias  et  fece- 
rant  et  voverant,  qui  Ghristianos  sffipe  damnave- 
rant,  hostes  eorum  sunt  reperti.  Christianus  nul- 
lius  est  hostis,  nedum  imperatoris,  quem  sciens  a 
Deo  cdnstitutum,  necesse  est  ut  et  ipaum  diligat, 
et  revereatar,  et  honoret,  et  salvum  velit  cum  toto 
Romano  imperio  »  (idem,  lib.  ad  Sceapui,  cap.  2). 
Sed  hec  eatis  a  nobis  supra  explanata  sunt. 
Tam  vera  itaqoe  erant  GhristiaQonim  pro  impe* 


malas  esse  non  pntabant,  menlio  saepius  facta  eet 
in  Suetonii  (lib.  v,  de  Claud.  g  5,  et  lib.  vni,  de 
Dom.  cap.  7),  Cassiodori  (lib.  iii  Variar.  epiet.  4i, 
pag.  56,  col.  2),  aliorumque  libris  et  diversi» 
inscriptionibus. 

TertuUianus  itaque  ethnicos  gravissimis  bisce 
verbis  castigat :  «  Proinde  nec  paulo  lenius  inter 
licitas  factiones  seotam  istam  [Ghristianoram] 
deputari  oportebat,  a  qua  nihil  tale  coromittitur, 
quale  de  iilicitis  factionibus  timeri  solet »  (Ter- 
tuU.  Apoioget.  cap.  38,  p.  464).  Heraldns  autem 
conira  omniumf  sive  editommy  sive  minoseripio- 


ilGI 


D.  LB  NOURRT  OBSERVATIONES  NOViE. 


1163 


ruxn  oodicum  reclamationem  legendum  auguratur  A.  quippe  conjuratii  alios  perditos  homines  pretio 


iUicUaSy  non  vero  lidtas  factiones.  Non  enim  aliud, 
inquit,  sibi  TerluUianus  voluit,  nisi  leniorem  vi- 
deri  quorumdam  etbnicorum  sententiam,  qui  exi- 
stimabant  Christianorum  seclam  legibus,  contra 
factiones  promulgatis,  probiberi  :  in  hoc  tamen 
illos  errasse,  quod  haoc  sectam  in  faclionum  illi- 
citarum  numoro  coUocabant.  Sed  quid  audeas 
contra  unanimem  codicum  omnium  consensum  ? 
Quid  vero;  si  transposita  sit  particula  neCf  aut  re- 
ferenda  ad  nomen  licitaSy  ita  ut  sit  hic  Auctoris 
nostri  sensus  .*  Ethnici  falsissime  Christianos  ho- 
stes  publicos  esse  clamabant.  Nec  paulo  lenius  ii 
cum  iliis  agebanty  a  quibus  numero  ascribebantur 
non  licitarum  factionum,  quibuscum  nihil  babe- 


ac  mercede  in  partes  trahebant  suas. 

Nibil  aulem  tale,  vel  quid  bis  minimum  simile  a 
Christianis  timendum  erat.  Primo  enim  in  publicis 
suis  synaxibus  nihil  agebatur,  nisi  pium  et  san- 
ctum  ;  atque  ibi,  sicut  alibi,  Deum  toto  corde  ora- 
baut  pro  imperatoribus,  tranquilio  imperii  statu, 
pro  suis  inimicie,  ac  casleris  omnibus.  (Ibid. 
cap.  39,  pag.  468).  Quae  quidem  omnia  jam  a  no- 
bis  abunde  demonstrata  sunt(supra,cap.  14,art.3, 
et  cap.  21,  art.  1). 

Secundo  his  ab  omni  ambitione,  ao  dignitatum 
honornmque  oupiditate  prorsns  abhorrentibDs, 
sive  ut  Auctoris  nostri  verbis  utamur,  «  nobis  ab 
omni  gloriae  et  dignitatis  ardore  frigentibus  nuUa 


bant  commune,  et  a  quibus  nihil  tale  cammitiiur,  „  ggt  necessitas  coetus  »  fTertull.  t6id.),  id  est,ut  me- 


quale  de  illicifis  factionibtis  timori  solet  [Ibid.).. 

Quo  antem  modo  sectam  Christianorum  non  esse 
illicitam  probaveiit,  consideremus  :  «  Probiben- 
darum,  ait,  factionum  causa  de  providentia  con- 
stat  modestiiB  publioffi,  ne  civitas  in  partes  soinde- 
retur  »  {ibid ).  In  antiquioribus  1084  editis 
legimus,  de  providentia  et  modeslia  publica,  Sed 
non  ita  bene,  quando  quidem  Auctor  noster  decla- 
rat  prohibendarum  factionum  banc  causam  esse, 
ut  modestiae  publicae  provideatur  ac  consulatur. 
Modestia  vero  a  Latino  oratore  sio  definitur  : 
«  Scientia  earum  reruro,  qus  agentur  aut  dicentur, 
loco  8U0  collooandarum .  Itaque  videtur  eadem  vis 
ordinis,  et  coUocationis  fore...  Sicut  modestia  hacc. 


moratis  ethnicorum  coBtibus  intersimus,  ubi  di 
gnitates,  magistratus,  et  bonorum  insignia  cupidis 
ambitiosisque  tnbui  solebant.  Ad  hflec  vero,  ab 
atibus  publicis  alieni,  unam  duntazat  agnosci- 
mus  omnium  hominum  rempublicam,  videlicet 
mundum,  quem  tranquillum  et  pacatum  optamus. 
In  unam  igitur  partem  non  magis  inclinati  quam 
alteram,  procul  ab  omni  omnino  turbulenta,  sedi- 
tiosa,  et  illicita  factione  absumus. 

Prsterea  Christiani  publioa  ethnioorum  specta- 
cula,  qu»  frequentissima  factionum  incitamenta 
erant,  1085  plane  penitusque  fugiebant  et  de- 
testabantur.  Non  aliam  quippe  ilia  habent  origi- 


nem,  nisi  de  supersiitione^  uti  ait  sive  implo 
quam  interpreUmor,  ut  dixi,  scientia  sit  opportu-  falaorum  numinum  cultu,  sicut  alio  ipse  In  libro 
nitatis  idoneorum  ad  agendum  lemporum  »  (Ci-  ^  fusius  et  sinKuIalim  demonstrat.  Recte  ergo  in 


cer.  lib.  i  de  Offic.  pag.  370,  lin.  47  et  seqq.).  Eo 
autem  scnsu  nomen  modestis  sumptum  videtur  a 
Tertuiliano  nostro,  qui  idcirco,  malas  factiones 
vetitas  esse  asseverat,  ne  turbato  ordine  rerum, 
loco  et  tempore  agendarum  aut  dicendarum,  civi- 
tas  scindatur  in  partes.  Nam  ea  divisio  ac  dissen- 
sio  inquieiat,  uti  loquitur,  sive  perturbat  comiiia^ 
id  cst,  generales  omnium  ordinum  ccelus,  et  con- 
cilia  (TertuII.  Apologet.  cap.  38,  pag.  465),  hoc  est, 
illorum  partem  congregatam.  Laeiius  enim  Felix 
ab  Aulo  Gellio  citatua  :  «  Is,  inquit,  qui  non  uni- 
versum  populum,  sed  partem  aliquam  adesse 
jubot,  non  comitia,  non  concilium  adhibere  jubet  » 
(Gell.  Noct,  Atlic.  lib.  zv  cap.  7,  pag.  847).  Turbat 


igulati 

Apotogetico  suo  hanc  inde  elicit  conclusionem  '/ 
n  Nihil  est  nobis  dictu,  visu,  auditu,  cum  insania 
circi,  cum  impudicitia  theatri,  cum  atrooitate 
arene,  cum  xysti  vanitate.  »  Atque  ita  in  omnibus 
manuscriptis  codicibus,  et  antiquis  editionibus  : 
sed  a  Rigaltio  ejusque  sequacibus  bao  verba,dtr<tt, 
visu,  auditu,  sublata  sunt,  an  reote,  te  judioem 
appello.  Ea  enim  genuina  et  consuUissime  ab  illo 
addita  sunt,  ut  ostenderet  b»o  spectacula  ideo  a 
Christianis  devitari,  quia  praeter  idololatrias  cri- 
men  nefas  ducebant  iilicitas  dictu,  visu,  et  aa- 
ditu  capere  voluptates  (Tertull.  loc.  cit.  et  lib. 
de  Spectat.  cap.  6  et  7  et  seqq.)  Quam  autem  ists 
noxis  ac  pestiferae  cssent,  his  disces  ejus  verbis, 


etiam  curias,  quibus  olim  sacerdotes,  ut  Varro  D  quibus  illas  alibi  appellat :  «  solemnes  voIupUtes 


observat  iib.  iv  de  Ling.  Latin.  pag.  51),  res  divi- 
HBS,  et  senatus  bumanas  cursbant ;  turbat  concio- 
neSy  sive  publicas  patronorum  orationes,  et  ad  eas 
audiendas  bominum  conventus ;  denique  turbat 
speciacula,  circensium  aliorumque  ludorum  publi- 
corum,  uti  paulo  antea  dioebamus. 

At  ea  omnia,  pergit  Tertullianus,  tunc  potissi- 
mum  timenda  erant,«  cum  jam  et  et  in  qusstuha- 
bere  ccspissent  venalem  et  mercenariam  violentiae 
suffi  operam  »  (TertuII.  loc.  cit.),  ad  exoitandas 
adversus  imperatorem,  quemadmodum  animad- 
vertimus,  turbas  atque  seditiones.  Contra  illum 

Patrol.  I. 


circi  furentis,  et  caves  ssvientis,  et  scena  lasoi- 
viontis  »  (Idem,  lib.  i  adoers.  Marcion.,  oap.  27). 
Alibi  vero  :  «  Perit,  et  fidelis  elapsus  in  spectacu* 
lum  quadrigarii  furoris  et  gladiatorii  cruoriSy  et 
scenicffi  fceditalis,  et  xystice  vanitatis  »  (Idem  de 
PudicU.,  cap.  7).  Sed  de  his  plura  in  libro  de 
Spectaculis,  nosque  in  hac  et  aliis  dissertationibua 
nostris. 

Objioiebant  tamen  gentiles  vel  eo  ipso  nomine 
prohibendam  damnandamque  Christianorum  se- 
ctam,  quod  illi  cffiterorum  bominum  coatus  adsper- 
narentur,  ao  publicorum  spectaculorum  obieeta- 

37 


1163 


TfiRTULLlANI  OPBRnM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOOBTIGA. 


1164 


menta,  quibus  inperatorefl,  anliqaioresque  huma-  A  tianorum,  qui  iliioitas  gentilinm  voluntates  repu- 


naB  leges  favebant,  non  secus  ac  pestem  publicam 
devitarent.  Sed  his  Tertullianus  respondet :  Esto 
tam  lioits,  quam  nefariaB,  sint  hae  voluptates  :  Quo 
voSf  inquit,  olJendimus^  si  alias  prasnumimus  seota- 
murque  voluptates?  Quid  vero,  si  obleclari  novisse 
nolumus,  ao  omne  respuimus  voluptatis  genus? 
Certe  nottru  injuria  esl,  si  forte  non  vestra  (Idem, 
ApologeLf  cap.  38,  pag.  467),  hoc  est,  nobis  tan- 
tummodo  demnum  inferimus,  nequaquam  autem 
vobis^  nisi  forte  et  vestrum  damnum  sit  tam  nefa- 
riis  vos  totos  dedere  voiuptatibus. 

Neque  urgeatis  ea  nos  reprobare,  qum  placent 
vobis  {Ibid,).  Non  diffltemur  enim,  imo  inde  glo- 
riamur.   Sed  quid   vestra  illud  interest?  Nonne 


diabant,  sectam  non  esse  factionem  illicitam  ac 
probibendam,  sed  optimam  sane  et  aliis  omnibuB 
praBstantiorem.  Contra  vero  factiosi  piane  et  sedi- 
tiosi  erant  gentiles,  qui,  ut  articulis  sQperioribQi 
vidimus,  imperatores  suos  scurilli  dicacitate,  con- 
viciis  ac  contumeliis  palam  inseqnebantor,mortem 
eorum  optabant,  contra  illos  conspirabant,  vio- 
lentasque  eis  inferebant  manus. 

CAPUT  XXIIL 
Chrislianos  publicarum  cladium  non  esse  cautam, 

ARTICULUS  PRIMUS. 

Qux  iint  publicse  clades,  quarum  Christianos  auetc- 
res  esse  tam  ssepe  Quam  falso  ethniei  oonquere' 
banturf  ac  qwimodo  tertullianus  eos  refellat. 


etiam  nee  vos  noslra  delectant  ?  8i  ergo  nostras  ^  , 

licilas  castasque  delectationes  repudiatis,  our  ve-  °     Observatum  a  nobis  fuit  in  superioribus  disser- 


fltras  plane  libidinosas,  atque  homine  rationis  oom- 
pote  prorsus  indignas,  rejieere  nobis  non  licebit  ? 

Prosequitur  Tertuliianus,illudque  conflrmat  Epi- 
cureorum  exemplo,   quod  his    totidem  codicum 
nostrorum  verbis  proponit  :  •  Licuit  Epicurels 
aliquam  decernere  voluptatis  veritatem  [id  est, 
animi  asquitatem],  et  ampla  negotia  Christianas  » 
{Ibid.),  Eadem  quoque  in  antiquis  editionibus  ha- 
bentur,  si  tamen  excipias  ultimum  nomen  Chri- 
stianse  ;  quod  quidem  librariorum  oscitantia  adje- 
otum  nemo  sane  negaverit.  Verum  Rigaltius,  uti 
supra  monuimus  (cap.  3,  art.  1),  haeo  tantum  re- 
tinuit :  Licuit  Epicureis  aliquam  decemere  volupta' 
tis  vm7a/ffm,eoque  loco  sno  mota  istis  praeposuit: 


tationibus  nostris  (Dissertat,  in  Amob.  cap.  6,  art. 

1  et  2),  nuUam  fuitse  criminationem  ea  s^epiue  re- 

petitam,  qua  ethnici  conquerebantur  Gbristianos 

omnis,  sicut  ait  Tertullianus  publicse  dadis,  omnis 

popularis  incommodi  esse  causam.  Taederet  nos  saDO 

oramben  tam  sape  recootam,  iterum  recoqaere, 

hano  rursus  refellendo  insolam  omnino  argumen- 

tationem,  si  ethnicos  illam  tam   inepte  obtradere 

aliquando  poenituisset.  Sed  homines  vesani,  imma- 

nique  in  Christianos  odio  furentes,  viz  aliad  ad 

pordendos  Christianos  hac  calumnia  aptius  excogi- 

tasse  arbitrabantur  (Tertull.  Apologet.,  cap.  40. 

pag.   479,  et  lib.   i  ad  Nation.,  cap.  9,  pag.  571). 

Quamobrem  Tertuliianum  nostram  sequamar,  ac 


Quo  vot  offmdimu»  T  Non  autem  ibi  moDitos  16««  C  q"^  «&"  oxponondo.  atquo  evertendo,  ant  «ngu- 

lare,  aut  paulo  obscunus  dixent,  enucleare  teo- 
temus. 


esiele  voluit  se  hano  emendationem  ab  iis  ooUegisse, 
qui  Fuldensem  codioem  viderant.  Bed  etsi  res  ita 
se  habeat,  numquid  idcirco  unius  Fuldensis  libri 
auotoritas  casteris  omnibus,  quorum  plures  longe 
vetustiores  sunt,  debuit  anteferri?  Nonne  ea  verba, 
si  nomen  Christianas,  quemadroodum  diximus,tan- 
quam  superfluum  ademeris,  Auctoris  nostri  pro- 
posito  ao  menti  satis  belle  conveniunt? 

Eum  enimvero  in  modum  argumentatur  :  Cur 
Ghnstianis  non  liceat,  quam  honestam  existimant, 
sequi  voluptatem,  cum  Epicurcis  licuerit  illam  seli- 
gere  quae  praestat  animi  xquitatem,  sive  potius 
eequabilitatem  et  tranquillitatem,  quae  nullo  motu 
injucundo,  neo  amplis  negotiis  turbetur  ?  Nam 


A  Romanis  autem  sic  ille  orditur  :  «  81  Tiberii 
1067  ascendit  ad  moenia  »  {Ibid.),  aut  ut  alio  in 
libro  :  «  Si  Tiberis  redundaverit,  »  id  est,  si  oi- 
mium  exundans,  Urbis  mmnibusy  ao  terraram 
etiam  fertilitati  nocuerit ;  contra  vero,  «  Si  Nilas 
non  ascendit  ad  arva,  »  nec  agroB  solita  inonda- 
tionoy  sive  ut  canit  Virgilius : 

....    Nigra  non  foecundat  arena. 

(Virgil.  lib.  iv  Georg.  t.  299.) 

Praeterea  si  coslumf  addidit  Auotor  noster,  stetU, 
sive  ut  postea,  «  cum  ab  imbribus  aestiva  biberna 
suspendunt  ■  (Tertull.  loo.  cit.)  :  et  ibi  cobH  no- 


<c  aumma,  inquiebat  Cicero,  voluptas  est,  ut  Epi-  D  mine  quid  denotet,  si  postules,  tibi  respondebimus 


curo  placet,  nihil  dolere  »  (Cicer.  lib.  i  de  Finib.f 
pag.  45,  lin.  28),  vel  sicuti  tradidit  Theodoretus, 
ea  voluptas,  quae  omne  curarum  fastidiique  genus 
ao  proinde  ampla  negotia  excludit  (Theodoret. 
serm.  12  de  Vit.  beat.y  p.  675).  8i  autem  hio  ipse 
est  Tertulliani  sensus,  in  ejus  textu  scribi  debet 
neCf  non  vero  et  ampla  negotia,  nisi  hoc  nomine 
ea  negotia  intellexerit,  quae  amplitudine  eua  nul- 
lam  commovent  animi  perturbationem.  De  illa 
porro  Epicuri  sectatorumque  ejus  opinione  alibi, 
nec  semel  disputavimus.  Tertullianus  porro  ex  his 
cmnibns  rationum  momentis  reote  conoludit  Chri- 


his  Tullii  verbis  :  «  Coelum  hoo,  in  quo  nubes, 
imbres  ventique  coguntur  »  (Cicer.  lib.  ii  Tuscul., 
pag.  122,  lin.  14) ;  ex  hoc  coelo  si  imbres  opppor- 
tuno  hyemis  vel  aeslatis  tempore  non  effluant,  ter- 
ramque  non  reddant  ferlilem ;  quod  Cyprianaa 
Tertullianum  secutus,  hoc  ita  expressit  :  «  Cum 
dioas  plurimoa  conqueri  quod  imbres  et  pluviu 
serena  longa  suspendnnt ;  •  et  alibi  :  «  Quando 
imbrem  nuUa  serena  suspendunt  »  (Gypr.  traot. 
ad  Demetr.f  et  lib,  de  Mortaltt.).  item  siterramO' 
vit,  ejusque  insolito  motu  oppida  corruerint,  aut 
ejus  hiatu  absorpti  sint  homines,  uti  panlo  post 


fi6S 


D.  LB  NODRRT  OBSERYATIONBS  NOViE. 


1166 


videbimus;  denique  $i  fames  et  lues  (ibi  aupplen-  A  gitis  historias  veterum  temporum  attigit,  ignorare 


dum  sxviant,  atque  grassenlur) ;  aut,  ut  alibi  cla- 
rius  :  Si  fames  afflixit  (Tertull.  Apologet.^  cap.  40, 
p.  480,  et  lib.  I  ad  iVa(ton.,  cap.  9,  pag.  574);  in 
hls,  inquit  TertuUianua,  omnibus  publicis  calami- 
latibuSy  una  omnium  gentilium  voce,  Chrisiianos 
ad  leonem  acclamatur  (Idem^  Apologet.  ibid.).  Sed 
hoc  ultimum  verbum,  quod  in  nostris  codicibus 
manuscriptis  et  antiquis  editionibus  reperitur,  a 
Higaltio  amputatum  est.  At  etiamsi  absit,  subau- 
diri  utique  debet.  Illa  vero  acclamatio,  de  qua 
nos  Bupra  egimns,  in  circo  potissimum  fleri  con- 
sueverat.  Verum  ea  sola,  quantumvis  iniquissima, 
rapiebantur  ChriBtiani,ao  confestim  leonibus  aliis- 


potest,  quam  frequentem  illarum  mentionem  scri- 
ptores  plerique  omnes  fecerint.  Parum  itaque  ne- 
cesse  videbatur  plura  hujusmodi  exempla  a  Ter- 
tulliano  congeri,  nisi  ad  conterandam  gentilium 
pervicaciam  proferenda  esse  censuisset.  Ba  itaque 
a  nobis  discutienda  sunt,  tum  propter  diversas 
codicum  lectiones,  quibus  propria  nomina  defor- 
mantur,  tum  propter  quasdam  difflcuitates,  qno 
nonnullis  negotium  facessere  possunt. 

Primum  autem  exemplum  bis  in  Bigaltii  editione 
verbis  proponitur  :  «  Legimus  Hierannapen,  et 
Defon,  et  Rhodon,  et  Go  insulas  multis  cum  milli- 
bus  hominum  pessum  abiisse  ■  (TertuII.  Apologet.f 


que  belluis  devorandi  exponebantur.  TertuUianus 

vero  illam  tribus  tantum  his  verbis  irridendo,  «  ^^^'  ^»  P*8-  36).  At  in  nostris  exemplaribus  sori- 

Ibid.)    perinde  ac  si      P^um  est :  «  Hieraaanpeam,  et  Delon,  et  Rhodon, 


explodit  :  Tantos  ad  unum  {Ibid 
dixisset :  Papas  I  Numquid  putatis  infinitam  pro- 
pemodom,  eicut  antea  observabamus,  Gbristiano-* 
rum  muUitudinem  exponi  potuisse  leoni  unico, 
atque  ab  illo  devorari  ? 

Tum  post  hffic  ille  gravibus  rationum  momentis 
demonstrat  nihil  falsius  flngi  poluisse.quam  Chri. 
stianos  publicarum,  aut  aliarum  calamitatum  esse 
auctores  :  «  Nam  ante  Tiberium,  inquit  [id  est 
ante  Christi  adventumj,  quantae  clades  orbem  et 
urbea  occiderunt »  (Ibid.)  I  Non  eo  autem  sensu 
dixit  ante  Tiberium,  quo  signiflcet  Ghristum  non 
antea  in  hunc  mundum  venisse,  sed  adventum 
ejus  mundo  patefactum  cum  ille,  regnante  Tibe- 
rio,  edidit  miracula,  suamque  Ecclesiam  fundavit. 


et  Cho,  n  exoepto  tamen  uno  exemplari,  in  quo 
habetur,  Hierant  pean^  in  Bongarsiano  Iherrapean, 
in  uno  Vaticano  Hieramapeamf  et  in  altero  itidem 
Vaticano  Hiera  Niepaeam^  in  Fuldensi  Hierearranda 
penes,  in  editie  ante  RigaJtium  Hierapolis ysed  men- 
dose.Non  enim  hec  urba  cecidisae  perhibetur  ante 
Christiane    religionia    primordia.    Cernis    certe 
quantum  et  quam  a  longo  tempore  hio  locns  cor- 
ruptus  fueril.  In  libro  tamen  ad  Nationes  aperte 
legitur  :  «  Hierennape,  et  Delpboa,  et  Rhodos,  et 
Greta  insule  multiff  cum  millibus  hominum  pes- 
sum  ierunt  b  (Idem,  lib  i  ad  Nation.,  cap.  9,  p.  54, 
ed.  Rig,).  8ed  beo  verba  difGcuItatem  neque  tol- 
lunt,  neque  etiam  minuunt.  Nec  magis  sana  sun 


Nam  in  libro  ad  miones  :  «  PriTiupe,  ait,  Au-  C-h«oeja8dein  Terlumani  alio  in  libro  verba:«NulIa 


gusto  nomen  huo  ortum  est ;  Tiberio  disciplina 
ejus  illuxit  »  (Idem,  lib.  i  ad  Nation.t  cap.  7,  pag. 
567).  Quocirca  ille  postea  dixit  :  •  iEtatis  nostre 
nondum  anni  trecenti,  quantae  clades  ante  id  spa- 
tium  supra  univeraum  orbem  ad  singulas  urbes  et 
provinoiaa  oeciderant  I  Quanta  bella  externa  et  in- 
testinal  Quot  pestes,  fames,  ignes,  biatus  motus- 
que  terrarum  Bfficulum  digessit?  106S  Ubi  tunc 
Christianiy  cum  res  Romana  tot  historiaB  laborum 
suoruro  subministravit  •  {Ibid.  cap.  9,  p.  571)? 
Quibus  autem  exemplia  hffic  demonstraverit,  oum 
sine  aliqua  explicatione  preterire  non  possimus, 
ad  ea  singillatim  exponenda,  ei  plaoet,  aggredia- 
mur. 

ARTICULUS  II. 

Quomodo  Tertultianus  demonstret  Christianos  ideo 
publicarum  cladium  non  esse  auctores,  quia  ante 
Christi  orlum  pturimis  terrarum  inundationibus  ac 
motibus  pessum  abierunt  Hiera^  Anaphe,  Delos. 
Rhodos,  Cos,  item  major  Asiae^  vel  Africx  pars,  et 
epotum  mare  Corinihiumj  atque  ex  Lueania  Ita- 
lixabscissa  facta  est  Sdlia^  omnesque  homines 
cataclysmo  non  tantum  campestri^  sed  universati 
perierunt. 

Nulla  eerte  validiori  argumento  probari  potest 
ChristianoB  auctores  non  esse  publicarum  cladium, 
quam  plurimarum  exemplisjque  ante  Christi  ortum 
contigerunt.  Atqui  nuliQS,  qui  vei  primoribus  di- 


jam  Delos,  Rhene,  Samos  »  (Idem,  de  Pa//.,cap.2). 
Plures  quippe  ibi  pro  Rhene,  legendum  volunt 
Harente^  tametsi  Plinius  (lib.  iv  Natur.  Hist.  cap. 
12,  pag.  456)  aliique  Rhene  insule  meminerint, 
VideamuB  igitur  utrum  aliunde  ad  eiplioandum 
ilium  obscurum  et  corruptum  TertuIIiani  locum 
luminia  aliquid  mutuari  possimus. 

Primus  autem  nobis  occurrit  Plinius,  mox  cita- 
tus,  ubi  de  locis,  unde  maria  recss8erant,et  enatis 
insuiis  1089  disserit  :  »  Clars?,  inquit,  jam  pri- 
dem  insuIaB  Delos  et  Rhodos  memorie  produntur 
enats.Postea  minores  ultra  Melon  Anaphe;  inter 
Lemnum  et  Hellespontum,  Nea  ,  inter  Lebedon  et 
j.  Teon,  Hanelo ;  inter  Gycladas  olympiadis  135,anno 
quarto,  Tbora  et  Therasia ;  inter  easdem  post  an- 
nos  130,  Hiera  eamdemque  Automate»  (Plin.Iib.ii 
ibid.  cap.  87,  pag.  236).  Huc  etiam  accedit  Am- 
mianus  Marcellinus,  ubi  moluum  terrsB  causas  in- 
vestigat  :  «  BrasmatiaB,  ait,  qui  bumum  molestius 
Buscitantes  propellunt  imanissimas  moles,  ut  in 
Asia  Delos  emersit,  et  Hiera^  et  Anaphane  »  (Mar- 
cell.  lib.  XVII,  cap.  7,  pag.  456).  Videsne  in  his 
locis  memorari  Delon,  et  Rhodon,  quemadmodum 
ab  ipsomet  Tertulliano?  Nonne  autem  suspicioni 
iocus  datur  ex  duabus  aliis  insulis  Hiera  et  Anaphe^ 
sicut  Plinius^  vel  Hiero  et  Anaphane,  ut  Marcelli- 
nuB  Boribit,  faotum  fuisse  ab  imperitis  librariis 


TERTULLIANI  OPBllUM  PARS  I.  -  SBRIES  I,  APOLOGBtlCA. 


1167 

oopruptum  illud  vocabalum  Hierannapen.  Verum  A 
his  faoile  oedemuB,  qui  meliora  suggesBerint. 

Superest  ultiroo  insula  a  Tertulliano  nominata 
Co,  vel  CkOf  ut  in  nostris  codicibus,  ao  jam  citaLo 
libpo  primo  ad  Nationes,  aut  CorOy  veluti  in  anti- 
quis  editionibus,  vel  Coon,  Bicut  in  editione  He- 
paldi.  At  Pamelius  corrigendum  autumat  Goo;quia 
in  Eusebii  Chronico  legimus  :  «  In  insula  Coo 
terp»  raotu  plupima  oonciderunt  »  (Chron,  Euseb, 
ad.  38  ann.  August.).  Non  omnino  forsitan  male; 
nam  Sipabo  mentionem  facit  insul»  Kwc  (btrab. 
lib.  II  Geogr.,  pag.  121,  et  lib.  x,  pag.  489),  sicut 
et  alii.Vepum  quidam  nos  monuepuntin  Eusebiani 
Ghronici  textu  scriptum,  in  Cyprio,  idque  Senec» 
testimonio  confirmare  nituntup.  Denique  quidam 
Buspicati  sunt  Tcptullianum  sopipsisse  C#a,hancque  g 
emendationem  ppobapi  posse  putant  bis  Piinii 
verbiB,  «  ex  insula  Gea  amplius  triginta  millia 
passuum  abpupta  subito  cum  plupimis  moptalium 
rapuit  »  (Plln.  lib.  ii  Hist.  Natur.  cap.  92,  p.  239). 
Nonne  autem  huic  conjectupaB  pobopis  aliquid  inde 
accedet,  quod  postea  idem  Plinius  obsepvat  Cos^  a 
Staphylo  Geam  appellari  [Ibid.  lib.  v,  cap.  9)?  Sod 
ceptius  procul  dubio  id  8tabilietup,8i  ppobari  possit 
Teptullianum  ad  Plinii  pespoxisse  libros. 

At  cepte  ad  eum  collineasse  videtur  cum  dixit : 
«  Memopat  Plato  mejopem  Asi»  vel  Afpic»  tepram 
Atlantico  raari  opeptam»  (Teptull.i4po/o(/e/.,cap.40, 
pag.481).Bt  alio  pupsus  in  libpo  :  »  Plato  memopat 
majopem  Asiam  aut  Afpicam  in  Atlantico  mari 
mepsam  »  (lib.  i  ad  Nation.f  cap.  9,  pag.  571).  q 
Scriptum  siquidem  ab  eodem  Plinio  vidimus  :  «in 
totum  abstulit  terpas,  primum  omnium,ubi  Atlan- 
ticum  mape  est,  si  Platoni  cpedimus,  immenso 
spatio  •  (Plin.  lib.  ii  Hist.  naiur.f  cap.  90,  p.  238). 
Citatus  popro  ab  utpoque  Platonis  locus  in  ejus 
Timxo  invenitup  (tom.  III,  pag.  25),quemadmodum 
alibi  obsepvavimus  {Dissertat.  in  Amob.f  cap.  6, 
apt.  3).  GflBtepum  etsi  Teptuillanus  nihii  unquam 
de  Piinio  hsac  Bcpibendo  cogitassct,  non  minus  ta- 
men  inde  confirmatup,  quod  ille  alibi  adbuc  pe- 
petit  in  Atlantico  mapi  adsquatam  Libyam  aut 

Asiam. 

Sed  eum  adhuc  sequamup,ni8i  tot  exemplis  satis 
1070  Jam  ppobatum  dixepis  Christianos  publi- 
capum  calamilatum  causam  non  fuisse,  teque  aliis 
adhuc  ppobapi  non  tadeat.  Pergit  autem  ille,6t  ait:  D 
«  Mape  Corinthium  terraB  raotus  ebibit  ■  (Tertull. 
de  Pall.f  cap.  2) ;  et  in  libro  ad  Natianes  :  «  TeppaB 
motu  mape  Corinthium  epeptum  est.  »  Opinantup 
nonnulli  eum  ibi  allusisse  adurbiumElicesetBupffi 
ruinam,  de  quibus  pursum  Plinius  :  «  Pontus  abs- 
tulit  Elicem  et  Buram  in  sinu  Corinthio,  quarum 
in  alto  vestigia  apparent  »  (Plin.  lib.  ii  Natur. 
Hist.,  cap.  92,  pag.  239).  Plura  si  velis  consule 
Strabonem  (lib.  i  Geogr.,  pag.  59) ;  Pausaniam 
(lib.  VII,  pag.  212  et  231) ;  Senecam  (Senec.  lib.  vi 
Natur.  Quxs.^  cap.  23,  pag.  893),  ac  missis  aliis, 
Ovidium,  qui  canebat  : 


1168 


Si  qusBPas  Helicem  et  Buram,  AchaidaB  urbes, 
iQYenies  eub  aquit  et  adbuc  OBtendtre  naut» 
inclinata  soieDt  cum  mcenibas  oppida  Bammis. 

(Ovid.  Metamorph.  lib.  xv,  v.  S93,  etc.) 

At  paulo  antea  ille  non  quidem  de  upbibus,  sed  de 
tepris,  quas  Auctop  nostep  nominavit,  hosce  fecit 
vepsuB  : 

Vidi  ego,  quod  faerat  quondam  Bolidieeima  tellaB, 
EdBe  frelum,  vidi  factas  ex  sqaore  terras ; 
Et  procul  a  pelago  concbffi  jacaere  marin», 
Et  vetae  inventa  est  in  montibas  anchora  sammiB. 

Videsis  qu«B  in  superiope  disseptatione  a  nobis  in 
Arnobium  adnotata  sunt  {Dissertat.  in  Amob., 
cap.  6,  apt.  3).  Sed  apguet  aliquis  haec  ad  Tertul- 
liani  ppoposilum  non  sufecere,  nisi  ratione  aliqoa 
oitendatup  mare  Corinthium,  sicut  ille  ait,  moto 
tepp»  epuptum,  et  epotum.Al  huio  plene  satisfaciet 
Jam  citatuB  a  nobls  post  Senecam  Calli8thene8,qui 
docet  upbes  terrasque  ab  exundanlibus  aquis  posse 
faoile  absorberi,  cum  Bpipitus  pep  occulta  foramina 
illapsus,  teppam  concutit  (Senec.  lib.  vi  Natur. 
Quxst,,  cap.  85,  pag.  895).  Tum  ctenim  fit  hiatus, 
quo  omnia  absumuntup.  Quappoplep  idem  Seneca 
PUP8US  dixit  :  «  Vasta  concussio  duas  suppresait 
upbes  Holicem  ,et  Burim.  »  At  Buris  et  Helice 
iBthmi  Peloponncsiaci,  bcu  Corinthii,  upbes  erant, 
qu»  aquis  mepgi  non  polucpunt,  quia  Bimili  caau 
mape  Corinthium  abeopptum  fuepit.  Non  totum 
tamen  abeopptum  est,  sed  duplex  efifecit  mare  de 
quo  Ovidius  : 

Oaiaue  maria  gemini  distiaat  isthmu»  aqoas. 
^  ^  *  (Ovid.  eplst-  12,  v.  104.) 

Et  LucanuB  : 

Qualitop  undas 

Oui  Becat,  etgeminum  graciles  mare  separat  lathmoB, 
Nec  paUtur  conferre  frelam,  si  terra  pecedat 

lonicum  ^gmo  franget  mare 

(Lucan.  lib.  U,  v.  99.) 

Omnibufl  poppo  ea  oognitu  longe  faciliopa  sunt, 
qu»  TeptullianuB  subjunxit :  «ViB  undapum  Luca- 
niam  Itali©  abtciBsam,  in  Sicili»  nomen  relegavit* 
(Teptull.  Apologet.,  cap.  40,  pag.  481).  Paulo  au- 
tem  fusius  alio  in  libpo  :  «  Italiee  quondam  latua. 
Adria  Thypphenoque  quassantibus,  mediotenua  in- 
terceptum,  peliquias  Siciliam  facit,  cum  tota  illa 
plaga  dlscidii  contentioncB  aequopum  coituBanguBtiis 
petorquens.novum  vitii  mari  induit,  non  exspucn- 
tis  naufpagia,  sed  devopantia  »  (Idem,  de  PalL, 
cap.  2).  Qu«  tOf  f  quidem  a  compluribuB  geo- 
graphlB,  poetiB  aliiBque  memoria  ppodite  sunt. 
OvidiuB  autem  eodem,quem  paulo  ante  citavlmns, 
loco  de  Zancle  una  Siciliae  urbe  cantavit : 

Zancle  qaoque  jancta  f uiefe 
bicitur  lUliaB,  donec  confinia  pontue 
Abftalit,  et  media  UUarem  reppalitunda, 

(Ovid.  Ub.  XV  Meiamor.  v.  290.; 

LaudatuB  etiam  a  nobiB  Luoanus  eadem  de  tota 
Bicilia,  nec  Bemel  quidem  cecinit  (Lucan.,  lib.  n, 
v.  543,  et  lib.  iii,  v.  58  et  seqq.),  quemadmodum 
Virgilius  his  versibus : 

HflBC  loca  Ti  quondam  et  Taata  convulta  ruiDa, 
Tanlum  «vi  longlnqae  valet  mutare  vctuf las. 


1169 


D.  LE  NOURRT  OBSERVATIONBS  NOYvE. 


1170 


Dwluiaae  feniiit,  ciim  prodnas  utraque  tellus 
Une  foret,  venlt  medio  vi  pontue,  et  andis 
Heeperium  Siculo  letus  abecidit,  arveque  et  urbee, 
Littore  deductes  enguato  interluit  eeetu. 

(Virgil.  lib    m  jEneid.  ▼.  414  et  seqq.) 

Gitatis  autem  his  versibas  Seneca  addidit :  t<  Sic 
baoinundatione,  quam  poetarum  maxiiri  celebrant, 
ab  Italia  Sicilia  rejecta  est  »  (Seneo.  lib.  iv  Naiur. 
Qusit,  cap.  29,  pag.  898).  Videsis  Plinium  (Plin. 
lib.  u  Natm'.  Hist.,  oap.  87,  pag.  235),  Statium 
(Stat.,  lib.  in  Thehaie,  et  lib.  i  Syivar,)^  Silium 
Ilalicom,  Gluverium  et  alios. 

Quid  plura  ?  Ante  Baturnum  aliosque  omnes 
gentilium  deos  evenerat  is,  qui  «  totum  orbem.  » 
sicut  aitTertuliianus,  «  cataclysmus  abolevit,  vel> 
nt  Plato  putavit,  oampestre  solummodo  »  (Tertull. 
Apologei.^  oap.  40,  p.  481).  Breviusin  libro  ad  Na- 
tiones  :  «  Totum  orbem  cataolysmus  abolevit  » 
(lib.  I,  cap.  9,  p.  571);  sed  uberius  alio  in  libro  : 
t  Adbuo  maris  concb»,  inquit,  et  buooin»  pere- 
grinantur  in  montibos,  oupientes  Platoni  probare 
etiam  ardua  fluitasse »  (Idem,  de  Pall.  cap.  2). 
Nemo  est  autem,qui  non  inteliigat  illum  ibi  ioqui 
de  diluvio  univer8ali,quod  in  sacro  Geneseos  libro 
desoribitur  {G$n,  vi  et  vn).  Platonem  vero  ibi  cor- 
ripit,  qui  arbitratus  est  hujus  diluvii  aquas  ad 
somma  non  pervenisse  montium  caoumina.in  qu», 
uti  ille  somniaverat,  pastores  plurimi  convolantes, 
onm  aliis  non  fecere  naufragium  (Platon.  tom.  II, 
lib.  lu  de  legib.  pag.  677 ;  et  tom.  111  7Ym.,  p.  22). 
Falsam  vero  hano  opinionem  inde  Auctor  noster 
refeliit,  quod  in  montibus  invents  fuerint  conchae 
et  buecinm^  sive  buocina,  ut  ait  Plinius,qui  ibidem 
observat  hoo  minus  esse  ooncharum  genus^in  buo- 
oini  seu  tub»  similitudinem  (Plin.  lib.  ix  Natur. 
Bist,,  oap.  36,  pag.  340,  et  cap.  33,  pag.  328).  At 
paulo  antea  Ovidium  citavimus,  qui  conchas  et 
anchoram  in  summis  montibus  inventas  fuisse 
testiflcatur.  Atqui  generalis  iliius  diluvii  tempore 
nondum  erant  Saturnus  aliique  dii  ab  ethnicis 
deinoeps  confioti,  uti  plane  demonstrant  urbes  ab 
iis  oondite,  aut  in  quibus  nati  et  mortui,  vel  si- 
outi  in  libro  ad  NaJtumes,  noHf  morati  et  sepulii 
sunt  (TertuU.  loc.  cU,  De  his  porro,  ao  de  deorum 
et  idololatri»  origine,  in  superioribus  dissertatio- 
nibus  disputavimus,  et  adhuo  aliqua  inferius  di- 
oentur. 

ABtlGULUS  in. 

De  cladibus,  (fux  ante  ehristiaMS  religionu  pri^ 
mordia  cxctiaiae  107%  sunt  igne  cosiesti,  et  ho- 
minum  armis  :  de  Sodoma  et  Gomorrha  exusiiSf 
aique  illorum  terra,  quse  conantur  poma,  ao 
deinde  eontacta  cinerescunt :  de  Volsiniis,  Pom- 
peiis,  seu  Tarpeiis  igne  absumptis  ;  de  clade  Can' 
nensi  post  quam  Annibal  Rotnanorum  cmdes 
raptorum  annulorwn  modio  mensus  estf  ac  ^de  Cn- 
pitoiio  a  Senonibus  occupaio. 

Ad  alias  olades  igne  coelesti,  et  hominum  armis 
excitatas  venit  TertuUianus,  ao  «  Sodoma,  inquit, 
et  Qomorrha  igneus  imber  exussit  »  (Tertull.  Apo* 
loget,f  oap.  40,  p.  482),antequam  Israelita  ex  ^igy- 


A  pto  migrassent  in  Palaastinam,   ac  proinde  longe 

.  pluribus  saeculis^  prius  quam  Ghristiani,  ex  iliis 
orti,  venissent  in  mundum.Utriusque  autem  hujus 
urbis  ruina  certissimo  sacrffi  Scriptura  testimonio 
comprobatur  {Gen.  xix,  24).  Sed  quamvis  illud 
nobis  deesset,  cladis  illius  indicium  haud  dubium 
ipsa  etiam  daret,  quse  uti  Tertollianus  loqui  amat: 
«  Olet  adhuc  incendio  terra  ;  et  si  qua  illic  arbo- 
rum  pomaconantur  oculis  tenus,  casterum  con- 
tacta  cinerescunt  »  (Tertull,  loc.  cit.).  Ita  quidem 
in  manuscripti^  nostris  codicibus  et  aliis.  Male 
vero  in  quibusdam,  oriurUur  et  eemuntur.  Nam 
ellipsis  est,  et  ibi  subaudiendum  maturescere  co^ 
naniur.  Alio  autem  in  libro  :  «  Impietas,  inquit^ 
ignium  meruit  imbres.  Hactenus  Sodoma,  et  nuUa 

P  Gomorrha,  et  cinis  omnia,  et  propinquitas  maris, 
juxta  cum  solo  mortem  vivit  »  (Idem,  de  Paii. 
cap.  2).  Verum  enimvero  narrat Josepbus  ibi  adhuc 
videri  reliquias  ignis  divini,et  quinque  oppidorum 
imagines  cineresque  rcnascentes  ex  fructibus,  qul 
tametsiedulibus  similes,  manibus  tamen  attacti, 
in  fumum  et  cinerem  dissolvuntur  (Joseph.  lib.  v 
de  Bello  Judaico,  cap.  5,  pag.  892).  Quin  eliam 
Augustinus  asserit  illud  gentilium  scriptorum  au- 
ctoritate  corroborari  (August.  lib.  xxi^  de  Civit. 
oap.  3,  pag.  629).  Si  quis  vero  aliquem  sibi  citari 
velit,  cito  quidem  dabimus  Gornelium  Taoitum, 
cujus  haeo  sunt  verba  :  «  Haud  procul  inde,  a 
Mortuo  scilicet  mari,  campi  quos  feruntolim  ube- 
res,  magnisque  urbibus  habitatos,  fulminum  jactu 
arsissc,  et  manere  vestigia,  terramque  specie  tor- 

G  ridam  vim  frugiferam  perdidisse,  nam  ouncta 
sponte  edita,  autmanu  sata,  siveherba  tenus,  aut 
flore,  seu  solitam  in  speciem  adolevere,  atra  et 
inania  velut  iu  cinerem  vanescunt  »  (Tacit.  lib.  v 
Bistor.f  paulo  post  init.).  Sed  ethnicus  homo,  et 
sacrs  Scriptura  ignarus,  hanc  fruotuum  imma- 
turitatem  oriri  suspicatur  ex  lacus  halitu,  quo  su- 
perfusus  terrse  &piritus,primum  corrumpitur,  ter- 
ramque  deinde  corrumpit.  Neo  minus  erravit 
Solinus,  qui  siroiliter  huno  divinae  vindicts  effe- 
ctum  soli  tribui  ccBlesti,  quo  terram  banc  taotam 
fuisae  sio  enarrat :  «  Longo  ab  Hierosolymis  re- 
cessu,  tristis  sinus  panditur,quem  de  cobIo  tactum 
testatur  humus  nigra,  et  in  cinerem  soluta.  Duo 
ibioppida  Sodomum  nominatum,  alterum  Gomor- 

n  rhum,apud  qua  pomum  quod  gignitur,habeat  licet 
speciem  maturitatis,  mandi  tamen  non  potest, 
fuliginem  intrinsecus  favillaciaro  ambitio  tantum 
extimffi  cutis  cohibet,  quae,  vel  levi  pressa  tactu, 
fumum  exhalat  et  fatiscit  in  vagum  pulverem » 
(Solin.  Polyhist.,  cap.  35,  pag.  65). 

107S  Postea  vero  Tertullianus  :  «  Sed  neo  Tos* 
cia,  inqoit,  jam  tunc  atque  Gampania  de  Ghristia- 
nis  querebatur,  cum  Vulsinios  de  ccelo,  Pompeios 
de  suo  monte  perfudit  ignis  »  (Tertull.  Apoioget. 
cap.  40,  p.  485).  Rursus  autem  alio  in  libro  : 
t  Ex  higusmodi  nubiio,et  Tuscia  Vulsinios  pristi- 
nos  deusta^quo  magis  de  montibus  suis  Gampania 


TERTULLIANI  OPERUM  PAR8  I.  —SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


1171 

speret,  erepta  Pompeios  »  {de  Pallio,  cap.2j.  Sed  A 
h«c  difficultate  sua  non  carent.  Natn  in  libro  ad 
Nationes  legimus  :  «  Vulsinios  de  cobIo,  Tarpeioa 
de  8U0  monte  perfudit  ignis  »  (Idem,  lib.  i  ad  Na- 
tion,  cap.  9,  pag.  54).  Qui  enim  ibi  Tarpeii,  hi  in 
aliie  duobus  libris  Pompeii  vocantur  -.tametsiTer- 
tuUianuB  videaturde  iisdem  populis  facere  sermo- 
nem.  At  Pompeii  non  parum  distabant  a  Tarpeiis 
qui  Tarpeium  ex  septem  Romaa  montibus  unum 
Inoolebant.  De  hoc  autera  monte  canit  Virgilius  : 

Hinc  ad  Tarpeiam  Bedem  et  Capltolia  dacU. 
Aurea  nunc,  oUm  Bylvastribua  hornda  dumla. 

(Virgil.  lib.  vu  /Eneid.  v.  847.) 

Et  rursum  postea  : 

In  summo  cuatoa  Tarpeise  Manliua  arcia 
Stabat  pro  lemplo,  el  Capitolia  celaa  tanebat 

{Ibid,  652.) 

Ovidium  (Ovid.  lib.  i  Paslor,  v.  79)  aliosque  in 
re  eatis  nota  citare  nihil  necesse  est. 

Pompeii  vero  oppidum  erat  in  ora  GampanisB : 
«  Haud  procul,  inquit  Plinius,  aspectante  monte 
Vesuvio,  alluente  voro  Sarno  amne  »(Plin.  lib.  iii 
Naiur.  HisL,  cap.  4,  pag.  327).  Plinio  suirragatur 
hisoe  verbis  Pomponius  Mela  :  «  Vesuvii  montia 
aspectu  Fompeii,  Neapoiis,  Puteoli  »  (Mel.  de  Sil. 
or^.,  lib,  II,  cap.  4.  §65).  Eadem  etiam  tradunl 
Btrabo(lib.  v  Geogr,,  pag.  247)  aliique  geographi. 
Seneca  autem  non  solum  hujus  urbis  situm,  sed 
illius  quoque  ruinam  sic  descripsit :  «  Pompeios 
oelebrem  Gampanise  urbem,  in  quam  ab  altera 
parte  Surrentinum  Sabinianumque  littus,  ab  altora 
Herculanense  conveniunt,  raareque  ex  aperto  con- 


1112 


Aut  poaiiis  nomorosa  inter  juga  Volainiis, 

(Juvenal.  aatlr.  3,  v.  tSl.) 


Oppidum  aulemillorum  aBtraboneappellalurOiX- 
ffivtov  quod,  sicut  ait  Tertullianus,  igne  perfusum 
his  Plinius  lolidemque  verbis  memorat :  •  Volsi- 
nii  oppidum  Tuscorum  nobilissimnmconcremalum 
est  fnlmine.  «  (Plin.  lib.  ii  Naiur.  Hwl.,  cap.  52, 
pag.  207).  Tacet  tamen  ibi  quo  tempore  id  conli- 
gerit  :  sed  persuasum  plerique  omnes  habent 
utrumque  doeodera  intelligendum  incendio,  quod 
ante  ortosGhristianos  couligit. 

Instat  adhuc  Terlullianus,aiioque  notisBimoom- 
nibus  exemplo  etbnicos  sio  urget :  «  Nemo  adhuc 
Rom«Deum  verum  adorabat,  cum  Annibal  apud 
Cannas  per  Romanos  annulos  c«de8  Buas  modio 
«metiebatur«  (Tertull.  ApologeU,  c.  40,  p.  485S 
Ecoui  enim  iRnota  est  GanoensiB  pugna.post  quam 
victor  Annibal,  uti  narrat  Liviuf»,  «  effundi  in  ve- 
Btibulocuriffi  juBSit  annulos  aureos,  qui  tantus 
acervus  fuil,  ut  melientibus  dimidium  Buper  trea 
modios  explesse  sint  quidam  auctores.  Fama  te- 
nuil,  qu8B  propior  vero  est,  haud  plus  foi»8e  mo- 
dio  »  (Liv.  lib.  xxiii,  i  12).  Sed  etsi  unum  Un- 
tummodo  raodium  fuisset,  id  haud  dubie  sofficil, 
ut  hos  annulos,sicut  ait  Auctor  nosler,  modio  me- 
tirentur.  Plinius  tomen  scripsit  Hb.  xxxni  Mw. 
Ifist.  cap.  1,  pag.  12),  trimodia  annulorum  ab  An- 
nibale  mispa  Garthaginem,tolidemqueAugu8tinus 

(lib.  III  de  Civit.,  oap.  19). 

Athic  taccreomnino  non  possumus  in  RigaUn 
editione  contra  codicum  nostroruno,  et  antiquorum 

•  


Herculanense  oonveniunt,  mareque  ex  apeno  con-      eaiuouB  uuuna  v«m.„-.«  „„=..,-. — ,  -         . 
ductum  cineit,  desediase  lerr»  molu.vexalis  quas-  ^  editorum  auctoritatem  in  Tertulliam  tcxtu  omissum 


cumque  adjacebant  regionibus,  audivimus,  et  qui- 
dem  diebuB  hibernis  Nonis  Februarii  motuB  hic, 
Regulo  et  Virginio  consulibus  »  (Seneo.  lib.  vi  Na- 
tural.  QusRst.,  cap.  1,  pag.881).  Paucioribustandem 
verbis  Cornelius  Tacitus,  ubi  de  Nerone  impera- 
tore :  «  Motu  terr»  celebre.  Gampanis  oppidum 
Pompeii  magnaex  parte  proruit»  (Tacit.  lib.  xv 
Annal.,  long.  po8tinit.).Verura  haec  non  planecon- 
ducuntad  Tertulliani  propositum,  qui  hujus  urbis 
excidium  non  terrae  motu,  sed  igne  ;  nec  regnante 
Nerone,  sed  ante  Christi  tempora  contigisse  asBO- 
rit.Quapropter  si  quid  illum  non  de  hoc  Fompeio- 
rum  oppido,   sed  de  Tarpeia  arce,   CGeleBti  igne 
eversa,  locutum  esse  demonstraverit,  non  multum 


per,  etscriptum  r^d«««a.  Qua  autem  ratione,  pe- 

nituB  ille  siluit.Quam  enim  habere  poterat?  Nonne 

satis  ibi   deprehenditur  Tertulliani  stylus,  el  hic 

ejus  sensus  :  Annibal   post  victoriam  numcrnm 

Romanorum  in  praelio  occisorum  Bingulatim  non 

recensuit,  scd  modio  per  corum  annulos  mcticba- 

tur  ?  Quapropterjamlaudatusa  nobis  Augustinue: 

«  Tres  modioe  annulorum  aureorum,  inqoit,  Car- 

thaginem  misit.  quo  intelligerent  Unlum  in  illo 

praelio  dignitatem   cecidisse  romanam,  ut  facijius 

eam  caperet  mensura,  quamnumerua  :  atque  hinc- 

strages  turbaa  ceeteraB  tanto  utlque  numerosioria, 

quanto  inflrmioris  [videlicet  hominum]  qu«  sine 

annulis  jacebat,  conjicienda  potius,  quam  nnme- 


quidem  reclamabimus.  Sed  observa,  quBBso,  Pom-  D  randa  putaretur  »  (August.  ioc.  cit.).  6ed  w  dod 


peiorum  urbem  in  altero,  quam  Vesuvio  montet 
fuisse  positam.  Atqui  si  erumpcntibus  ex  illo  Ve- 
Buvio  monte  flammis,antedivulgatam  ChriBtianam 
religionem  aliquando  exusta  est,  noune  hoo  tan- 
quam  extraordinarium  faotum  a  TertuUiano  nos- 
tro  notarl  potuit  ? 

1074  Minor  porro  difHcultaB  est  de  VulBiniiBt 
Bive  Volsiniis,  quos  alibi  iTertull.  Apoioget.f  c.  24» 
p.  421),utiinfra  dicemus  (Infr.  cap.  27,  art.  2), 
VolBinienses  nominavit  De  his  Biquidem  canit  Ju- 
venalis : 

Qaistifnet  aot  titnuit  gelida  Proeniaeta  reiDani, 


pigeat  huno  Augustini  adire  librum,  ubi  ex  hac  ct 
aliis  cladibus  in  ethnicos,  quemadmodum  Auctor 
noBlcr,  argumentatur. 

Antiquior  Bane,  sed  non  minus  celebris  uotaque 
omnibus  fuit  alia  Romanorum  cladea,  cum  Cafi 
toliumj  ut  rursum  TertuUianus  Bcribit  (Apologet.t 
cap.  40),  Senones  oreupaverunt.siYt  nt  in  codicibo» 
noiiTiBlegxmus^occupaverant.  Sed quid 8ibi,inqaic8i 
vult  cum  d\jdi,occupaverunt  ?  Nonne  Livins(Hb. 
V,  §  41  et  seq.).  AogUBtinuB  (lib.  n  de  Citfii.f  cap. 
22,  pag.  51),  f  015  atque  alii^oerte  quamplurimi, 
conatanter  aaserunt  neutiqoam  expugnatum  a  »•• 


1173 


D.  LB  NOURRT  OBSERVATIONBS  NOYiE. 


1174 


DOnibus  Cpitolium ,  sed  Homam  tantum  ab  eis 
captam  ?  Nihil  oerte  verius.  Quamobrem  verbum 
oceupaverant,  ibi  accipitur  pro  tenuerani  obscesium 
Atqui  tuno  Saturnus  aliique  gentiiium  dii,  uti  ait 
TertullianuB,  ab  omnibus  tam  obsidentibus,quam 
obsessis  colebantur.Christiani  igitur,  qui  tunc  non 
erant,  neque  hujus  calamitatis,  neque  aliarum 
quae  haoeenus  retulimus,  auctores  esse  potue- 
runt. 

ARTICULUS  IV. 

Quam  perspicue  Tertullianus  odendat  publicarum 
calamitatum  auciores  non  esse  Chrislianos,  qui  iis 
imminentibuSt  veri  Det  misericordiam  duris  pcBni. 
tentiss  laboribus  implorabant;  sed  gentiles,  qui 
ebriosi^  balneis»  cauponis,  iupanaribus  operanti- 
bus,  aquiiicia  Jovi  immolabant,  nudipedalia  de- 
nuntiabani  populOt  et  nubila  de  iaquearibus  ex- 
peetabant, 

Ethniois  inquirentibus  qui,  nisi  Ghristiani,  deo- 
rum  hostes  infensissimi,  pubiicarum  dadium  cau- 
sa  esse  poterant.respondet  TertuIIianus  eam  in  ip- 
sosmet  tantum  gentiles  esse  refundendam  {Apo- 
loget,,  40,  p.  487).  Etenim  :  Semper  humana, 
inquit,  gens  male  de  Deo,  vero  et  unico,  meruitf 
duplicem  ob  rationem.  Ac  primo  quidem,  ut  inof- 
ficiosa  ejus,  quam  cum  intelligeret  ex  parte^  non  re- 
quisivit  [lbid.\  id  est,  cum  solo  lumine  naturaliez 
parte  saltem  cognovisset  illum  revera  eisistere» 
nec  alium  esse  posse  Deum,  non  curavit  ampiius 
investigare  quis  ille  esset,  nec  proinde  debita  illi 
ofBeia,  honoresqoe  debitos  persolvere. 

SecundOy  eadem  gens  humana  alios  deos  sibi 
intuper  commeniata  est,  quos  coleret,  Non  amplius 
itaque  quxrendo  magistrum  innocentix  (lbid,\  et 
scelerum  vindioem,  eo  derelicto,  in  idololatriam 
et  omne  flagitiorum  genus  sese  praocipitem  dedit. 
Deom  ergo  ethnici,  quem  recognoscendo  ac,  sicut 
par  erat,  oolendo,  propitium  habere  poterant,  sua 
ob  crimina  iratum  ezperti  sunt.  Non  Christiani 
igitur,  qui  Deum  verum  cultu  debito  et  piis  ope- 
ribos  semper  coluere,  publicarum  calamitatum 
oausa  erant,  sed  ingrata  ipsorumet  ethnioorum 
gens,  que  illum  adspernata  est,  et  idololatria  aliis- 
que  sceleribus  gravissime  olfendit.  Totam  autem 
hano  argomentationem  his  oorroborat,  qus,  orta 
olade  aiiqoa  aot  imminente,ab  otrisque  Ghristianis 
et  gentilibus  agebantur.  Cum  enim  ahimbribuSfixx' 
quit,  settiva  hibema  eutpendunt  foDCundos,  ut  paulo 
antea  dizimus  (Ibid,),  ao  desideratos  mazime  im- 
bres ;  et  annus  in  cura  est,  sive  de  illius  timetur 
sterilitate,  aut  sicut  alibi  ipse  loquitur,  eum  stU' 
pet  easlum,  et  aret  annus  (Tertoll.  Apolog,  loo.  oit., 
et  lib.  de  Jejun,o.  16),  tum  Ghristiani  Jejuniis  aliis- 
que  durissimis  poDnitentias  laboribus,  de  quibus 
sopra  egimus  (supra,  cap.  14,  art.  1  et  2.  cap.  15, 
art.  1),  inQnitam  Dei  miserioordiam  grata  vi  ezo- 
rabant.  Quo  quidem  faotum  est,  quemadmodum 
iliejure  merito  animadvertit  (TertuII.  Apologei,^ 
oap.  40),  ut  ab  eo  tempore,  quo  Christiani  vit« 
Banotimonia^t  hisoe  piis  operibos  iniqoitates  Sfle- 


A  culi  temperavere,  multo  1076  leviora  fuerint 
incommoda.  quibus  solebant  homines  antea  affligi 
ao  vezari. 

Contra  vero  ethnici,impeDdente  aliqua  vel  exorta 
calamitate  magis  formidanda,Deum  verum  comes- 
sationibus,  ebrielate,  stupris,  adulteriis,  et  impia 

falsorum  deorum  invocatione  irritabant.Tumenim 

« 

<t  quotidiepa8ti,»uti  TertuIIianuseos  allocutus  ait, 
f  statimque  pransori^  balneis,  et  cauponis,  et  lu- 
panaribus  operantibus,  aquilicia  Jovi  immolatis  » 
[Ibid,),  Et  hec  quidem  sunt  tolidem  ejus  verba  in 
nostris  manuscriptis  libris,  nisi  quod  in  eis  sorip- 
tum  est,  cauponiis,(]}io  nomine  Justinus  historicus 
utitur,  sed  addidit  artibus  (Justin.  lib.  i).  Eadem 
legimusin  antiquis  ejusdem  Apologetici  editionibus, 

n  nisi  quod  scriptum  est,  cauponis  operaii,  sed  in 
aliis  melius  operdniibus,  hoc  est,  operam  suam 
subministrantibus.  Verum  Rigaltius  nollo  codice 
citato,  ac  propria  procul  dubio  aucloritate  penitus 
delevit  priora  hfleo  verba,  quotidie  pasti,  staiimque 
pransuri,  Itane  ergo  editori  lioet  auctoris  sui  tez- 
tura,  nulla  ratione  allata,  corrigere,  vel  potios 
corrumpere  ?  TertuIIianus  enim  Christianos  oppo- 
nit  etbnicis,  ostenditque  quam  diverso  utrique 
modo  ingruentem  publicam  calamitatem  a  se  de- 
precarentur.  Tum  vero  Christiani,  inquit,  sacco  et 
cinere  sordidati,  nullum  totis  diebus  capiebant  ci« 
bum.  Ethnioi  e  contrario  nou  ezspectata  hora 
prandii,  cibos  antea  preegustabant,  moz  lautius  in 
cauponis  pransuri.Postea  balnearum  recreabantur 
voluptats,  atque  in  omni  stupro  sese  in  lupanari- 

^  bus  volutabant. 

Alio  preterea  idololatrin  crimine  verum  irrita- 
bant  Deum.  Nam,  eo  repudiatio,  immolabant  aqui» 
licia  Jovi,  Aquilicium  autem  sive  aquslicium,teste 
Festo,  «  dioitur,  cum  aqua  pluvialis  remediis  qui- 
busdam  elicitur,  ut  quondam,  si  creditur,  manali 
lapide  in  Urbem  duoto  •  (Fest.  cap.  20  de  Verbor. 
signif,,  ad  y,Aqualicium).  Quis  vero  sit  manatis  ille 
lapis,  si  qo83ras,  tibi  idem  Festus  respondebit : 
«  Manalem  lapidem  vocabant  petram  quamdam, 
quffi  erat  eztra  porlam  Capenam  Juzta  ndem  Mar- 
t)8,quam  cum  propter  nimiam  siccitatem  in  Urbem 
protrahcrent.  insequebatur  pluvia  statim,  eumque 
quod  aquas  manaret,  roanaiem  lapidem  dizere  • 
(Idem.  ad,  v.  Manualis),  Siocitatis  itaque  tempore 

D  huno  lapidem  ez  Martis  asde  protrahentes,  sacra 
faoiebant  Jovi,  haud  dubie  Pluvio,  sive  Pluviali, 
qui  a  Pausania  64xto<;  (Pau*an„  lib.  ii,  pag.61,  lin. 
44),  ab  aliis  SfiSpioc  Zku<  appeliatur.  Unde  Tibul- 
lus  de  iSgypto  haeo^oanebat : 

Te  propter  nullos  teilaa  tua  postulat  imbret, 
Arlda  nec  Pluvio  supplicat  nerba  Jovi. 

(TibuU.  lib.  i,  eleg.  7,  v.  25  et  S6.) 

Ad  hffio  vero,  ethnici  illo  siccitatis  tempore,  nudi- 
pedalia  populo  denuntiabant,  Mus  enim  illis  fuit 
quibusdam  diebus  festis  aut  solemnibus  templa 
nudis  pedibus  adire.  Ovidius  enim  Vestaiia  hisoe 
veraibos  oelebrat : 


1175 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


1176 


Forte  revertebar  festa  VeBtallbas,  illa 
Qua  DOTa  romano  nnnc  yia  jtmcta  foro  ett. 

Hue  pede  matronazn  nudo  descendcre  vidi. 
Obstupui  tacitus,  Bustinuique  gradum. 

Ofld.  lib.  Ti  Foitor,  §  9.) 

Poetea  vero  quam  mortQum  Augusti  imperatorlB 
corpuB  1077  Bolemni  pompa  crematum  est  :  RC' 
liquias,  uti  narrat  Suetonius,  legerunt  primores 
§questrit  ordinis  tunicati^  et  di*tincti,  pedibusque 
nudii,  ac  in  mausoleo  condiderunt  (Sueton.  lib.  ii, 
in  VU,  August.  §  100).  Quidem  inBupor  opinati  sunt 
ad  hunoritum  BpectaBse  Juvenalem,  ubi  de  gallis 
Matris  deum  sacerdotibus  baec  cecinit : 

Inde  BUperbi 

Totnm  regfi  agrum,  nuda  ac  tremebunda  cruentia 

Erumpet  genibus 

(Juvenal.  satir.  6,  t.  466.) 


A  ethnici  publicarum  calamitatum  revera  auctores 
eranty  minime  vero  Christiani,  qui  verum  Deum 
Deum  adorantes,  poterant  utique  ab  eo  postulata 
obtinere. 

ARTICULU8  V. 

Examinantur  allata&  a  Tertulliano  rationes^  ob  quas 
Detis  paiitur  Chrislianos  publicis  calamitatibus 
affligi^  et  cur  eae  pro  ethnicis  valere  non  possint. 


B 


Simili  quoque  modo  Seneca  scripto  tradidit :  Gum 
«  sistrum  aliquis  concutiens  ex  imperio  mentitur, 
cum  aliquiB  seoandi  iacerlos  suos  artifex  bracbia 
atque  humeroB  suspensa  manu  cruentat,  cum  ali- 
qua  genibus  per  viam  repens,  uluiat  »  (Senec. 
lib.  de  Vit,  beat.  cap.  27,  psg.  640).  Sed  hic,  sicut 
Javenalis,  de  iis  potius  diBBerit,  qui  genibus  nixi 
gradiebantur,  quam  qui  pedibua  nudi^  ibant  in 
templum,  ubi  deoa  suos  preoarentur.  Magis  igitur 
ad  Tertulliani  propositum  citata  Ovidii  verba  con- 
ducuDt. 

Nudis  itaque  pedibua  incedentes  ethnici,  venie- 
bant  in  Capitoliumt  ait  Tertullianus,  id  esti  tem- 
pium  Jovis  Gapitolini,  ibique  quaBrebant  cwlum 
pluvium,  ac  nebula  fecundJB  imbribus  gravida  ex-  p 
spectabant  de  laquearibus  iliius  nimirum  tempii, 
in  quo  aummum  Jovem  suum  babitare  perperam 
arbitrabantur. 

Quamvis  autem  ibi  Auotor  noster  dixerit  hoc 
ipso  calamitoso  tempore  nuiium  ab  illis  prstermis- 
Bum  IntemperantiaB  libidinisc|ue  crimen;aiio  nihi- 
lominus  in  libro  teslificatur  quosdam  non  solum 
pedibus  nudis,  verum  positis  etiam  dignitatum  in- 
Bignibuty  quamdam  pra  se  tulisse  pcBnitentiee  spe- 
ciem.  Nam  aiio  in  libro  :  Gum  «  stupet,  inquit,CGs- 
lum,  et  aret  annus,  nudipedalia  denuntiantur, 
magistratuB  purpuras  ponunt,  fasces  retro  aver- 
tunt,  precem  indigitant,  hosliam  instaurant » (Ter- 
tull.  de  Jejun,f  oap.  16). 

Verum  his  idololatrias  operibuB  nihil  plane  nec 
a  diis  Buis,  qui  nulli  erant,  nec  a  vero  et  omnipo-  D 
tenteDeo,qui  Bolusomnium  houorum  largitor  est, 
impetrare  unquam  poterant.  Quis  autem  jam  non 
intelligit  quam  vera  certaque  sit  Tortuliiani  nostri, 
eosdem  gentiles  alloquentis,  conciusio  :  «  Vos 
igitur  importuni  rebus  humanis,  vos  rei  publico- 
rum  incommodorum,  vos  maiorum  illices  semper, 
apud  quos  .Deus  spernitur,  statuaa  adorantur  » 
(Idem,  Apologet,f  cap.  41,  pag.  488).  In  quibusdam 
editionibuB  :  liices  semper,  Summa  enimvero  im- 
pietale  falsos  deop,  utatuasque  adoratis,  ac  verum 
repudiatiB  Deum,  qui  impios  et  sceleratos  homines 
publiciB  calamitatibuB  merito  castigat.  Ipsimet  ergo 


Gravissimo  tot  tanlorumque  argumentorum  pon- 
dere  107S  ebruti  gentiles,  mira  pertinacia  ce- 
dere  nunquam  volebant ;  sed  intorta  a  Gbristiants 
tela  in  ipsos  retorquere  quoquo  modo  conabantur. 
Si  Ghristiani,  inquiebant,  publicanim  cladium  non 
Bunt  revera  auctores,  cur  illorum  Deus.si  omnipo- 
tens  sit  et  justuB,  adeo  tranquille  patitur  eoB  lis- 
dem  calamitatibus,  ac  csteroa  bomines  noxios  ac 
Bceleratos,  vexari,  Isdi  et  opprimi?  Rpspondet 
Tertullianus  hoc  telum  retorqueri  plumbea  piane 
et  hebeti  c®cutientium  hominum  manu,  qui  eter- 
nas  Bummi  Dei  dispositiones  omnino  ignorabant 
(TertuU.  Apotoget.f  cap.  41).  Nam  hic  supremo  post 
mundi  finem  Judicio  bonos  discernet  a  malis,  hos- 
que  pro  merito  aempiternis  aut  suppliciis  aut 
prfiBmiis  afficiet.  Interim  vero  voluit  omnibuB  oom- 
munia  esse  bujus  vitas  commoda  et  incoromoda  : 
«  Ut  pari,  inquit,  consortio  omnes  experientur  » 
(Ibid.),  aut  lenitatem  ejus  aut  severitatem,  illam- 
que  diligerent,  et  hanc  metuerent.  Publicae  igitur 
caiamitates  Ghristianis  erant  in  admonitionem  of- 
ficii,  etbnicis  vero  in  scelerum  castigationem.  Nec 
urgere  hi  poterant  id  ab  ipsis  GhriBtianis  perperam 
fictum.  Nam  h^ee^  pergit  ilie,  ita  didieimut  apud 
ipsum  Deum  {Ibip.),  hoc  est,  in  sacrlB  Veteris  et 
Novi  Testamenti  iibris  (Latth).  v,  45 ;  xiii,  49  ; 
XXV,  32  et  seqq.),  quorum  summam»  ut  superiuB 
vidimus  (supr.  cap,  8,  art.  1  et  5)  demonstraverat 
auctoritatem. 

Secundo  respondet  Cbristianos  nullis  rebus  ad- 
versis  in  hoc  mundo  afQictari,  sed  potius  laetari 
(Tertuil.  loc.  cit.)  ;  quandoquidem  nibil  gratius 
chariusque  habebant,  quam  de  hoc  mundo  exire, 
ut  citius  sternam  illam  consequerentur  felioitatem, 
quam  certissimis  ac  divinis  oracuIiB  sibi  nec  aliis 
promissam  fuisse  certo  certius  noverant.  Ethnioi 
vero  nequibant  simili  modo  hujus  argumenti,quod 
in  eos  solos  valebat,  vim  unquam  infirmare.  Nam 
si  illorum  dii  mundum  propter  Ghristianos,  hostes 
Buos,  poblicis  premebant  calamitatibus,  non  aine 
ingrati  animi  vitio  patiebantur  illos  oultores  suos 
iisdem  ciadibus  involvi  :  t  Quos,  ut  recte  ait  Ter- 
tullianus,  separare  debebant  a  merilii  ChristianO' 
rum  (TertuII.  ibid.).  Postquam  vero  expositas  a 
nubis  in  eorumdem  Ghristianorum  gratiam  ratio- 
nes  protulit,  ethnicos  his  affatur  verbis  :  «  Si  vero 
ab  eis,  quos  colitis,  omnia  vobis  mala  eveniunt 
nostri  causa,  quid  colere  perfleveratis  tam  ingratos, 
tam  injustos,  qui  magis  vos  in  dolorem  (Mss.  no- 
stri  in  dolore)  Ghristianorum  ac^javare  et  aBBersre 
debuerunt,  quos  separare  deberent  a  gieritiB  Cbri- 


H77 


D.  LB  NOURRY  OBSERTATIONBS  NOTiB. 


4178 


sliaaorum  »  {Ibid.).  Vides  hffic  posteriora  verba  \ 
bis  repeti,  quae  idcirco  Higaitius  tanquam  prspo- 
Btere  addita,  in  sua  editione  contra  codicum  om- 
nium,  sive  editoruui,  sive  manuscriptorumiidem, 
penitus  abstulit.Verum  quid,  amabo  te,  prohibuit 
quominus  Tertuiiianus  adversus  etbnicos  dispu- 
tando,  eadem  verba,  quibus  tbesim  suam  propo- 
suit,  post  ailatas  ad  eam  probandam  rationes  ite- 
rum  repetoret  ? 

AthflBO,  inquietaliquis,  tanti  nonsnnt  momenti, 
quanti  scire  interest  unde  ille  conficere  potuerit 
deos  gentilium,  si  quis  in  eis  grati  et  aequi  animi 
sensus  fuissetydebuisse  iiioSy  in  pubiicis  oaiamita- 
tibus  secernere1079a  Gbristianis.  Sed  id  inde 
ab  eo  recte  colligitur,  quia  ethnicis  nulia  piane 
certaratio  suppetebat,  qua  sperare  possenl  fore 
ut,  postquam  ex  hac  vita  excessissent,  (eternam  a  B 
diis  suis,  qui  oulli  erant,  acoiperent  virtutum  sua- 
rum  mercedem.Christiani  vero  illam,  ut  diximus^ 
ab  omnipotente  Deo  suo  certissime  cxspectabant. 
Non  debebant  igitur  ethnici  hos  deos  colere,  si 
persuasum  habebant  se  ab  illis  ob  Christianos  pu- 
blioiscaiamitatibus  vexari.Si  enim  cuitoribus  suis, 
qui  aliorum  causa  publicas  calamitates  in  hac  vita 
perpessi  Bunt,nihil  post  mortem  conferre  possint, 
ingrati  prorsus  et  injusti  sunt,  aut  certe  inGrmi, 
ac  proinde  divinitatis  prorsus  expertes.  Tertuliia- 
nusitaquerecle  concludit  borum  deorum  cnltores, 
minime  veroGbristianos,  pnblicarum  calamitatum 
esse  auctores.  Palam  vero  nos  alibi  fecimus  {DiS' 
sert.  in  Amob.,  cap.  6,  art.  4  et  seqq.)  quomodo 
hoBc  criminutio  tam  ssepe,  quam  insulse  ab  ethni-  Q 
cis  repetita,  ab  Arnobio  confutata  fuerit,  ac  quo- 
modo  Minutius  Felix  et  Lactantius  demonstrent 
imbecilla  plane  et  fulilia  esse  illornm  argumenta, 
qui  inde  divinam  providentiam  labefactare  conati 
sunt  {Dissert.  in  Minuc.f  cap.  6,  art.3,  et  in  Lactant. 
cap.  i4,  art.  3).  Sed  jam  ad  ultimum  eorumdem 
gentilium,  contra  christiansQ  religionis  veritatem, 
argumentum  accedamus. 

CAPUT  XXIV. 

Quam  absurde  ethniei  eonquerebantur  Ckristianos 
reipubticsB  esse  inutiles,  atque  idcirco  extermi- 
nandos, 

ARTICULU8  PRIMUS. 

Qutmodo  Tertullianus  probaverit  Christianos    non 
fuisse  brachmanas^  nec  Indorum  gymnosaphisias,  ]) 
nec  sylvicolaSf  sed  reipublicse  plunmum  utiles. 

Ethniei,  nuHiim  non  moventes  in  GhristianoA 
lapidem,adhuc  objectabant  illos  reipublica  prorsus 
ease  inutiles,  eoque  solo  nomine  penitus  extermi- 
nandos.  Sed  hi,  inqoit  Tertnllianus,«neqae  brach- 
mans,  aut  Indorum  gymnosophists,  sylvicolse, 
et  extnles  vit»  8unt  •  (Tertull.  Apologei.f  cap.  42). 
Sed  quinam,  inquiet  fortasse  aliquis,  erant  illi 
braohman»  et  gymnosopbist»  ?  Numquid  iidem, 
aut  diversi  a  se  invicem  populi  fuerunt  ?  Nam 
Apollonius  Tyan»u8  et  Oamides,  a  Philostrato  oi- 
tati  (lib.  m  de  Viia  Apollan.p  oap.  4,  pag.  ^119,   et 


lib.  VI,  cap.  4,  pag.  265),  asseverj&nt  brachmanes 
Indiae  incolas  fuisse,  eosquc,  uti  alibi  dixit,  vufx- 
vouc(nudos)8eu  gymnosopbistas  collem  habitantes 
parum  a  Nili  ripis  distantem.  Ab  Hieronymo  au- 
tem  alicubi  «  Indorum  brachmanffi,  et  i£gyptio- 
rum  gymnosophistffl  »  (Hieronym.  epist.  57,  ad 
Lxt.  et  lib.  I  adv.  Jovin.),  alibi  vero»  et  ab  illo, 
etaliis,  quos  alia  in  dissertatione  citavimus,  gy- 
mnosophistffi  Indis  appcllantur  (tom  I  Apparat.Vih. 
IIT,  dissert.  2,  cap.  19,  art.  1,  pag  1160  et  seqq.). 
At  ibidem  insuper  adnotavimus  duplex  saltem 
fuisse  iilorum  genus.  Si  quis  porro  probaverit  illos 
non  solum  in  lodia,  sed  in  iCgypto  etiam  suas  po- 
suisse  sedes,  is  faciie  Tertullianum  aliosque  a 
Philostrato  laudatos  inter  se  conciliabit.  Gsterum 
illi,  sicuti  etlOSO  brachmanes,  ab  aliis  humini- 
bus  sejuncti,  durissimam  consectabantur  vivendi, 
et  a  cibis  abstinendi  rationem,  a  nobis  loco  jam 
citato  explicatam. 

Sed  longe  di.ssimilis,  ut  recte  Tertullianus  no* 
ster  asseverat.erat  abstincntia  Christianorum,  qul 
cibos  sibi  a  Doo  datos  cum  gratiarum  actione  bu- 
mebant,  sed  servatis  semper  temperantias  legibus. 
Neque  enim  uUum  fructum,  inquit  ille,  operum 
Uei  repudiamu.% :  plane  iemperamus^  ne  uUra  mo- 
dum^  aut  perperam  utamur  (TertuJl.  Apologet^  cap. 
42).  Neque  etiam  iidem  Ghristiani  erant  sylvarum 
incolse,  ac  veluti  brachmanes  et  gynmosophistffi, 
exsules  viUe  communis  {Ibid.)^  et  a  caeterorum  ho- 
minum  consortioplane  separati.  In  oppidis  siqui- 
dem  et  urbibus  cum  ethnicis,  sicut  jam  diximus, 
commisti  habitabant,  ac  communes  cum  illis  ubi- 
que  miscebant  operas,  in  foro,  maceltOf  nundiniSf. 
agris,  balneis,  tabemis  {Ibid.),  non  quidem  vinariis, 
sed  83dificiis,quffi,ut  ait  Festus  (ad  v.  Tabemacula), 
extabulis  coustructa,  u^ui,  teste  Nonio,  erant  po- 
pulari  (Nonius,ad  v.  ra6^.),Arte8el{am  suas  exer- 
cebant  in  officinis  cuilibet  patentibus,  ac  commo- 
rabantur  in  stabuiis  (TertuII.  ibii  ),  seu  diversoriis 
et  hospitiis,  ubi  hospites  et  peregrinos  exoipie- 
bant,  seu  potius  habitationibus,  et  privatis  quo- 
rumdam,  veluti  agricoiarum  domibus,  de  quibus 
ita  canit  Virgilius  : 

Ardua  tecta  petit  stabuli  et  de  culinine  summo 
Pastorale  canit  signum. 

(Virgil.  lib.  tii  JSneid.  v.  511.) 

Atqueita  Ghristiani,  ait  Auctor  noster,  cohabita- 
bant  hoe  sseculum,  sive,  sicut  in  manusoriptis  no- 
tris  legitor,  in  hoe  steculo. 

Quamobrem  gentiles  ipos  sic  urget :  Navigamius 
et  nos  vobiscum,  etvobiscum  (hoc  ultimum  verbum 
a  manuscriptis  nostris  libris  abest)  militamus,  et 
nuticamur,  et  mercamur,  proinde  miseemus  artes^ 
operas  nosira^  (manuscripti  et  ante  Higaltium  editi 
codices  opera  nostra)  publicamus  usui  vestro,  at- 
que  ita  mutuis  operibus  nos  invicem  adjuvamus. 
Atqui  ea  omnia  eo  mi^orem  toti  reipublicie  afiPe-* 
rebant  Qtilitatem,  quo  mtgor  tuno,  sicut  antea  vi- 
dimusi  erat  eoramdem  Christianoram  namerus. 


1179 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  — SBRIES  1,  APOLOOETICA. 


1180 


Nihil  ergo  a  veritate  magis  alienum  excogitari  po-  A  ^^  probabiliaB  patant,  contiiiQiB  diebua  agerentor- 


tuit,  quam  Christianos  pubiicia  rebus  esse  inu- 
tiles. 

ARTIGULUS  II. 

NttUtm  reipublicss  damnum  inferH  a  Christianii, 
qui  eihnicorum  cssre^nanias  non  frequentabant, 
nee  Satumalibus  lavabaut  dituculo^  sed  hora  de- 
bila^  uec  liberalibus  discumdebant  in  publico,  sicut 
bestiariis  supremum  eosnantibus  mos  est, 

Quantumvis  olare  et  certo  Tertullianus  demon* 
etraverit  Ghristianos  rebus  publicis  maximae  esse 
utilitati ;  gentiles  tamen  contra  reclamare  non  ve- 
rebantur  ilios  reipublic»  ideo  non  esse  fructuosos, 
quia  omnes  ipsorum  csremonias,  sacratioresque 
religionis  actus  adspernati,  iis  interesse  plane  pe- 
nitusque  recusabant.  Sed  hoc  TertuUianus  con- 


Tum  autem,  teste  Luoiano  (Lucian.,  DiaL  Satuni.^ 
p.  1021),  non  licebat  serium  aliquod  privatumaut 
publicum  negotium  transigi,  sed  potare,  inebriari, 
vociferariy  ludere,  certare  tesaeriSy  nudos  canere, 
saltare  lascivo  corporis  motu,  sese  vultu  foligine 
oblito  in  aquam  aliquando  dare,  ac  famulos  adhi- 
bere  in  convivium,  quemadmodum  Accius  his  a 
Macrobio  transcriptis  versibus  ceoinit : 

Mazima  para  Graium  Saturno,  et  mazime  Athenn, 
ConflciantBacra,  qasB  Cronia  esse  iterantur  ab  iUis ; 
Camqae  diem  celebrant,  per  agros  urbetqae  fere  oxDDat 
Ezerceat  epulis  laBti,  famaloBque  procurant. 
Quisque  tuoB,  noBtrieque  itidem ;  et  mos  traditas  iUioe 
l9te,  ut  cum  domiois  lamuii  tum  epuientur  ibidem. 

(Macrob.,  lib.  i  Saiumal.  cap.  7. 
Non  mirum  itaque  si  Ghristiani  hos  nefarios  ido- 


cesso,  prorsus  negat  eosdem  Christianos  nulli  id-  R  lolatri®,  lasciviffl,  ebrieUtis,  aliosque,  quos  ex  ci' 
circo  reipublica  esse  usui  et  emolumento.  1081      ^^j^  superius  scriptoribas  recensuimus,  detesUn- 


Quemlibet  itaque  gentilem  sic  compellat:  «  8i  osb- 
remonias  tuas  non  frequento,  attamen  et  iila  die 
homosum  »  (Tertuli.  Apotog,,  cap.  42),  qui  qui- 
dem,  ut  mox  dictum  est,  una  cum  ethnicis  vi- 
vendo,  measque  commiscendo  artesi  tibi  aliisque 
plurima,  quas  ad  tuam  ac  osterorum  hominum 
vitam  et  societatem  nccessaria  sunt,ita  suppedito, 
ut  maximum  ex  operibus  meis  fructum  unusquis- 
que  percipiat. 

Nemo  est  autem,  qui  non  fateatur  hoc  cuneo 
funditus  everti  insulsam  omnino  gentilium  accu- 
sationem.  Verumtamen  Tertullianus  ultra,  quam 
satis  sit,  manifestum  pluribus  exemplis  cuilibet 


dos  actus  improbaverlnt,  noiuerintque  noctem  st 
diem  10S9  perdere,  tam  impia  festa  celebrando. 
Quamobrem  non  lavOt  inquit  Tertullianus,  dUncnlo 
Satumalibus  (TertulK  Apotogei.,  o.  42,  p.  482),  ut 
ad  ilia  agenda  me  prsparem.  Quis  enim  nesciat 
morem  ethnicorum  fuisse  se  ante  convivium  la- 
vandi  ?  Sed  Ghristiani  fas  sibi  esse  non  oredebaot 
sese  ad  illa  nefanda  convivia  et  mysteria  agenda 
diluculo^  oum  hyems  saviebat,  in  tempestivo  bal- 
neo  preparare. 

Nullum  tamen  rebus  publicis  detrimentum  id- 
circo  importabant.  Ctenim  tavOj  ait  Auctor  noster, 
honesta  hora  et  salubri.  Rigaltius  vero   scribi  ma- 


facit,  a  Christianis,  etiamsi  gentilium  mysteriis  ^  j^j^  ^^^,^^^  ^^^^  ^^^^  ^^^^  .  ^^  ^.ontra  codi- 


non  affuerint,  aut  nihil  inde  detrimenti  rebus  im- 
portari  publicis,  aut  si  quod  importatum  aliunde 
illud  ab  iis  affatim  resarcitum  fuisse. 

Sed  ilium,  si  lubet,  a  Saturnalibus  ethnicorum 
festis  incipientem  audiamus  :  Non  lavor,  inquit, 
diluculo  Satumalibus^  ne  et  nociem  et  diem  perdam 
(Ibid,).  Atque  ita  quidem  heo  verba  in  nostris 
exemplaribus  manuscriptis  et  editis  antiquioribus 
exhibentur.  Verum  Higaltius  rejeoit  adverbium 
dituculOt  et  pcribi  Jussit,  Lavor  sub  noctem :  sed 
meras  nugas,  genuino  Auotoris  nostri  textui  (Idem 
de  Idolol.  cap.  10)  mentique  repugnantes,  nobis 
vendit.  Ab  omnibns  autem,  ut  faoilius  id  dignosci 
queat,  observandum  est  Saturnaliafesta,  ut  ipse 
alibi  et  Varro  (lib.  v  do  Ling.  Latina,   p.  51.)  ao 


cum  omnium  reclamationem.  Nonne  autem  Auctor 
noster  dicere  potuit  Ghristianos  non  respuisse  bal- 
neas,  sed  lavatum  abiisse  hora  honesta  et  salubri, 
qua  videlicet  eum  honestate  et  salubritate  omnes 
se  lavare  consueverant.  Hsc  autem  hyemef  ut  ait 
Plinius,  eratnona  hora  xstate  octava  (PHn.  lib.  m, 
epist.  1.  pag.  90),  aut  ut  alii  observant,  a  meri- 
die  ad  vesperam.  Horatius  autem  canebat : 

Ast  ubi  me  fessnm  boI  acrior  ire  lavatum 
Admonuit,  fugio  rabiosi  tempora  signi. 

(Borat.  lib.  i  satir.   6,   v.   125. 

Nonne  ergo  Tertullianus  designarevideturmeri- 
dianam  horam,  quam  mense  Decembri^  quo  Satar- 
nalia  agebantur,  honesta  et  salubris  erat ;  ut  miAi, 
inquit,  ealorem  et  sanguinem  servet,  Non  his  igi- 


Festus  (ad  v.  Satumia) '  testifioantur,    instituta  D  ^^p  frigidis,  pergit  ille,  impiorum   Satumaliorum 


fuisse  in  Saturni,  agrorum,  siouti  opinabantur, 
prassidis,  honorem.  Livius  vero  illorum  originem, 
et  etatutum  eorum  celebrandorum  dlem  his  pandit 
verbis  :  «  Decembri  Jam  mense  ad  «dem  Saturni 
Rom»  immolatum  est,  leotistemiumque  impera- 
tum,  eteum  lectum  sonatores  straverunt,  et  con- 
vivium  puhlioum,  ao  per  Urbem  Saturnalia  diem 
ao  noctem  clamatum,populusque  eum  diemfestum 
habere  ao  servare  in  perpetuum  Jussus  »  (Liv.  lib. 
II,  §  21).  Sed  Macrobius  (lib,  i  Satumal.f  o.  8  et 
iO),  ao  postea  Lipsius  (lib.  i  Sa^um.,  o.  3,  tom.  111) 
disputarunt  otrum  h»o  uno  duntazat,  an  septemi 


diebus  tavo  diluculo^  quandoquidem  rigere  et  pei' 
lereposi  lavaemm  mortuus  possum.  Quibus  iUe 
verbis  alludit  procul  dubio  ad  alium  antiqanm 
morem  mortoa  hominum  oorpora  lavandi,  ao  forte 
ad  h»c  Virgilii  delMiseni  Ainere  carmina  : 

Para  calidoB  latices  et  ahena  undantia  flammis 
Expediuntf  eorpuaque  lavant  frigentis  et  ongant 
(VirgU.  lib.  vi  /Eneid.  v.  211  et  teqqJ 

Serviue  vero  In  suis  ad  h»c  oarmina  anlmadver- 
Blonibus  eiUt  illud  ab  Ennlo  compositom : 

Tarquinli  eorpos  bona  femlna  kvlt,  et  unxlt. 

(8arv.  pag.  4il.) 


1181 


0.  LB  NOURRT  OBSERVATIONES  NOV/E. 


1182 


Dicit  itaque  Terlullianus  posse  quidem  post  mor-  A.  Nihil  ergo  mutandumin  textu  Tcrtuiliani^quiscile 


tem  eo  lavacro  rigere  et  pallere,  nolle  sutem  dum 
viveret,  illud  prsBvertere  intempestivo  hyemali  bai- 
neo,  quo  Saturnalia  inchoabantur.  Quamvis  au-. 
tem  hffic  ratio  sit  mere  naturaiis,  eo  tamen  aorius 
ethnicos  pungebat,  quo  absurdius  objiciebant 
Ghristianos  ideo  reipublicae  esse  inutiles,  quia  hoc 
balneuro  atque  impiaa  caremonias,  iilud  subse- 
quentes,  meritissimo  Jure  fugiebant  et  exsecraban- 
tur. 

Ad  iiberalia  deinde,  sive  ad  dieh  iadosque  Libero, 
sive  Baccho,  dicatos,  sic  transit:  «  Non  in  publico 
Liberalibus  discumbo  » (Tertull.  Apologet.^  cap.  42, 
pag.  4^2).  Rationem  ab  eo  si  postules,  alio  in  li- 
bro  eam  his  verbis  datam  videbis:  «  Cum  promi- 


supremamy  sive  ultimam  appellat  bostiariorum  cos- 
nam;  quia  postridie  cum  aliis  gladiatoriis  aut 
bestiis  pugnaturi,  necem  potius,  quam  victoriam 
sperare  debebant.  Btenim  pugnaniiam^  sicuti  mo- 
net  jam  laudatiis  Scneca,  exitus  mors  est  (Senec. 
epist.  7,  p.  173).  Si  qui  enimvero  inde  incolumes 
evadebant,  boc  tamen  sperare  non  ausi,  supremam 
C(Bnam  pridie  se  carpere  arbitrubantur.  Ab  auctore 
porro  Actorum  SS.  Perpetus  et  Felicitatis  disci- 
mus  hanc  ccenam  liberam  vocitari,  haud  dubie 
quia  lantissima  erat,  acgladiatoresoibis  ad  libitum 
appositis  sese  ingurgitabant. 

Ghristiani  ergo  publicas  illas  ccenas  merito  re- 
pudiabant;  utpote  qum  in  Bacchi  honorem,    ac 


scue  ludi  Liberalia  vocarentur,honorem  Liberi  pa-  ^  intemperanter  dabantur.  NuUum  tamen   damnum 


tris  manifestate  sooabant.  Libero  enim  a  rusticis 
primo  fiebant,  ob  beneflcium  quod  ei  adseribunt, 
demonstrata  gratia  vini  »(Idem,  de  Spectac,  cap. 
5}.  Qua  de  re  non  semel  quidem  disseruimus. 
Ottoniam  ergo  hsec  festa  1#8S  in  falsi  Dei  hono- 
rem,  non  sine  idololatriie  aliisque  ac  potissimum 
crapule  et  ebrietatis  criminibus,  celebrabantur, 
summoGbristianis  erant  horrori.  Addidit  Auctor 
noster :  •  Non  in  publico  Liberalibus  discumbo» 
quod  bestiariis  supremum  CGenantibus  mos  est  » 
(Idem,  Apologei.,  loc.  cit.).  Sio  autem  legimus  in 
roanuscripto  Puteano,  et  primo  Golbertino;  sed 
in  Harleano  et  Golbertino  secundo,  supremam.  At 
Junius  scriptum  suspicatur,  sub  primam;    quia 


rebus  publicis  inde  accedebat.  Nam  ubi  ubi,  sic 
TertuIIianus  quemlibet  ethnicum  alloquitur,  de 
copiis  tuis  csenOy  id  est,  cibis,  quos  a  tuis  gentili- 
libus  in  quoounque  publico  loco  falsis  diis  non 
consecrato,  emere  consuevi. 


ARTIGULUS  III. 

Quam  insuhe  elhnici  objicerent  Christianos  ideo  rei- 
publicjs  1084  fructuosos  non  esse^  quia  coronas 
non  emebant,  ad  spectacula  non  conveniebant, 
thura  non  mercabaniur^  tametsi  plura  ac  chariora^ 
a  Sabxis  empia,  in  mortuorum  seputluram  insu- 
merent^  quam  gentiles  ad  deos  suos  fumigandos. 

Frequens  prooul  dubio  erat  Tertulliani  tempore 

.     .  corooarum  usus  :  quaodoquidem  ethnlci  de   illo  a 

besUarii.dequibusanteaegimus,  meridie,inquit.      .^^.g^j^^jg  ^^j^^^^^    lanquam    magno   reipublica^ 

cerUbant.  Bulengerus  vero  hanc  conjeoturam  non  C  ^^^^^^  querimoniam   singularem  habebant.  Ve- 
sine  risu  ideo  explodit  (Buleng.  lib.  de  Venat.  circ.      ^^^  ^^^^^  ^^^^-^^  ^j^  ^1,^  respondet :  Non  emo 

capiti  coronam ;  sed  quid  tua  interesi?  Quodnam 
enim  inde  rebus  publicis  detrimentum  ?  Nullum 
plane.  Emptis  siquidem  floribus  utor,  inquit  ille, 
sed  iis,  ut  pulo,  gratius  liberis  et  solutis,  et  undique 
vagis  (Tertull.  Apologet.,  c.  42,  p.  493),  nec  com- 
pactis  in  coronam.  Nullusquippecapillis,  sed  nari- 
bus  tantum  odor  florum  percipitur.  Nos  vero  hso 
fusius  prosecuti  sumus  in  alia  dissertatione,  ubi 
prsterea  ostendimus  ideo  hujuscemodi  coronarum 
usum  a  Ghristianis  rejectum,  quia  suam  ab  idolo- 
latria  traxerat  originem  (Dissertat.  in  Minuc.  cap. 
13,  art.  3). 
Urgebant  ethnici  Ghristianoa  magno  reipublica 


cap.  34),  quia  bestiarii  non  solum  meridie  pugna- 
bant,  sed  tempore  etiam  matutino.  Quid  enim  his 
Suetonii  de  Claudio  imperatore  verbis  clarius : 
K  Bestiariis  meridianisque  adeo  delectabatur,  ut 
etiam  prima  luce  ad  spectaculum  descenderet,  et 
meridie  ad  prandium  dimisso  populo,  persederet » 
(Sueton.  lib.  v,  in  Vita  Claud.  §  34).  Seneca  vero: 
«Mane  leonibus  et  ursis  homines,  meridie  specta- 
ioribus  suis  objiciuntur  »  (Senec.  epist.  70,  p.  295). 
Visne  et  alia  non  minus  perspicuaillius  verba?En 
hsBC  ipsa  sunt :  ■  Gasa  in  meridianum  spectaculum 
incidi,  lusus  exspectans....  Mane  leonibus,  etursis 
homines,  meridie  spectatoribus  suis  objiciuntur. 


Interfectores    ab    interfecturie    Jnbentur    objioi,  j)  ^^,^  p^y.^.g  ^^^^^^^^153  „„„  i„tg^f„i„,  (Tertull. 


et  victorem  in  aliam  detinent  mortem  »  (Lib.  iii 
de  Ira^  cap.  43,  pag.  583).  Hursus  alibi :  «  Nuper 
in  ludo  bestiariorum  unos  e  Germanis  cuni  ad 
matutina  spectacula  pararetur,  secessit  »  (Idem, 
epist.  7,  pag.  172  et  173).  Denique  illa  neo  semel 
quidem  vocat  matutina  arenx  spectacula  (de  Jra, 
oap.  43,  pag.  583).  Nec  difficile  foret  huc  plura 
aiia  congerere :  sed  quia  hflec  sufflciunt,  nihil  aliud 
addemus,  nisi  hoc  Martialis  carmen : 

In  matotina  noper  spebtatut  arena 
Mttcias. 

(MarUal.  lib.  z,  eptgr.  ».) 


loc.  cit.).  Grande  scilicet  malum  erat  ea  fugere, 
que  Tertullianus  alio  in  libro  orta  esse  probat  de 
reatu  generati  idololatriae  GenHrids  sum  (Idem  de 
Spedae.,  oap.  7).  Aiiis  autem  in  disaertationibuB 
annotavimuB  hsBC  spectacula  non  solo  idololatrin, 
sed  pluribus  aliis  adhuccoinquinata  fuisse  crimtni* 
bus,  quffi  Ghristiani  non  secus  ac  pestem  publicam 
jure  merito  fugiebant.  Quae  ergo  inde  boni  pu- 
blici  jactura  ?  Magna  qoidem,  inquiebant  genti- 
les.  In  longum  enimvero  tempus  spectacula  illa 
producebantur,  atque  idcirco  spectatores  in  am- 
phlthe&tri  aditu  plura  edulioram  emebant  ge- 


1183 


TERTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIB8  I,  APOIOOETICA. 


1184 


oera,  quibus  possent  interdum  refici.  Ghristiani  A  Dobis  quoque  insuper  ad  solatia  BepuHone  usoi 


itaque  nullos  plane  faciebant  hujusmodi  sumptus. 

Sed  si  nihil,  inquit  Tertullianus,  ibi  mercamur, 
«  Quc  tamen  apud  illos  coetus  venditantur,  si  de- 
sideravero,  libentius  de  propriis  locis  sumam  » 
(Tertull.  Apologei.y  cap.  42,  pag.  493).  Quaedam 
antiquflB  editiones,  sumo :  alise  qaaedam  recentio- 
res,  sumentur.  Melius  in  nostris  codicibus  et  02b- 
teris  editionibus,  sumam,  Nibil  ergo  de  bono  pu- 
blicodeperditum,  si  Cbristiani  aliis  licitis  sibi  in 
locis  ea  emebant,  quie  apud  ethnicorum  illicitos 
coetus  venditabantur. 

Nibil  etiam,  quidquid  adhuo  iidem  oausarentur» 
reipublicffi  deperit,  si  tbura,  inquit  Tertullianus, 
nan  eminus  (Ibid.),  quae  ethnici  falsis   diis  adole- 


sunt  »  (Idem,  de  idoloL,  cap.  11). 

Esto,  arguet  aliquis,  ac  meridiana  luce  clarius 
demonstratum  habeatur  Chrislianos  usos  fuisae  ud 
sepelienda  mortuorum  corpora  Sabeo  thure,  c«- 
terorum  omnium  pretiosissimo ;  numquid  Tertul- 
lianus  magna  sine  hyperbolo  asserere  potuit  8a- 
bnoB  thuris  sui  merces  pluris  et  charioris  ad  Chri- 
stianorum  sepulturam  vendidisse,  quam  gentibus 
ad  deoB  suos  fumigandos  ?  Nonne  plurimi,  inquiet, 
gentiles  thus  sabaeum  plena  prodigaque  manu  diis 
Buis  incendebant  ?  Sed  qui  hfleo  objectabit^  is  sd- 
vertero  debet  hos  aliis  ditiores  fuisse,  et  longe  mi- 
nori  numero,  quam  caeteri  pauperiores,  qui  thus 
adolebant  aut  tribua  tantum  digitis,  aut  nniuB  as- 


bant.  Nam  id  nobis  omnino  vetitum  erat,   thuris-  n  sis,  quemadmodum  infra  dicetur  (Infra,  cap.  29, 


que  pretium  minus  erat,  quam  etbnici  de  hoo  de- 
trinoento  conqueri  unquam  debuerint.  Etenim 
Arabix,  pergit  ille,  potiori  Jure  queruntur,  Verum 
si  que  sit  Arabum  de  chariore  suo  tbure  non  ven- 
dito  quaerimonia,  seient,  ait,  sive  pro  nobis  res- 
pondebunt :  «  Sabaei  pluris  et  charioris  euas  mer- 
ces  ChristianiB  sepeliendis  profligari,  quam  diis 
fumigandis  •  {Ibid,)  De  Sabso  autem  thure  Vir- 
gilius : 

1086  India  mittit  ebur  molleB  sua  thuraSabsBi. 

(Virgil.  lib.  i  Georg,  v.  67.; 

Et  alio  in  libro  de  Venere : 

.    .    .  Ubi  templum  iUi,  centumque  Sabeo 
Tbure  calent  arse. 

{!dem,  lib.  i  JEmid,  v.  430.)  Q 

Qnos  quidem  inversus  hso  aServionotantur:  Sa- 
baei  populi  sunt  Juxta  Syriam  et  Arabiam,  dicti 
Sabasi  dita  xou  ai&taiiat^  quod  apud  eos  thus  nasci- 
iur^  quo  deos  placamus. 

Neque  porro  TertullianuB  hujus  tantum  Babsi 
thuris,  de  quo  plura  Plinius  memorat  (lib.  vi  Mt, 
Hist.f  cap.  28,  pag.  726),  sermonem  fecit,  sed  de 
aliis,  uti  ez  mox  dicendiB  patebit,  etiam  illorum 
mercibuBy  sea  aromatibus.  Tanta  enimvero  in 
eorum  regione  erat  horum  abundantia,  ut  iie,  si- 
outi  Strabo  narrat  (lib.  xvi  Geogr.^  pag.  776),  pro 
sarmentis,  atque  ignis  faciendi  materia,  oinna- 
momo,  casia,  et  aiiia  bcguBmodi  suave  oientibus 
uterentur.   Scriptum   quoque  a  Plinio   legimus: 


art.  2).  At  haeo  vero,  obBervavimus  majorem  fuisse 
Christianorum  multitudinem,  qaam  gentiiium. 
Christiaiii  igitur,  si  thure  sabfleo  mortuorum  cod- 
diebant  corpora,  ad  hoo  pietatis  officiam  Sabsei  de- 
bebant  plura  iliis  sua  thura  vendere,  quaai 
gentilibus,  quorum  plurima  pars  pauoa  admo- 
dum  vilioris  et  oommunis  graua  diis  suis  dare 
oonsueverat. 

ARTIGULUS  rV. 

Quam  immerito  etknici  conguerebaniur  ten^lorwn 
suorum  vectigalia  decoqui  ex  quo  orti  erant 
Christiani,  qui  diis  illorum  hominibusque  men' 
dicanttbus  non  1086  suffieiebant^  ae  vectigalia 
solvebant  tanta  cura,  quanlis  dolis  ab  iudem 
ethnicis  fraudabarUur :  neminem  de  steriiitaU 
Christianorum  conqueri  potuisse,  prxter  infames 
lenones,  perductores,  aquariolos,  sicarios^  ventna- 
rios,  magos,  aruxpices,  ariolos,  mathewaticos ;  ae 
si  quid  forte  malum  retpublicm  a  Ghristianis  iUa- 
tum  fueratf  illud  cum  foenore  ab  iUis  aliunde  resaf- 
ciium. 

Qus  bactenus  retulimus,  quantamviB  clara  et 
omnibus  perspicua  sint,  non  potuerunt  tamen  c«- 
cos  comprimere  ethnicorum  impetus,  nec  effrs- 
natum  in  Christianos  furorem  exstinguere.  Magno 
enim  adhuc  clamore  ubique  vooiferabantur  illoa 
in  reipublicae  ortos  esse  porniciem.  Ez  quo  enim 
eorum  reiigio  in  mundum  disseminata  est :  c<  Tem- 
plorum  nostrorum,  inquiebant,  vectigaiia  quotidie 
decoquunt »  (Tertull.  Apologet.;  cap.  42,  p.  403), 
hoo  est  paulatim  minuuntur.  Cuilibet  enim  Cbri- 


«  CiboB  Sob«i  ooquuntthuriB  ligno»  (Plin.  lib.  xii  D  etiano,  utiipsemetTertullianusfatetur,prohibitum 


Hist,  nalur.,  oap.  17,  p.  32).  At  Tertullianus  noster 
euo  non  solum  in  Apologetico,  aed  alio  etiam  in 
libro  aperte  deolarat  Sabaeorum  thus  ad  sepelienda 
in  primis  mortuorum  oorpora  a  ChristianiB  adhi- 
bitum :  ■  Corpora,  inquit,  medicata  condimentis, 
Bepultur8e,man8oIeis  et  monumentissequestrantur ; 
prooessura  inde  [ad  secundam  vitam]  cum  Jusserit 
Dominus  » (Tertull.  lib.  de  Resurrect.  cam.  cap. 27). 
Alibi  vero  magisque  ad  nostrum  propositum : 
«  Viderintetbnici,  inquit,  si  esdemmeroes,  thura 
dico,  et  cflBtera  peregrinitatia  ad  sacriOoium  ido- 
lorum»  etiam  hominibas  ad  pigmenta  medicinalia, 


erat,  »  ne  cnras  templorum  deleget,  aut  vectigalia 
eorum  procuret »  (Idem,  de  Idototat.,  cap.  17). 
Cum  m^jor  itaque,  uti  saepius  diximus,  esset 
Christianorum,  quam  ethnicoram  numeruB,  pro- 
fecto  longe  pauciores  templorum  veotigalia  pende- 
bant. 

Verum  etsi  res  ita  8it,ethnioi,  non  de  Gbristianis 
tantum,  sed  de  suis  etiam  sectatoribus  expostulare 
debebant.  Ab  eis  quippe  Tertullianuspetiit: «  Siipes 
quotusqaisque  Jam  jaotat  (Idem,  Apologet.  loc* 
eit.)  ?  •  Stipes  autem  nummus  erat  Bignatus.  Qoi 
enim  «  diis  cam  thesaorls,  ait  VarrOi  asflei  dant, 


1185 


D.  LE  NOURliT  OBSERYATIONBS  NOYiE. 


1186 


Btipem  diount.  »  (Varr.  lib.  iv  d$  Ling,  Latin.y  sub  A  contendimus  (Juetin.  Apolog.   ad  Anton.),  Ea  vero 


fin).  Quamobrem  Ovldius  canebat : 

Contalit  8BS  popnlnB :  de  quo  delubra  MetellQs 
Fecit,  ait :  dand»  moe  slipit  inde  manet. 

Ovid.  lib.  iz  Fa$tcr.  §  3.) 

Etbnici  ergo  si  stipem  templis  non  dabant,  non 
minus  oerte  quam  Ghristiani  iis  faciebant  detri- 
mentum. 

Instabant  gentiles,  atque  ut  ait  Arnobius,  oon- 
jeotores^  arioli,  vates  et  aiii  amarissime  depiora- 
bant  in  tempiis  euis  raritatem  (Arnob.  lib . .  ii 
advers.  gent.\  ao  neo  exiguas  quidem  stipes  posse 
a  paucissimis  oonsultoribus  eztorqueri.  Scimus 
quidem  Plinium  8ecundum  in  sua  ad  Trajanum 
imperatorem  epistola  scripsisse  templa  et  sacra 


ethnici  sic  frandabant,  «  ut  si  ineatur,  »  Tertul- 
liani  verba  sunt,  «quantum  vectigalihus  percat 
fraude  ctmendaclo  vestrurum  professionum,  Cacile 
ratio  haberi  possit,  unius  specici  querela  compen- 
sata  procommodo  cffiterarum  rationum  ■  (Tertiill. 
Apologet,,  cap.  42^  pag.  495).  Ibi  certe  professionis 
nomen  accipitur  *>ro  publica  bonorum  omnium, 
quae  unusquisquo  possidebat,  expositione  seu  de- 
ciaratione.  Sed  non  indo  tollitur  tota  difOcultas 
obsourioriB  hujusce  phrasis,  quas  duplici  modo  a 
sagacioribus  explicatur.Quidam  enim  putant  hunc 
esse  Tertulliani  sensum  :  si  ppirpendatur  quantum 
gentiles  malum  reipublicffi  importent,  fraude  et 
mendacio  professionum  ilbid.),  sive  falsa  bonorum 


solemnia  ocepisse  suo  tempore   repeti.  Totidem  R  ^"^''"'°  ^®^^^^**^^'^®' °°"*'®^^''^.^®^  ^**' *^'^""''' ®*^® 


enim  heo  iliius  verba  legimus :  «  Gerte  satis  con- 
stat  prope  jam  desolata  tempia  ccBpisse  celebrari, 
et  sacra  solemnia  diu  intermissa  repeti,pa8simque 
venire  victimas,  quarum  adhuc  rarissimus  emptor 
inveniebatur  ■  (Plin.  lib.  x,  epist.  101,  pag.  376). 
Sed  quod  fatetur  propedesolata  fuisse  ethnicorum 
templa  et  saora,  hoo  verissimum  est.  Quod  vero 
Bubjungit  illa  ocBpisse  repeti,  his  verbis  inepte 
adulatua  est  Trajano,  oujus  olementiam  per  fas  et 
nefss  extollere  voiebat.  Nam  orescente  numero 
CbristianorQm,  minus  freqaentabantur  ethnioorum 
templa  minusque  veotigalia  solvebantur. 

Tertullianus  itaque  id  ultro  fatetur,  et  gentilibus 
1087  reapondet  quantumounque  fuerit  iiiud 
damnam,  a  Gbristianis  abunde  restitui.  Nos  enim 


hoc  solo  exemplo  agnoscctur  illud  malum  esse 
majus,  quamquidquid  boni  aliis  rationibus  afPe- 
runt.  Alii  vero  Tertulliani  mentem  sic  expiicant : 
Ghristianitanta  cura  tantaque  fidesolvunt  tribnta, 
qnantisdolis  acmendaciis  agentilibus  fraudantur, 
bocquesolooxemplo  planeconticitur  iniquissimam 
esse  bornm  de  Ghristianorum  inutilitatequerelam  ; 
quia  vectigalia  cffiteris  omnibus  accuratius  pen- 
debant,  ao  si  quid  aliunde  afferrent  detrimenti, 
eiBterarumy  qu»  indicats  sunt,  rationum  commodo 
aiTatim  oompensabatur.  At  sane  si  ibi  Tertullianus 
ethnioos  non  componit  cum  Christianis,  potior  vi- 
detur  prima  interpretatio,  qua  oolligitur  illos  de 
allato  ab  his  reipublicffi  damno  prorsus  immerito 
expostulasse ;  quandoquidem  aliud  roajus   bonum 


non  suffloimus,   inquit,  «  et  hominibus   et  diig  ^  *'°°^?'*®^*'^^- SV®''^   ^^^  utrosque  Christianos  et 


vestris  mendicantibus  opem  ferre  »  (Tertuil.  ApO' 
loget.,  oap.  42,  p.  494).  Hooest,  omnia  bona  nostra 
omnesque  nostrffi  faoultates  non  8ufOciunt,ut  men* 
dicantibuB  vestris,  oum  diis,  tum  bominibus,  de 
quibus  alibi  a  nobis  aotum  est  (tom.  I  Apparat, 
pag.  784),  opem  feramus.  In  erarium  ergo  tem- 
plorum  vestrorum,  in  qu»  noa  vobiscum  convenire 
nefas  est,  etsinuUamstipemJaotemus,  alibi  tamen 
qaibasiibet  peteatibos  sffipius  et  longe  abundan- 
tius  eam  impertimur  (Dissert.  in  Minuc,  Octav.^ 
cap.  20,  art.  30).  Pius  enimvero,  ait  ille,  nostra 
misericordia  insumit  vicotim^  seu  plura  quibuslibet 
per  vioos  et  vias  civitatum  mendicantibus  iargitur, 
quam  vestra  religio  templatim  (Tertull.  loc,  ci/.), 
sive  in  singuHa  templis  vestris  tribuit. 

Deinde  vero  vectigalia,  ab  imperatoribus  impo- 
sita,  Ghristiani  multo  majore  oura,  et  meliori  fide, 
quam  gentiles  solvebant.  Quin  etiam  hffio  vectigalia, 
inquit,  •  gratias  agent  Ghristianis  ex  fide  depen- 
dentibus  debitum,  qua  alieno  fraudando  abstine- 
mus  •  (Ibid.)^  Noverant  quippe  iliud  Ghristi  prad- 
ceptum  :  Reddite  qwe  sunt  Csesaris  Cxsari  (MaUh. 
XXII,  21).  Atque  inde  Justinus  Martyr  ethnicis  pa- 
lam  dicebat :  4»(5pouc  xal  ela^opac  toT^  6^'  6(ji(I»v 
TeTayjiivoK  iravTa^j^oij  icp6  icgEvtwv  «eipwfjLtOa  ^i  - 
ptiv,  Yectigalia  sane  et  collaiiones  eiSy  qui  a  vobis 
sunt  ordinaU  exactoribus  prsc  omnibus  ubique  inferre 


gentiles  1088inter  se  contulit,  secundam  expo- 
Bitionem  prsferas,  per  nos  licet. 

Gffitemm  ot  Auctornoster  ethnicos  pressius  ur- 
gent  (Idem,  ibid.),  illis  ultro  ooncedit  quosdam 
apud  eos  reperiri,  qui  de  Ghristianorum,  ut  ipse 
ait,  sterilitate  conquerebantur.  Sed  quioam,  Deus 
bone,  hi  erant  ?  Non  alii  profecto,  nisi  homines 
perditi,  suis  vitiis  et  sceleribus  infames,  quibus 
necplacere,  nec  favere  summa  est  reipublicaB  uti- 
litas.  Triplicem  autem  eos  distinguit  in  classem, 
quorum  prima  erat  turpissimorum  nefandffi  libi- 
dinis  ministroram,  qui  ab  illo  appellantur  lenones 
perdueiores^  aquarioii.  Daos  autem  priorea  com- 
memorat  Cicero,  ubi  contra  Verrem  sic  invebitur. 
n  c(  Sileaturde  nocturnis  ejus  baccfaationibus  et  vi- 
giliis ;  lenonum,  aleatorum,  perduotorum  nulla 
mentio  flat  » (Cicer,  lib.  ii  in  Verr.,  pag.  68,  lin.3). 
Lenonesvoro  interet  perductores  hoc  erat  discri- 
men,  quodprimi  mulieres  non  reluctantes,  secundi 
invitns  ad  stuprum  adducerent.  Quapropter  ceoinit 
Horatius : 

Laudato,  suortator  ait,  cave  te  roget  uUra. 
PeDelopero  facilis  poliori  trade.  Putasne 
Perduci  poterit  tam  fragi,tamque  pudioa. 

(Horat.  lib.  ii,  satir.  5,  ▼.  75  et  seqq.) 

Ejusdem  farinffl  crant  apuarioli,  qoi,  ut  ait  Festus, 
dicebantur  mulierum  impudicarum  sordidi  asseclse 


liSt 


TERTULLIANI  OPERDM  PAR8  I.  —  SERIES  I,  APOLOGBTICA. 


Ii88 


(Fest.  lib.  XX  deSignific.  verb.  ad  v,  Aquarioli).  Al 
Quamobrem  ab  ApuJeio  memoratur  exacerbaiui 
aquariolus  ttjpom^uasimpudicaeet  merelricis  (Apul. 
Apoldg.  ante  med.  pag.  366).  Spurcissimi  autem 
hujusmodi  homines  mulieribus  aquam  ad  eordes 
abluendas  asportabant.  At  vide,  quseso,  utrum 
huic  impurissimo  hominum  gregi  ascribendus  slt 
Comniodus  imperator,  de  quo  hsc  Lampridius 
memoriaB  prodidit:  «  Gladiatoribusconvixit,aquam 
gessit  ut  lenonum  minister  •  (Lamprid.  in  Vita 
Commod),  Quorumdam  tamen  opinio  est  aquarioli 
nomine  signiflcari  balnealorem,  qui  lavantium 
vestes  custodiebat  ac  lenocinabatur.  Inde  canebat 
Martialis : 


Cum  te  locerna  baloeator  exBlincta 
Admittat  icter  busluariaB  mGBchaB. 

^Martial.  lib.  iii,  epigram.  62.) 


B 


Ad  talium  certe  hominum  de  Ghristianorum 
eterilitate  et  inutilitate  exposlulatio,  horum  erat 
et  virtutis  et  utilitatis  commendatio  ac  preco- 
iiium. 

Neo  aliud  sane  ferri  potest  Judicium  de  sioa- 
riiSyVenenariis  et  magis,  qui  seoundam  Tertulliani 
classem  conflciunt(Tertull.  ApologeL^cap,  A3).^BLm 
hi  aliorum  vitsinsidiabantur,  eamque  saspe  sas- 
pius  eripiebant.  Sicariienimnuncupali  sunta  Jtca, 
seu  gladio  breviore,  quem  ad  interflciendos  ex 
ineidiis  hominesgerebant.  Quum  frequenter  vero 
ab  hia  truculentis  hominibua  alii  clam  et  insidiose 
necarentur,  his  paucis  disces  Ciceronis  verbis : 
«  ncBC  quotidiana,  sicae,  venena  »  {Cic,  lib.  iu  de  Q 
Naiur.  Deor.  pag.  251,  lin.  ^15).  Sed  ut  propius  ad 
Tertuliiani  accedamus  tempora :  «  Indo,  inqcit 
Gyprianus,  veneflci,  inde  sicarii,  tam  ad  pec- 
candum  prscipites,  quam  impune  peccantes » 
(Cyprian.  adDemelr,)^  » 

1089  Jam  autem  praesentis  our  deinde  ab 
Auctore  nostro  appellantur  venerarii^  qui  vene- 
num  aliis  propinant,  aut  conflciunt,  aut  vendunt. 
Nec  his  procui  dubio  dissimiles  erant  tiiage\quibu8 
tertius  in  hac  classe  locus  datur.  Diabolicis  siqui- 
dem  artibus,  maleflciiset  prsstigiis  nocere  aliis, 
eosqne  occidere  nitebantur.  At  hi  sunt,  quos  Hora- 
tiuB  hisoe  notat  carminibus  : 


QnsB  aaga,  quis  te  solvere  Thessalis 
Magnus  venenis,  quit  poterit  deus  ? 
(HoraL  hb.  i,  od.  27,  ▼.  21  et  22.) 

Tertia  demum  in  classe  reponuntur  a  TertuU 
liano  aruspices,  arioli^  mathemalid  (Tertull.  Apo- 
legel,^  cap.  43)^  quos  quidem  Arnobius,  a  nobis 
paulo  ante  citatus,  vanos  [conjectores  nuncupat. 
8uis  enim  exsecrandis  artibus,  dolis  atque  prffisti- 
giis  futurase  praBnuntiarepossevenditabant.  Arivli 
autem  sive  Farioli,  de  quibus  supra  egimus  flnge- 
bant  80  divino  afflatu,  et  aruspices  adspectu  victi- 
marum  vaticinari.  A  Terentius  utrosque  pungit 
horum  versuomaculeis  : 

Gallina  cecinit,  interdizit  ariolus  : 


D 


Aratpex  vetalt  ante  bramam  aliquid  novi. 
Negotii  incipere. 

(Terent.  Phorm.,  act.  IV.  bccd.  4.) 

neque  his  8ane  aliisque  Gicero  magis  perpercit  ebi 
hec  scribebat :  Mav-cucY)  vestra^  qux  Latine  divina- 
tio  dicitur,  qua  lanta  imbueremur  superttiiione^  ti 
vos  audire  vellemus,  aruspices,  augures,  arioli,  valeSy 
conjectores  nobis  essent  colendi  (Gicer.  lib.  i  de  Na- 
tur.  deor,,  pag.  203,  lin.  36).  Sed  de  his  alibi  di- 
ctum,  et  adhuc  postea  dicendum. 

Scelestum  illud  ac  reipubiicffi  infestum,  omoi- 
noque  perniciosum  agmen  claudunt  mathematid. 
Hos  autem  vulgus,  inquit  A.  Gellius,  quos  gentHi' 
tio  vocabulo  Chaldssos  dieere  oportet,  mathematim 
dicit  (A.  Gell.  lib.  i  Noct.  Atlic,  cap  9).  Et  priuB 
quidem  Gicero  illorum  artem  et  professiooem  bis 
verbis  explicaverat :  «  Non  ex  artis,  sed  gentis 
vocabulo  nominati,  diuturna  observatione  siderum 
scientiam  putantur  eCTecissef  ut  prasdici  posaet 
quid  unicuique  eventurum,  et  quo  quisque  fato 
natus  esset  »  (Gicer.  lib.  i  de  Divtn.,  init.  pag.  255, 
lin.  4).  Unde  Juvenalis  : 

Nota  mathemathiciB  geneuB  taa. 

{Juvenal.,  gatir.  post  med.) 

Verum  illos  eorumque  scientiam  idem  ipse  Gicero 
Ghaldffiorum  monstra  vooat,  nosque  monet  ab  Eu- 
doxo  ,  ipsorum  antesignano,  scriptia  tradiiem : 
«  Ghaldffiis  in  prffidiotione  et  in  notatione  eujosque 
vitffi  ex  natalidicminime  esse  credendum  «(Cicer. 
lib.  II  de  Divin.,  pag.  291,  lin.  49).  Plura  autem 
ut  missa  faciamus,  alio  in  libro  TertulIiaouB  no- 
ster  haad  dubitanter  asserit  pravos  angelos,  seu 
dffimones  hujus  impi»  artis  fuisee  magistros,  ae 
deinde  heo  subjunxit:  «  Expellantur  matbema* 
tioi,  sicut  angeli  eorum  :  eadem  posna  est  exsiUi 
discipulis  et  magistris  »  (Tertull.  de  Idolat.  oap.9). 
Narrat  autem  Suetoniua  hos  mathematicos  ab  im- 
peratore  Yitellio  pulsos  fuisse  Urbe  et  Italia,  ac 
postea  capite  damnatos  (Sueton.  lib.  vit,  §  U). 
Sed  prius,  teste  Tacito»  1000  facta  fueraot  de 
hoo  mathematicorum  exsilio  sonatusconsulta  (Tscit. 
lib.  II  Annal.  ante  med.).  Ulpianus  tandem  plura 
de  his  memorat,  quera  consulere  poieris  (Ulpiao. 
lib.  viT  de  Offic.  praetor.). 

Atque  hi  erant  tripHcis  classis  homines,  qui 
Ghristianos  reipublic»  inntiles  esse  idcirco  quere- 
bantur,  quia  a  nefariis  illorum  operibus  abborre- 
bant,  nullumque  eis  ferebant  fructum.  Sed  perdi- 
tissimis  hominibus  infructuosos  esse,  ait  Tcrlul- 
lianus,  magnus  procul  dnbio  reipublicffi  frvctut 
esi  (TertuII.  Apologet.,  cap.  43). 

Denique  Gbristianos  ethnicis  maximo  esse  emo- 
lumento  hac  adhuo  ratione  demonstrai :  «  Quanti 
(editiones  veteros,  Quantos,  Lacerda,  Quando)  ha- 
betis,  non  dico  jam  qui  pro  vcbis  d»monia  exco- 
tiunt,  non  dico  jam  qui  pro  vobia  quoqne  vero  Oeo 
preoes  sternant,  quia  forte  non  creditis,  sed  a 
quibus  nihil  timere  possitis  »  {Ibid.).  Rigaltius 
vero  propria  auctoritate,  et  contra  exemplanum 


1189 


D.  LB  NOUBRT  OBSBRyATlONBS  NOYiB. 


1190 


manuscriptoramatqueeditorDmfidem,  baeoverbs,  A  tem»  sincera  ejus  documenta,   el  iniquissimam 


quia  forte  non  creditis,  tanqaam  supervacua,  aut 
sibi  non  placita  sustulit.  Sed  quid,  amabo  te,  nor 
cebant  ea  verba,  qaibus  Auotor  signifloat  ethniois 
persuarum  omnino  non  fuisse  Gbristianos  pro  ipsis 
Deum  verum  precari  ?  At  id  tamen,  inquit,  tam 
erat  certum,  quam  piane  constabat  dsmonia  ab 
illis  ex  eorumdem  gentilium  ejeota  Aiisse  oorpo- 
ribus,  aicuti  a  nobis  evidentissime  probatum  est. 

Quanti  ergo,  arguit  TertuUianus,  voa  etbnioi 
habetiSf  hoo  est,  quanto  pretio  astimatis  boo  maxi- 
mum  certe  beneflciom,  quod  Cbristiani  vobis  im- 
pertiuntur  ?  Nonne  eo  solo  nomine  vobis  summa 
profeoto,  ut  supra  diximus  (supr.  cap.  22,  art.  1), 
erant  utiiitati  ? 

Verum  instat  adhuc  ille,  et  intortum  ab  etbniois  p 
telum  in  illos  retorquendo,  plane  demonstrat  ab 
illis  summum  reipublicsB  detrimentum  fieri.  Nam 
cum  longe  major,  sicut  haud  semel  diximus,  es- 
set  Ghristianorum»  quam  iilorum  numerus,  nonne 
respoblica  damnum  certe  maximum  ab  his  ipsis 
reoipiebat,  quorum  orudelitate  tot  justi  Ghristiani, 
siout  Auctor  noster  ait,  impendimur^  id  est,  con- 
samimur  et  occidimur?  Eo  enim  sensu  scripsit 
Latinus  epistolarum  Pauli  interpres  :  «  Ego  autem 
lubentissime  impendam,  et  superimpendar  ipse 
pro  animabus  vestris  •  (il  Cor.  xii,  15).  Addit 
Yero  Tertullianus  :  «  Gum  innocentes  erogaipur  » 
(Tertuil.  de  Praesaript.  c.  2).  Pamelius  vero  mallet 
erodimur  :  sed  sepius  Auctor  noster  verbo  erogare 
utitur,  quam  ut,  invitis  manoscriptis  omnibus,  ^  (gupra,  cap.  8,  art.  1)  daemones  a  Cliristianis  eje- 


Ghristianorum  vexationem  demonstrat.Jam  Itaque 
examinandum  superest,  quomodo  probaverit  fal- 
sam  esse  gentilium  religionem. 

GAPUT  XXV. 

Quibus  argumentis  TertuUianus  demonstret  falsam 
esse  gentilium  religionem^  ac  falsos  omnes  iUorum 
deos, 

ARTICULU8   PRIMU8. 

Quam  aperte  falsilas  reUgionis  ethnicorum  demon- 
stretur  ex  Christianie  veritaie^  ejectis  ex  obses- 
sorum  corpore  daemonibuSj  certa  hominum  con- 
scicntia  ;  potiori  et  notiori,  sed  plane  falsa 
divinitate  Satumi^  qui  homo  fuit,  et  a  Jano  m 
italia  exceptus,  suum  nomen  dedit  civitati^  quam 
depalaveratttotiquti  Italise,  qu3S  qtise  prius  CEnotria 
vocabatur ;  ifem  ThaUi,  Cassti,  et  Nepotis  testi- 
monio,  ac  proinde  falsam  esse  ipsam  quoque  Jovis 
aUorumquet  venditatam  ab  ethnicis,  divinitatem, 

Quibus  rationum  momentis  invectissime  asseo- 
tam  vindicatamque  a  Tertulliano  vidimus  Chri- 
stiann  religionis  veritatem,  iisdcm  funditus  ever- 
tuntnr  omnes  gentilium  dii,  et  superstitiosflB 
religiones.  Nam  si  vera  est  Ghrisli  divinitas,  sicuti 
Tertullianus  noster  scite  observat,  sequitur  ui 
falsa  rtmuntietur  qusevis  alia  contraria  reperta  (Ter- 
tull.  ApoU>get.  cap.  21,  pag.  404}.  Praeterea  ma- 
nifostissime  cum  iilo  ostendimus  (supra,  cap.  7, 
art.  1)  unum  tantummodo  esso  posse  Deum,  ac 
proinde  falsos  alios  omnes,  quotquot  ab  ethnicis 
fingi  potuerunt. 

Nec  minus  perspicuo  a  nobis  demonstratum  est 


credatur  illud  ibi  oorruptum  esse.  Eodem  itaque 
signiflcatu  ibi  accipitur,  quo  alibi  dixit,  Febrem 
erogando  homini  deputatam.  Et  revera  homo  ero- 
gatur,  qui  alibi  dixit,  Febrem  erogando  homini 
deputatam.  Et  revera  homo  erogatur  febri,  cujus 
mortiferi  sunt  exitus.  Alibi  etiam  scrlpsit  gladia- 
toreSy  qui  oocidi  didicerant,  edioto  die  inferiarum 
erogari  {de  SpecUse,,  cap.  12).  Denique  de  inferni 
igne,  uti  animadvertimus  (supra,  cap.  11,  art.  4), 
ab  eo  dictum  :  Dum  erogat,  reparat. 

Porro  autem  quid»  qusso,  in  majus  reipublic» 
damnum  verti  potuit,  quam  contra  humanas  divi- 
nasque  1091  leges  innumeros  Ghristianos  non 
soiam  suo  numero  reipublicie  utiles»   sed  cives 


ctos  fuisse  ab  eorum,  quaB  obsidebant,  corporibus, 
illosque  tum  coactospalam  fateri  sc  non  deos  sicuti 
putabant  ethnici,  sed  immundos  esse  spiritus  ; 
unicum  vero,  quem  Christiani  prffidicabant,  esse 
Deum,  ao  Gbristum  hujus  esse  Virtutero,  Sapien- 
tiam,  Rationem,  et  Filium,  cujus  nomine  ac  vir- 
tute  fugabantur.  Nihii  ergo  necesse  erat  alia  plura 
aTert'uiliano(il/^o%e/.  cap.  23)  congeri  argumenta, 
quibus  amplius  comprobaret  plane  commentitios 
fictosqne  esse  etbnicorum  deos,  ao  proinde  falsam 
illorum  religionem.  Verum  ut  eosdem  ethnicos 
impii  deorum  suorum  cultus,  ac  perversoe  reii- 
gionis  tandem  aliquando,  1099  si  fieri  poterat, 
omnino  puderet,  variis  adhuc  ralionum  momentis 


etiam  optimos,  morum  vitaque  integritate  vene-  «v  manifestissimum  cuilibet  facit  tam  apertas  fafsn 

•  «*•     .     t  it»      »  '  _ .  * •_  __^_  ^j  •II»         »•  •     •         1       «        %_      j«      »      • 


randos,  nallius  hosles,  nullius  oriminis  reo8,suum, 
siout  superius  ostendimus  (supra,  cap.  14,  art.  3), 
duntaxat  ob  nomen  vexare,  ac  quibusiibet  exqui- 
Bttissimis  cruciatibus  excarnifioare  et  occidere? 
Ethaici  ergo  vel  hano  solam  propter  rationem 
magnum  utique  toti  reipublicsB  inferebant  malum. 
Gontra  vero  Christiani  nullum  profecto  importa- 
bant :  aut  si  quid  ab  eis  unquam  factum  designari 
potuerit,  illud  certe  magno  cum  fceaore  ab  ipsis 
aliunde,  et  vario  modo  resHrciebatur. 

Atque  haotenus  quidem  exposaimas  et  enuclea- 
vimus  omnia  ao  singula  argumenta,  qaibus  Ter- 
tnllianus  Ghristian»  religionis  veritatem,  sanctita* 


illius  religionis  notas  deprebendi,  ut  qui  cas  non 
perspiciat,  se  ipsum  penitus  excncare  velit. 

Primo  itaque  ipsammet  gentilium  conscientiam 
testem  appellat,  qua  constricti,  fateri,  ut  supra 
vidimus,  cogebantur  unicum  esse  Deum,  eosque 
omnes,  quos  vocabant  colebantque  deos,  revera 
fuisse  bomines.  Si  quis  vero  sceleratus  oertissimo 
conscientiffi  sue  testimonio  repugnare  ausus  fuis- 
set,  is  plane  revincebatur  elingui  quidem,  sed 
eioquentissimo  civitatum  omoiumclamore,  in  qui- 
bus  hi  diiy  sicuti  haud  semel  observavimus  (supra, 
cap.  7,  art,  art.  1),  nati,  versati,  mortui  et  sepulti 
sunt.  Quooiam  vero  infinita  eral  illarum  multi- 


1191 


TERTULLIANI  OPERUH  PAUS  L  —  SERIBS  I,  APOLOGETICA. 


1192 


tudo,  ao  singolos  recensere  vel  etiam  nominibus 
snis  appeliare  longius  foret,  ipsum  Tcrtullianus 
petit  iilorum  caput,  et  magis  notam  omnibus  ori- 
ginem  (Ibid.  cap.  11,  pag.  12  et  seq.  cap.  29,  pag. 
438  :  et  lib.  u  ad  Nation,,  cap.  4). 

Ethnicos  itaque  sic  urget,  et  alloquitur  :  t  Ante 
Satornum  Deus  penes  vos  nemo  est  :  ab  iilo  cen- 
sus  totius,  vel  potioris,  vel  notioris  divinitatis  » 
(Tertuii.  ApologeL  cap.  H,  pag.  332;  et  lib.  i  ad 
Nation,,  cap.  12,  pag.  578).  Dizit  autem  potioris 
vil  noiioris  (ifrtd.),  aut  ut  in  manu  exarutie  noslris 
exemplaribus,  et  notioris,  nec  prorsus  quidem 
roale.  Signitioat  etenim  se  deorum  primordia  non 
a  prima  idololatriae  orlgine,  quam  alibi  obscuram 
esse,  nec  a  cunclis  eadem  assignari  vidimus 
(tom.  I  Apparat.,  pag.  717  et  seqq.;  et  dissert.  su- 
per,  cap.  30  et  seqq.) ;  sed  ab  ipsa  divinitate  Sa- 
turni,  qui  omnibus  aliis  diis  potior  et  notior 
habebatur.  Quid  vero  mirum,  si  ab  illo  ordiatur, 
cum  Varro,  qui  tot  libros  de  diis  suis  composue- 
rat,  omnium  deorum  antiquissimos  venditet  Jovem, 
Junonem  el  Minervam  (Tertull.  lib.  ii  ad  Nation., 
cap.  12).  At  Jupiter  genitus  ferebatur  a  Saturno, 
qui  proinde  illo  antiquior  erat.  Ab  bujus  autem 
parentibus  Goelo,  sive  Grono,  et  Terra,  incipien- 
dom  esse  non  sensuit,  tum  quia  Saturnus,  unicus 
eorum  Hlius,  his  ac  caeteris  omnibus  diis  notior 
erat,  et  potior  credebatur,  tum  quia  bsc  ridicula 
poetarum  do  illius  ex  Goeio  et  Terra  ortu  com* 
menta  et  fabuls  sunt.  Natus  siquidem  ex  illis  iin- 
gebatur,  quoniam  parentes  ejus  ignoti  fuerunt. 
Nam  «  ex  consuetudine  humana,  ait  TertuUianus, 
ignoti»  vel  ex  inopinato  apparentes,  de  ccbIo  su- 
pervenisse  dicuntur  »  (TertuII.  Apologei,  cap.  10, 
pag.  331 ;  et  Hb.  ii  ad  Nation.,  cap.  12),  sicut  et 
vulgUR  fiiios  terrae  vocat,  quorum  incertum  erat 
genus.Sedhsc  omnia  in  supprioribus  nostris  dis- 
sertationibus  explanavimuB  {Dissertai,  in  Minuc. 
Octav.f  oap.  15,  art.  1 ;  et  Dissert.  in  Laetant.t  cap. 
30,  art.  1 ;  et  cap.  31,  art.  2). 

Preterea  cuilibet  perspicuum  ibtdem  fecimus 
quam  recte  ille  asseruerit  hominem  fuisse  Salur- 
num,  qui  post  multas  expeditiones  in  Italiam 
appulit,  ac  postquam  ibi  a  Jano  susceptus  fuissct, 
mons,  inquit,  quem  incoluit,  «  Saturnius  dictus ; 
civitas,  quam  depalaverat,  Saturnia  usque  nunc 
est.  »  In  antiqua,  et  altera  109S  recentiori  edi- 
tione  legimus  debellaverat;  sed  Tertullianeum  ver- 
bum  est  depalaverat  (TertuU.  loc.  cit.).  Ubi  enim 
de  fflundi  creatione  adversus  Uermogenom  dispu- 
tat :  •  Omnia,  inquit,  opera  sua  Deus  ordine  con- 
sumfflavit,  incullis  primo  elementis  depalans 
quodammodo  munduiu  (Idem,  lib.  adc.  Hermog. 
cap.  29).  Rursus  vero  contra  Marcionem  :  «  Quod 
arohitectum  se  prudenlem  afnrmat,hoc  invenimus 
signiflcari  depalaturem  discipiin»  divinse  a  crea- 
tore  •  (Idem,  iib.  v  advers.  Marcion,,  cap.  6).  Ita- 
que  dixit  a  Sdturno  depalatam  civitatem^  id  est 
conditam  vel  positis  palis  fundatam^  sive  ut  aliis 


A  placet,  palis  instructam.  Rt  hi  quidem  explicatio 
nem  suam  firmare  conantur  his  Herme  verbis  : 
«  Gum  depalasset  vineam  »  (Herm.  lib.  iii,  similit. 
5,  2  2,  pag.  61). 

Tum  deinde  TertuUianus  :  Cons^i/ Satamos, oe- 
ceptus  ab  Jano,  vel  Jane  (Tertull.  Apoiogei.  cap. 
40)  :  mss.  nostri,  Jamsg  ut  Salii  volunt.  In  duo- 
bus  autem  manu  recentiori  exaratis  exempiaribus 
nostris,  et  in  primo  ad  Nationes  libro,  ubi  eadem 
ropetuntur  :  Etsi  alii  vocant  (lib.  i  ad  /Voiton., 
oap.  12,  pag.  578)  :  melius  forsitan,  sicut  aUi. 
Quorsum  enim  ibi  Saliorum  mentio  ?  Numqaid  ab 
iliis  aut  sotiSy  aut  primis  Saturnus  dictus  est  a 
Jane,  non  autem  Jano  exceptua  ?  Sed  bsc  aliorum 
judicio  permittimud. 

«.  Postquam  vero  Saturnus  datam  sibi  aJanose- 
dem  fixisset :  Tota  ItaUa,  ait  Aactor  noster,  post 
(JEnolriam  Salumia  cognominabatur  (Tertull.  ibid,) : 
et  in  libro  ad  Nationes  :  Tota  Italia  de  Saturno 
vocabalur.  italise  autem  primum  (Enotriffi  nomea 
fuisse  aperte  docet  Vigilius  his  versibus  . 

Eflt  locus,  HeBperiam  Graii  cognonainfl  dicQOt 
Terra  atiqua,  potcns  armis  atque  ubere  glebs, 
OEnotrii  colaere  Tiri,  uunc  fania  miDores 
Italiam  dixisse  ducis  de  nomine  genlem. 

(VirgU.  lib.  i  JSneid.^v.  554  et  seqq.) 

Nec  id  semel  cecinisse  contentus,  iisdem  verbis 
alio  in  libro  repetit  (lib.  iii,  v.  163  et  seqq.j.  Vi- 
desis  Servii  in  hsc  carmina  annotationes,  Atitio- 
chum  a  Strabone  citatum  (Strab.  lib.  ui  Gcogr., 
pag.  254),  et  alios.  Italia  itaque  a  Saturno  nun- 
p  cupata  prius  tuit  Saturnia^ut  liquet  hisOvidii  car- 
minibus  : 

Hac  ego  Saturnum  memini  tellure  receptum ; 

Coeiitibus  regnis  a  Jove  puIsuB  erat. 
Inde  dii  genti  mansit  Saturoia  nomen  ; 

Dicta  qaoque  est  Latium  terra,  latente  Deo. 

(Ovid.  lib.  II  Fastor,  §  3,  v.  235.) 

Quamobrem  a  poetis  ut  vidimus  (Dissertat.  in 
Minuc.,  c.  16»  art.  1),  vocatur  tellus  terraque 
Baturnia,  et  a  Virgilio,  ubi  cecinit  : 

Salve,  magna  parens  fragum',  Saturnia  tellas! 

(Virgil.  lib.  ii  Georg.  v.  174.) 

Nonne  autem  ea  omnia  satis  evidenter  probant 
Saturnum  fuisse  hominem?  Quod  quidem  Tertol- 
liauus  tam  in  ApologeticOy  quain  in  secuado  ai 
Nationes  libro  adhuc  conQrmat  teetimonio  Diodo- 
D  n,  Thalli,  Gassii  Severi  et  Gornelii  Nepotis,  de 
quibus  alibi  egimus  {Disseriat  in  Minuc.  cap.  ult. 
art.  2,  et  in  Laclant,,  c,  31,  art.  3).  Noa  lioe 
aliqua  tamen  observatione  pr»mittere  possamus 
in  priore  libro  scriptum  Cassius  Severus.  f  M4 
Duo  autem  eo  nomine  insignili  fuerunt :  aiter, 
uti  in  Eusebiano  Ghronico  legimus,  orator  tgrt- 
gius  {Chron,  Euseb.  ad  aon.  2047),  qui  Augusti 
imperatoris  tempore  in  exsilium  missus  est;  alter 
vero  poeta  Parmensis,  qui  ex  iis  unus  fuit,  quicum 
Bruto  Julium  Gstarem  interfeoenint,  de  quo  plu- 
ra  Lilius  Giraldue  (Dial.  iv,  de  Poet,  HUt.,  p.  169) ; 
Vossius  {de  Poei.  Laiin.,  c.   2);  Scallger,  in  dt^ 


1193 


D.  LE  NOURRT  OBSERVATIONES  NOYiE. 


1104 


Chron.  Euseb.),  et  alii  (Pabias,  lib.  x,  et  Senec,  A. 
epist  79).  Uterque  porro  a  Doaaulis  Cornelius  Se- 
verus  Tocatur.  Sed  in  Tertulliani  textu  forsitao  ad- 
ditum  est  cogQOonen  Severus^  a  Minucio  Pelice  et 
Laotantio^  sicut  alibi  vidimuSyOmissum.  Nam  qus 
ilie  de  Saturno  narratyhsc  poliusaCassio  Hemina, 
quemadmodum  etiam  annotavimus,  quam  aCassio 
Severo  scriptis  tradita  videntur.  In  illius  quoque 
ad  Nationes  libro  ab  oecilante  librario  scriptum 
est  :  Cornelids  Nepoiem  et  Tacilum,  Ad  quid  enim 
ibi  Taciti  mentio,  cujus  nulla  in  ApologeticOy  neque 
a  Minuoio  et  Lactantio  facta  est  {DissertaL  in  Minuc^ 
cap.  ult.  art.  2)?  Nonne  ibi  siout  in  illorum  libris 
legendum  e^t  Grxcum  Thallum  ? 
Quidquid  autem  ea  de  re  peritiores  pronuntient 


tatem  hanc  vitam  faetos  esse  deos  ab  alio  supe-' 
riore  mancipe  divimtatis;  unum  duntaxat  esse 
deum,  qui  mundum  ante  omnes  gentilium  deos 
ac  frugesy  el  ante  Cererem,  Bacchum  e(  Minervam 
creaverat;  nec  magis  dcos  dici  posse  ilturum 
frugum  inventores,  quam  Lucultumt  qui  cerasa^ 
el  Catonem,  qui  ficum  viridem  in  Italiam  primi 
attulerunt, 

Patebantur  quidem  ethnioiy  quod  negare  non- 
quam  potuerunt,  Saturnum  aliosque,  quos  deos 
esse  somniaverant,  reipsa  fuisse  homines  :  sed 
cum  Varrone  contendebant  illis,  hujus  vitas  mor- 
talis  manere  rite  funclis,  datam  divinitatem 
(Tertull.  Apologet.f  cap.  11,  pag.  335).  Verum  ab- 
Burdam  opinionem  suam  alio  absurdiori  commento 


tudri  frustra  conubaatur.  Neque  enim  homines 
quorum  judicio  semper  stabimus,  haud  dubitan'  ^  post  mortem  suam  dii  fieri  potocrunt,  nisi  vel  a 
ter  Tertullianus  affirmat  nullum  ab  uHo  gentili  gg  ipsis,  aut  alio  aliquo  iis  potentiore  deo.  Atqui 
inveniri  aut  citari  posse  auctorem,  qui   unquam      utrumqoe  falsum  est.  Non  ipsi  siquidem  potesta- 


negaverit  Saturnum  fuisse  hominem^  qui  ab  alio 
homine  ct  vitam  accepit  et  regnum,  ac  proinde 
Deus  esse  non  potest  (Tertull.  Apologet.,  o.  10, 
p.  331,  et  1.  II  ad  Nation.,  o.  12,  pag.  578).  Verug 
enim  Deus,  ut  sflepius  dizimus  (Dissert,  in  Minue^ 
cap.  ult.  art.  2),  a  se  ipso  solo  est,  et  ideo  omni- 
potens,  qui  homines  csteraque  omnia  creavit,  qui 
omnibus  dominatur,  qui  omnia  regna  dispensat. 

Post  hsBc  ille  :  Salis  fam,  inquit,  de  Saturno 
(Tertull.  Apologet.j  c.  10,  p.  331),  ad  cuilibet  he- 
betiori  atque  obstinatiori  demonstrandum  falsam 
omnino  esse  illius  divinitatem.  Data  autem  opera 
ibi  adjeoit  ticet  paucis,  Nam  in  secundo  ad  Nationes 


tem  habuerunt  divinitatem  sibi  mortuis  conferendi, 
Si  quando  namque  id  potuissent,  nunquam  fuis- 
sent  homines,  mortalium  infirmitatibus  et  vitiis 
obnozii.  Cujus  hano  Auotor  noster  rationem  red- 
dit  :  «  Nun>]uam  homines  fuissent,  possidentes 
sctlicet  meiioris  [quam  fragilis  humane]  condi- 
tionis  potestatem  •  {Ibid.).  Solus  quippe  Dei  Pilius, 
ab  ffiterno  Deus,  assumpta  quidem,  sed  modo 
prorsus  admirabili,  et  absque  ulla  vitii  aut  pec- 
cati  labe,  natura  hominis,  mortalem  vitam  egit. 

Neque  etiam  Qcti  gentilium  dii  ab  ullo  alio  divi- 
nitatem  accipere  potuerunt,  nisi  illis  megor  poten- 
tiorque  fuerit;  aut,  utTertulIiani  ad  ethnioos  verbis 


libro  falsitatem  ejus  variis  demonstrat  argumentis  G  utamur  :  «  Neoesse  est  conoedatis  esse  aliquem  su 


(iib.  II,  ad  Nation.,  cap.  7,  et  cap.  16),  quas  in  su- 
perioribus  nostris  dissertationibus  explicata,  non 
amplius  bic  repetenda  sunt. 

Saturnus  porro  si  deus  neo  fuit,  neo  esse  potuit, 
quia  homo  erat,  cseteris  hominibus  similis;  multo 
magis  divinitate  carent  Jupiter,  ejus  filius,  totaque 
aliorum  pene  innumerabilium  caterva,  quos  ab 
eodem  Saturno,  aut  saltem  post  illum  ortos  esse 
constat  (Idem,  Apohget,,  c.  10,  p.  333).  Quis  enim 
nesciat  Jovem,  quem  etbnioi  deum  optimum, 
maximum  vocabant,  ex  ejusdem  Saturni  cum  Ope, 
seu  Rhea  sorore  sua  connubio,  sive  potius  in- 
cestu,  natum  perhibori?  Adultus  autem,  pulso 
patre  suo,  in  illius  invasit  regnum,  atque  assum- 
ptis,  uti  ait  Tertullianus,  squammati,  cornuti,  plu-  n  nino  est. 
mati,  imbris  aurei  figuris,  filios  infamibus  stupris 
et  adulteriis  procreavit  (Tertull.  Apologet.,  o.  21, 
p.  396,  ftt  1;  11  ad  Nai.,  c.  13)  : 

Quis  ergo  expensis  his  omnibus,  quse  aliis  no- 
Btris  !n  dissertationibus,  enucleavimus  {Dissertat. 
in  1095  Minuc.  c.  15,  art.  1,  et  DisseHat.  m  Amob. 
0.  11,  art.  4,  et  in  Lactant.  c.  3,  art.  1  et  seqq.), 
diffiteri  nnquam  poterit  illum  deum  non  esse,  sed 
Boeleratum  bominem  qui  omnem  humanitatis  et 
pudoris  sensum  exuerat? 

ARTICULUS  u. 

Quam  prs^ostere  ethnioi  venditarent  suos  post  mor' 

PAflOL,  I. 


blimiorem  Deum,  et  mancipem  quemdam  divini- 
tatis  M  {Ibid.).  Nomen  autem  manceps  a  politioris 
latinitatis  scriptoribos  pro  eo  sumitur,  qui  aliquid 
publioe  conducit,  vendit  et  redimit.  At  nunc  ab 
Auctore  nostro  accipi  potiua  videtur  pro  aliquo 
divinitatis  custode,  curotore  ac  prsfecto  (Idem, 
de  Idolot.f  c.  1,  et  lib.  de  Pudicit.,  o.  14);  quo  sensu 
in  codice  Theodosiano  thermarum  aliarumque  re- 
mum  mancipes  vocantur  {Cod.  Theodos.,  leg.  un.  de 
Mnncipib.  t.  V,  pag.  183).  At  quicumque  dixerint 
Baturnum  aliosque  mortuos  homines  suam  divi- 
nitatem  accepisse  ab  alio  illius  mancipe,  hoo 
ipso  non  esso  deos  palam  confitentur.  Verus  si- 
quidem  Deus  a  se  solo  et  «tcrnus  sit,  neoesse  om- 


PrsBterea  nullus  unquam,  nisi  plane  desipiat, 
dixerit  ab  omnipotente  ao  sapientissimo  Deo  ali- 
quid  inconsiderate,  temere  ac  sine  causa  faotum. 
Atqui  nulla  prorsus  oausa  assignari  potest  our  ille 
suam  cum  mortuis  hominibus  communicaret  di- 
vlnitatem  (Tertull.  Apotoget.,  c.  11,  pag.  333).  Du- 
plox  quippo  1096  tantum  baec  causa  esse  vel 
polius  excogitari  potuit.  Ac  primo  quidem,  quia 
Deus  horum  indiguerit  officiiset  auxilio;  secundo, 
quia  illi  eximiis  suis  factis  et  virtutibus  divinita- 
tem  meruerunt.  Ac  utrumque  falso  falsius  esse 
convincitur. 

88 


Il9i 


TBRTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  -  SBRIES  I,  APOtOOETICA. 


It96 


Qua  enitn  aut  morluortiin,  aut  etiam  vivorum  A  (^^^''Of  sive  Satornumy  qnem  eihnici  potiok*ein 


hominum  opeDeus  omnipotens  unquam  indiguit? 
Nunquid  ad  oondendum  mundum?  At  quicunque 
gentiles  id  asseruerint,  repugnantem  habehunt 
Pythagoram  {lbid,f  pag.  13),  qui,  ut  supra  vidi- 
mu3  (Disseriat,  in  Lactant,^  c.  21^  art.  2),  mundum 
Increatum  prsdicabat.  Tametai  vero  mundus,  ut 
Plato  aliique  philosophi,  quemadmodum  adhuc 
aanotatum  est,  recte  doouerunt,  reipsa  creatus  sit; 
verus  nihilominus  Deus,  cujus  inflnita  potestas 
est,  nuUtua  plane  ad  illum  fabricandum  eubaidio 
eguit. 

Quid  vero,quod  constat  anteSaturnum  ac  quos- 
libet  alioe  gentilium  deos,  pluvias,  sicut  ait  Ter- 


primumque  omnium,  uti  paulo  ante  dicebamus, 
deorum  esse  garriebant.  Elhnicos  autem  ibi  ca- 
stigat,  qui  opinabantnr  Liberum  ob  vini,  Cererem, 
ob  frumenti,  Minervam  propter  oleae  adinven- 
tionem  numero  adsoriptos  fuisse  deorum.  Prius 
euimvero  hsB  fruges  creari  debuerunt,  quam 
inveniri.  Atque  ille  tantnm  Dens  est,  aquo  creata 
institutaque  fuerunt.  Neque  urgeas  Luoretinm  de 
his  loquentem  usum  esse  verbo  instUuts$€f  ubi 
cecinit : 

Namque  Geree  fertur  frugee,  Liberque  liqaores 
Vitigeni  latieem  niortalibuB  institoiese, 
Ciim  tamen  bis  poeeet  sine  rebue  vita  manere, 
Ut  fama  est  aliquae  etiam  nunc  vivere  ffentes. 

(Lucret.  lib.  v,  v.  14  et  Kqq.) 


tu!liafiua,(/«  caslo  ruisse,  et sidera  (TertuU.,  loc.  ciL)^ 

puta  solem  ac  lunam,  radiasse,  et  luminaf  videlicet  g  Poeta  enim  ibijde  his  loquitur,qu«  aliquorum  arte 

stellarum,  floruisset  Alio  siquidem  in  libro  scrl-      et  ingenio  reperta  fuerant.Verbumergo  tiwtt/«i»f, 


psit :  Ccelutn  luminibus  floruissetf  magis  sol  radiis 
insuUasset  (lib.  iv  adv.  Marcion»  o.  42).  Quam 
igitur  opem  ad  mundum  creandum  Deo  ferre 
8aturntt8  aut  quilibet  alius  poterant,  qui  longo 
post  solem,  lunam  et  stellas  tempore  orii  sunt  ? 
Addit  Tertullianus  ante  omnes  gentilium  deos,  iO" 
nitrum  mugisse  ei  ipsum  Jovem,  qum  in  manu  ejus 
ponitis  (sive,  ut  in  antiquioribus  editis  et  ineditis 
codicibus,  imponitis)  fulgura  timuisse  (TertuU. 
Apologet.t  c.  11,  p.  334).  Et  vero  oum  oertum  sit 
tonitrua  mugisse,  antequam  Jupiter  exstitissety 
dubium  nemini  esse  debet,  quin,  insito  omnibus 
beminibus  timore,  fulmina  nunquam  audita  pri- 
mum  saltem  tlmuerit.  Quamobrem  TertuUianos 


non  aiioj  quam  invenisse,  sensu  aocepil.  8i  qais 
vero  contendat  ab  illo  instiluisse  dictom,  quia  Bac- 
chus  et  Geres  panis  ex  frugibus,  vinique  ei  uvii 
conficiendi  modum  docuisse  ferebantur,  non  mul- 
tum  repugnabimus.  Verom  is  ne  hilum  quidem 
inde  proficiet.  Nobis  enim  plane  Bufficit  oerto  cer- 
tios  esse  nuUas  fruges  a  Baccho,  Cerere,  et  Minerva 
creatas.  Nemo  quippe  ob  eas  aut  indicatas,  aat 
repertas,  aut  fieri^  aut  esse  deus  potest. 

Neque  alius  [deinoeps  audiendus,  qni  objicere 
audeat  frugum  invenlionem  tanUe  hominibus  esse 
utilitati,  ut  propter  solum  boo  beneficium  CereSi 
Baccbus  et  Minerva  in  deorum  grege  adnumerari 
meruerint.  Jam  enim  haeo  ratio  satis  confutata  est. 


jure  merito  ridet  etbnicos,  qui  fulgura  et  ftilmina  C  oeindevero  si  alicujus  eaesset  momenli,  LucullaB 


J 

in  ejus  mann  esse,  et  ab  eo,  lioet  non  facta,  vibrari 

efihitiebant. 

Sed  acrius  adhuc  urget  nihil  imperfectum  ab 

omnipotente  fieri  atque  idcirco  mundum,  omnibus 

absolutum  numeriSy  ab  eo  conditum  fuisse.  Omnia 

igitur,  qu8B  ad  sustentandam  hominis  vitam  ne- 

ceasaria  sunt,  ante  quoslibct  gentiiiom  deos  om- 

nesqoe  homines  creaverat.  Ifaque  nihil,  ait  ipse 

Tertulliauus,  continendoi  id  est,  conservando  ho^ 

fninif  ac  cohibendo  ne  moreretur,  et  sustinendOt 

sive  Bustentando,  alendo,  reficiendo,  prospeclum, 

ae  datum  post  hominem  oreatum  potuit  inferri 

(Ibid,),  8ed  hasc  ejus  verba  non  ita  ad  vivum  re- 

secanda  sunt,  ut  dixisse  credatur  nihil  post  condi- 


debuit  etiam  deus  fieri,  qui  primus,  uti  Tertnllia- 
nus  ait  cerasa  (mss.  cerasia)  ex  Ponto  lialise  promul- 
gavit  (TertuH.,  ibid.).  Ex  Plinio  autem  discimafl 
anno  urbis  conditse  680,  post  victoriam  Mithrida- 
ticam  cerasa  ab  hoo  Lucullo  transportata  fuisse  in 
Italiam  ex  Ponto  (Plin.,  lib.  xv,  Natur.  Hist.  c.  25, 
p.  207),  sive,  ut  ait  Hierooymus,  de  Cerasunto  {Hie- 
ronym  epist.  23,  ad  Eusiach.  pag.  60),  unde  nomen 
suum  traxerunt.  Horum  itaque  prsstantium  viro- 
rum  auctoritate  corrigendus  est  alius  TertuUiani 
in  secundo  ad  Nationes  libro  locos,  ubi  scriptam 

iegimus  :  Cn,  Pompeius  de  Ponlo Italia!  promul- 

gavit  (Tertull.,  lib.  ii  ad  Nat,,  cap.  16). 
Instat  ille  ficum  viridem  Romes  cognitam  doo 
tum  hominem  potuisse   a  Deo  creari,  quo  vita  D  fuisse^  antequam  Calo  eam  senatui  intulit  {ibid.)» 


hominis  contineretur  et  Bustineretur.  Non  enim 
sibi  aliud  voluit,  nisi  cuncta,  sine  quibus  hnmana 
viia  conservari  non  potest,  a  Deo  creata  fuisse  ante 
conditOB  quoscunque  homines,  ac  multo  magis 
ante  Saturnum  ac  Jovem,  aliosque  omnes  ethnico- 
rum  deos.  Tam  cerlo  igitur,  quam  evidenter  ille 
lnde  concludit  Deum  verum  nuUius  ad  mundum 
faoiendum  indiguisse  auxilio.  Non  ergo  dii  aliqui 
hanc  ob  oausam  faoti  sunt. 

Instat  adhuo  •  de  terra  exuberasse  omnem  fru- 
gem  ante  1097  Liberum,  et  Gererem,  et  Miner- 
vam,  imo  ante  Ulum  aliquem  prinoipem  hominem  » 


Tota  autem  haeo  bittoria  a  Plinio  jam  citato  de- 
Bcripta  e8t(Plin.  lib.  xv,  Nalur.  Hist.^  cap.  i8,  pag. 
198),  et  ex  illa,  sicut  ex  superiori,  Tertuilianua 
concludit  iniquos  esse  gentilcB,  qui  (^rerem,  Bac- 
ohum,  et  Minervam  ob  frugOB  inventas  in  deorum 
suorum  reposuere  numero,  et  Luouilum  ac  Clato- 
nem,  qui  alias  hactenus  incognitas  in  Italiam  Ro- 
mamque  attulerant,  apud  inferos  reliquerunt.  Sed 
h890  fusius  prosecuti  sumus  in  aliis  nostris  difieer- 
tationibus  {Dissertat.  in  Minuc.  Od.,  oap.  14,  art.  2, 
in  Arnob.  oap.  9,  art.  2,  et  Dissert.  in  laciant, 
cap.  30,  art.  5),  ubi  refellimus  eosdem  gentites,  qui 


1197 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATIONEB  NOViE. 


1198 


homineB,ob  collata  aliis  hominibna  1098  benefi-  X     Q^is  gentiiium  deus  justior  Arietide  (TertuU. 


cia^deos  post  mortem  suam  factos  esse  garriebant. 

ARTIGULUS  ni. 

Qmnta  instUiitale  gentiUs  venditabant  Saturnumf 
Joveniy  aliosque  ob  merila,  prxclaraque  facinora, 
factos  esse  deos^  et  alios,  illis  prasstantiores,  re- 
tietOM  in  inferis^  nimirum  Soeratem,  Arislidem, 
Ihemistodem,  Alexandrum  Magnum,  Pompeium, 
Polycratem^  Syllam^  Crsesum^  Demosthenem,  Ci- 
ceronem  :  atque  ostenditur  divinitatom  a  gentili' 
bus  eadem,  qua  diis  suis,  ratiane  tribuendam 
Laidi,  Phrmse^  LarenUse^  atque  ipsis  sive  mortuis 
sine  oivii  Caetaribus. 

Altera  tribuendsa  mortuis  boijjinibuB  divinitatis 

ratio  ab  ethniois  desumebatur  ex  illorum  meritis 

factisque  eximiis,  quibus  eam  assecutos^  esse  au- 

dacter  venditabant.  At  qnicomque  id  serio   asse- 

rabant,  hi,  ut  reote  observat  Tertullianus,  fateri  fi      '^* 


Apolaget.,  cap.  11,  p.  336),  1099  quo  totius  Qrx- 
ci3e,  ut  ail  Valerius  Maximus,ju5/t^ta  censitur{Va\. 
Max.,  lib.  V,  cap.  3,  §3,  extern.).  [.Quamobrem  a 
Gicerone  per  antonomasiam  Aristides  justus  (Gioer. 
lib.  III  de  Offic,  p.  339  lin.  7),  ac  Graece  a  Plutar- 
cbo  *ApiaT£(8Y)(;  6  $(xaioc  cognominatur  (Plut.,tom. 
I,  p.  318,  et  tom.  II,  p.  486).  Verumtamen  etbnici 
non  solum  datam  aliis  iniquissimis  difinitatem  ei 
negaverunt,  sed  improborum  factione,  ut  idem 
Valerius  Maximus  testatury  t  patria  exoedere  jus- 
susest.  »  Gontinenter  vero  adjeoit  :  «  Felioes 
Athenas,  qu»  post  illius  exilium  invenire  aliquem 
potuerunt  aut  virum  bonum,aut  amantem  sui,cum 
quo  tuno  ipsa  sanotitas  migravit  •  (Val.  Max.  loc. 


cogebantur  aliquem  esse  Deum  deificum  (Tertuli. 
Apoioget.,  cap.  11,  pag.  333),  id  est  qni  alios  ob 
quflsdam  praeclara  facta  deos  faciat.  Praecellens 
ergo  ille  Deus  debuit  »quissimajustitia)lancealio- 
rnm  merita  ponderare,  et  omnipotentia  sua  illos 
debito  prdBmio  remunerari.  Atqui  huic  soli  squis- 
simo  et  omnipotenti  ooropetit  divinas,  quam  nulli 
alteri,  aut  natura,  aut  quibuslibet  meritis  a  se 
distincto  dare  potest.  Buprema  enim  divinitas  di* 
vidi  nequit,  atque,  ut  saepius  diximus,  Oeus  aul 
unus  aut  nullus  est. 

Sed  age,  dicque  nobis^  obsecro,  quffiuam  fuerint 
Saturni,  Jovis,  Junonis,  aliorumque  virtutes,  exi- 
miaque  merita,  quibus  potuerint  divinitatem  eme- 
reri  I  Nonne  gentiles  palam  prffldioabant,  insolen-  r  ''*"''  vcueuu,  ox 
terque  gloriabanlur  illos  vitam  vivisse  stupris,  ^^^^^^  evolavit 
adalteriia,  ac  quibu8libet,ut  alibi  ostendimua  (Dis- 
serlai.  in  imo6.,cap.  12,  art.  1  et  seqq.),  maxl- 
mis  soeleribus  et  Qagitiis  infamem,  ao  oontamina- 
tam  ?  Fao  tamen  eos  tot  tantisque  virtutibus 
cumulatos  fuisse,  quot  quantisque  vitiis  coinqui- 
nabantur ;  our  ergo  his,  ait  TertullianuSj  in  coslum 
aublatis»  ac  divinitate  donatis,  alii  virtute  pares, 
atque  etiam  prsstantiores,  apud  inferos  relioti  sunt 
(TertuU.  ibid.)  ?  Nullus  enim  gentilis  quantumvis 
ad  audendum  projectus,  id  negare  poterat,  quod 
manifestiesime  probatur  illustrium  exemplis  viro- 
rum,  quorum  agregias  singularesque  virtuteaipsi- 
metethnici  summis  extulerunt  laudibus. 

Nam  ut  proposita  a  Tertulliano  {Ibid.)  exempla 


Quis  ex  bellicosis  diis  militari  gloria  magis  quam 
Tbemistocles  olaruit  (Tertull.  Apologet.^  cap.  11, 
p.  336)  ?  At  ille  nihilominus  multis,  qua  Thqcy« 
dides  (lih.  i  Eist.  p.  62  et  seqq.),  et  Plutarohus 
{Mit.  Thenistoc.  p.  113  et  seqq.)  memoriffi  prodi- 
derunt,  bello  proolare  gestis^  eum  patriam  ctaram^ 
ineolumem^  ut  ait  adhuo  Valerius  M  aximus,  opu* 
tentam,  principem  Qraeeix  reddisset  (Val.  Max. 
lib.v,  cap.  3,exter.  §  3),  plane  ingratam  exper« 
tus  est.  Proditionis  enim  falso  acousatus,  primum 
Argos,  inde  Goroyram,  postea  ad  Admetum,  Mo- 
lossorum  regem,  ao  deinde  ad  Artaxerxem,  fllium 
Xerxis  confugit ;  exsul  tandem,  hausto  sanguine 
bovis,  ut  quidam  putant,  sive,  ut  alii  plurea  nar* 
rant,  veneno,  ex  corporis  vinculis    tanquam   ex 

carcere. 

Quis  gentilium  deus,  pergit  Auotor  noster, 
Alexandro  et  Pompeio  sublimior  ?  Utrique  enim 
res  armis  belldque  gest»  cognomen  magni  pepere- 
runt.  Quam  autem  infelioi  exitu  ambo  ex  hao  vita 
migraverint,  nemo  certe  ignorare  pote8t,qui  libros 
a  Quinto  Gurtio  ot  Plutaroho  de  iilorum  vita  con- 
scriptos  levi  manu  attigerit.  Non  minus  tamen, 
quam  Mars,  Romulus  et  alii,  divinitatis  premium 
eximiis  rebus  gestis  meruerant. 

Quis  prnterea  gentilium  deus  Grsco  Polycrate, 
et  Sylia  Romano  felicitor  (Tertull.  tac.cii.)  ?  Multi 
siquidem^  ut  ait  Sallustius,  dubitaverunt  fortior  an 
felicior  esset  Sylla  (Sallustius,  de  Betlo  Jugurh 
cap.  17).  Testatum  insuper  Plutarchus  fecit  illum, 


percurramns,  quis  gentiiium  deus  sapientior  So*  D  transacto  Iriumpho,  cum  pro    conoione  res  a  so 


crate,  qui  ApoUinis  oraculo,  a  nobis  alibi  citato 
(Dissert.  in  Minuc.  Octav.y  oap.3,  ari.  2)  mortalium 
omnium  sapientis&imus  renuntiatus  est  ?  At  tan- 
tum  abeat,  utdeusdictus  sit,  quin  Atheniensium 
jndieio  fuerit  oondemnatus,aoc«;tamoW(  inquie- 
bat  Gicero,  itlacrymari  soleot  Plalonem  legens 
(Cioer.  lib.  ui  dc  Nat.  deor,  pag.  252,  lin.  29). 
Oe  illa  aotem  Sooratis  morte  disputavimus  in  su* 
pecioribtts  nostria  dissertationibus  (  Diuertat.  in 
Minuc,  eap.  3,  art.  2  et  in  Laciant.  44,  art.  1). 
et  paulo  post  adhuo  aliquid  dicendum  (Infr.  cap. 
26,  art.  4). 


tam  fortiter,  quam  feliciler  gestas  recensuisset, 
Jussisse  se  felicem  oognominari  (Plutarch.  Yita 
SyllsSf  tom.  I,  pag.  453  et  seqq.).  Sed  hoo  ilium 
ad  divinitatem  non  perduxerunt.  Delioiis  enira 
oorruptus,  pedicuiari  morbo  vitam  finivit.  Poly- 
cratis  vero  felioitas  bis  Valerii  Maximi  desoribiCur 
verbis  :  «  Omnes  conatus  ejus  placido  aooipieban- 
tur  itinere  ;  spes  oertum  cupit»  rei  fruotum  ap- 
prehendebant,  vota  nunoupabantury  simul  et  sol- 
vebantur,  velle  ac  posse  ex  squo  positum  erat  s 
(Vat.  Max.  lib.  vi,  eap.  8,  §  5  extern.)  Et  vero 
secundis  rebus  ita  utebatur,  ut  maximi  pretii  an- 


1199 


TERTnLLIANI  OPERUM  PARS  I.<— SBRIKS  T.  APOLOOBTIGA. 


IMO 


ntiloai,  cam  in  mare  ad  felic^tatis  suffi  experimen- 
tum  projeciBset,  in  oapto  postea  pisce  repertus 
fuerit.Testem  hujusaliarumqueejus  prosperitatum 
habes  Btrabonem  lib.xiv  Gfogr.,  p.  657) ;  Hero- 
dotum  (lib.  III,  §39  et  seqq.),  1100  et  alios 
quamplnres.  At  tot  tantarumque  prosperitatum 
cursum  non  aocepto  divinitatis  titulo,  sed  uti  Va- 
lerius  Maximus  adhuo  memorat,  crucis  supplicio 
absolvit. 

Quid  p1ura?Nul]ud  fuit  deus  gentilis  Groeso  Gras- 
soque  ditior  (Tertull,  Apologet.,  cap.  11,  p.  337). 
De  primo  namque  Ovidius  cecinit : 

OivUiB  aodita  «et  cni  noo  opulentia  CnBsi  T 

Ovid.  lib.  IV.  de  Pont.) 

De  Grasso  autem  Tullius  : «  Negabat,  inquit,ullam 
Batis  magnam  pecuniam  esse  ei,  qui  in  republioa 
prinoeps  esse  veliet,  qui  suis  fruotibus  exercitum 
alerenon  posset  » (Gicer.  lib.  i  de  Offic*^  p.  354» 
lin.  3).  Atque  ortum  inde  illud  adagium  :  Crxio 
et  Croiso  ditiar^  de  quo  plura  apud  Erasmum  le- 
gere  poteris  (Erasm.  Adag.  chil.  1 ,  centur.  6f 
adag.  74).  Victus  tamen  a  Cyro  captusque  Grcesus 
servitutem,  postremum,  inquit  Gicero  {Phitipp.  n, 
p.  506,  lin.  12.),  malorum  omnium,  illi  servire 
coactus  est,  Videsis  Herodotum  (lib.  i,  jj  86  et 
seqq.),  Thucydidem,  Jusiinum  historicum  etaiios. 
Quis  etiam  ignorat  infelicem  CraKsi  c8Bdem«  qai 
postquam  a  Parthis  cum  majore  Homani  exercitus 
parte  fuauB  ao  profligatus  fuiB8et,ip8i  amputaio  ca- 
pite  illusum  esttMulta  de  illo  Plutarohus  in  ejus 
Vita(Ftia  Crassi,  tom.  1,  p.  564  etseqq.),  quem 
siouti  Florum,  Velleium  Paterculum,  Justinum 
historioum,  aliosque  Romanas  historiffi  soriptores 
adire  poteris. 

QuisporrogentiliumdeusGraBCumDemosthenem, 
Gioeronem  Latinum,  eloqoentia,  ait  Tertuliianus, 
unquam  superavit  ?  Sed  quale  fuit  tantn  Gr»co, 
Latinffique  eloquentiae,  nemini  prorsus  inoognite 
prffimium?  Non  divinitas  sane,  sed  infelioissimus 
crudeli  neoe  interitus  ?  Verum  hffic  omnibus  satis 
compertajam  probasse  suffioiat  quinque  Juvenalis 
post  decantatos  Crassum  et  Pompeium,  hisoe  oar- 
minibus  : 

Elo^taiuai  ao  ftkniAro  Demoathanis  aut  Cicaronit 
Indpit  optare.  et  totls  quinqaatribna  optat, 
Quiaquia  adhuc  uno  partam  colit  aaae  Minervam, 


A  f<scto  id  alibi  probavimos  {IHsserial.  in  Jfmtie.,cap. 
18,  art.  1,  et  in  Ladant.  oap.  32,  art.  1).  Numquid 
antem  magis  pudioas  dixeria  Junonos,  Gereres,  ac 
Dianas?  8ed  ipsismet  gentiles,  sicuti  in  superiori- 
bus  dissertationibus  ostendiraus,  effrenatam  illa- 
rum  libidinem  et  impudioxtiam  promalgaveruDt  ? 
Quamobrem  Auctor  noster  insanam  gentilium  im- 
pietatem,  qul  has  deas  adorabant,  sic  irridet : 
«  Velim  saltem  Laidem  ao  Phrynen  inter  Ju- 
nones,  et  Gereres,  et  Dianas  adoretis  (TertolliaQ. 
Apologet.f  cap.  13.  p.  347).  1101  Meretrioiam 
vero  artem  Laiapublioe  exeroebat,  dequa  Proper- 
tiuB  : 


B 


Bloqulo,  aed  uterque  perit  Orator,  utmmque 
Largus  et  exundana  letho  dedit  ingenii  fons. 

(Juvenal.  aatir.  x,  v.  113  et  aeqq. ) 

Ethnicis  ergo,  arguit  Tertullianus,  quis  non  suc- 
censeat,  qu:  cum  tot  viros  virtute  et  meritis  adeo 
excellentes  in  inferis  reliqnerunt,  ac  tot  alios  sce- 
lestos  et  improbissimos  post  eorum  mortem  ob 
quaedam  egregia  facinora  deos  renuntiatos  esse 
•garriebant(Tertu1l.  Apologet^  cap.  11,  p.  337)  ? 

Urget  adhuo  ille  {Ibid.  eap.  13,  p.  347),  ao  : 
QuflB,  inquit,  fuerunt  de«  Larentins  virtutes  et 
mBvii^  J  Nonne  publicum  sc&rtum  erattSatia  pro- 


Non  ita  complebant  Ephyre»  Laldia  ndea 
Ad  oajns  jacuit  Grcecia  tota  forea. 

(Propert.  lib.  n,  Eieg.  ti^  y.  1  et  t). 

Nollnm  autem  illa  admittebat,  nisi  accepta,  quam 
posoebat,  pecuniaR  summa.  Quia  vero  0)rinthi 
commorabatur,  inde  factum  illud  adagium,Horatii 
expressum  carmine. 

Non  coivis  homini  contingit  adire  Gorintbam. 
(Horat.  lib.  i,  epiat.  17,  v.  36). 


Sotion  porro,  ab  A.  Gellio  etiatus  (Qeil.iib.  l  Noei. 
Attic.  oap.  8,  p.  37),  narrat  Demoathenem  respon- 
difise  se  tanti  non  emere  podnitentiam.  De  ea  nps 
aliquid  alibi  adnotavimus  (tom.  L  Apparat.  p. 
1241),  ac  plura  si  velis,  adi  Pausaniam  (lib.  ii,  p, 
42)  Athenmum  (iib.  xm,  oap.  6,  p.  587),  Ovidium 
(iib.  I  Amor.  Eleg.  5,  v.  12)  aliosque.   Gallistratus 

p  vero  ab  eodem  Atbenaeo  laudatus,  nos  admonuit 
memoratam  adhuc  a  Tertulliano  Phrynen  adeo 
fuisse  divitem,ut  pollicita  eit  se  Thebarum  mosnia 
oonstruoturam,  si  adscriberetur  :  'AX4$av$pac  h^v 
xaT49xoti|/ev.  dEvioT7]ot  81  4»puvT}  -^  IxaLipa.  Atessander 
quidefn  fecit^  Phryne  autem  scortum  refecit  {Atken.). 
8ed  de  illa  nos  plura  aiibi  observavimoB  (Tom.  I 
Appprat,  p.  550,  et  744  ;  et  Dissert.  in  Amob.^  c. 
22,  art.  3). 

Denique  Auotor  noster,  ut  aoriori  stimnlo  con- 
fodiat  etbnicos,  ab  eis  scisoitatur  cur  peasimos 
homines,  et  aliis,  quos  recensnimus,  illustribus 
viris  longe  pejores,  deos  fecerint.  Numquid  aii- 
quando  olau8sum,inquit,fait  0Qslum,ut  illud  optimi 
viri  non  potuerunt  deinceps  ingredi  ?  Gur  ergo 
illud  postea  aperuerunt  suis  CesaribuB,  non  modo 

D  mortui8,8ed  etiam  viventibu8,omnique  flagitiorum 
genere  perditis  ac  dissolutis?  Numqnid,pergit  ille, 
vobis,  0  ethnici,  accepto  ferent  dii  vestri^  imo  gra* 
tulabuntur,  quod  pares  fiant  eis  domini  sui  (Tertull. 
Apologet.,  cap.  43,  p.  347)  ?  Jooari  eum  profecto 
sentis,  et  imperatores  ab  illo  deorum  dominos  ap- 
pellari ;  quia  in  eorum,  ut  jam  diximuB,  potestate 
erat  aut  novos  facere  deos,  aut  jam  factos  tollere 
de  medio.  Nec  minus  perepiouum  est  qaam  validis 
ille  rationibus  demonatret  nihil  ab  ethnieia  fingi 
potiuB  inBulsius,  quam  homines  ob  quadam  me* 
rita,  aut  nonnulla  ezimia  faoinora  factoa  aaae 
deoi. 


fSUI 


D.  LE  NOUIUIT  OBSERVATIONES  NOViE. 


1202 


ARTIGULU8   IV. 


RefellUur  ficium  a  Yarrone  iriplex  deorum  genui  : 
physicuni,  $eu  naiurale ;  mythieumf  sive  fabulo- 
tum :  et  gentile,  sive  civile  ei  popuiare. 

GeDtilium  de  diis  Buis  errores,  ut  Tertuilianus 
raddicitus  eveliat,  in  secundo  suo  ad  Nationes  libro 
(Tertull.  iib.  ii  ad  tiation.,  oap.  1  et  seqq.  p.  64  et 
seqq.)  ea  omnia  refellit,  qus  de  illis  a  Varrone 
in  citatis  ab  Augustino  sexdecim  de  divinis  rebus 
libris  tradita  fuerant  (Augnst.  lib.  iv.  de  CiviU^ 
cap.  2,'p.  147).  Ilium  autem  noroinatim  confutan- 
dnm  esse  arbitratus  est^quia  omnium  scriptorum, 
ut  suo  iooo  ostendimus  {Disferiat,  in  Lactani.f  cap. 
uit.  art.  3),  aoutissimus  doctissimusque  existima- 
batur. 

Triplez  autem  ille  distinxerst  gentilis  theologiaB,  B 
f  M%  seu  deorom  genus;  et  primum  quidem  pby- 
sicum,  sive  natorale,  quod  pbilosopbi  gentiles  in 
scbolis  suis,  innumerisque  pene  in  commentatio- 
nibus  Btserere  frustra  conati  suut.  Nam  bec  sunt 
bujosce  Varronis  citata  ab  Augustino  verba  : 
«  Multos  libros  pbilosophi  reliquerunt,  in  quibus 
est  :  Dii  qui  sint,  ubi  sint»  quod  genus,  quale,  a 
quonam  tempore,  an  a  sempiterno  fuerint,  an  ex 
igne  sint»  ut  credit  Hcraclitus  ;  an  ex  numeris,  ut 
Pythagoras;  an  ex  atomis^ut  Epicnrus,sic  aiia  qu8B 
facilius  intra  parietes  in  8cho)a,quam  extra  in  foro 
ferre  possunt  aures  »  (August.  lib.  vi,  de  Civit,, 
cap.  5,  p.  150).  Sed  hs  phiiosophorum  de  diis 
dissensiones  et  controversie  apertissime  demon- 
strant  falsas  absordasque  penitus  fuisse  illorum  de  ^ 
diis  snis  opiniones. 

Secundum  deorum  genus  Varro  mythicum,  seu 
fabuioaum  vocavit :  «  A  fabulis  enim,  ait  Augusti- 
nus,  mythicon  dictum  est ;  quoniam  (luOoc  Greoe 
fabula  dicitur  (idtd.).  n  At  fictum  illud  fuerat  a 
poetis,  qui  deorum  generationes,  stupra,  adulteria 
ac  quslibet  alia  nefanda  facinora  decantavere.  Ve- 
rumtamenipse  Varro,teste  adhuc  Augustino  (Idem 
lib.  IV,  cap.  32,  p.  112),  palam  confessus  est  majo- 
res  seu  veteres  Bomanos  iili8,borrendia  iila  deorum 
flagitia  ac  coigugia  venditantibus,  fldem  babuisse; 
quia  imperita  plebis  multitudo  ad  hos  poetas  ma- 
gis  inciinabatur,  quam  ad  pbysicos.  Quis  autem 
maximam  profecto  utramque  impietatem  non  de- 
testetur?Nam  populi  bos  quantumvis  infames  ridi- 
culosqoe  deos  serio  eolebant.  Alii  vero  iis  sapien-  D 
tiores,  malis  dsmonum  dolis  ao  fraudibus  incitati, 
inoautos  vulgi  animos  in  sua  ipsa  religione,  qua 
Bumma  rerum  est,  fallebant,  aut  falli  patieban- 
tur. 

Tertinm  porro  theologie  seu  deornm  genus  ap- 
pellatur  civile,  seu  civium  et  populorum,  id  est, 
iliorum  deorum,  quos  populi  sibi  pro  arbitrio  et 
libidine  adoptaverant.  Sed  preterquam  quod  hoo 
deomm  genus  ad  secundum  et  fabulosum,  uti  jam 
laudatus  a  nobis  Augustinus  dooet  (Idem,  lib.  vi, 
eap.  7,  pag.  153),  plane  refertur,  quid  absurdius 
quam  deos  illoe  onMlerey  qnos  csoum  insaaamqoe 


vulgus,  post  vit«  bujus  mortatis  tempus  omni 
scelerum  genere,  uti  sepius  diximus,  deoursum, 
numero  deorum  adsoribi  tinxerant? 

Triplex  autem  illud  deornm  genus  Tertullianus 
noster  variis  rationum  momentis,ao  postea  Augu- 
stinus  funditus  evertunt  (Idem,  lib.  vi,  cap.  5  et 
seqq.,  pag.  150  et  seqq.).  Necesse  igitur  non  est, 
ut  ea  quffi  ab  hoc  tanto  doctore  examinata  enuclea- 
taque  sunt  (Idem,  lib.  iv,  cap.  31  et  seqq.  et  lib» 
VIII,  cap.  1  et  seqq.  pag.  162  et  seqqOi  sigillattm 
a  nobis  nunc  explicentur.  Deinde  vero  si  quid  in 
eis  difflcuitatis  occurrit,  id  in  bac  aliisque  Inostris 
dissertationibus  pro  viriii  parte  nostra  complana- 
tum  est. 

CAPUT  XXVI. 

Quam  tuculenter  Teriullianut  ethnicorum  liiieris, 
scriptisque  ostendai  falsos  esse  emnes  illorum 
deos. 

ARTlCULUS  PRIMUS. 

Quomodo  Tertuliianus  demonsirei  falsos  esse  geniitium 
1108  deos  ex  iiiieris,  quibus  ad  prvdeniiam  et 
liberalia  olficia  infarmabantur,  aique  docehaniur 
varias  deorum  inter  se  pugnas,  Venerem  sauciaiam^ 
Martem  vincuiis  diu  aasiricium,  Jovem  a  monstro 
liberatum^  vei  casum  Sarpedonis  flerUem,  vel  su- 
banlem  in  sororis  amorem ;  item  Appoliinis  ei  Ne- 
piuni  serviiulumjudicatumfutmine  yEsculapium^ 
ac  iragadiis  vociarum,  nomtnatum  vero  Lentuli  et 
Hastilii^  aitisgue  mascuium  lunam  irridenti" 
btu. 

Ea  est  erroris  natura,ut  diu  sibi  ipsi  non  constet, 
seque  ipsi  tum  etiam  destruat,  cum  audacius 
caput  attollit.  Nonmirum  itaque,  si  ethnioi  datam 
mortuis  hominibus  divinitatem  ibi  everlerint,  ubi 
eam  fli^mius  stabilire  debebant.Nuilibi  enim  clarius 
et  enodatius  exponenda  erat^  quam  in  iis  litteris, 
quibus  adolescentes  informabantur,  uti  ait  Tertul- 
lianus,  ad  prudeniiam  (Tertullian.  Apologei.,  cap. 
14,  pag.  351),  qu»,  teste  Cicerone,  «  constat  ex 
scientia  rerum  bonarum  et  malarum,  et  nec  bona* 
rum  nec  malarum ;  et  iiberalia  ofQcia  »  (Gicer.lib. 
III,  de  Naiur.  deor,,  pag.  246,  lin.  15),  qusB  videli- 
cet  liberum,  inquit  Terentius,  et  ingenuura  homi- 
nem  scire  omnino  aequum  est  (TereDt.£tinti£/i.,act. 
III,.  scen.  2,  v.  24).  At  in  bis  litteris  quanta,  ut 
loquitur  Auctor  no8ter,tnvfnto  (tidi6ria,quibus  nu- 
minum  suorum  infamabant  divinitatem? 

8i  quis  vero  inquirat  qusa  sint  ee  litter»  et  com- 
mentationes,  respondebimus  eo  nomine  poemata 
Homeri  designari.  Qu»  enim  Auctor  noster  ibidem 
narrat,  hcc  ab  eodem  poeta  delibavit.  Sibi  autem 
illud  si  quis  alicujus  auctoritate  firmari  velit,  en 
prssto  est  Minucius  Pellx,  qui  postquam  varia  illa 
deorum  ludibria  ex  Uomeri,  suo  nomine  appellati, 
carminibos  recensuit,  sic  prosequitur  :  «  His  at- 
que  h^jusmodi  figmentis.et  mendaciis  dulcioribus 
corrumpuntur  ingenia  puerorum,  et  iisdem  fabu- 
lis  inhaarentibus  ad  usque  summaB  atatis  robur 
adolescunt,  et  iisdem  opinionibus  miseri  consene- 
SGunt.  »  8ed  bno  in  superiori  de  hoo  Minucii  libro 


1303 


TEJITULLIANI  OPER0M  PAH8  I.  ~  SEKIES  I,  APOLOfiETIGA. 


disaertatione  fosius  explicare  conati  sumus  (Dis-  A 
serlat  in  Minuc.y  cap.  17,  art.  4). 

Quo  autem  modo  hgeo  a  Tertulliano  probentuir, 
jam  si  placet  consideremus:*  Ab  ipso,  inquit.exor- 
di.  .  .  vestro,  ejus  inde  oma,  et  omue  aequore,  cui 
quantum  honorem  additi8,tantum  deis  vestris  dero- 
gastisimagnificando  qui  de  eis  luBit»(Tertull.lib.i, 
adHat.^  oap.  10,  p.  575).  Et  hsc  quidem  verba  sio 
descrlpta  aunt  in  Agobardi  codice,  et  in  editione 
Guthofrediy  qui  deleta  ibi  verba  sio  supplenda  opi- 
naiur  :  «  Ab  ipso  exordiar  atudio  vestro,  unde  cm- 
nis  materia  et  omne  lequor.  »  Rigaltius  vero,nulla 
rJBddita  ratione,  ac  tanquara  de  vera  Tertulliani 
lectione  securus,  in  ejus  textu  scriptum  voluit : 
t<  Ab  ipso  ezordiar  Homero  vestro,  ejus  unda  et 
omne  aequor.  »  n 

Sed  hsc  co^Jectura  debuit  aliqua  saltem  ratione 
fulciri.  Nobis  tamen  probabile  satis  videtur  a  Ter- 
tulliano,  qui  de  gentilium  litteris  loquitur^  quem- 
dam  citari  celeberrimum  illorum  scriptorem,  cui 
qaantnm  honorem  ethnioi  tribuebant,  tantum  diis 
suis,  eum  laudendo,  dctrahebant.  At  Is  procul  du- 
bio  est  Homerus,  tum  quia  omnium  vetustior^  ut 
alibi  vidimus,  1104  acriptor  e8t,tum  quia  acripta 
illius  tanti  faoiebant,  ut  adolesoentes  iis  ad  pru- 
dentiam,  sicut  mox  dicebamus,  et  liberalia  ofQcia 
erudirentur.  Bi  quls  tamen  sagacior  alium  a  Ter- 
tulliano  indieari  ostendat,hunc  lubenter  audiemus. 
Adimadverle  tamen,  qusso,  ipsum  Homerum  no- 
minatim  appellari  his  subsequentibus  Auctoris  nos- 
tri  verbis  :  «  Adhuc  meminimus  Uomeri,  ilie  opi- 
nor  est,qui  divinam  mcgestatem  humana  conditio-  ^ 
ne  traotavit,  casibus  et  passionibus  humanis  deos 
imbuens  »  [Ihid,),  id  est,  omnibus  etiam  foedissi- 
mis  humanis  affectibus  ac  vitiis  corruptos. 

Et  certe  ille  GraBcorum  poetarum  coryphaeus 
libros  suos  hisce  deorum  infamiis  passim  ubique 
foBdavit.  NonnuUa  autem  Auotor  noster,  ne  foret 
iongior,  selegit  ezempla,  ac  illud  quidem  primum, 
quo  decantat  dcos  inter  se  propier  Trojanot  el  AM- 
vos^  ut  gladialorum  paria,  congressos  depugnasse 
(Idem  Apologet,  cap.  14,  p.  351);  sive  sicut  in  libro 
ad  Nationes  :  •  Qui  de  illis  favore  diversis  gladia- 
toria  quodam  modo  paria  commiait  »  (et  lib.  i  ad 
Nation.  cap.  10,  p.  575).  Sed  quis  nescit  quam 
Bspius  ille  in  Itiade  cecinerit  hasce  deorum  pu- 
gnas,  et  Venerem,  sicuti  pergil  Tertullianus  {Ibid.)  D 
humana  8agittasauciatam,Martem  in  vinculis  pene 
oonBumptam,Jovem  nunc  cijgusdam  monstri  opera 
liberatum,  modo  flenlem  Sarpedonis  casum,  nunc 
obsoenissimo  poreorum  more  subantem  prurientem- 
que  libidine  in  sororem  uxoremque  suam  Junonem 
dum  illi  turpem  auum  in  amicas  amorem  comme- 
morabat,  At  ibi  obiler  observandum  in  Rigalli^ 
editione  eimpliciter  scriptum  :  «  Venerem  humana 
sagitta  sauciatam.  » In  noBtris  vero  manuscriptifl, 
et  antiquioribus  editis  codicibus  legi  :  «  Venerem 
sauciatam,  quod  (iliom  suum  iEneam  pene  inter- 
feo^um  ab  eodeni  Diomede  rapere  voltterit»Martem<» 


1204 

etc.  Tacet  quidem  Rigaltius  our  hsc  verba  abstu- 
ierit,sed  arbitratus  est  haud  dubie  heec  ezplicatio- 
nis  causa  ab  aliquo  librario  adjecta  fuisse,  et  post 
haec  intrusa  in  teztum.  Nam  h(ec  in  libro  ad  Na- 
tiones,  ubi  eadem  repetuntur,  non  occorruQt.  Ne- 
que  etiam  dictu  facile  est  cur  ibi  adjecta  siDt  illa 
verba,  ab  eodetn  Diomede,  cujus  nuHa  pnns  men- 
tio  facta  fueral?  Merum  quia  heec  in  plurimis  an- 
tiquissimis  manuscriptis  ezemplaribos  habentor, 
non  sine  prasvia,  ut  supra  dizimus  (DissertaL  in 
Minuc»  Octav.,  cap.  17,  art.  4),  admonitioQe  ampo- 
tari  debebant.  Geeterum  alibi  Bomeri  loca  indica- 
vimus  et  ezplanavimus  (et  Dissertat.in  Amob.ftB,p, 
12,  art.  1  et  3),  quae  Tertullianus  de  iila  Venere, 
de  Jove,  ac  Marle  citasse  haud  immerito  vide- 
tur. 

Simiii  etiam  modo  in  iisdem  dissertationibQs  os- 
tendimus  quantis  alii  quoque  ;poet(e  probris  ac 
contumeliis  deos  suos  insecuti  sunt.  Non  magno 
enim  sine  illorum  dedecore  finzerant,  uti  notat 
adhuo  Tertullianus  {Apoloket.,  c.  14,  p.352),  Apol- 
linem  greges  pascentem  Admeti  regis,  Neptunam 
siructorias  operas  Laomedonti  locantem,  atque 
iEsculapium  fuimine  Jovis  ictum,  quemadmodam 
Pindarus  etiam  cecinit. 

Majore  adhuc  ludibrio  probroque,  uti  pergit 
Tertullianus  (et  lib.  i  ad  Nation.,  cap.  10,  p.  576, 
et  lib.  11,  cap.  14),  1105  nosque  alibi  etiam  anno- 
tavimus  (Dissertat.  in  Amob.,  cap.  14,  art  1),  dii 
ezhibeotur  in  scenis,  tragcediis  Indisque  ethnico- 
rum.  Quibus  enim,  obsecro  te,  conviciis  et  conto- 
meliis  ab  comcediarum  trgcediarumque  actoriboB 
vezati  non  fuerunt  ?  Soli  earum  tituli,  solaque  ar- 
gumenta  satis  hoc  manifestum  omnibus  facie- 
bant.  Ez  iis  autem  pauoa  recenset  Tertullianai 
(Apologel.  c.  ^16,  p.  358),  videlicet  moeohQm 
Anubim,  Dianam  flagellatam,  Jovis  mortui  testa- 
menlum,  tres  famelicos  Hercules  irrisos,  et  mas- 
culum  Lunum.Quid  ergo,  inquies?  Numquid  inter 
comoediarum  titulos  Luna  masculini  'generis?  Ita 
sane.Nam  plures  profecto  ethnici  persuasum  stQite 
habebant  quosdam  saltem  deos  suos  mares  simul 
esse  et  feminas  (Dissertat.  in  Lactant.^  cap.  27, 
art.  3  et  4,  et  aliis  ibi  cit.).  BerviuB  siquidem  in 
hunc  ^Virgilii  versum,  quo  iEnea,  ardente  Illo, 
loquentem  sic  inducit  : 

Descendo,  ac  dueente  deo  flaiDmam  inter  et  hostes 

Ezpedior 

(VirgiL  JBneid.  Ub.  u,  v.  m). 


hffio  animadvertit  :  «  Secundum  eoa  qui  dicant 
utriusque  bozub  participationem  habere  numina. 
Nam  Galvus  : 

Poileutemque  Deum  Venerem. 
Item  VirgiliuB  : 

Nec  deztrffi  erranti  Deus  abfuit, 

cum  aut  Juno  fu^it,  aut  Aleoto.  Est  etiam  in  Cy- 

pro  simulaorum  Venezifl  barbate  »  (Serv.  pag. 

252).  Aiios  si  testes  deeiderae,  plures  tibi  dabit 

qui  observat  ia  oiMo  Virgilii  caroua^ 


it06 


D.  LE  NODRRY  0B8ERVATI0NES  NOYiE. 


1S06 


legeodam  deo  non  autem  dea  (Mocrob.  lib.  iii  Sa-  X, 
iHrnal.f  cap.  8.  p.  329).  Quod  quidem  ille  probat 
non  solum  jam  citatis  a  Servio  Galvi  verbis,  ao 
Veneris  barbat»  simulacro,verum  eliam  teatimonio 
Aristophanis,  qui  eam  a<pp6SiTov  vocat,  et  Levini, 
qui  iUam  adorabat,  sive  mas,  sive  femina  sit.  Ad- 
dit  vero  Pbilochorum  asseruisse  eamdem  esse  Lu- 
nam,  cui  viri  cum  yeste  muliebri,  mulieres  autem 
virili  sacrificium  faciunt.  Quod  vere  ad  Terlulliani 
propositum  propius  adhuc  accedit,  Spartianus  nar- 
ratCaracailam  imperatorem  venisse  Carras  Luni 
Dei  graiia  (Spartian.  in  Viia  CaracalL).  Atque  ibi 
Doa  monet  memori»  a  doctissimis  quibusque  illud 
mandatum,  quod  a  Garrenis  prscipue  observaba- 
tur,  iUum,  qui  lunam  feminam  esse  arbitrabatur, 
mulieribus  semper  inservire  ;  qui  vero  marem  n 
deum  credebat^  hune  dominari  uxori  suae,  neque 
ullas  pati  muliebres  insidias. 

Quid  ergo  mirumi  si  poeta  in  deorum  irrisionem 
tragoedias  composuerint  ridiculis  deorum  tituiis  in- 
scriptas?  Duos  autem  ez  iis  Auclor  noster  no- 
minaty  Lentulum  el  Hostiiium  (Apologei.^  c.  15,  p. 
358  et  lib.  i  ad  Naiion.^  c.  10,  p.  576) :  sed  rara 
apud  alios  occurrit  illorum  mentio.  Alio  tamen 
ille  in  libro  de  eodem  Lentulo  dlxit :  Pugii  CUq- 
mackus.,.  inier  fulloHes  jam  Novianoi  coronandus^ 
meritoque  mimographo  Leniulo  in  Caiinensibus 
eammemoraius  »  (Id.  i,  de  PQU,f  c.  4).  Ibi  aulem 
ille  Lenlulum,  cujus  Hieronymus  etiam  meminit 
(Hieronym.  lib.  ii,  Apolog.  advers.  Rufin.)^  disserte 
vocat  mimographum,seu  fabuis  auctorem,  lt06 
cui  titulum  Caiinenus  praflzerat.  Pauio  post  vero  C 
Auctor  noster  citat  Lentuli  auguris  consulta 
(Tertuli.  lib.  de  Pail.  cap.  4).  Sed  hio  a  mimogra- 
pho  diversus  fuit.  Major  itaque  ambigendi  ratio  est 
utrum  is  sit  minograpbus  poeta,  qui  a  Juvenale 
duobus  his  carminibus  acriter  castigatur  : 

Laureolam  velox  etlam  bene  Lenlulos  egit, 
Judiee  me  dignns  vera  cruce. 

(Javenal.  satir.  8,  v,  181.) 

Quamvis  enim  nemo  diffiteatur  iaureoiam  fabu- 
iam  fuisse ;  nonnulli  tamen  suspicantur  verbo  egii 
signiQcari  illam  actam  potius  a  Lentuio  histrione, 
quam  ab  bufiu  nominis  poeta  litteris  consignatam. 
Quid  vero,  ti  ille  et  histrio  et  poeta  hanc  aoripserit 
et  egerit?  Deinda  vero  ea  fabula  non  ab  uno.tan- 
tum  histrione  acta  est.  Gur  ergo  Lentulus  solus  D 
nominatar,  niai  illam  scripto  quoque  tradidisset? 

Caeterum  minus  adhuc  frequens  Hostilii  mimo- 
graphi  in  aliorum  libris  commemoratio.  Pisciano 
tamen  si  fldem  habeas,  Hostilius,  Ennii  exemplum 
8ecatus,annale8  romani  populi  stricio  sermone  edi- 
derai.  Potuit  ergo  scribere  etiam  oomosdias.  Si 
quis  porro  de  illo  et  Lentulp  meliora  suggesserit, 
pergratum  noliis  faciet. 

ARTICUUJS  11. 

Quam  perspicue  feriuliianus  demonsirei  faisos  esse 
gentiiium  deos  ex  litteris  kisirionum,  a  quibus 
wWf  gestUt  mtUf  carUts  representabantur  Soi  iU" 


gensliiium,  Cyhele  pasiorem  suspirans,  Jovis  elo' 
gia,  Junonis,  Veneris  ei  Minervx  judicium,  aique 
ignominiosa  Minervx  ei  Herculis  imago. 

Ad  histriones  transit  TertuHianu8,paIamque  facft 
ab  his  deos  suos  non  minori  quaro  a  poetis  ludibrio 
haberi.  Nam  kistrionum  iiiierx,  ait  ille,  omnem  fuf^ 
diiatem  eorum  designant  (Tertull.  Apoiog.,  oap.  15, 
p.  350),  iilamque  voce,  facie»  corporis  motibus, 
veste  et  insignibus  ezprimunt.  Quis  enim  vero 
nescit  histriones,  de  quibus  plura  Yalerius  Maxi- 
mus  tradidit  (Val.  Max.  lib.  ii,  cap.  4,  §  4),  actores 
fuisse  tragOBdiarum,  ac  oomosdiarum,  qui  deorum 
aliorumque  reprasseutabant  personas  ?  At  cur, 
inquiet  aliquis  TertuIIianus  non  hoc  tantum,  sed 
aiio  adhuo  in  libro,  non  dixit  histriones fSed  hisirio* 
num  iiiteras  (leriuil.  Hb.  i,  ad  Nation,,  cap.  10, 
p.  576)?  Quffi  Bunt  hs  histrionum  littern  ?  Quidam 
vero  opinati  sunt  ibi  legendum  latera ;  sed  mera 
Buspicio  est,  nuliius  codicis  fulta  auctoritate.  Quid 
autem,  si  litterarum  nomine  signiflcare  yoluerit  ea, 
quaB  histrionum  voce  et  corporis  motibus  exhibe- 
bantur,sed  priusa  poetissoripto  et  litteris  tradita? 
Nam,  uti  Augustinus  ait :  «  Quid  sunt  ad  hoc  roa- 
lum  Mercurii  furta,  Veneris  lascivia,  stupra  ac 
turpidines  csterorum,  qu»  proferremus  de  libris, 
nisi  quotidie  cantarentur  et  saltarentur  in  theatris» 
(August.  lib.  VII,  de  Civit.,  cap.  26,  p.  182).  A  qui- 
bus  autem  nisi  ab  histrionibus  cantabantnr  et 
saltabantnr,  postquaro  a  poetis  scriptis  mandata 
fuerant  ? 

Terluilianus  autem  eorum,  qus  ab  hislrionibus 
illis  in  deorum  suorum  contumeliam  summumque 
dedecus  agebantur,  hsc  profert  ezempia  :  «  Luget 
Sol  fllium  detractum  de  coelo  •  (Tertull.  Apoioget.^ 
cap.  15,  p.  859).  1107  In  membranis  nostris, 
et  antiquioribus  Rigullio  editionibus,  jaciatum  de 
0a;/o,haud  dubie  Phaelhontem,  cujus  nota  est  fabu- 
la.  In  primo  nihilominus  ad  Nationes  libro  legi- 
mus  :  «  Sol  luget  fllium  fulmine  ezstinctum  n 
(Idem,  lib.  1  ad  Nation.f  c.  10,  p.  576).  Quod  qui- 
dem  iEscuIapio  convenit,  quemadmodum  in  supe- 
riore  articulo  annotavimus.  Verumtamen  quia  ibi- 
dem  vidimus  mentionem  hujus  in  Apoiogeiico  fac- 
tam,  indecoHigi  potestibi  Pbaethontem,et  in  libro 
ad  Naliones  iEscuIapium  notarl. 

Ab  histrione  adhuc  reprssentabatur  Cybele  pa- 
siorem  suspirans  fastidiosum,9(^i\xcei  Atydem.Quam 
fabulam  descriptam  vidimus  a  Minucio  Feiice 
{Disseriat.  in  Minuc.  Ociav.,  cap.  20,  art.  2,  et  Dis^ 
sertat.  in  Amob.,  cap.  26,  art.  1),  et  ab  Arnobio, 
qui  idcirco  ethnicos  exagitat  :  «  Tranquilliory 
lenior  mater  magna  eiflcilur,  si  Aiydis  conspexerit 
priscam  refricari  ab  histrionibus  fabukm  ■  (Arnob. 
lib.  VII,  advers,  Geni.)  ?  Antea  vero  :  «  Mater  eum 
dilezit  magna  :  si  nepotem,  ut  avia,  res  simplex  : 
sin  theatra  ut  perorepant,  infamis  et  perniciosa 
dilectio  est  »  (Id.  1.  v). 

Pergit  TertuHianus,  atque  ethnicos  his  increpat 
verbis :  «  Sustinctis  Jovis  elogia  oantari  n  (TertuU. 


«07  TERTULLIANl  OPERDM  PARS  L  —  SBRIES  I,  APOLOGETICA.  1«8 

Apologet.,  cap.  15,  pag.  359),  et  in  libro  ad  Nalio-  A  admonura  «x  Cicerone  (de  Seneel.  p.  412,  lin,  37  ; 


ne5y  «  elogia  modulari  •  (lib.  x,  cap.  10,  pag.  576}, 
sive  Jovis  vituperationes,  et  ignominias  exprimi 
histrionum  vocibus  ac  gestibus,  et  tibiarum  modu- 
latione  in  comoBdiis,  sicuti  ArophitryoniB,  et  aliis 
certequam  plurimis  similibusdecantan.ffSustinetis 
quoque  Junonem,  Venerem,  Minervam  a  pastore 
Judicari  »  (Idem,  Apologet.y  ibid.),nimirum  Paride, 
in  monte  Ida  educato  inter  pastores,  et  pastore 
Duncupato,  cujus  de  his  deabus  judicium  nulii 
incompertum  est.Nihll  itaque  adjiciemus,ni8i  quod 
Bcite  et  omnino  ad  rem  nostram  apposite  Augusti- 
nus  dixit  :  Tametsi  falsa  sint,  c(  litigia  vel  judicia 
[de  pluribus  diis,  et  tribus  illis  deabus],  qus  pro 
malo  aureo  adipiscendo  apud  judicem  Paridem  de 


et  de  Amictt.  p.   422,  Hn.  13),  Suetonio  (lib.  n, 
g  44),  Servio  (in  lib.  v  jEneid,  v.  340,  et  lib.  vui, 
V.  635),  aliisque  discimus.Summa  erat,nbi  femin», 
raedia  ubi  populus,  tcrlia  ubi  nobiliores  viri  sede- 
bant,  spectabantque  publicos  ludos.  TerlulUasnB 
tamen,  quemadmodum  Ammianus  Marcellinus (lib. 
XIX,  p.  550),  cavc»  nomine  designant  amphithea- 
tri  arenam,  in  qua  pugnabant  gladiatores.  In  soo 
quippe  ad  Naliones  libro  scripsit  :  «  ReligioBiore» 
estis  in  gladiatorum  cavea,  ubi  super  sanguinem 
humanum,  superinquinamenla  poenarum  proinde 
saltant  dii  vestri,  argumenta  et  historias  nocenti- 
bus  erogandis,  autin  ipsis  deis  nocentes  punian- 
tur  »  (Tertull.  lib.  i  ad  Nat.,  cap.  10,  pag.  576).  h 


pulohritudinia  excellentia  certasse  narrantur,  et  g  ApologHico  autem  simlH  modo  :  «  In  cavea,  inquit, 
ad  placandos  ludis  deos,  qui  delectantur  seu  veris,      ubi  super  sanguinem  humanum,  supcr  inquina- 


seu  falsis  istis  criminibus ;  inter  theatricos  tamen 
plausus  cantantur  atque  saltantur  »  (August.  lib. 
XVIII  de  Cmi./cap.  10  pag.  496).  Atque  ita,  ait  Au- 
otor  noster,  deorum  majestas,  ethnicis  non  modo 
non  erubescentibus  (TertuU.  Apologet. yCH]^.  15,  pag. 
35V),  sed  etiam,  sicuti  in  editione  Higaltii  legitur, 
plaudentibuSf  in  nostris  vero  membranis,  et  anti- 
quis  editionibus,  ac  libro  ad  Nationes  Iseianlibus 
(lib.  i  ad  Nalion.y  o.  10,  p.  576),  violabatur  et  con- 
stuprabatur. 

Urget  Tertullianus  (ibid.)  :  «  Quid,  quod  Cno- 
itri  codices  manuscripti  et  antiqueeditione8,tp«utn) 
imago  dei  vestri  ignominiosissimum  (idem  alii  co- 
dices,  ignominiosum)  caput  et  famosum  vestit.  • 


In  libro  autem  ad  Nationes.  «  Famosum  et  diminu-  C  exaggeratum  puUverit,  quod  ipse  suismet 
tum  caput  imago  cujuslibet  dei  vestit ;  »  id  est,      8»pius  vidisse  testificatur  :  Vidimus,  ait,  ali 


histrio  ignominiosus,  et  flagitiis  famosus,  reprs- 
aentat  cujuslibet  dei  imaginem.  Addit  adhuo  : 
Corpus  impurum,  et  ad  isiam  artem  effeminatiane 
produclumf9\VQ  mima  impendens  Minervam  aliquam. 
vel,  petulantior  mimus  Herculem  (ibid.)^  id  est,  tur- 
pia  utriusque  facta  in  soena  exhibet.  Quis  1108 
autem  sans  mentis  homo  non  videat  jactatam  ab 
ethniois  horum  numinum  divinitatem  plane  peni- 
tusque  everti  his  hislrionum  actibus,  illo  spectan- 
tium  plausu  ac  gaudio,  omnibusque  illis  tragoediis 
et  comoBdiis,  de  quibus  plura  in  superiori  disser- 
tatione  et  aliis  locis  ibi  citatis  disputavimus  (Dis- 
sertai  in  Lactant,^  cap.  27,  art.  3)  ? 

ARTIGULUS  III. 


menta  poBnarum  proinde  snltant  dii  veslri,  argu 
mentaet  historias  noxiis  rainistrantes^nisi  quodet 
ipsos  deos  vestros  saepe  noxii  induunt »  (Idem, 
Apolog.,  cap.  15,  p.  361,  et  Hb.  i  ad  Nat.,  loc.  cit.), 
Quibus  iUe  verbis  significal  post  gladiatorom  cer- 
tamen,  pantominum,  sumpta  dei  alicujus  larvaac 
persona,  descendisse  in  arenam,  et  saltasse  supra 
corpora  ocoisorum,  aut  animam  exhalantium,  no- 
xiorum,  id  est,  illorum  qui,  ob  orimina  sua  con- 
demnati,  cura  bestiis  decertare  oogebantar.  Dic 
ergo,  quam  pulohrum  ac  pium  erat  deum  persona- 
tum  carnificis  fungi  officio,  aul  peorum  a  bestia 
occisorum  cadaveribuB  illudere. 

Nemo  autem  illud  ab  Auctore  nostro  fictum  vcl 

oculis 

sspius  viaisse  lesuucaiui  .  ric»*m««,  «iv,  altquando 
(Tertull.  ibid.) ;  et  in  libro  ad  Nationes  :  « Vidi- 
mus  s«pe  castratum  Atym,  illum  deum  ex  PeBSi- 
nunle,  «  urbe  videlicet  in  Phrygiae  magnae  confinio 
Bub  Agdesti  monte  sita,  in  qua  Atys,  teste  Pausa- 
nia  tumulatus  ferebatur,  Praeterea  :  •  Qui  vivuB, 
ait  ille,  ardebat,  Herculem  induerat »  (Pausan.  iib. 
1,  p.  ^)'  Q"id  autem  hisce  verbis  sibi  voluit, 
nisi  in  crudeiibuB  iUis  BpectaculiB  noxios  hominea 
et  Bceleratos  sumpU  vel  Atydis,  1109  vel  Hercu- 
lia  forma,  repraesentasBe  caBtratum  Atym.etvivum 
Heroulem  coinbuetum.  De  utroque  egimus  in  nostra 
de  Arnobii  libris  disserUtione  (Diuertat,  in  AmoK 
cap.  14,  art.  2,  et  cap.  -18,  art.  1). 
Quid  plura?  «  Riflimus,  ioquit  adhuc  TertuIIia- 


Quanlum  gentiles,  personam  deorum  in  cavea  induti,  D  nus,  et  intor  ludioros  mendiaDorum  (T-rtuU..  lo«. 


divinitcdem  illorum  pessumdederint,  reprxsentan» 
tes  castratum  Atym,  vel  Herculem  vivum  arden- 
tem,  vel  Mercurium  canterio  mortuos  eaximinan' 
um,  vel  Jovis  fratrem  cadavera  gladiatorum  cum 
matleo  deduc&iilem,  aliique  in  templis  aduUeria 
et  tenocinia  componenteSf  quibus  deorum  mojesta- 
tem  obsoletant. 

Ab  hiatrionum  theatro  descendit  TertuIIianus  m 
caveamf  ut  ipse  loquilur,  nec  ethnicos  ibi  retigio- 
siores  invenit  (Tertull.  Apologei.  c.  15,  p.  361,  et 
lib.  I  ad  Nation.f  o.  10,  p.  576).  Triplicem  vero  die- 
tinguunt  caveam,  aive  potius  tres  eJuB  parte8,quemo 


cit.)  gladiatorum,  de  quibus  nos  Bupra  egimus, 
erudelitatei  MercuHum,  id  eat,  hominom  larvam 
Mercurii  prae  se  ferentem,  mortuoSf  sive  ocoisos 
gladiatores,  cauterio,  seu  ferro  eandente  *«im»- 
nantem  utrum  fraus  aliqua  non  laterot,  ao  uh 
revera  mortui  essent. 

Vidimus,  pergit  ille  (ibid.),  et  JovU  fratrem,  m- 
mirum  Plutonem  gladiatorum  cadavera  cum  mal' 
leo,  sive  ut  in  libro  ad  Naiiones  legitur,  exsequias 
cum  matleo  dedueentem,  in  spoliarium  videlicet, 
ubi  gladiatores  vlcti,  et  lethali  vulnere  aocepto,  « 


i2oe 


D.  LB  NOURRY  OBSERVATIONES  NOViE. 


ISIO 


quid  reliqui  foret  splriias,  interimebantur.  QQam- 
obrem  scribebat  Seneca  :  «  Numquid  aliqaem 
esse  tam  cupidum  vitn  putas,  ut  jugulari  in  spo- 
Hario,  quam  in  arena  malit  »  (Senec.  epist.  94, 
sub  Qn.  pag.  384)  ?  Plura  autem  illo  alibi  (epist.T, 
pag.  172),  de  gladiatoribus  meridianis,atque  etiam 
Suetonius  {Vita  Claud,  §  34,  ot  CaliguL  §  26  et 
scqq.),  quos  videsis  sicut  Lampridium  {VUa  Com' 
mod.  imperator.)  de  spoiiario,  in  quod  gladiatorcs 
unco  trahebantur. 

Quosdam  porro  admirari  subit,  qui  in  hoo  Ter- 
tulliani  textu  scriptum  volunt  :  «  Yidimus  et  ad 
Jovis  fratrem  »  (Joan.  Argol.  Not.  in  Onuphr.  ;  Pa- 
nuis.  de  lud.  Circens.  oap.  2),  quasi  direrit :  Vi- 
dimus  earadem  Mercurium,  qui  gladiatorum  ca- 
davera  non  solum  cauterio  examinabat,  sed  qui 
eosetiam  cum  malleo  deducebat  ad  Plutonem, 
Jovis  fratrem,  sive  ad  inferos.  Non  enim  animum 
satis  adfertisse  videntur  ad  hiec  ejusdem  Tertul- 
liani  in  libro  ad  Naiiones  verba  :  »  Dispater,  Jovis 
frater,  gladiatorum  exsequias  cum  malleo  deducit, 
quo  Mercurius,  in  calvitio  pennatulus,  in  cadu- 
oeo  ignitulus,  corpora  examinata  jam,  mortemve 
simulantia,  e  cauterio  probat  •  (Tertull.  Hb.  i  ad 
Nat.  cap.  10,  p.  576).  Utriusque  igitur  ofSoium 
distinguit,  et  Mercurii  quidem,  qui  examinabat 
utrum  gladiatores  mortui  essent  ;  et  Plutonis,  qui 
mortuo^,  sive  eoram  exsequias  deducebat  iti  spo- 
liarium.  De  his  siquidem  iHe  loquitur,  qu»  in 
gladiatorum  ludis  fieri  oonsueverant.  AHas  vero 
Merourius  ferebatur  caduceo,  seu  virga  deduoere 
ad  tartara,  quemadmodum  de  iHo  oanit  Virgi- 
Hus : 

Tam  virgam  cspit,  hac  animas  illa  avocat  Orco 
Pallantea,  aliaa  aab  tristia  Tartara  mHtit, 
I^ai  aonmoa,  adimitqae,  ei  lumina  morte  reaignat. 
(Virgil.  Mn<tid.  lib.  ir.  v.  et  248  aeqq.) 

Suos  porro  deos  ethnici  non  in  publicis  tantum 
BpectacuHs  et  cavea  irridebant,  sed  in  illorum 
etiam  tempHs,  ubi  sane  iHis,  sicubi  *  uoquam,  di- 
vini  honores  habendi  erant.  In  iis  enimvero  videre 
erat,  inquit  TertuIIianus,  «  adulteria  componi, 
intor  aras  lenooinia  traotari,  in  ipsis  plerumque 
ffidituorum  ao  sacerdotum  tabernaouHs  [non  secus 
alque  in  lupanaribus]  sub  iisdem  vittis  [ipsorum], 
et  aplcibus,  et  porpuris,  thure  flagrante,]ibidinem 
expungi  »  {^%v\x\\.  Apolog.  c.  15).  1110  seu  ex- 
primi,  atque  expleri.  Neo  tibi,  qusBso,  suspecta  sit 
ejus  fides.  Nam  JuvenaHs,  tametsi  ethnicus,  cum 
tanta  flagitia  ferre  non  posset,  ea  non  sine  summa 
indignatione  his  versibus  exagitat : 

Naper  eniro,  at  repeto  fanam  laidia»  et  Oanymedem, 
Pacia,  et  advectn  aecreta  palatia  Matria, 
Et  Gererem  ;  nam  qao  non  proatat  feminatemplo  ? 

(Jovenal.  aatir.  9,  v.  22,  et  aeqq.) 

Et  re  quidem  vera  ille  prius  dixerat : 

Aot  apod  laiaca  potiaa  aacraria  lence 
Componit  crinem* 

•      (Satir.  VI,  V.  4,  S.) 

Sed  de  his  Jampluradlximus  in  aliis  nostrisdis- 


A  sertationibus  (Dissertat.  in  Minuc.^  cap.  13,  art.  if 
et  in  Lactant.  p.  37,  art.  1  et  34).  Quis  auteok,  cui 
sana  mens  sit,  sponte  non  subscribet  Tertulliano, 
qui  ex  his  omnibus,  qu«  in  hoc  et  superioribus 
articuHs  explicata  sunt,  recte  concludit  ab  ipsis- 
metethniois  omnem  plane  deorum  suorum,  quos 
a  Ghristianis  aliisque  agnosci  et  coH  volebant, 
divinitatem  pessumdari,  penitusque  subverti  ? 

Tot  enim  tantsque  deorum  contumeliaB,  igno- 
miniffi,  irrisiones :  Honorem,  ait,  inquietant  divi- 
nitatis,  id  est,  turbant,  nec  quietam  securamque 
esse  sinunt.  Quin  etiam  majestatis  fastigia  obsole- 
tant  (TertuH.  Apologei.y  cap.l5,  et  lib.  i  ad  Nation. 
0.  10).  Atque  itaquidom  in  noslris  codicibus,  et 
omnibos  ante  Rigaltium  editis.  At  is  verbi  obsole- 

n  tant  ineptissimam  existimabat  esse  significatio- 
nem,  corrigique  voHiit  adsolant^  quo  ipse  post 
Qothofredom  censet  signiflcari,  in  solum  et  ter- 
ram  deprimunt.  Fatetur  libenter  in  primo  Aucto- 
ris  nostri  ad  Nationes  libro  scriptum  :  Majestatis 
fastigium  adsolant  (Tertull.,  loc.  cit.)  ;  at  quid 
prohibet  quominus  boc  verbum  uno  in  Hbro,  et 
aliud  in  altero  adhibuerit  ?  Verbi  autem  obsoletant 
ineptissimam  esse  significationem  qui  objicit,  is 
oerte  satis  non  attendit  eumdem  TertuIIianum 
alibi  dixisse  :  «  Perituros  plerosque  rursum  post 
salutem,  qui  vestitum  obsoletassent  nuptialem  » 
(Idem,  Scorpiac.  cap.  6).  Nonne  in  hoc  Hbro  idem 
est  hujus  verbi  atque  in  Apologetico  ^ensus  ?  Si 
ergo  ineptissimus,  videatur,  cur,  obsecro  te,  Ri- 
galtins  iHud,  in  hoo  Hbro  mutatum,   in  alio  ser- 

C  vavit  ?  Non  ego  immutari  debuit  unioa,  si  in  illo 
reperiatur,  Fuldensis  oodiois  testimonio,  oui  tot 
alia  antiquioris  meliorisque  notsexemplariaaper- 
tissime  repugnant.  8atis  quippe  est  si  genuinum 
Tertulliani  verbum  sit  obsoletant,  quo  etiam  For- 
tunatus  usus  est  eodem  plane  signiticatu  (Fortu- 
nat.  Vita  S.  Albini  §  1),  atque  abrogant,  anti- 
quant,  obsoletum  faoiunt.  Sensus  igitur  Auctorif* 
nostri  hic  est  :  etbnici,  cum  deos  suos  tantis  con^ 
tumeliis,  probris,  injuriis  in  quibusque  locis  et 
sacris  et  profanis  vexant,  eosque  nihUominus  coli 
et  adorari  volunt,  iilonim  divinitatem  una  manu 
antiquant  et  destruunt,  quam  altera  adstruere  fru- 
stra  nitebantur. 


D 


ARTIGULUS  IV. 


Quibus  argumentis  TertuHianus  patefeeerit  ethnieO'- 
rum  deos  a  philosophis,  ac  nominatim  a  Socratef 
Diogeney  et  Varrone  irrisos  atque  exptosos. 

Nemo  sane,  quisquis  sit,  objicere  nobis  potest 
1111  m^orem  fuiese  philosophorum  gentiHuro, 
quam  cflBterorum  piebeiorum  hominum,in deos  suos 
rcHgionem  (Tertull.  Apologet.  c.  14,  p.  353).  Nam 
plerique  omnes  a  veri  Dei  agnitione,  aut  agniti 
prsedicatione  sic  abaHenabantur,  ut  illos  Tertul- 
lianus  nunc  nominibus  suis  appellari  aupervaca- 
neum  esse  putaverit.  Missos  autem  iHos  hic  fecisse 
videtur,  quia  alibiy  siout  ostendimas  (supr.  cap. 


1211 


TERTULLIANl  OPBRDM  PARS  I.  —  SBRIES  I.  APOLOGBTICA. 


1212 


5,  art.  4),  vanas  abaurdissimasque  illorum  de  Oeo  Ai 
opiniouea  satiB  aperte  demonstraverat. 
.  Socratem   nihilominus  nominatim  hoc  ipso  ia 
loco    appeliat,    nec   immerito   quidem.  Omnium 
quippe  mortalium,  quemadmodum  antea  adoota- 
vimua  (DisserL  in  Minuc,  Odav.^  cap.  3,   art.  2), 
sapientissimus  oraculo  Apollinis  declaratus  est. 
Sed  ille  quantumvis  sapiens  habitus,  c<  in  deorum 
contumeliam»  ait  Tertullianus,  quercum,  et  hir- 
oum,  et  canem  dejerabat  »  Tertull.,  loo.  cit.|.  Nos 
vero  Rigalitus  ibi  monitos    csse  voluit  in   codice 
Fuldensi  heec  verba  et  canem  ahesse  :  sed   suflQcit 
profecto  ea  in  aliis  omnibus  reperiri.    In  libro 
autem  ad  Naiionet  erravit  librarius  heram  pro  hir- 
cum  scribendo  (Idem^  lib.  ad  NaL,  cap.  10,  pag. 
576).  Piura  autem  nos  alibi   retulimus  de  illo  So-  g 
cratis  jurejurando,  palamque  fecimus  iliud  a^va- 
riis  scriptoribus  varie  quidem,  sed  nunquam  sine 
deorumcontemptu  et  injuria  referri  {Dissertat.  in 
Lck^aitt.,  oap.  30,  art.  1). 

Addit  praeterea  Tertuilianus  Socratem  ab  Alhe- 
niensibus  morte  idoiroo  damnatum,  quia  deos 
destruebat  ;  sed  eos  tandem  iniqusa  damnationis 
poenitentia  sio  aotos,  tit  crimiuatorei  SocratiSt  in- 
quit,  postea  afflixerint  (Tertull.  Apologet,^  cap.  14, 
pag.  354),  videlicet  Melitum  morte,  atque  exsilio 
Anytum,  e$  imaginem  ejus  Socratis  auream  in 
templo  coUoearint  (Plato,  Apolog.  Socrat.^  tom.  III, 
pag.  390).  Verum  a  Laertio  scriptis  traditumiegi- 
mus  :  XaXx^c  elx^vo^  iTifxijaavxo,  ssrea,  non  au- 
rea,  imagine,  honoraverunt  (Laert.  lib.  ii,  in  Vita 
Socrat.f  §  43).  Quapropter  Gasaubonus  et  Mena-  ^ 
gius  in  Tertulliani  textu  restitui  volunt  asream^ 
hicque  miratur  Rigaltium,  qui  hujusemendationis 
monitum  fecerit  neminem.  Sed  minus  certe  mi- 
randus  ibi  Rigaltius^  ubi  vulgatam  sequitur  codi- 
cum  omnium  leotionem,  quam  aliis  plurimis  in 
locis,  ubi  contra  manifestam  illorum  (idem  since- 
rum  Tertuiliani  teztum  immutavit  et  corrupit. 

Quia  ergo  Socrates,  deos  gentilium  negando, 
Atheniensium  odium  in  se  concitaverat,  hinc 
Tertuliianus  continenter  adjecit :  «  Plane  olim, 
id  est,  semper  veritas  odio  est.  »  Sed  in  dubium 
haud  prorsus  immerito  aliquis  vocabit  utrum  hsc 
verba,  id  est,  semper^  huic  textui  postea  inserta 
sint.  Quorsum  enim,  inquiet,  his  Tertullianus 
verbis  adverbium  olim  explicavisset  ?  Nonne  sim-  D 
plicius  dicere  poterat :  «Semper  veritas  odio  est?  » 
Quid  quod  adverbium  olim  pro  quovis  tempore 
significando  a  Virgilio  sumitur,  ubi  canit :  «  Jam 
tibi  prevalidas  olim  »  (Virgil.  lib.  u  Georg.^ 
V.  100 ;  et  lib.  vni  /Eneid^  v.  391) ;  id  est,  inqoit 
Servius,  omni  tempore.  Postheo  vero  idem  poeta : 
«  Non  secus  atqueolimtonitru,  »  hoc  e8t,ut  adhuc 
observat  Servius  :  u  Fore  ut  8olet.Namnon  estad- 
verbium  temporia  »  (Serv.  pag.5li).  111 9  Verum 
nonne  Tertullianus  dicere  potuit  veritatem  ai/fHi 
nimirum  Socratis,  de  quo  loquebator,  iempore,  et 
Btto  etiam  atque    adeo  smper  odio  homi&ibtta 


fuisse.  Quidquid  autem  pronunties,  inde  ilie  con- 
cludit  tantum  esae  odium  veritatis,  ut  Atbenien- 
ses  eam  in  Socrate  Hctitios  deos  evertente  odio 
habuerint.  De  illius  autem  oondemnatione  et 
morte  supra  in  superioribus  dissertationibus  ibi 
citatis  disputavimus  (supra  cap.  25,  art.  3). 

Bocrati  duoa  alioa  philosophos  Tertullianas 
conjungit  {Apologet.,  cap.  14,  pag.  355),  Gr»- 
cum  unum  Diogenem,  aiterum  Romanum  Var- 
ronem.  At  mirum  fortasse  pluribus  erit  car 
priori  testimonio  adveraus  ethnicos  in  hoo  et  pri- 
mo  ad  Nationes  libro  sic  disputet :  DiogeneSt  ia- 
quii,  nescio  guid  in  Berculem  ludit ;  in  aiio  libro 
lusU{lih.'iad  Nation.,  cap.  10,  pag.  576).  Nam 
tantine,  arguent,  ponderis  est  hfleo  argomenlalio, 
ut  repeti  meruerit  ?  Si  nesciebat  enim  TertuUia- 
nus  quid  Diogenes  lusit  in  Herculem»  quid  inde 
contra  [falsos  gentilium  deos  conficere  poterat? 
Quis  vero  iste  est  Diogenes  ?  Dictu  cum  id  diCli- 
ciie  sit,  quidam  suspicantur  legendum  Diagoras, 
qui  quidem  quia  ad  coqendam  coenam  igne  care- 
bat,  ab  Herculis  simulacro  petiisse  perhibetur,  ul 
pro  decimo  tertio  certamina  iilam  excoqueret. 
Sed  huic  emendationi  adversantur  omnes  omnioo 
codices.  Nobis  itaque,  horum  auctoritati  cedentl- 
bus,  faciie  persuadebitur  ab  iilo  Diogenem  Cyni- 
cum,  sicut  ibidem.  Varronem  Cjnicum  appellari- 
Quis  enim  nescit  quantum  in  Luciani  Dialogis  He^ 
cul<»s  ab  hoc  ipso  Oiogene  Gynico  derideaturlLa- 
cian.  Dialog.  mort.,  56,  pag.  137 :  et  veter.  auct. 
pag.  190)  ?  Prffltereaexstat  illud  Ausonii  epigram- 
ma,  quo  Diogenes  Herculem  sect»  suo  auctorem 
haud  sine  Joco  fecisse  traditur  : 


Inv6Qtor  prinMui  CynicM  ego.  Qaea  ratio  i 

Alcides  muUo  dicitur  asae  prior. 
Alcide  qttomodam  fueram  doctore  sacnndaa  ; 

Nuno  flgo  sum  Cynicea  primua,  et  Ule  deoa. 

(AoaoQ.  epigr.  26.) 

At  nonne  illud  est  nescio  quid,  quod  Tertullianus 
Herculis  diviniutem  abhoc  Diogene  irrisam  con- 
testatur?  Si  tamen  eum  ad  aliam  aliquam,aLa- 
oiano  aut  alio  memoratam,  irrisionem  respexiase 
ostendas,  tibi  non  reluctabimur.  Quamvia  porro 
illud  nescio  quid  vocaverit ;  quia  tamen  ethnicifl 
incompertum  non  erat,  hino  adversus  illorum  dcos 
recte  argumentatur  {Dissert,  in  Lactant.^  cap.  24, 
art.  4). 

Dubitabit  forsiten  aliquis  utrum  alter  philoso- 
phus,  qui  ab  eo  vocatur  Varro  Cynicus,  w  bOj 
cujus  eruditionem  tantis,  ut  vidimus,  laudibns 
ethnici  cumulent,  totque  de  religionibus  libroa 
composuerat.  Numquid  enim  ille  etiam  de  diia 
jocari  ausus  est?  Quidni  ?Nonne  in  Auctorie  no- 
stri  ad  NaUanes  iibris  legimas : «  Bomaui  ^^^ 
Diogenes  Varro  trecentos  Joves,  sive  Jupiteres  (roa- 
nuBcripti  npstri  codices  Jupiteros)  diGeadum  est, 
sine  capitibus  inducit  »  (Tert.  lib.  i  ad  Nat.  cap. 
40,  pag.  576).  At  quomodo  sine  irrisione  tot  Joves 
inducere  potait  ?  Nonne  Minucius  Felix,  Terlol- 
Uenom  aoaUiua  haad  dabie  secutus,  disit  esH 


Ui3 


D.  LE  NOURRY  OBSBRYATIONBS  NOYifi. 


»14 


tot  Jovis  monstra  1118  quot  nomina,  Videsis  qu» 
in  h(BO  verba  alibi  animadvertimui  [Dissert.  in 
Mittuc,  Octau,,  cap.  15,  art.  2).  Gsterum  quidam 
putant  hffic  a  Varrooe  dicta  in  satiris  Menippeis  ; 
car  non  in  aliis  ejus  de  etbnicorum  reiigione 
libris,  quorom  tantua  fuit  numerus?  Sed  ubicun- 
que  ab  eo  dicta  sint,  inde  et  Jovis  et  aliorum 
faisa  divinitas  manifestissime  demonstratur . 
Parsuasum  vero  iliud  adeo  fuit  iis^  in  quibud  ali- 
qua  adhuc  supererat  probitatis  et  ffiquitatis  scin- 
tilla,  ut  Liberum  patrem,  sicut  supra  vidimus 
(supr.  cap.  18,  art.  9).  Serapidem  et  Harpocratem 
Gum  Gynocephalo  suo  penitus  rejecerint.  At  unum 
profeotOi  •ublatis  aliia  omDibus  falsis  numinibus, 
Deum  omnipotentem  oolere  debebant. 

CAPUT  XXVIL 

Expenduniur  TertulUani  argumenta,  quibus  falsos 
nuilosque  esse  gentUium  deos  dmonstrat. 

ARTIGULUS  PRIMUS 

Quam  nefaria  fuerit  provinciarum,  eivitatum,  ac 
prsesertim  jEgyptiorum  pecutiares  dens  sibi  ade- 
ptandi  lieentia :  quam  parum  verisimilia  sint  ea 
qtUB  a  TertuUiano  traaila  sunt  de  Josepho  pa^ 
trtarcha^  et  utrum  JSgyptii  cum  Serapidis  nomine 
deum  dixerint  et  coluerint :  auo  jure  ab  itlo  di- 
catur  deus  Syrise  AstarleSf  Arabxae  DisareSy  iVo- 
ricis  BelenuSf  Africae  Citlestis^  et  dii  Mauritanue 
reguli  sui. 

Aliud  evidentissimum  profecto  falsa  religionifl 
argumentum  est  data  civitatibas  et  populis  licentta 
quemlibet  deum,  cffiteris  8»pius  incognitum,  sibi 
adoptandi  ac  coiendi.  At  mulUo  gentiiium  provincin 
et  oivitates  sumptos  pro  Hbidine^  ait  Tertullianus 
Boster,  non  pro  notitia  veriiatis,  deos,  aut  ab  aliis 
rejectos,  aut  illis  incognitos  venerabaotur  (Tertull. 
Apolog.f  cap.  24,  p.  417  et  lib.  ii,  ap  Nation,,  c.  8). 
^gyplios  autem  ibi  praecipue  redarguit,  qui  siciit 
in  aliis  nostris  dissertationibus  ostendimus  {Dissert. 
in  iMctant.j  o.  34,  art.  2  et  loc.  ibi  cit.],  tam  impia 
quam  absurda  superstitione  non  solum  oves  alias- 
qne  bestias  consecrabant,  sed  illoa  etiam  capite 
damnabant,  qui  aliquem  hujusmodi  deom  ocd- 
disseut.  Aocepta  autem  hac  eos  adoptandi  liber- 
tate,  .^gyptii,  inquit  Tertullianus^  sic  abusi  sunt, 
ut  Josephum  Patriarcham  Serapidis  nomine  deum 
fecerlnt  (Tertull.  loc.  oit.).  Sed  multa  ibi  ille  tur- 
bat  atque  ita  sane,  nt  mirum  videatur  quomodo 
vir  in  sacris  ScripturiB  apprime  veraatus^  plura 
illis  sane  opposita^  nobis  venditet. 

Primum  enim  Josaphus,  inquit  ille  (TertuU. 
lib.  II  adHat.y  o.  8),  cceteris  fratribus  (Benjaminum 
exoipere  debebat)  Junior  in  ^gypto  venumdatusy 
in  Pharaonis  i£gyptiorum  regis  familia  serviebat. 
At  in  libro  Geneseos  {Gen,  zzxvuy  18  et  36 ;  et 
o.xxxiZyV.  i  etseqq.)legimusillum  vendituip  fuisse 
MadianitiSy  et  ab  bis  Putiphari/eunuoho  Pharaonia 
et  militum  magistro,  oui  revera  sarvivit,  donec  in 
carcerem  mitteretur.  Nisi  ergo  hunc  Pntipharem, 
quia  Joaepho  Htxscppiic  vocatar  (Joseph.  1%  ii  An" 
lilfiA.  JiikdAic^  0.  3»  j.  39  et  aeqq.},  1114  regi» 


A  Pharaonis  familiffi  ascriptum  fuisHe  probaveris, 
falsa  videtur  hsc  Tertulliani  opinio.  Nec  verius 
est  quod  subjunzit,  eum  a  regina  minus  pudica  de^ 
sideratumj  atque  in  carcerem  idcirco  regis  jussu 
contrusum.  Non  enim  a  regina,  sed  a  Putipharis 
uxore»  uti  iu  eodem  sacro  iibro  narraiur,  ad  stu- 
prum  BoUicitatus  fuit,  et  a  decepto  Putiphare  con- 
jectus  in  vincula.  Asseverat  insuper  TertuIIianus 
Josephum  accepisse  in  matrimonium  filiam  regis 
Pbaraoais,  cujus  somnia  explicaverat.  Sacra  vero 
Scriptura  (Gen,  xu,  50),  et  Josephus  historicus 
(Joseph.  loc.  cit.)  certiores  nos  faciunt  ab  ilio 
Josepho  patriarcha  ductam  Aseueth,  filiam  Puti- 
pharis  Heliopolitani  sacerdotis. 

Denique  nonnulli  veritati,in  iisdem  Qeneseos  et 
Q  Josepbi  libris  tradits,  illud  repugnare  censent, 
quod  Auctor  noster  adjecit :  «  Joseph  expedimenta 
de  carcere  edocuit,  somnium  regi  aperuit » (Tertuli. 
lib.  II,  ad  Natiott.f  c.  8).  Emissus  siquidem  ex  car- 
cere  fuerat,  cum  regis  somnia  interpretatus  est. 
Nonae  tamen  his  verbis  indicare  potuit  duorum 
Pharaonis  eunuchorum  somnia,  quse  revera  ex- 
plicavit  in  carcere,  atque  explicandorum  postea 
ejusdem  Pharaoois  somniorum  dederunt  occasio- 
nem  ?  Que  porro  sacrs  ScripturaB  contraria  Ter- 
tuliianus  refert,  hasc  scripsit  in  soio  ad  Nationes 
libro,  et  in  Apologetico  penitus  omisit.  Quae  sit 
autem  hujus  prstermissionis  causa^  utrum  quia 
omoino  vera  non  esse  animadvertit,  quis  definire 
audeat  ?  Gasterum  ea  forsitan  hauserat  ex  corruptis 
p  fontibus,  nisi  librarios  propria  nomina,  uti  alia 
Sffipius,  in  hoc  libro  describendo,  errasse  demon* 
straveris. 

Vero  itaque  similius  Vossio  illud  videtur  (lib.  i 
de  Origin.  et  Progress,  idol,,  c.  29)  quod  ille  adhuc 
enarrat  i£gyptio8  ,  post  fruges  sibi  a  Josepho 
famis  tempore  subministratas,  jussisse  in  tsnti  be« 
neficii  memoriam  ac  symbolum  aii  a  sacerdotibus 
bovem,  quem  primum  civili,  et  deinde  divino 
cultu  honoraverunt.  At  constat  sane  bovem  ab 
iisdem  i£gyptiis  factum  esse  deum  Apim,  et  exinde 
Serapim,  de  quo  Ruffinus  (lib.  ii  Histor.  Bccl, 
c.  23),  et  nos  alibi  (tom.  I  Apparai,^  p.  1090).  Ge- 
leberrimum  quoque  Alexandriae  fabricatum  est 
hujus  Serapidis  simulacrum,  de  quo  idem  Rufii- 
nus :  •  Gujus,  inquit,  capiti  modius  superpositus, 
D  et  quidem  in  honorem  nostri  Joseph  formatum 
perhibeut,  ob  dimensionem  frumenti,  quo  famis 
tempore  subvenit  iEgyptiis.  »  Ruilino  sulfragatur 
Suidas  (Suidas,  ad  v  Hdpaicic),  nec  uterque  tamen 
diffiteri  potuit  aliasfuisse  aliorum  opiniones. 

Ab  ^gyptiis  Auotor  noster  ad  alios  deiabitur 
populosy  qui  non  minore  licentia  deos  pecuiiares, 
aliis  ac  praesertim  Romanis  incognitos,  sihi  asci- 
verant :  «  Quanti  enimvero  sunt,  inquitj  qui  no- 
rint  visu  vel  auditu  quis  unicuique  provinci»  et 
civitati  suus  est  deus,  ut  SyriaB  Astartes  »  (TertuII. 
Apologet.  c.  24,  p.  418)  (manuscripti  nostri  codices 
Adstartes)  in  libro  ad  Nationes,  Magartis  Syrorum 


1215 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


1216 


(lib.  II  a(2  Naiiott.f  c,  8)?  Quae  lectio  connrmari  A 
potest  his  Plinii  verbis  :  «  Syris  vero  Magog.  Ibi 
prodigiosa  Atagartis,  Graecis  autem  Derceto  dicta  » 
(Plin.  lib.  V  Naiur.  Ri$L  cap.  23,  p.  577).  1115 
Strabo  vero  de  Hierapoli,  iv  fj  Ti(xG)<n  t-Piv  Sup(av 
6e6v  t9|v  'AxapYativ  ,  in  qua  Atargatim  Syriam 
deam  colunt  (Strab.  lib.  xvi  Qeogr,  p.  748).  Sed 
postea  scripsit  :  'AxapYaxi^jV  81  t^v  'Aldipav,  Aep- 
xeTcl)  S*  a^Ti^v  RT7)9Cac  xaXeT ;  Atargatim  Atharam 
dixerunt,  quam  Ctesias  Derceto  vocavit  {Ibid,  p.  785). 
Ab  aiiis  autem  Astartes  appellata  est,  qoemadmo- 
dum  a  Minucio  Pelice,  qui  hoc  nomcn  in  Tertul- 
liani  nostri  Apologetico,  sicut  et  alia  plura,  le- 
gerat.  Videsis  Vossium  (lib.  i,  de  Orig.  ei  Progr. 
Idolol.,  c.  28),  ac  ea,  si  placet,  quae  in  illum 
Minacii  looum  annotavimus  [Dissert.  in  Minuc,  n 
Octav.  c.  14,  art.  i). 

Sicut  autem  hsec  Syriae  erat  dea  ,  ita  i4ra- 
bix,  ait  TertuIIianus  (loc.  cit.)  Disares^  sed  aliter 
in  libro  secundo  ad  Nationes,  Obodanedussiren, 
Corruptum  autem  putant  hoo  nomen  ab  imperito 
librario,  qui  unum  ex  his  duobus  Obodam  et  Ou- 
sarem  fecerit.  Suam  autem  opinionem  confirmare 
conantur  auctoritale  Eusebii,  a  quo  hos  Arabum 
deos  memoratos  esse  dicunt  quidem,  sed  nec  verba 
ejus,  nec  librum  indicant.  De  utroque  autem  illo 
deo  plura  Vossius,  quem  adire  cuivis  promptum 
est  (I.  II  de  Orig .  et  Prog.  Jdol.,  cap .  8,  pag. 
178) .  Patrius  etiam  deus  fuit  Noricis  Belenus^ 
inquit  Aoctor  noster  (ibid.  cap.  24,  p.  419)  ; 
sed  corrupta  quoque  fuerunt  in  manuscriptis  p 
nostris  oodicibus  h(BC  nomina  Nori  Cibelenus,  in 
quibusdam  vero  editis  Tibelenus,  quem  Yossius 
suspicatur  eum  esse,  quem  Tybelinum,  antiqui 
Saxones  Tebilenum,  et  Sclavi  Zeerneboch  voca- 
bant.  Nonne  vero  longe  probabilius  est  illumloqui 
de  Beleno  deo  quem  Aquileienses,  uti  Julius  Ga- 
pitolinus  (in  Ft/  Maximin.  p.  361,  col.  2),  et  He- 
rodianns  (lib.  ii  Hisl.  p.  612)  memorias  prodide- 
runt,  summo  in  honore  habebant,  et  solem  esse 
opinabantur  ?  Prffiterea  Gruterus  varias  exhibet 
inscriptiones  Deo  BelenOf  ab  Augusto  Geesare  editas 
(Gruter.  tom.  I,  Inscript.  p.  26  et  27).  Quin  etiam 
is  ab  Ausonio  Burdigalensium  deus  nec  uno  quidem 
oarmine  predioatur  (Auson.  de  Burdigal.  professor, 
Garm.  4,  §  145,  et  carm.  10,  §  154).  Non  a  solis 
itaque  Noricis,  Germanis  populis,  sed  etiam  ab  " 
aliis  Belenus  colebatur.  At  istos  forsitan  Tertul- 
lianua  nominatim  ideo  appellavit,  quia  noverat  ab 
ipsis  hunc .  deum  pree  csteris  honorari  (Tertuli. 
Apologet.t  cap.  24,  p.  420).  8i  quem  nihilominuB 
obscnriorem  Noricorum  aut  alterius  gentis  deum 
ab  illo  denolatum  oBtendas,  tibi  haud  sgre  assen- 
tiemur. 

Nec  patriam  suam  ille  omisit,  atque  Jfricse  Cm» 
lestis^  et  in  libro  ad  Nationes  (lib.  ii,  cap.  8),  Ca^* 
lestis  Afrorum,  de  qua  nos  superius  dispotavimus 
(cap.  18,  art.  6).  EJjuBdem  porro  Africfls  regio  erat 
Mauritaaia,  de  qua  ipae  oontinao  hao  aabnectit : 


Mauritanix  reguU  sui.  At  Minucius  Felixet  Lactan- 
tiusJubam  nominant,quem  provincie  hqjus  incols 
honore  divino  speciatim  prosequebanlur.  Adi,  si 
lubet,  qu»  in  nostris  de  utriusqae  libris  disserta- 
tionibus  disputata  sunt  (Dissertat.  1116  m  Minue. 
Octav.f  cap.  16,  art.  2,  Dissert.  in  LactanL,  cap. 
30,  art.  2). 

ARTICULUS  n. 

De  aliis  diis,  qui  Romanis  incognUi^  in  ItaUx  vro- 
uindis  et  urbibus  colebantur,  quemadmodum  Cas- 
iin&nsium  sive  Crustumineniium  Delveniinus , 
Namiensium  Visidianus^  yEsCulanOTum  Ancaria 
seu  Ancharia,  Volsinensium  Nursia^  sive  tiorlia, 
Ocriculanorum  Valentia,  et  Faliscorumy  in  hono- 
rem  patris  Curris,  et  accepit  nomen  Juno. 

Argumentum  suum  proseqaitur  TerluIiianuB, 
atque  a  provinciiB  Roma  longioB  remotis,  venit  io 
Italiam,  et  per  ipsam,  inquit,  dii  guoque  munieipeli 
conseeratione  censentnr  (TertoII.  Apotoget.,  oap.  24, 
p.  420),  qoos  Romani  non  coiebant.  Tanta  quippe 
erat  inoolarom  cojoscunqoe  civitatis  cecitasac 
iicentia,  ot  non  solom  deos  aliis  incognitoi  ht- 
boerint,  sed  quorum  etiam,  uti  ille  ait,  ne  nom- 
num  quidem  dignitas  humanis  cognominibus  disUt 
(Idem,  lib.  ii,  orf  Nat,  oap.  2).  At  sicotnomeB 
hominis  praeferebant,  ita  homanam  vitam  egiase, 
et  idoirco  deos  non  esse  manifestum  est.  Plurei 
vero  ex  illis  recenset  (Ibid.),  ac  ne  olli  fidem  sibi 
derogandi  esset  locas,  testem  citat  Varronem  in 
ejos  haod  dubie  libris,  quos  de  divinis,  tesle  Au- 
gustino  (AuguBt.  lib.  yide  Gii;il.,  oap.  3,  p.448), 

rebos  ediderat. 

Obscurarum  autemhorumce  deorumagminipnB- 
mittitur  Casiniensium  Delveniinus  (Tertull.  loccit,),^ 
vel  Bicot  codices  nostri  antiqoiores  maau  exarali 
et  alii,  Casianensium,  vetostioreB  editi,  Crustumi' 
niensium,  et  poslea  in  qoibuBdam  editionibas,  B0I- 
ventinus.  CaBBinum  vero  Gampani»  oppidum  Sam- 
nites,  ait  Varro  (lib.  vi,  de  Ling.  Lat.,  p.  77),  ex 
Babinis  orti  primum,  ac  Romani  deinde  tenuerunt. 
Mentionem  oppidi  illius  fecere  Plinias  (lib.  m, 
Hist.  Natur.  oap.  4,  p.  229),  et  Silius  (lib.  xn, 
V.  525),  nomenque  illud  in  variis  inBcriptionibus 
a  Grotero  editis  occurrit  (Gruter.  pag.  136  el 
151).  Bi  quis  tamen  ibi  legere  malit,  Crustuminm^ 
«ittfn,  opinionem  suam  (irmare  poterit  his  Virgilii 
versibuB. 


Nec  snrcolus  idem 

GrastnmiiB  Syriisqae  pyrie 

(Virgil.  lib.  11  Georg.  v.  «8.) 

ServiuB  quippe  hco  ibidem  obBenrat :  •  CraBtumia 
pyra  Bunt  ex  parte  rubentia  aboppidoCruBtumlo.» 
Agrum  vero  Crustuminum  ejusque  Bitum  Winiw 
hisce  verbis  doBoribit;  •  Gitra  tredeoim  milli» 
pasBUum  urbis  Veientem  agram  a  Crostumino, 
dein  Fidenatem,  Latinumque  a  Vatioano  dirimens » 
(Plin.  lib.  III  Natur.  BUt.  cap.  5,  p.  323).  At  paulo 
antea  alium  Grustaminum  memoraverat  (/^* 
p.  322),  qui  qaidem  ubi  Bitaa  faeritpjam  ignoratur. 
MeUorum  porro  antiqaioromqao  oodiooffl  «Mto- 


1917 


D,  LB  NOURflY  OBSBRVATIONBS  NOViB. 


1918 


ritati  si  cedendum  esl,  Tertullianns  Cassiniensium  A  pt©''  nnalumus  alterlus  codicis   opem  cxspectape, 
oppidum  dcsignavit  (ApologeL,  eap.  24,  p.  420,  et     quam  variisindulgere  conjecturis. 


lib.  II,  ad  Nalion.,  cap.  8),  quod  nunc  montem 
Gasinum  esse  existimant. 

Dehinc  ille :  Samiemium  Visidianus,  At  Plinius 
ubi  Umbris  oppida  populosque  enumerat  :  «  Nar- 
nienses,  inquit,  quod  oppidum  Nequinum  antea 
vocatum  1117  est  »(Plin.  lib.  iii  Hisi.  Nalur,, 
cap.  ii,  p.  365).  Et  certe  scriptum  a  Livio  legi- 
mus: « Alter  consol  Apuleiusjn  Umbria  Nequinum 
oppidum  circumpedit.  Locuserat  arduus,  atque  in 
parte  una  prsceps,  ubi  nunc  Narnia  sita  est 
(Liv.  lib.  X,  §  9).  »  Nomen  autem  illud  sumpsit  ab 
eOy  quoalluitur,  Nare  fluvio,uti  his  intelliges  Stra- 
bonis  verbis :  Nd^pva  Si'  ii^  pti  6  Natp  icoTaiioCi 
Namiaj  per  quam  fiuit  Nar  fiuviut  (Strab.  lib.  v 
Geogr,y  p.  227).  Variia  quoque  apud  Grulerum 
insoriptionibus  Narnienses  oelebrantur  (Gruter. 
p.  174,  inscript.  4  ;  p.  383,  inscript.  2  \  p.  460, 
inscript.  4). 

Praterea,  Msculanomm  Ancharia^  in  libro  ad 
Nationes,  et  nostris  manuscriptis  exemplaribus : 
Ancharia  (Tertuli.  loc,  cit,),A  Plinio  autem  dioitur: 
Colonia  Asculum  Piceni  nobilissima  (Piin.Iib.  iii  Na^ 
iur.  Hist.,  oap.  43,  p.  362),  cujus  nomine  multas 
exstant  apud  Grulerum  inscriptiones  (Gruter.  p. 
465,  inscript.  1  et  10,  pag.  371,  insoript.  1.  et  pag. 
427,  inscript.  1).  Btrabo  vero  AmcXov  to  nixTjv^v. 
Sed  allud  est  Asculum,  Apulias  oppidum,  Pyrrhi 
clade  notissimum.  De  alterutro  autem  haud  dubie 


Facilius  itaque  illud  probabitur,  quod  adje- 
citTertulIianus  :  yoUiniensium  Nursia  {Apologet., 
0.  24,  p.  421);  in  libro  autem  ad  Nationes  (1.  ii, 
ad  Nation  ,  cap.8,  p.  71),  et  libris  nostris  ineditis, 
Narcia  et  Nortia,  sive,  ut  in  Tacitum  mox  citandum 
notat  Lipsius,  Neurscia.  AtLivius  semel  iterumquo 
meminit  Volsinensium  (lib.  v,  §  31,  et  lib.  ix,§  21), 
qui  etiam  in  quadam  inscriptione  a  Grutero  edita 
sioappellantur  (Gruter.  inscript.  1,  p  385).  Ve- 
rum  ipsemet  Tertullianusalibi  illos,  quemadmo- 
dum  1118  observavimus  (cap.  23,  art.  3).  Volsi- 
nios  vocat,  sicuti  Propertius  (lib.  iv  eleg.  2,  v.  2, 
etPlinius  (lib.  ii  Natur.  Hist.^  cap.  52,  p.  287,  et 
g  lib.  III,  cap.  4,  p.  322),  qni  testificantur  urbem 
hanc  opulentissimara  Tuscorum  fuisse,  quss  nuno 
sub  summorum  pontiflcum  ditione  est. 

Norciam  vero  eoruro  deam  fuisse  ex  bis  jam  ci- 

tati  Livii  verbis  discimus :  «  Volsiniis  clavos,  in- 

dices  numeri  annorum,fixos  in  tempIoNorti»etru- 

sciB  deas  comparere  diligens  talium    monumento- 

rumauctorCincius  affirmat»  (Liv.   lib.  vn,  §  3). 

Juvenalisquoque  de  illahaBC  cecinit : 

.     .     .     idem  popQliis.  si  Norcia  (1)  Tbusoo 
Favismt,  sl  opprewa  forat  Mcara  senectus 

Principis,  hac  ipsa  Sejanum  diceret  hora 

Augustoin. 

(Juvenal.  satir.  10,  v.  70,  etc.) 


Praterea,  Ocriculanomm  Fa/m(fa,  ait  TertuDianus, 

{/fpologet.^  cap.  24,  p.  421).  Ocrioulum  aufem,  seu 

loquitur  Auctor  noster,nisi  eamdem  deam  in  utro-      Ocriculi,  Straboni  'OxptxXou  (Strab    lib.  v  Geogr., 

aue  cultam  fuisse  probaveris.  De  priore  tamen  ser-  i-  ^^  ^27),  urbs  est  in  flnibus  Umbriffl,  quae  non  mul- 


que 


monem  ab  ilio  fieri,  erit  forsitan  qui  confici  posse 
putabithis  Lucani  de  Lentulo  versibus  : 

Depellitur  arce 

Lentulua  Bsculea. 

(Luoao.  Phanat.  lib.  n,  v,  150.) 

Quidam  enim  animadvertunt  Eseulea  et  Asculea  in- 
differenter  dictum,  quidni  et  jEsculea,  unde  iEscu- 
lani,  de  quibusnunc  agitur  ? 

Caterum  Turnebus  (iib.  xvii  Advers.^  oap.  24) 
Buspicatur  ilnc^^artam  eam  esse  deam,  oujus  furore 
eorrepti  bomines  aucarii  vocabantur,  idque  sta- 
billre  nititur  his  duobus,  a  Nonio  citatis  (Non.  ad 
V.  Quiriiare),  Lucilii  carminibus  : 

H»o  eadum  mdat  e  nostrb,  atque  egatttabit. 
Cononnaoa  veiut  aucarlua,  ciareque  quiritans. 

In  nostra  quidem  horam  carminum  editione  legi- 
mus  :  Hie  inquam,..  veluli  arenarius,  Sed  corrupte 
procul  dubio,  ac  contra  metri  leges.  Verumtamen 
mera  hsBC  estTurnebi  conjectura,  qufle  alia  adhuc 
probatione  indiget.  In  libro  autem  ad  Nationes  no- 
men  Anchariam  habetur,  et  quamprxverint,  quod 
depravatum  existimantos,  reponi  voluere  et  quam- 
prxverim  :  sed  nulla  reddita  ratione  emendationis, 
queB  adulterato  textu  melior  non  videtur.   Quapro- 


tum  Roma  distat,  nuncque  Otricoli  vocatur.  Men- 
tionem  illius  faciunt  Plinins^iib,  iii  Natur,  hist.^ 
cap.  4.  p.  323,  et  cap.  14,  p.  365).  Livius  (lib.  ix, 
§  41),  aliiqueao  poti^simum  goograpbl.  Ooriculano- 
rum  porrodcam  revera  fuisse  Valentiam,  agnosces 
hac  veteri  inscriptione  apud  Gruterum  (p.  2.  in- 
script.  12) :  Pro  salutb  itusac  reditus.  d.  n.sang- 

TISSIMI....  TI.  AUG.  ^DIGULAM.CONCILII  DE0RUM,D£A- 
RUMQUB  AUON.  BX  VISU  DBiE  VALENTIiE  8.  V.  P.   B.    C. 

Quid  plura?  Sutrinorum^  ait  Anctor  noster,  Nor- 
tia  (Tertull.  lor.  cit.)  At  «  Sutrium,  inquit  Livius, 
urbs  socia  Romanorum,veiut  claustraEtruriaB  erat » 
(Liv.  lib.  IX,  g  32,  et  lib.  vi,  §  3).  Antea  vero  feccr- 
ratmentionem  cjus,qus  invariis  etiam  inseriptio- 
D  nibu8«a  Grutero  ezbibitis  occurrit  (Gruter.  p.  254, 
302,  205et481).  Aburbe  autem  Roma  distat  24 
millla  passuum,  sicut  Marsus  adnotnvitin  hflecSiiii 
Italici  verba :  Sutria  tecta  (Sil.  Italic,  lib.  viii,  v. 
408).  Videsis  Erasmum  in  hoc  proverbium  :  Quasi 
Sutrium  eant  (Erasm.  Adag.  chil.  4,  centur.  4, 
adag.  52,  p.  841).  Hujus  porro  urbis  incolis  dea, 
uti  ait  Tertnllianus,  erat  Norcia.  8ed  prius,  sicut 
vidimus,  dixerat  Volsiniensium  Norcia.  Nunquid 
ergoeadem  utrorumque  dea  fuit?  Nonne  ibipecu- 
liares,  ae  proprios  oujusque  civitatis  deos  recenset? 


(i)  In  quibusdam  editionibns  Nurtia. 


i2id 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  I,  APOLOQETIGA. 


1»0 


At  hano  procul  dubio  ob  causam   prioris   nomen  A.  JaDonis  sunt  omnes  calendas....  Quirinom,  quasi 


paulo  aliter,  sicut  monuimus,  Bcriptum  voluerunt. 
Huic  tamen  emendationi  adversantur  non  solum 
omnes  nostri  codices,  sed  citatus  quoque  a  nobis 
Livius.  Verum  quia  Volsinium  et  Sutrium  urbes 
Etruris  fuerunt,  et  haec  dea  EtruriflB  a  Li?io  nun- 
cupatur,  utriusque  urbia  dea  esse  potuit.  6i  quis 
vero  duas,  ao  diverso  nomine  vocatas  fuisse  osten- 
dat,  sententise  illius  ultro  subscribemue. 

Agmen  horum  municipaliumtopicorumquedeo- 
rum  1119  clauditTertulliaous  his  verbis  :  «  Fa- 
liscorum  in  honorem  patris  Gurris,  et  accepit 
cognomen  Juno »  {ApologeL,  c.  24,  p.  421,  et 
]ib.  li  ad  Nation,  cap.  8).  Falisca  autem  urbs 
EtruriflB,  inter  Giminum  montem  et  Tiberim  sita 
est.  Golonias  vero  Faliscorum  mentio  fit  in  Piinii 
libris  (lib.  iii  ilist.  nat.,  cap.  4,  p.  320),  et  Gru- 
tari  inBcriptionibus(p.  288,  inscript.  1),  saepius 
vero  in  Titi  Livii  historiis  (lib.  v,  §  17,  18,  26,  et 
lib.  vn,  §  17|  etc.),hisque  Virgilii  carminibus  : 

Hi  Fescenninas  ades,  fBqaoeque  Faliscos, 
Hi  Soraetis  habent  arces,  Flaviniaqne  arva, 
Et  Cimini  cum  monte  lacum,  lacosqutf  Capenoe. 
(Virgil.  lib:  vn  ^neid,  v.  695  et  seqq,) 

Similia  a  Silio  Italioo  deoantata  Snvenies  (Sil. 
Italic.  lib.  VIII,  v.  406  et  seq.).  Gffiterum  Junoplu- 
ra,  uti  nemo  nescit.habebatcogDoroina,  ex  quibus 
unom  Gurris,  teste  Festo,  fuit.  Si  quis  vero  inqui- 
rat  cur  itanuncupata  Bit,i8  audiat  Bervium :  «  Juno 
habet  multa  nomina :  Guretis  est.quia  utitur  curru 
et  hasta»  (Serv.  m  lib.iMneid.  v.  6).   Alium  ad- 


B 


bellorum  pareotem,  ab  hasta  quam  SabiDi  corim 
vocant  »  (Maorob.  lib.  i  Satumal.y  cap.  9].  Varia 
itaque  fuerunt  Jani  nomina,  quorum  tria  ad  pro- 
positum  nostrum  spectant.  Primum  est  Pafer,  ee- 
oundum  est  QutWnia,  a  curi  sive  basta  deriyatum, 
et  tertium  Junonius,  quasi  et  Jauuarii  et  omninm 
mensium  sit  initium  et  ingressus.  Nonne  autem 
hinc  confirmari  potest,  quod  scripsit  Tertnllianos 
Junonem  a  patre  Guri,  qui  etiam  Junonius  appel- 
latus  est,  suumGuriSjSive  Curitis,  accepisse  1199 
cognomen  ?  De  hao  tamen  conjectura  aliorum  eslo 
judicium. 

Gaeterum  duplez,  pro  diversa  codicum  nostro- 
rum  leotione,  potest  esse  verborum  Tertolliani 
sensus.  Si  enim  ibi,  quemadmodum  in  nostria 
manu  exaratis  exemplaribns,  et  Rigallii  editione 
legas, «  Faliscorum  in  honorem  (mss.  iionore)  patris 
GuriSy  et  accepitnomem  Juno,  »  sensos  erit:  Fa- 
liscorum  dea  est  Juno,  qus  in  patris  Curis  hono- 
rem  sortita  est  suam  Guritis  appellationem.Si  vero 
cum  casteris  editionibus  legamus : «  Paliscornm  in 
honore  est  pater  Guris,  unde  aocepit  cof^nomen 
Juno  ;  »  his  verbis  signincabitur  fdivinos  faonores 
a  Faliscis  exhibitos  fliisse  patri  Guri.  a  quo  Jono 
oognominata  est.  At  si  de  patris  Guris  honore  lo- 
quitur,  cur,  qussO|  ibi  Junonis  nihil  plaoe  adeam 
rem  facientis  inserta  mentio?Nonne  ad  Tertolliani 
mentem  propius  accedent,  qui  probaverint  illom 
inlelligendum  esse  de  JunoneGariti,  quamFalisci, 
tanquam  singularem  urbissuflB  deam,coIebant?Ta 
huc,  si  velit,  audiat  Festum   Pompeium  :   «  Guris  q  ^^^^^  ^^^  verior  sit  lectio  et  interpretatio,  eipende 


•    I 


est  Sabine  hasta....  Guritim  Junonem  appellabant, 
quia  eamdem  ferre  hastam  putabant  » (Fest.  ad  v. 
Curis).  Verum  sicut  hi  scriptores  Tertulliano 
nostro  favent  asserenti  Junonem  cognominatam 
fuisse  Gurrim  sive  Guretim  :  ita  ipsi  adversantur, 
aperte  dicentes  hoc  cognomen  non  illi  datum  in 
honorem  patris  Guris,  sedex  hasta,quffi  a  Sabinis 
curis  appellabatur,  aut  a  curru,  quemadraodum 
innuit  Servius  ;  qui  tamen  a  nonnullis,  priorem 
huju?  nominis  etymologiam  veriorem  existimanti- 
bus,  corripitur. 

Quid  ergoNumquid  responderi  potest  Junonem 
ab  hasta  traxisse  istud  cognomen,  quod  postea  Fa- 


ac  pronuntia. 

At  nobis  quispiam  fortasse  obviam  veniet,et  ob- 
Jectabit  ibi  humani  aliquid  pasBum  esse  Tertuliia- 
num,  qui  tam  diserte  afSrmat  hie  provinciarum  ac 
civitatum  diis,  hactenus  ab  eo  appeIIatis,noIIam  a 
Romanis  redditum  divinum  honorem  (Terlull.i4;w- 
loget,,  cap.  24).  Nonne  enim  Gapitolium  ab  ipso 
anteavocatum  fuerat  curia  dasmonumt  Nonne  ad- 
huo  haeo  sunt  illius  alio  in  libro  verba  :  «  Pluribus 
et  asperioribus  nominibus  amphitheatrum  consecra' 
tur,  quam  (in  antiquioribus  editis  deest  quam) 
Capitolium  omnium  deorum  curia  est  » (Idem,  de 
Spectac.,CBL^.  12)  ?  Nonne  Roma,  ut  ait  Leo  primas, 


Iiscim  patris  Gurishonoremeidederunt?  SedquiB  .  ..  ...  ..         ...    „^„„^ 

.   .    *^ .  ,     .„    «    .  o  xT  j       j      1      omniumgentium  serviebat  erronbus,  illarumqoe 

est,  mquies,  pater  ille  Guris?  Nos  quidem  docet  _   ,  °  */t^     o ^     j  i  «.o  a^««*«i 

^  .' .  ^  -V    '  \       .,  .       r  •  u«         •*    D  deos  assumpserat  (Leo,  Serm.  tnnatat.  SS.  Petnet 

Ovidius  Romulum  ita  vocatum  fuisse,  ubi  canit:*'  „    ,..  «,*>         •  •  •*  ^i-u  *        »•  -.  j«a« 

'  Pauh  ?  Romani  iRiturquarumlibet  ffentium  deo8 


Proxima  lax  vacut  est,  ai  tartia  dicta  Quirino, 
Qtti  tenet  boc  noman,  Ronnulua  tnte  fuit : 
Sive  quod  btsta  curla  priscia  est  dicta  Sabinis, 
Belli:a8  a  telo  venit  in  aetra  deua. 

Siveauo  Regi  noroen  posuere  Quirites, 
San  quia  Romania  juoxerat  iile  Cares. 
(Ovid.  Ub.  u  Foitar,  |  13.) 

At  non  solum  Romulo,  sedantea  Jano  nomen  illud 
imposttum  fuerat,  uli  Maorobius  testatum  hisver- 
bis  fecit:  «  In  saoris  invocamus  Janum  Junonium, 
Janum  Quirinum...  patrem  quasi  deorum,  Juno- 
nium,  quasi  non  solum  mensis  Januarii,  sed  men- 
sium  omnium  ingressus  tenentem.Inditioneautem 


colebant.  At  quamvis  resita  8it,ilIos  tamen  omnes 
geucratim  tantum,non  veronominatim  veneraban- 
tur.  Nam  eos  ne  numerare  quidem,  quanto  miDos 
honorare  et  invocarepoterant  I  TertuIIianus  autem 
de  topicis  et  singularibus  diis  disputat,  quos  ur- 
bium  et  provinciarum  incolaB  solebant  taoquam 
municipes  suos  coIere,ac  suis  invocare  nominibus. 
Quid  igitur  mirum,  si  illi  plerique  omoibuB  jam 
inoogniti  sint,  sicuti  Deiventinus  et  Visidianus  in 
Apologetico  nominati  ac  in  libro  ad  NatiQnes,  Athi* 
ntensium^  sive  potius  Atherniensium  Numeniinus, 


im 


D.  LtB  NODRRT  OBSteftTATIONBS  NOViE. 


1322 


vel  Numeritnus  (Terlull.  Apolog.y  cap.  24,  el  Rb.  n  A. 
ad  Nalitm.f  cap.8).  Hornm  enim  et  aliorum  topico- 
ram  deoram,  quorum  innnitus  fuit  numerue,  noti- 
tia  nobis  jam  a  longo  tempore  crepta  est.  Non  mi- 
noris  tamen  roboris  idcirco  est  Auctoris  nostri  ar- 
gumentum,quo  ex  hactenus  dictis  meritissimo  jure 
concludit  iniquisBimos  esse  gentiles,  quibus  cum 
potestas  esset  pro  libito  ao  libidine  falsum  quemli- 
bet  et  aliis  gentibus  ignotum  deum  colendi,  non 
Binebantvernm  Deum  aChristianis  adorari. 

11«!  CAPUT  XXVIII. 

Quanta  imuUilate  Romani  venditaverint  se  iua  in 
deoi  pietale  meruisse  totius  orbis  imperium, 

ARTICULUS  PRIMUS. 

Quam  fatsum  sit  Bomanos  meruisse  totitu  orbis 
terrm  dominatum  sua  pietale  in  deos  Sterculum^  g 
Mutinum,  Larentiamj  Cybelem^  Jovem^  Juno^ 
nem^  aliosque.  qui  patriam  suam  magis^  quam 
jRomcmM  tueri  debebant,  quique  omnes  fato  obnoxii 
fuerunt* 

Tot  tantisque  rationum  momentis  ita  eversam  a 
Tertulliano  vidimus  falsam  gentilium,  deos  plane 
commentitios  colentiom,  religionem,  ut  nullus,  si 
sani  capitis  sit  homo,  iis  reluctari  posse  videatur. 
Sed  quoniam  ea  est  errantium  plerorumque  homi<- 
num  pervioacia,  ut  victos  se  fateri  nunquam  velint, 
contra  ethnici  adhuo  insurgebant,  nobisque,  uti  ait 
Tertullianus,  objiciebant,  «  Romanos  pro  merito 
religiositatis  diligentissimas  in  tantum  elutos,  ut 
orbem  occupaverint  »  (Tertull.  Apologet,^  c.  25)  p. 
422,  et  1.  II  ad  Nation.j  cap.  17),  id  est,  magna 
in  deos  suos  pietate  et  religione  meruerint  ac  p 
consecnti  sint  totius  terrarum  orbis  imperium. 
Exaistunt  ergo»  inquiebant,  hi  dii,  debentque  ab 
omnibus  hominibus  honorari.  Totam  autem  hanc 
argumentationem,  quam  alibi  fusius  explicuimus 
(Dissert.  in  Minuc.  Octav.,  cap.  16,  ari.  2,  et  3), 
TertuUianus  noster  plane  frivolam  nulliusque  mo- 
menti  esse  haud  immerito  arbitratur.  Ne  quem 
tamen  vei  minimum  ethnicis  prsberet  mussitandi 
locam,  variis  responsionibus  hoo,  qualecunque  sit, 
argumentum  refellit  ac  destruit. 

Dii  quippe  Romanorum,  ait  ille,  aut  vemaouli 
ipsisque  propriieraQt,aut  peregriniet  asoititii.Num- 
quid  autem  dici  potest  a  primis  propagatos  iraperii 
Romani  flnes  ?  «  Sciiioet  ista  merces,  Tertulliani 
hanc  opinionem  irridentis  verba  snnt,  Romanis  a 
diis  pro  gratia  expensa  est.  Steroulus,  et  Mntinns,  D 
et  Larentina  provexit  imperium  »  (TertuII.  toc.  cil,)^ 
In  antiquioribus  editis  libris  legitur  si  pro  scilieetf 
sed  eodem  plane  sensu,  locutione  tamen  minus 
eleganti.  Romanorum  autem  deos  vilissimos  pla- 
neqne  infameB  ibi  appellat,  ut  acrioribus  ironia 
aouleis  ethaicos,  deorum  auorum  potentiam  insul- 
siesime  venditante8,pungeret.  Steroulus  enim  agros 
sicut  ille  alibi  docet,  siercoribus  juvando  ditigens 
fuit  (Idem  lib.  ii  ad  Nation,,  cap.  9).  At  de  illo,  si- 
cat  et  turpissimo  Mutino,  et  Larentina,  qua  ab 
eodam  dicitur  publieum  scortumy  antea,  atque  in 
saperioribus  dissertationibus,  dispntavimus  (supr. 


cap.  25,  art.  5  ;  et  Dissert.  in  Mimte.  Oct.f  oap.  17, 
art.  2,  et  Dissert,  in  Lactant.f  cap.  32,  art.  1  et  2). 
Neroo  autem  mentis  suab  compos  serio  afflrmare  un« 
quam  audebit,abhujnsmodi  infamibusetvernaculis 
diis  porrectos  fuisse  Romani  imperii  fines.  Neque 
etiam»  ab  aliis  domesticis  et  peculiaribus  diis  suis. 
Divorsa  enimvero  in  pluribus  esse  nequit  veri  Dei 
potentia,  virtus,  sanctitas,  sicuti  nec  natura.  At- 
que  nemo  unquam  dixit  in  praefatisinfamibus,  aut 
aliis  domestiois  Romanorum  diis  fuisse  eamdem, 
atque  in  tlM  omnipotente  Deo,  naturam  et  om- 
nipotentiam,  virtutem  et  sanctitatem.  Dii  ergo  non 
sunt,  nec  potuerunt  uilum  aliquod  Romano  impe- 
rio  afTerre  incrementum. 

Superest  igitur  ut  peregrinorum  deorum  au- 
xilio  et  potestate  acnreverit  Romani  imperii 
magnitudo.  Atqui  opinio  illa  non  minus  omni 
prorsus  verrisimilitudine  quam  superior  caret. 
Nara  practer  modo  ailatara  rationem :  «  Peregrinos 
deos,  ut  recte  TertuIIianus  ait,  non  putem  extra- 
nese  genti  roagis  fautura  voluisse,  etpatriura  so- 
lura,  in  quo  nati,  adulti,  nobilitati  sepultique 
sunt,  transfretanis  dedisse  (Tertull.  Apologet,f 
oap.  23),  seu  rainus  favisse  patriaa  el  altrici  terrsa 
suae,  quam  Romanis  transmarinis  et  extraneis* 
Quo  enim  ingrati  animi  vitio  patrium  solum  Ro- 
manis  vastandum,  et  eorum  imperio  subjiciendum 
tradore  potucrunt  ? 

Sed  ut  id  quibusdara  exemplis  planius  faciat  : 
M  Yiderit,  inquit,  Gybele,  Coeli  et  Terro  fllia,  8a- 
turni  uxor,  et  magna  mater,  si  urbera  Roroanam, 
ut  memoriam  Trojani  generis  adamavit,  vernaculi 
Bui  sciilcet,  adversus  Arcbivorum  armaprotecti,8i 
ad  ultores  suos  transire  prospexit,  quos  sciebat 
Graeciam  PhrygiaQ  debellatricera  subacturos  » 
(Tertull.  Apot.f  c.  25,  p.  424).  Vis  autem  hujusce 
argumenti  uti  perspiciatur,  in  memoriam  revooan- 
dum  cst,  Gybeiem  quibusdam  videri  a  Cybelo 
Phrygiffi  monte  cognominatam.  Nullus  vero  dubi- 
tat  oeleberrimura  Pessinunte,  quaa  Phrygis  urbs 
erat,  positura  fuisse  illius  simulacrum,  quod 
postea  Roma9,  sicut  alibi  diximus  {Dissert,  in  Mi- 
nuc,  cap.  19,  art.  i  et  in  Arnob,f  cap.  20,  art.  2 ; 
et  in  Laclant.,  cap.  31,  art.  3),  maxima  cum  pompa 
collocatum  est.  AtTertulIianus  inde  sio  argumen- 
tatur  :  Numquid  Gybele  propter  ifineam,  Troja, 
Phrygiae  minoris  ex  urbe  oriundura,  atque  idcirco 
vernaculum  sunm,  adaraavit  Romanos,quia  exillo 
postquam  ex  Trojano  incendio  et  Acbivorum  ar« 
mis  ereptus  fuisset»  originera  suam  deduxerunt? 
Numquid  vero  illa  sprevit  patriam  suam,  illique 
Romanos  prsetulit,  quia  pravidebat  simulacrum 
suum  Romam  transferendum,  et  a  Romanis  debel- 
landam  Grfficiam,  Phrygiae  patriaQ  suffi  debeliatri- 
cem  ?  Gur  ergo  passa  est  hanc,  ubi  summo  honore 
colebatur,  a  Graeois  expugnari  ?  Esto  tamen,  illud- 
que,  si  velis,  permiserit.  At  quomodo  prffiscire 
potuit  fore  aliquando,  ut  ipsa,  vel  quod  idem  est, 
simulacrum  suum  Pessinunte  Romam  asportacetur? 


ms 


TERTnLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIBS  T,  APOLOGBTICA. 


im 


Non  Daagis  enim   hoo  praevidit,  qtiara  diem,  quo  A  Veraoi  misera  illa,  ait  adbuc  Tertullanus,  conjux 


MarcuB  Aurelius  imperator  Sirmii  mortuus  est. 
At  id  plane,  ait  Tertullianus,  aut  ne^civit,  aut  tar- 
diores  nuntios  misit  ad  pra$cipuum  suum  sacerdo- 
tem  archigHllum,  qui  sexta  post  hujus  imperatoris 
morlem  die,  elicitum  ex  lacertis  impurum  sangui- 
nem  pro  iilius  salute  litabat.  Cbristiani  itaque  ta- 
lem  jure  merito  ridebantdeam,  aut  futuri  nesciam, 
aut  crudelem,  quae  passa  est  non  solum  arcbigaili 
Bui  perperam  efTundi  sanguinemy  sed  patriam 
quoque  suam  penitus  dirui.Nullum  ergo  Romanis 
ad  dilatandos  imperii  sui  fines  auxiiium  sine  ini- 
quo  ingratoque  animo  ferre  potuit. 

1128  Neque  ctiam  Jupiter  iilos  majore  studlo 
ac  favore  complecti  debebat.  (Tertull.  Apolcgei.y 


Jovis  et  soror,  quantumvis  amaverit  Cartbaginem, 
non  potuit  tamen  impcdire  quominaa  a  Romanis 
everteretur.  Nihil  quippe  adversus  funesta  huJQs 
urbis  fata  valuit.  Nec  id  sane  mirandum  :  quia 
plane  fato,  pergit  Auctor  noster,  stat  Jupiter  ipse 
(Tertull.  Apol.  c.  25,  p.  428).  Nonne  vero  effatum 
illud  satisaperte  confirmatur  Appollinis  Delphiciad 
Groesi  nuntios  responso,  quod  bis  totidemque 
verbis  Herodotus  retulit,  xi^v  wir5U)|jt£vr^v  iU^azi 
i(mv  dicoouYsIv  xal  Otcp ;  Sortem  fato  deslinaiam 
defugere  deo  quoque  impossibile  (Herodot.  lib.  i, 
§  91).  De  ipso  autem  Jove  Gicero  (lib.  ii  de 
Divin.y  pag.  281,  lin.  44)  et  Homerus  llt4  (llial 
46,  V.  434,  et  Odyss,  3,  v.  157  et  seqq.),  ab  eo  ci- 


cap.  25).  Ecquid  enim  oblivisci  potuit  Idaei  illius  ^  tatus,  haec  pronuntiant :  «  Nihil  Ot  extra  fatum... 

•      /M^_i_  • i_   __!.  •     ..i^: i:i-_  ^ «..4 --.  D  n ».•*  n i t^......  :«j« 


in  Greta  insula  antri,  ubi  gentiles  eum  natum  ac 
sepultum  fuisse  praedicabant?  Numquid  amore  pa- 
trifls  in  odium  converso,  passus  est  Crelam  suam, 
ut  loquitur  Tertullianus  {Ibid.)^  Romanis  fascibus 
et  armis  concutit  Numquid  ex  memoria  quoque 
illius  exciderant  sra  Corybaotia,  quorum  clangore 
ac  souitu  inbuinanissima  patris  ejus  baturni,  de- 
vorare  illum  volentis,  feritas  elusa  est  ?  Numquid 
tandem  voluntaria  oblivioue  obruerat  jucundissi- 
mum  illic  nuiricis  $ux  odorem  (Ibid,)  7  Sed  dubitant 
plures  qu(B  fuerit  iila  nutrix^  iliiusque  odor  jucun- 
dissimus.Uuidam  autem  suspicanturTertulIianum 
his  verbis  alludere  ad  Amallbeie  cornu,  ex  quo 
neclar  et  ambrosia  ei'fluebant.«At  vana  prooul  du- 
Lio  est  bffic   suspicio.   Agitur  siquidem  de  Jovis 


Hoc  sentit  Homerus,  cum  querentem  Jovem  indn- 
cit,  quod  Sarpedonem  Olium  a  morte  eripers  dor 
posset.  Hoo  idem  signiflcat  GrQcus  ille  in  eam  een 
tentiam  versus  : 

Quod  fore  paratum  «st,  id  sumum  exsuperat  Joy6ID.  • 

Simili  quoque  modo  Seneca :  «  Quidquid  est  qaod 
nos  sic  vivere  jussit,  sic  mori,  eadem  necessitaie 
et  deos  alligat.  Irrevocabilia  humana  pariter  ao 
divina  cursus  vebit.  lUe  ipse  omnium  conditor  ac 
rector  scripsit  quidem  fata,  sed  sequitur;  semper 
paret,  semel  Jussit  »  (Seneo.  iib.  de  Provid,,  cn^* 
5,  pag.  501).  Inde  GreBOum  illud  adagium,  'AvaYX]D 
ou3ft  6eoi  {li^ovxai.  Necessitati  ne  dii  quidem  resi- 
stunL  Videsis  Erasmi  in  hoo  adagium,  et  Lipsii  io 
citata  Senecffi  verba  observatione^  Vide  eiiam 


nulrice.  quam  aia  capram  AmdUheam.  alii  Nym- C  v„„.„„^  (lib.  n  de  Orig.  et  Progr.  IdoloL,  oap. 


phas,  sive  Melissi  Cretae  regis  iiiias  esse  opinabau- 
tur.  Pofiteriorem  itaque  hanc  opinionem  si  Anctor 
noster  secutus  est,  odor  Nympharum,  ques  meiie 
et  lacte  Jovem  aluisse  ferebantur,  recte  dici  po- 
tuii  jucundissimus.  Sin  vero  ad  priorem,  ut  verisi- 
miiius  est,  respexerit^  non  sine  ironia  insuisam 
exagitat  divinitatem  Jovis,  qui  caprae  male  olentis 
lac  suxerat,  neo  poterat  telerrimi  iliius  odoris 
oblivisci.  Atqui  iliius,  patriaBque  suae  Gretn,  ei 
meaior  seuiper  fuit,  hanc  Capitolio  anteponere 
debebat,  ac  Cretensibus  potius,  quam  Romanis, 
dare  totius  mundi  imperium.  De  iilius  porro  orlu, 
nutricibus,  educatione  el  sepuioro  aiibi  disserui- 
mus  (Dissertat,  in  Minuc,  Octav.^  cap.  15,  art.  2). 


Quid 


44,  pag.  276  et  seqq.),  et  ea,  si  velis,  qoas  in 
nostra  in  Minucium  Feiicem  de  fato,  et  in  sequente 
de  Jove  et  Junone  unimadvertimus  (Disserlai.  in 
Minuc,  Octav,,  cap.  6,  art.  3 ;  et  Dissertat,  in  Lac- 
tanty  cap.  3\,  art.  5). 

Si  Juno  igitur  atque  ipse  Jupiter  diique  omDes, 
fatentibus  ethnicis,  fato  sint  obnoxii,  nullum  pro- 
cul  dubio  romano  imperio  incrementum  dare 
uuquam  potuerunt.  Jove  enim  diisque  omnibussi 
potentius  sit  fatum,  ethuici  fatis,  ait  TertuIIiaQUS 
(Tertull.  Apologet.,  cap.  25,  p.  428),  dedentibns  sibi 
Carthaginem,  majores  profecto  honores  deferre 
debebant,  quam  Junoni,  ac  prostitutiBsimn  lups 
Larentins,  de  qua  paulo  ante  disseruimua.  Falsum 


vero  hiyus  Jovis  soror  et  conjux  Jano  ?  j)  ^g^  jgjj^^  RomanoiJ  magna  in   Junonem,  Jovcm 


Numquid  vellet,  ait  Tertullianus,  «  Punicam  ur- 
bem  [Carlbai^inem]  ab  iEneadarum  utique  gente  » 
(TeviuU. _  Apoioget.,  cap.  25,  p.  427  et  iib.  ii  ad 
Nation.,  cap.  17),  id  est,  Romanis  deieri?  Nonne 
illam  urbem  sibi  dilectam  prastuIitSamo^ubi  edu- 
cata,  aut  Jovi  nupta  fuerol,  uti  liqnet  his  Virgilii 
carminibns,  paKim  tantum  ao  tacito  auotoris  no- 
mine  ab  Auctore  nostro  citatis  : 

Qnam  Juao  fertur  terris  magit  omnibus  unom 
PoBihabita  coluisse  Samo.  Hic  illius  arma, 
Hic  eumis  fiiit :  boc  regnum  dea'  gentibus  esae, 
Si  qua  f!Ma  ainant»  jam  tum  tenditque  Ibvelqna. 
(Virgil.  Ub.  i,  JEneid.  v.  19  et  aeqq.) 


aiiosque  deos  suos,  aut  vernaculos,  aut  ascili- 
tios,  pietate  meruisse  totius  orbis  terras  domi- 
natum. 

ABTIGULUB  11. 

Romanis  datum  non  fuisse  ob  suam  in  deos  pieiatem 
imperiwn  quod  fundatum  fuerat^  anieqwm  iVttffla 
varios,  qui  expticantur^  eosdetn  dcos  colendi  ri" 
tus  instituisset^  aut  fabricata  fuiuent  deorum  st- 
mutacra,  ultusque  Romae  esset  aeus. 

Aliis  adhuc  rationum  momentis  TertnJIianas 
demonstrat  {Apologet.,  oap.  25,  p.  429)  Roma- 
nos  noQ  potuisse   ab  ullo  prorsua  deo  suo  aot 


I»5 


D.  LB  NODRRT  OBSERVATTONBS  NOTiE. 


IS36 


omnibus  aliis  aooipere  imperiuni,But  ullam  finium  A  ^t  adhuc  somia,  aeu  luto  cretaque  molli  tum  fa« 


ejue  propagationem.  Gertum  est  enim  plures  Ro* 
manorum  deos,  Saturnum,  Jovem,  aliosque  sum- 
mam  consecutos  fuisse  regiam  potestatem^  Dic 
ergo,  sodes,  a  qoibus  aliis  diis,  quos  coluerunt, 
illam  acceperint?  Numquid  Saturno  data  est  a 
vilissimo  quodam  Sterculo,  de  quo  paulo  ante 
dicebamus  ?  8ed  is  vizit  pcst  Saturnum.  Nultus 
autem  gentilis  dicere  unquam  potuit  quis  alius 
deus  regnum  illi  dederit.  At  nulla  potior  est 
ratio  cur  ab  aliquo  deo  Romanis  concessum  di- 
catur. 

Deinde  vero  fundatum  erat  imperium  illorum 
antequam  deorum  cultus  Rom»  institutus  fuisset. 
Etenim<«  a  Numa,  inquit  TertuUianus  {Ibid,)^  con- 
cepta  est  curiositas  11^5  superstitiosa,  »  id  est, 
religiOy  et  superstitio,  quae  prava  perversaque  cura  '^ 
falsisdiis  impenditur.Sod  quam  putas  ob  caussam 
ab  illo  constituta  est?  Gonsule  Livium  (lib.i,§19et 
seqq.),  Eutropium  lib.  i  Breviar.  pag.  64),  alios- 
que  Roman®  historifls  scriptores,  tibique  respon- 
debuQt  :  ut  effcratos  ac  militares  Romanorum 
animos,  metu  religionis  ao  dcorum  contineret 
perpoliretque.  Quinam  vero,  amabo  te,erantprimi 
illi  Romans  religionis  ritus  ?  Nondum,  bit  Auotor 
noster,  aut  simular.riSf  aut  templis  res  divina  apud 
Romanos  constabatt  quemadmodum  alibi  explicavi- 
muSfUbi  templorum  simulacrorumque  invesligavi- 
mus  originem  (TertuU.  Apologei.,  cap.  430,  pag. 
27  et  seqq.,  et  lib.  i  ad  Nation.^  oap,  17,  pag.  523, 
tom.  I  Apparal.^  lib.  iii,  dissert.  i  cap.  7  et  8,  pag. 

717  et  seqq.)* 

Tum  etiam  nuUa^  sicut  ille  pergit  [Ibid.  p.  28), 
Capitolia  certantia  caslo,  id  est,  nondum  constru- 
ctum  iuerat  templum  Gapitolimum,  adeo  super« 
bum,  ut  suum  ad  coelos  usque  culmen  attoUere 
videretur,  Neque  putaveris  bano  esse  animi  in 
etbnicos  nimium  infensi  ezaggerationem.  Nam 
Martialis,  et  ipse  ethnicus,  eadem  his  versibus  ce- 
oinit : 

Nec  Capltolioi  summum  penetrale  Tonantis, 
Qaffique  nitont  cffilo  proxima  templa  sus. 

(Martial.  lib.  u,  Eptgram.  51.) 


bricata,  de  quibus  alibi  diximus  [Dissertat,  in  La» 
ctant.  cap.  30,  art.  2). 

Adjecit  Tertullianus  (loc.  cit.)  :  Ei  nidor  exillis, 
uti  in  utroque  illius,  cum  Apologetieo,  tum  ad 
Nationes  secundo  libro  legimus  :  in  nostris  autem 
codicibuB  manuscriptis  ex  duobus  his  verbisunum, 
sicuti  saBpius  factum  est,  scriptumque  ex  Htis.  At* 
que  inde  forsan  Rigaltius  oorrigi  voluit  exHiSfhmd 
prorsus  infelici  conjectura,  cujus  tamen  aliquam 
saltem  rationem  reddere  debebat.  Gonfirmari  au- 
tem  inde  potest,  quia  ibidem  Tertuliianus  asseve- 
rat,  pauperes  tum  fuisse  Romanas  religionis  ritus. 
Sed  duo  hffic  verba  ex  itlis  ad  vasa  samia,  quibus 
Bubnectuntur,  referri  quoquo  possunt.  Nihil  ergo 
de  hac  varia  lectione  dennire  audemus. 

Gffiterum  quia  Num»  temporenulla  apud  Roma- 
008  erant  deorum  simulacra ;  imo  vero,  quia  ea 
fieri  IIM  ille,  ut  alibi  ostendirous  (tom.  I,  Ap- 
;)ara^,  pag.  733,  et  1227  et  seqq.),  prohiboerat ; 
inde  Tertuliianus  intulit :  Et  Deus  ipse  nusquam. 
Persuasum  siquidem,uti  capitesequenti  videbimus, 
oranino  habuisse  videtur  eam  per  gentiiium  ani- 
mos  pervasisse  opinionem,  non  alios  esee  deos 
quam  iliorum  simulacra,  vel  ipsorum  in  eis  resi- 
dere  divinitatem. 

Vides  ergo  quam  recte  ex  dictis  conoludat  : 
«  Ergo  non  ante  religiosi  Romani  quam  magci, 
ideoque  non  ob  boo  magni,  quia  religiosi  »  (Ter- 
tull.  Apoioget.f  cap.  25,pag.430).  Fundatum  quippe 
et  stabilitum  fuit  illorum  imperiuoi,priu8quam  aut 
C  deos  baberent,  aut  eos  saltem  tot  superstitiosis 
ritibus,  atque  inani  tol  cieremoniarum  pompa 
colerent  et  adorarent.  At  certetam  ad  itlud  impc- 
rium  propagandum,  quam  jacienda  ejas  funda- 
menta  pari  profecto  deorum  ope  ac  subsidio  indi- 
gebant,  quod  tamen  nunquam  habuisse  manife- 
stum  est.  Sed  aliis  adbue  rationibus  id  ab  illo 
evidentissime  demonstratur,  quas  a  nobia  exami- 
nande  sunt. 


Silius  qnoque  Italious  : 

Illa  etiam  qua  prisca  fldes  stat  regia  nobis. 

Aurea  Tarpeia  ponet  Gapitolia  rape, 

Et  tanget  noatro  templorum  colmma  cffilo. 

fSil.  lib.  m.  T.  620.) 

Plura  in  Alexandri  Donati  aliorumque  de  urbe 
Roma  libris  tradita,  si  velis,  facile  invenies  (Do- 
nat.  lib.  ii  de  urbe  Roma,  cap.  4,  et  seqq.). 

Ubi  ergo,  rogabit  aliquis,  res  divina  tunc  age- 
batur  7  Temeraria,  inquit  Tertuilianus,  de  cespiie 
altaria  {Apologet.y  cap.  25,  p.  420,  et  lib.  ii  ad 
Nation.,  cap.  17),  sive  repente,  subito  ao  for- 
tuito  oasu  exstructa,  sicut  ex  Gicerone  (lib.  ii  de 
Nntur.  Deor.  pag,  228,  lin.  12)  et  Apuieio  {de 
Deo  Socrai.  init.)  discere  est.  Vasa  vero  qui- 
bua  ministrabatur  sordida  erant/ait  Auctor  noster, 

Patiol.  I. 


ARTIGUI.US  III. 

Non  magis  datum  aut  propagatum  ab  ullis  aentilium 
diis  imperium  Romanorum,  quam  Babyloniorumf 
Medorum,  jEgypiiorum,  Assyriorum,  Amazonum 
et  Judseorum,  qui  ante  eosdem  Rommos  regnave- 
runt  :  horum  impieiaie  et  sacrilegiis  propagatos 
imperii  sui  hnes  :  ac  nullis  plane  miraculis,  divi- 
D  nrtiombus,  oraculis  probari  posse  uiios  exststere 
horum  aiiorumque  gentileum  deos. 

Certum  quidem  est,  quod  et  ipsi  Romani  palam 
fatebantur,  terrena  regoa  ab  aliquo  institui,  dari 
et  dispensari.  At  ea  potestas  penes  eum  duntaxat 
solum  esse  potest,  qui  omnia  creavit.  Nuili  itaque 
Romanorum  dii  regnum  aliquod  cultoribus  suis 
aut  aliis  unquam  dederunt.  Bt  certc  ante  illorum 
Pontifices,  Quindecimviros,  Salios,  Lupercos,  Ve- 
stales,  de  quibus  nos  alibi,et  ante  omnes  romano- 
rum  deorum  ministros,  imo  antequam  ulli  dii 
Roms  colerenturi  instituta  fuerant  Babyloniorum, 
Mcdorum,  iEgyptiorum,AB8yriorum,et  Amazonum 

39 


TBRTULLIANl  OPERnM  PARS  L  —  SERIES  I,  APOLOGETICA. 


12S7 

regna,  magnaque,  uti  nemo  nescil,  poledtate  etA 
gloria  florebant  (TertuU.  Apologet.,  cap.  26,  p.432 ; 
et  lib.  II  ad  Nation.,  cap.  27,  p.  583).  Conatat  ergo 
has  nationea  nec  a  Roraanorum  diis,  neo  ab  hie 
quoi  ipsi  colebant,  accepisse  regnandi  potestatem 
non  a  suis  quidera,  qui  eos  a  quibus  summo  in 
honore  habebantur,  derendi  non  potuerunt ;  eeque 
a  Romanorum  diis,  qui  nondum  ficti  erant,  et  a 
quibus  eorum  imperium  eversum  fuisse  Romani 
opinabantur.  Jam  vero  vidimus  {Dissertat.in  Minut., 
oap.  18,  art.  4  et  5),  quomodo  Minutius  Felix  hoc 
argumento  adversus  ethnicos  pugnaverit. 

Sed  ut  quibusdam  exemplis  manifestius  id  fiat, 
urget  Tertullianus  :  «  Cur  Athenas  a  Xerxe  Mi- 
nerva  non  detendit,   vel  cur   Delphos   de  manu 
Pyrrhi  Apollo  non  eruit »  (Tertull.  1.  11  ad  Mation,,  g 
loc.  cit.)  ?   Nullns   enim  plane  ethnicorum  deus 
neque  Rom»,  neque  ullibi,  tanto  bonore  divino 
ornatus  est,  quante  Minerva  1 1  «7   Athenis,  ubi 
exstabat  insigne  illius  notumque.  omnibus  simula- 
crum.  Neque  majori  cultu  ullus  Deus  honestatus 
est,  quam  Apollo  Delphis,  ubi  oracula,  toto  terra- 
rum  orbe  celebrata,  fundere  credebatur.  Verum- 
tamen  nec  iste  Delphos,  nec  illa  Athenas  ab  ho- 
-stiura  suorura  armistnta  reddidere.Quomodo  ergo 
dii  vel  peregrini,  vel  patrii,  dilatare  Romani  im- 
peril  fines  valebant  ?  Numquid  aliis  diis  potentio- 
res  erant?  Sed  verus  Deus  debet  esse  omnipotens 
atque  idciroo  unua  tantum  esse  potest,  qui  regna 
tribuit,  et  dispensat. 

Age  vero,  instantemque  Tertullianumsubsequa- 
mur  (Idem,  Apologet,,  cap.  26,  p.  432).  JudaBi,  in-  ^ 
quit,8U0S  habueruot  reges^quos  etiam  nuno  habe- 
renl,  nisi  horrendo  Christi  parricidio  suas  cruen- 
tassent  manus.Atqui  hi  ipsi  penitus  contempserunt 
Romanorum  deos.  Non  illi  ergo  in  hos  deoi  pie- 
tate  regnum  suum  merueruut.  Romani  vero,  cum 
his  deorum  suorum  hostibus  icto  fosdere,  honora- 
verunt  ipsorum  Deum  offlsis  victimis,  ao  templum 
donis  et  muneribus.  At  quibus,  oro  te,  ooulis  dii 
illi  facta  a  Romanis  hfflc  vero  Deo,  eorumque  ad- 
versario,  foedera,  sacrificia  et  dona  intueri  pote- 
rant  ?  Nonne  illorum  iram  potiu8,quam  propensum 
ad  augendos  romani  imperii  fines  animum,  accen- 
dere  debuerunt  ? 

Prsterea  oerto  certius  est  regna  ab  hominibus 
oocupari,  invadique  armis  et  victoriis  (Ibid.  0.  25,  ^ 
pag.  431).  Atqui  h«c  fieri  nequeunt,  nisi  everais 
plerumque  urbibus,  ac  proinde  pari  templorumao 
mcBnium  strage,  eadem  saoerdotum  ceede  atque 
civium,  ao  rerum  sacrarum  profanarumque  oom- 
muni  ereptione  ao  pr»da  :  Tot  igitur,9\i  Tertullia- 
nus  {Ibid.),  sacrilegia  Romanorum  quot  Iropxa,  ex 
sacria  profanisque  captarum  urbium  spoliis  Ro- 
mam  asportata  :  Tot  de  diis,  qui  patriam  suam  et 
urbet,  in  quibus  colebantur,  tutari  non  potuerunt, 
guot  de  genlibus  triumphx,  Tot  manubise,  quot  ma- 
nent  adkuc  Rome  timulacra  capitvorum  deorum. 
Manubiarum  autem  nomen,  de  quo  nos  alibi  {DU- 


im 


sertat.  in  Minut.  c.  16,  art.  2 ;  et  /n  Lactant,  c.  31, 
art.  4),  a  Tertulliano  ibi  accipi  videtur  pro  spoliis, 
quffi  Romani  ex  captis  urbibus  secum  Romam  de- 
tulerunt.  Prfficipua  vero  erant  deorum  simuhcra, 
qu89  in  templis  solebant  coUocari,  ac  deinceps 
adorari,  Romanorum  ergo  impeirium  accrevit  noa 
quidem  ulla  ipsorum  in  deos  pietate  et  religioae, 
sed  impietate,  sceleribus  et  sacrllegiis. 

Qua  ergo  ratione  dii  illi,  pergit  Auotor  noater, 
ab  hostibus  suis  Romanis  «  austinent  adorari,  et 
illis  imperium  sine  fine  dederunt,  quorum  magie 
injurias,  quam  adorationes   remunerasse  debue- 
rant  ?  •  In  nostris  manusoriptis  codioibus  ac  Tariie 
editionibus,  prssertim  antiquioribus  habetur  ada- 
lationes^  sive  adulationes^  quemadmodum  differen- 
ter  ab  aliis  scriptum  occurrit.  Quidam  tamea  ma- 
luerunt  adorationes,  ut  hoc  nomen  superiori  verbo 
adorari  respondeat.   Quid    vero,  ai  Tertulliaons 
significare  voluerit  deos   non   potuisse  patienter 
ferre  adulationes,  seu  vana  oultus  eorum  blandi- 
menta,  qui  tum  eis  adulabantur,  cum  impietata 
et  sacrilegiis  omnia  vastabant  ?  At  quoounque  modo 
112§  legendum  deoernas,    fatendum   eet  nihil 
posse  fingi  absurdius,  quam  Romanos  sua  in  deos 
pietate  auxisse  imperii  »m  fines,  quos  bellis  vioto* 
riisque,  atque  idciroo  non  sine  eorumdem  deorum 
injuria  atque  contumelia,  propagaverant. 
Qu»  porro  hucusque  exposuimus  Tertulliani  ad- 
versus  Romanorum  deos    argumenta,   plerieque 
iisdem  Minutius  Pelix,  quemadmodum  in  prima 
nostra  dissertatione  ostendimua  {Dissertat.  in  Mi' 
nut.  Octav.  cap.  16,  art.  2  et  3),  flctam  eorumdem 
numinum  divinitatem  funditus  evertit. 

Urgebant  tamen  Romani  ceeterique  omnes  ethDici 
veros  esse  deos  suos,qui  stupendis  8ignis,miracu' 
lis,  prcdictionibuB,  oraculis,  divinationibus  ac 
factis  quibuedam,  quae  cunctas  creaturarum  virea 
Buperare  videbantur,  suam  divinitatem  et  omni- 
potentiam  ssepe  sspius  comprobaverant.  Et  bffc 
certe  qu«  extra  solitum  naturas  ordinem  acta  eBse 
opinabantur,  illorum  oculos  et  mentem  aic  fasoi- 
naverant,  ut  persuasum  omnino  habuerint  ea  soh 
deorum  potestati  esse  tribuonda.  Verum  TertuUia- 
nus  oatendit  hanc  argumentationem  ab  iis  tantum 
proferri  et  urgeri,  qui  veram  ignorabant  effectuum 
illorum  causam.  Semotisquippe  inanibus  prejudi- 
ciis,  agnosoere  potuerunt  ea  omnia  facta  fuisse 
dfflmonum  agilitate  maxima,  malis  artibus,  dolis, 
fraudibus  ac  prffistigiis,  quibus  hi  mendcee  impu- 
rique  spiritus  incautie  hominibusplaneilludebant 
Huc  etiam  accedit,  quod  elhnici  inficias  ire  nequi- 
bant  pluraextraordinariis  deorum,  uli  putabant, 
Buorum  factis  similia  ab  hominibus  magis  deditis 
eorumdem  demonum  dolis  ac  fraudibus  edita 
fuisse.  Qais  ergo,  nisi  insaniat,  hoa  idoirco  vcroi 
deos  osse  dicerit  ?  Qus  porro  ac  quanti  pondens 
sint  hfflc  argumenta,  quibus  Tertullianua  illa^ 
probavit  (Supr.  cap.  8,  art.  3  et  seqq.),  euperiDS 
enuclenre  ac  patefaoere  contendimus.In  superion- 


iS229 


D.  LB  NOURRT  OBSBRVATIONBS  NOViE. 


1930 


bas  etiam  dissertationibus  basc  et  alia  adhac  A 
plura  expianavimus  {DUsertaL  in  Minut.  Oetav, 
cap.  16,  art.  1  et  8eqq.;et  Dissertat,  in  Amob.yCAS, 
art.  1  et  seqq. ;  et  Dissertat,  in  Lactant.  cap.  32, 
art.  i)f  quibus  alii  nostrn  reiigionis  assertatores 
ac  vindices  iliam  gentilium  opinionem  et  argu- 
mentationem  radicitus  excuseerunt. 

CAPUT  XXIX. 
De  *ieorttm  imaginibtUf  statuis  ei  simulacris, 

ARTICULUS   PRIMU8. 

Quibus  argumentis  Tertullianus  demonstret  colenda 
non  esse  deorum  simulacrat  quae  nulla  ante  Nu-  . 
mam  Pompilium,   ac   longo    deineeps    tempore^ 
Homse  fuerunt ;  quse  ex  eadem  materia  ac  vilia 
vascula  facta  erant;  quse  rldicula   consecralione 
fatum  mutaverunt  suum;qu3e  artificibus  fabricata^  p 
variis  contumeliis  a  bestiis  hominibtuque  af/icie-  " 
bantur:  ac  quam  absurde  bestiae  LiberOj   Cybelse 
et  Caslesti  appticatae  sint. 

Gum  satis  superque  demonstratum  sit  falsos 
nullosque  esse  gentilium  deos,  inde  neoessario  se- 
quitur  vansi  ac  nullo  penitus  bonore  digna  esse 
illorum  simulacra,  statuaset  imagines.  Qus  enim 
falsi  dei,  1199  nisi  falsa  imago  esse  potest? 
Nunqoam  ergo  magna  sine  impietate  colitur  et 
adoratur.  Tertullianus  tamen  bnno  etbnicorum 
errorem  peculiaribus  quibusdam  eiplodit  expo- 
gnatqae  rationibus,  quflB  nunc  a  nobis  explicande 
Bunt. 

Jam  vero  illum  audivimus  dicentemnulla  Ramed, 
rognante  Numa  Pompilio,  et  ante  illius  atatem 
faota  fuisse  simulacra  aut  imagjnes  deorum  (Gap*  p 
Buper.  art.  i).  «  Etenim  nondum,  inquit»  tunc- 
ingenia  GriBCorum  atque  Tuscorum  flngendis  simu- 
lacris  Urbem  inundaverant  (Tertull.  Apobget., 
cap.  25,  pag.  430).  Ibi  vero  alludere  videtur  ad 
Tatiani,  sicut  alibi  animadvertimus  (tom.  I  Appa- 
ratf  pag.  543),  et  aliorum  opinionem,  qui  Tuscos 
artis  figlinffi  simulacrorumque  ex  creta  et  argilla 
fingendorum  inventores  fuisse  existimabant.Nequc 
baeo  tamen  deorum  simulacra  Romam  asportata 
sont,  statim  atque  Numa  Pompilius  moriuus  est. 
Romani  siquidem,ut  laudatus  ab  Augustino  Varro, 
et  Glemens  Alexandrinus  testantur,  deos  suos  per 
centum  septuaginta  et  amplius  annos  sine  simu- 
laoris  coluerunt.  Sed  de  bis  in  citato  jam  Appa^ 
ratns  nostri  tomo  disputavimus  {ibid.),  ibique 
praeterea  ostendimus  Numam  vetuisse,  ne  ullum  D 
simulacrum  ullave  imago  fieret. 

Per  totum  itaque  illud  tempus,  quo  Romani  bis 
caruerunt  :  DetUf  ait  TertuUianus,  ipse  nusqtuim 
(Tertull.  Apologet.y  cap.  25,  p.  430).  Gur  ergo,  nisi 
quia  etbnici  in  anioxum  induxerant  deorum  simu- 
lacra  reipsa  suos  esse  deos?  Et  vero  Glemens 
AlexandrinuSy  a  nobis  etinm  alibi  laudatus  ((om. 
I  Apparat.f  pag.  734),  baud  dubitanter  asseverat 
posterioribus  illis  tomporibus  fictos  ab  elhnicis 
deosy  quos  adorabant.  Quamobrem  TertuUianua 
alibi  dixerat  deos  ab  iisdem  etbnicis  astimari  a 
templis,  ubi  simulacra  eorum  posita  erant  (Ter- 


tull.  Apologet.,  oap.  10,  p.  330,  et  cap.  25,  pag. 
427).  Alibi  vero  eadem  deorum  simulacra,  qus 
Romani,  ut  antea  dicebamus,  Homam  in  triumpbi 
pompam  deferebant,  captivos  deos  appellat.  Sed 
supervacuum  est  hoc  pluribus  probari  quod  ab  illo 
ubique  passim  pro  certo  ponitur,atqae  mox  dioen- 
dis  manifestius  patebit. 

Quanta  aotem  caeoitate  :  Deus  verus,  inquit  ille« 
ab  ethnicis  spernitur,  eidem  profecto  deornm 
statu3e  adorantur  (idem,  Apologet.,  cap.  41,  pag. 
488).  Quid  enim  in  eis  deprehendere  erat,  <c  nisi 
materias  sorores  esse  vasculorum  instrumento- 
rumque  communium,  vel  ex  eisdem  vasoulis  et 
instrumentis,  quasi  fatum  consecratione  mutantes 
licentia  artis  transfigurante  ?  »  {Ibid,  cap.  12,  pag. 
339.) .  Palam  itaque  pronuntiat  simulacrorum 
materiaSy  sive  figna  et  metalla,  quibos  illa  facta 
erant,  eadem  fuisse,  atqne  vascalorum  et  instrn- 
mentorum,  que  communi  et  qoandoque  vilissimo 
hominum  usui  destinabantur .  Fatum  itaque  ac 
sortem  suam  mutaverant,  primum  quidem  arbl- 
trio  et  libidine  artificum  a  quibus  efficta  fuerant, 
ac  deinde  ridicula  conseoratione,  qua  demum  ac- 
cepta,  tanquam  Yeri  dii  a  gentilibus  colebantor. 
Sed  baec  alibi  fusius  prosecuti  sumus  {Dissertat. 
in  Amob.^  cap.  19,  art.  4),  1180  planumqae 
fecimus  quam  vesana  et  absurda  sit  hsc  ethni- 
corum  opinio. 

Qiis  enimvero  major  infamia  esse  potest  quam 
divino  honore  prosequi  deos,  qui  metallis^  inquit 
TertuIIianus,  censentur  (Tertull.  Apologei.,  chp.  12, 
pag.  339.)  subaudiendum  baud  dubie  orti  et  factif 
Juvenalis  namque  eodem  sensu  hoc  verbum  censeri 
adhibuit,  ubi  canebat : 

Stemata  quid  faciunt?  qnid  prodes,  Pantiee,  longo 
Sanguine  censeri? 

(Javenal.  satir.  8,  y.  i.) 

Ad  bnc  vero,ut  hflec  deorum  simulaora  ex  metal- 
lis  fierent,  ab  imperatoris,  qui  horum  erat  domi- 
nus,  pendebat  arbitrio  (Tertull.  Apoleget.,  cap.  29, 
pag.  439).  Pro  illius  ergo  nutu  ac  voluntate  dii 
illi  fiebant,  vel  rejiciebantur.Quantio  insuper  con- 
turoeliis  ab  artificibus  finguntur  fabricunturque  ? 
Primum  cruci,  ait  Tertullianus  {Ibid.,  cap.  12,  pag. 
339),  ac  stipiii  superstruu ntnr, aiciu  deinde  dolan- 
tur,  et  seeantur  runclnis,  sive  serris  majoribus, 
et  scabinis,  id  est,  limis  perpoliuntur.  Quid  vero, 
quod  ante  plumbum,  addit  ille,  giutinum,  ei  gous- 
phos,  Graece  Y<^(x(pou<,  sive  clavos,  quibus  compin- 
guDtur,  sine  capite  sunt  diif  )Var.  lib.  iv  de  Ling, 
Laiin.  pag.  54.)  Nonne  autem  bis  verbis  significat 
simulacri  caput  snparatim  factum,  impositumque 
postea  ejus  corpori,  clavisque  illi  afflixum. 

Sed  hasce  ignominias,  ut  ille  ait  (Tertoil.  ioc, 
cit.y  pag.  339),  hi  prsstantes  dii  sive  simolacra, 
nullo  vit»  flatu  animata,  non  sentiunt.  Statoas 
enimveroetfrigideimagines  mortuorum  hominum 
similim»,  sicut  fabricationis  sufi  dedecore  non 
tanguntur,   ita  nec  adorantium  cultu   et  obse- 


iiSf 


TERTDLLIANI  OPERUU  PARS  I.  —  8ERIES  I,  APOLOaSTIGA. 


U32 


quio.  Huo  aooedii,  quod  istam  simulaororum  X 
Btupiditatem,  «  milvi,  iuquit,  mures  et  arane» 
intelligunt  n  (Ibid,) ,  cum  impune  in  his  sta- 
tuis  nidificant,  easque  suis  ooinquinant  steroo- 
ribus.  Facilius  vero  illam  inteliigebant  fures, 
aliique  homines  impii,  a  quorum  rapinis  et  con- 
tumeliis  nunquam  sine  cffisareorum  militum  excu- 
biis  haeo  simulaora  tuta  [esse  poterant.  Sed  istaco 
in  superioribus  nostris  dissertatipnibus  enuclea- 
vimus  {Distertai,,  in  Minut,^  cap.  21,  art.  1,  et 
in  Amob,,  cap.  22)  art.  3,  et  in  Lactant,  cap.  33^ 
art.  5). 

Gontra  vero  olamitabant  elhnici  impias  esse  has 
voces  et  convicia  sacriiega  :  Sed  infrendite^  ait  eis 
Auctor  noster,  et  inspumate,  quantum  volueritia, 
nihil  sane  hi  clamores  vobis  proderunt.  Audistis  j^ 
enim  aliquanda  u  Senecam  aliique,  [cai  rerragari 
nequitis]  pluribus  et  amarioribus  verbis  de  vestra 
superstitione  perorantem  »  (Tertull.  Apologet,,  cap. 
42,  pag.  339).  Quffi    vero  sint  haec  Senecs  verba 
indicavimus  in  alia  nostra  dissertatione,  ubi  et 
huno  Tertulliani  looum   citavimus   {Disseriat.   in 
Lactant,  cap.  33,  art.  3).  Quamvis  autem  Seneoa 
taouisset,  non  minus  validum  est  auotoris   no- 
stri  argumentum,  contra  quod  gentiles  rabiose 
quidem  inspumare,  sed  ejus  vim  infringere  ne- 
quibant. 

Quis  igitur  non  deplorabit  cfficam  illorum  impie- 
tatem,  qui  ut  major  diis  suis^  seu  simulaoris 
haberetur  veneratio  : «  Bestias,  inquit  Tertuliianus, 
Libero,  et  Gybele,  et  Gcelesti  applicabant  »  (Ter- 
tuli.  Apologet,,  oap.  12,  pag.  339),  1181  id  C 
est,  illorum  currui ,  quo  vehi  fingebantur? 
Gurrus  enim  Liberi  trahebatur  tigribus,  quemad- 
modum  ab  Ovidio  {Melamorph,  fab.  uit.  et  lib. 
de  Arte  amandi,  v.  560),  aliisque  pluribus  di- 
Bcere  est.Quamobrem  satis  erit  bno  citasse  Virgilii 
carmina  : 


Et  medium  cgbU  tarrAque  per  aera  vecta  esi. 

(Ovid.  lib.  V  Metam.  fab.  nlt) 

Non  sola  tamen  Geres,  sed  Venus  etiam  cognomi- 
nabatur  Gcelestis,  currumque  UHus  oloribus  ei  oo- 
lumbis  trabi  garriebant.  Si  testem  peias,  adeet 
adhuc  Ovidius  : 

Vecta  levi  currn  medias  Cyiherea  par  auras, 
Gypro  oIoriniB  nondnm  pervenerat  alia. 

.   {Ibid.  lib.  X,  f  ult.) 

Postea  vero  : 

Perque  levei  auraa  junctlB  Invacta  columbis. 

Denique  Junonis,  que  Goelestis  quoque  nunenpa- 
batur,  ourrum  equi,  sicut  Homerus,  Virgilius,  et 
pavone8,ut  alii  testifloantur,ducebant.Nam  rurtum 
cecinit  Ovidius  : 

Habili  Saiumia  curm 

Ingreditur  liquidnm  pavonibuB  nthera  piciis. 

(Ovid.  lib*  n  Matam,  pauio  anie  flaem.) 

Tam  ergo  difflcile  diotu  quid  GcBlestis  nomine  a 
Tertulliano  signiflcetur  quam  probata  facile  be- 
stias  a  gentiiibus,  sicut  ait  TertuiiianuB,  applicari 
diis  suis,  sive  illorum  simuiaoris.  At  nemo  Ban» 
mentis  homo  unquam  negabit  nihii  esse  abaur- 
dins,  quam  hujusmodi  simulacra  tanquam  veros 
deos,  aut  divina  virtute  prnditoSy  serio  venerari  et 
adorare. 

ARTIGDLUS    II. 

Quam  absurde  elhnici  dixerint  timulaera  suos 
esse  deos;  tametsi  plurimi  quosdam  aliis  m- 
eognitos,  et  a  se  adopiatos  colerent,  aut  domesti- 
cos  pignerarent,  venditarent,  eUque  in  vilistima 
commularent  vasa,  aui  publicos  in  hastario  ve- 
nales  laberent ,  eosgue  sanetiores  existimarent, 
aui  magii  tributarii  erani,  cariusque  venumda- 
bantur. 


Nec,  qui  pampineiB  vicior  jaga  flectit  habenia 
Uber,  agens  ceUo  Nysffi  de  veriice  iigrea. 

O^irgil.  lib.  Iv  JEneid.  v.  779.) 

Gybeles  vero  ourrum  vehebant  leones,  aiouti  oanit 
Lucretius  : 

Hanc  veieres  Graiam  docii  cecinere  poeiflB 
SedibuB  in  carra  bijagoa  agiiare  leonea, 
AeriB  spaiio  magnam  pendere  docenies 
Tellttrem,  neque  poBse  in  ierra  Bisiere  ierram. 

(Lncret.  Ub.  i ,  v.  600  et  ^eqq,) 
DiodoruB  vero  Sioulus  soribit  hujus  deao  simula- 
cro  idoiroo  admotos  leones  et  pardales,  qnia  ab 
his   nutrita  ferebaiur  (Oiodor.    lib.  iii  Bibtioth. 
pag.  135). 

Tertia  porro  dea,  cujus  ourrui  junctae  erant  bes- 
tiaj,  a  Tertulliano  vocatur  CcBlestis,\iii  in  codicibus 
nostris  soriptum,  in  quibusdam  vero  aliis  Cereri 
legitur.  At  haec  quidem  vocabatur  Gmlestis^ejusque 
ourrus  vehebatur  8nguibus,quemadmodum  fais  Ovi- 
dius  oonflrmat  versibus  : 

GeminoB  dea  feriiiiB  anoueB 
CuribuB  admovii,  frenisqoe  coercuit  ora. 


Non  potuit  Tertullianus  patienter  ferre  ethnioos, 
1189  qui  rectao  rationis  lumini,  sole  moridiaoo 
olarius  Eulgentf ,  oculos  ultro  claudentes,  mira  per- 
Tioaoia  imagines,  8tatuas,simulacra  falsorum  deo- 
rum  retinenda  oolendaque  esse  oontendebanL  Pro 
ratione  enim»  inquit,  ille,  insulsa  duntaxat  erat 
illa  vooiferatio  :  Hasc,  nobis  dii  sunl  (Tertull.  Jpo- 
loget,,  oap.  13,  pag.  344).Verum  mera  verba  erant, 
quibuB  ipsi  suomet  Judicio  plane  oondemnabantar. 
DifQteri  quippe  non  poterant  nullum,  sine  sena- 
tus   approbatione ,   ut  supra  vidimut  (cap.  18, 
art.  9),   deum  potuisse  nuncupari  et  honorari. 
D  Verumtamen  in  ethnioi  cujusiibet  potestaie  sitam 
fuit  quem  veluisset,  deum,  sive  quodoumque  sibi 
placuisset,  dei  simulacrum  aut  eligere  aut  repro- 
bare.   Susceptum   itaque   ab   aliquo  deum  alias 
pro  libito  aspernabatur.  At  illud  sine  reprobati 
injuria  fleri  non  poterat,  aut,  ipse  Tertollianas 
eos  compellando  loquitur  :  «  Gum  alii  alios  coliiis, 
utique  quos  non  colitis,  offendilis.  Prniatio  unias 
sine  alterius  contumelia  non  potest  procedere» 
(TertuU.  loc.  cit.), 

Quidam  autem  putant  Au  gusUnum  ad  hffio  ver- 
ba  respexissOy  ubi  totum  illam  argumentatiooem 
improbat,  sicque  refellit :  •  Non  dioo  quod  faee- 


1233 


D.  LB  NOURRY  OBSBRVATIONES  NOViE. 


mi 


tius,  ait  TertuUianuSy  fortasse  qoam  verius  :  Si  A  ^st  omnes  illorum  deos  ant  domesticos  et  privatos' 


dii  seliguntur,   ut   bulbi,   utique  ca?teri  reprobi 
judicantur.  Non  boo  dico.  Video  enim  etiam  ex 
selectis  seligi  aliquos  ad  aliquod   majus  et  pre- 
stantios,   sicut    in    militia,    oum  tyrones  electi 
fuerint,  ez  bis  quoqne  elignntur  ad  opus  aliquod 
miJuB  armorum  ....  Non  opus  est  multa  percor- 
rere,  com  res  in  aperto  sit.  Qoamobrem  non  ex 
hoc  quod  dii  ex  multis  quidam  seleoli  sunt,  vel 
is,  qni  soripsit,  vel  eorum   cultores,  vel  dii  ipsi 
vitoperandi  sunt  :  sed  advertendum  potins  qui- 
nam  isti  sint,  et  ad  quam  rem  selecti  videantur  » 
(August.  lib.  VII  de  Civii,  cap.  1,  pag.  162).  Yerum 
responderi  forsitan  poterit  ibi  Augustinum  de  diis 
ethnicorum  seleotis.Tertalliaoum  vero  de  quorum- 
libet  deorum  simolacris    citato    ioco   disputare.  j> 
Sed  objioient  alii  etbnicos,sicut  diximus,  credidisse 
hffic  ipsa  simolacra  suos  esse  deos.  Ad  haso  vero, 
quamvis  de  utriusque  non  eodem  semper  modo 
loquerenlur,  non  minoris  tamen  roboris  videtnr 
Augustini  in  Tertullianum  argumentatio.  Yerum 
negari  non  potest  longe  migus  esse  illius  pondos, 
si  Aogustinus  ad  ea  respexerit,  qoe  Auctor  noster 
in  libris  ad  Naticnetf  contra  Varronis  de  ipsismet 
dlis  selectis  sententiam  fusius  disputavit  (lib.  n 
ad  Naiian.y  oap.  9),  atque  ad  hsc  potissimum  ejus 
verba  :  «  Si  certos  etbnici  deos  habebant,  con- 
tenti  esse  debuerunt,  neo  eleotos  desiderare.  In 
quo  etiam  irreligiosi   deprehenduntur.  Si   enim 
dii,  ut  vultis  seliguntur ;  qui  non  seliguntur,  re- 

probi  pronuntiantur  »   (/W.).  Nonnullis  autem  ita ^ 

persoasum  fuit  hono  locum  ab  Augustino  notari,  C  simulacro  formabant  aliquando  cacabulum 


aut  communes  et  publicos  fuisse.  Primi  autem  la- 
res  et  penates  vocabantur,  quos  unusquisque  do- 
mi  servatos,  ritu  peculiari  colere  solebat  (idem, 
Apologet.j  cap.  13,  pag.  344,  et  lib.  i  adNation,^ 
cap.  10).  De  penatibus  autem  hso  sunt  TibuIIi  car- 
mina  : 

At  mihi  contingat  patrios  calebrare  penales, 
Reddereque  antiquo  menstrua  timra  lari. 

(TibuU.  Ub.x,  eleg.  9,  v.  88.) 
Addamus,  si  lubet,  et  ista  a  Virgilio  edita  : 

Qainqnaginta  intua  fkmulce,  quibus  ordine  longo 
Cura  penum  struere,  et  llainmia  adolere  penatea 

(Virgil.  Ub.  X  JEneid.  V.  708.) 

De  laribns  vero  Juvenalis  cecinit : 

0  parvi  nostriquo  leres,  quos  thure  minuto, 
Aut  farre«  aut  tenui  aoleo  exornare  corona. 

(JuvenaL  satir.  9,  sub.  fln.) 

Plura  autem  de  utriusque  sapios  stricto  solotoque 
sermone  ab  ethnicis  decantata  hoc  congerere  nihil 
necesse  est.  Verum  ea  foit  eorumdem  gentilium 
mentis  inoonslantia,  isque  impios  deorum  suorum 
oontemptus,  nt  quos  diucoluerant,domesticam,in- 
quit  Tertulhanus,  in  ipsos  excercerent  potestatem 
«  pignerando,  venditando,  demutando,  aliquando 
in  cacabulum  de  Saturno,  in  truUam  de  Minerva  » 
(Tertull.  Apologet.,  cap.  344).  Quemadmodum  igitur 
gentiles  ex  vasibus  vilissimo  usui,  ut  antea  vidi- 
mus,  deslinatis  simulacra,  sive  deos,  ita  etiam  ex 
bis  alia  vasa  posthec  (Ingebant,  aut  ea  pignerabant 
aut  venditabant.  Bx  Saturno  enim,  sive  Baturni 


ut  eum  secuti^  in  hoc  textu  pro  verbo  vultis  nomen 
butbi  audacter  reposuerint. 

Ck>ntra  tamen  instabit  aliqois  Tertollianom,  etsi 
in  Apologetico  de  deorom  simolacris  disserat, 
ex  illis  nihilominus,  qo»  ethnici  deos  esse  opina* 
bantor^  eamdem  atqoe  in  libro  ad  Nationes  de 
diis  ipsis  selectis  hanc  intolisse  conclosionem  : 
«  Statos  dei  cujosqoe  in  senatos  flBstimatione  pen- 
debat.  Deos  non  erat,  quem  homo  1188  con- 
sultus  noluisset  »  (Idem,  Apologet.,  cap.  13,  pag. 
344).  Verum  is  animadvertere  debet  his  verbis 
non  denotari  deos  selectos,  sed  quorumvis  deorum 
simulacra,  qon  ethnici»  uti  ille  ibidem  adjecit,pro 
libito  pignerare,  vendere,  immutare,  frangere  po- 


sive  mi- 

noB  cacabom,  qood  teste  Yarrone,  vas  erat, 
<f  obi  oibom  coqoebant ;  ab  eo  cacabom  appella- 
runt  »  (Varr.  lib.  iv,  de  Ling.  Lat.,  §  27).  Trolla 
vera  vas  potorium  erat,  uti  ex  his  patet  Horatii 
versibus  : 

Qai  VeieDtannm  feetia  potare  diebua 
Campana  aolitua  trulla. 

(Hor%t.  lib.  u,  aatir.  S,  v.  ItS.) 

Quod  quidem  a  Juvenale  conflrmatur  (Juvenal. 
satir.  3,  v.  112).  Aliquando  tamen  videtur  ab  aliis 
aooipi  pro  vase,  quo  ventris,  siout  alia  in  disser- 
tatione  ostendimus  [Dissertat.  in  Amob.,  cap.  ult. 
art.  ult.),  1184  onus  deponebatur.  Sed  priore 
sensu  a  Tertulliano  acceptum  fuisse  eo  facilius  no- 


terant.  At  id  sine  illorum  probro  et  dedecore  ne-  D  big  probabitur,  quod  de  vase  ad  Gibos  oonficiendos 


quibat  fieri;  atque  tuno  maxime  quando  uno 
reprobalo,  aliud  eligebatur.  Nonne  etiam  dici  po- 
test  argnmenti,  inde  a  TertuIIiano  ducti,  vim  in 
eo  positam  esse,  quod  quicumque  dii  flnguntur,  ii 
aut  omnipotentes  esse  debent,  aut  nulli  dii  sunt. 
At  non  inter  plures  omnipotentes,  sed  bene  quidem 
inter  tyrones  et  milites  unus  validior,  potius  qaam 
alter,  potest  seligi. 

Gsterum  si  tota  hao  argumentatio  inflrma  plane 
tibi  videatur,  aliam  ab  illo  acoipoy  quam  procul 
dubio  mijoris  ponderis  esse  fateberis.  Oonstat, 
inqoit,  omnia  gentilium  simalaoraf  vel  quod  idem 


ibidem  locotus  sit.De  trulla  autem  et  cacabulo  ali- 
quid  in  citata  dissertatione  diximus. 

Duas  porro  ob  caussas  hi  dii,  sive  simuiacra  ab 
ethnicis  immutabantur,  pignerabantur  et  vende- 
bantur.  Ac  prima  quidem  erat,  inquit  Tertullianus, 
«  ut  quisque  deus  contritus,  atque  contusus  est, 
dum  diu  colitur » (Tertull.  Apotoget.,  cap.  344).Ita- 
que  illum  deum,  vetuste  exesum,  aut  deformatum 
rejiciebant,aut  commutabant  in  aliud.  Alteracausa 
erat :  <c  Ut  quisque  deum  sanctiorem  expertos  est 
domesticam  neoessitatem,  •  Ita  qoidem  Rigaltios  • 
in  Probeniana  vero  editione  :  ■  Et  quisque  domi- 


1235 


TBRTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIE8  I,  APOLOGETICA. 


1136 


nam.  « Melins  in  aliis  editionibua  et  omnibus  ine-  A. 
ditis  exemplaribuB  nostris : «  Ut  quisque  dominus» 
illius  videlicet  dei  et  simulacri,  »  sanctionem  ex- 
pertuB  est  domeslicam  necessitatem  »  (cap.  345). 
Sed  quid,  rogabit  aliquis,  nomen  sancliorem  ibi  si- 
gnifioat  ?  Respondent  nonnulli  nihil  aliud  Tertul- 
lianum  sibi  voluisse,  nisi  bunc  deum  a  paupere  il. 
lius  domino  vendi,oui  sua  necessitas  et  inopia  sibi 
ianctior,  quam  deus  suus  videbatur.  Necessitatem 
enim  sanotiorem  vocari  putant  extremam>maxime- 
que  urgentem  quemadmodum  Livius  vocat  sanc- 
tius  srarium,  quod  ad  ultimos,  inquit,  casus  ser- 
vabatur  (Liv.  lib.  xxvii,  g  10}.  Citari  quoque  po- 
terat  Gicero,  qui  ad  Atticum  scripsit  decretum  fuis- 
se,  «  ut  peouniam  de  sanctiore  «rario  auferrent » 
Gicer.  lib.  vin,  epist.  20,  ad  AUic,  pag.  284,  lin.  |> 
5).  Verumtamen  numquid  ascopo  is  penitus  aber- 
rabit,  qui  diierit  iliud  adjectivum  sanctiorem  non 
ad  nomen  necessitaiem^  sed  deum  referri?  Nam  eth- 
nici  quo  sanctiorem  deum  esse  opinabantur,  eo 
charioria  ilinm  vendebant.  Et  certe  ipse  Tertullia- 
nus  ibidem  et  in  libro  ad  Nationes  :  Bii  inquit,qtti 
magis  sancti^  magis  tribuiorii  (Tertuli.  lib.  i  ad 
Naiion,^  cap.  10).  Porro  autem  sive  deua,seu  potius 
necessitas  ethnicorum  hoc  sanctioris  nomine  desi- 
gnetur,  illos  Tertuliianus  merito  his  verbis  redar- 
guit :  Privatos  deos,  quos  lares  et  penates  do- 
mestica  consecratione  perhibetis,  domestica  lioen- 
tia  inculoatis  [sive  conculcatis]  venditando,  pi- 
gnerando*  pro  neoessitate  ac  voluntate  »  {lbid< 
pag.  55). 

Neque  pluris  faciebant  deos  suos  publioos,  quos^  ^ 
ut  ille  pro8equitur,a?9tt«  publico  jure  fsedabant  (Idem 
Apologit.  cap.  15,  pag.  34d,  et  lib.  i  ad  Nation. 
loo.  oit.),  imo  vero  tractabant  turpius  ac  oontume- 
liosios.Nam  privatos  unusquisque  pro  arbitrio  qui. 
dem,  sed  privatim  vendebal ;  publicos  vero  publice, 
utpote  quos  habebant  in  hattario  veetigales  {Ibid,). 
Uastarium  autem,  si  Tumebo  credas  (Turneb. 
XXVIII  Advers,  cap.  5),  locus  erat,  ubi  proscripto- 
rum  bona  venumdabantur.  Rigaltius  autem  putat 
eo  nomine  signifloari  librnm  bastarium,  seu  labu- 
larium  et  regestum  vectigaliorum,  quas  sub  hasta 
et  vooe  prsconis  qulnquennio  quoque  addioi  re- 
demptoribus  solebant.  Et  certe  Auotor  nost^ r  : 
«  Quos  in  hastariom,  inquit,  regessistis  publicanis 
Bub  ....  tis,  omni  quinquennfo,  inter  vectigalia  D 
vestra  proscriptoa  addicitis  »  (Tertull.  lib.  i  ad  Nor 
tion.,  oap.  10).  1185  Sed  utrumque  illud  Tertul- 
lianus  signifloare  prooul  dubio  videtur.  Ait  enim 
deoB  publicoB  in  eum  locum  transferri,  ubi,  sicnt 
alia  proscriptorum  bona  in  tabulario  publioo  pri- 
mum  deBcripta,  per  quinque  annos  asservabantur, 
doneo  venderentur  publice,  atque  ita  sub  eadem^ 
Bicut  ille  ait,  hasta  tub  eadem  annotatione  qu«sto- 
ris  dhfinitai  illornm  addicitur.  Nonne  autem  hasta- 
rtum,  et  ab  ea  hasta  et  ab  annotatione  sive  regia- 
tro  questorifl  nuncupari  potuit  ? 

Quidquid  sit,  hi  dii  non  Bolum  venaieSi  sed  vee- 


tigales  qnoque,  inquit  TertuIIianuB,  habebantur  ; 
quia  pro  quinquennali  in  hastario  mora,  aliquod 
solvebatur  vectigal,  ao  tributum  (Idem,  Apologet.f 
oap.  13,  p.  344).  Quanto  igitur,  amabo  te,dedecore 
et  opprobrio  miseri  ilii  dii  afficiebant  ?  Qoo  SDim 
modo  ad  eos  vendendos  et  emendos  illoc  itum  si 
qunras  :  «  Sio  Gapitolium,  t  respondebit  Tertnl- 
lianus,  «sic  olitorium  forum  petitor  » (Idem,  ibid,], 
MinuB  bene  in  quibusdam  editis  :  5t  .  .  .  h,  pro 
sic,  ,  ,  .  sic.  In  libro  quippe  ad  Nationes  legimus  : 
«  Sio  Serapeum,  sic  Gapitolium  petitur  »  (et  lib.  i 
ad  Naiian,^  oap.  10,  pag.  55),  hoc  est,  eodem  modo, 
flimilique  tributo  hastarium  ad  deos  reponendos 
ac  venumdandos  locatur,  quomodo  Capitoliom, 
Serapeum,  et  forum  olitorium.  NuIIi  antem  ia  bso 
templa  ingredi,  quemadmodum  neo  aliquid  ia 
foro  olitorio  vendere,  nisi  soluto  tributo  lioebat. 
Ergo  «  qui  magis  tributarii,  •  condudit  iile, «  ma- 
gis  Banctiy  imo  qui  magissanoti,  magis  tribotarii» 
{Ibid,)^  id  est,  quod  dens  falsa  ethnioorum  opinione 
sanctior  sstimabatur,  eo  mijus  pro  illius  in  basta- 
rio  mora,  et  illo  venumdando  exigebant  pretinmet 
tributum. 

Quinam  porro  illi  dii  publici  fuerint,  a  nobis  ei 
quis  forsitan  fcciscitabatur,  respondebimus  hos  tri- 
plicis  potissimum  fuisse  generie.  Alii  enim  erant 
in  templis  collocati,  alii  vel  fabricati,  vel  empti,  et 
advecti ;  aiii  tandem  per  vioos  et  plateas,  ut  supra 
animadvertimus  (cap.  24,  art.  4),  palam  ciroumfe- 
rebantur.Atprimi  vel  solam  ob>etu8tatem,86candi 
et  tertii  ad  ethnicorum  arbitrium  tribnta  pendere 
et  vendi  consueverant.  Nonne  ergo  qui  diis  saiB 
tantam  inurebant  infamiam,  nec  illos,  nec  eoram 
simulacra  deos,  aut  divino  aliquo  honore  dignos 
esse  etiam  inviti  palam  fatebantur  ? 

ARTICULUS    III. 

Qaam  prxpostere  gentiies  Simonem  magum,  sicui 
alios  deos  suos  siatua  dei  sancii  inauauravemt, 
eosque  omnes  reprsBseniaverint  eodem  nabitu,  iif- 
demque  insignibus^  quibus  xtas,  ars^negotium  ante 
mortem  fuerant^  ac  pares  statuas  imperatoribus 
suiSy  seu  mortuis,  seu  vivis  statueriat;  nec  inde 
atiquid  confici  posse  contra  sanetas  Christianonm 
imagines, 

Ultimum  TertuUiani  adversus  insanos  simuia- 
crorum  cultores  argumentum  non  omni  proraus 
difQouItate  caret.Quapropter  illum  parumper  adbac 
audiamuB,  ethnicos  his  verbia  increpantem  :  Qua, 
inquit,  fronte,  Junones^  Cereres,  Dianas,  sive  illa- 
rum  aliarumque  vestrarum  dearum  ac  deorum  si- 
mulacra  1186  «  adoratis,  cum  Simonem  magum 
Btatua  et  Inscriptione  sancti  dei  inaaguratis  > 
(Tertull.  Apot.^  cap.  13,  p.  347)  ?  Observatum  au- 
iem  a  nobis  fuit  a  Justino  martyre  traditum  faiBse, 
Claudio  imporante,  statuam  in  insula  Tiberioa 
duos  inter  pontes  huic  Simoni  mago  positam  cum 
illa  inscriptione  :  c  Simoni  sancto  deo  (Tom.  I 
Apparai.,  pag.  6).  Martyri  Banotissimo  Boifiragatar 
CyrilluB  HieroBolymitanuB  (Gyrill.  oateoh.  0,  pag. 
157),  qui  illam  ab  eodem  (Claodio  imperatore,  at 


K 


1237 


D.  LE  NODRRT  OBSERVATIONES  NOViE. 


1238 


EusebiuB  (Eufleb.  Iib.  n  Histor.  eecles.  pag.  52),  qui 
a  Romaiiis  oollocatus  fuisBC  haud  dubitanter  af- 
iirmaQt.  Alios  testes  hic  citare  tam  facile  e»set, 
quam  supervacaueum.  Omnes  enimveroconcedunt 
communem  hano  fuisse  veterum  Scriptorum  opi- 
nionem. 

Verum  recentiores  critici  audacter  asseverant 
illam  crasBO  niti  errore,  qui  ab  eodem  Justino, 
Latin»  lingu»  penitus  ignaro  profectus,  ceetero- 
rum  deincepB  animos  pervasit.  Cum  enim  ille  in 
mentem,  inquiunt,  induxisset  statuam  Semonis 
Sanci  dei  Pidii  eamdem  esse  ac  Simonis  magi^ipsi 
falsa  nominis  simiiitudine  decepto,  alii  omnes  in- 
cauti  Bubscripserunt. 

Quid  ergu?  Numquid^omnes  non  solum  grffice,8ed 
latine  scientes^atqne  ii  etiam,qui  Romanam  post  Jus- 
tinum  martyrem  venerant?  Nuniquid  hunc  errorem 
nullus  ex  illis  deprehendit,aut  illius  a  se  agniti  ne 
ullum  quidem  admonuit?  Numquid  quia  postrema 
etate  Simonis  Sanci  statua  inventa  est,  inde  ne- 
cessario  sequitur  Justini  tempore  nullam  fuisse 
Simonis  Magi  ?  Quid  vero,  quod  Augustinus  testa- 
tum  plane  facit  effectas  ab  eodem  Simone  mago 
et  suam  et  Helenes  meretricis  imagines,  quas  «  di« 
scipulis,  inquit^suis  prffibebat  adorandas,et  Rom® 
tanquam  deorum  simulacra  auctoritate  publica 
constituerat  »  {August,  lib.  de  Hxres.  cap.  4,  pag. 
C).  Atqui  si  has  imagines  Rome  constituit,  nonne 
Justini  adhuc  tempore  aliqua  eistare  poterat? 
Quid  ergo  prohibet  quominus  sanctus  ille  martyr 
et  alii  deinceps  aliquam  ex  iliis  aut  viderent,  aut 
ab  aliis  visam  esse  facti  sint  cerliores  ? 

Sed  fac,  si  Deo  placet,  Justinum,  Augustinum, 
et  alios  quam  plurimos  errasse,  non  minus  tamen 
▼alida  est  Tertulliani  adversus  deorum  statuas  ar- 
gumentatio.  Guncti  enimvero  saltem  fatentur  po- 
situm  fuisse  Romas  Semonis  Sanci  simulacrum.  At 
non  minns  impium  erat  falsi  hiyus  dei,  quam  Si- 
monis  magi  imaginem  adorare.  Prffiterea  idem 
erat  in  deorum,  ait  TerluIIianus,  statuis  «  Ha- 
bitus,  [eadem]  insignia,  [atque]  ut  stas,  ut 
ars,  ut  negotium  mortui  fuit,  ita  deus  est  » 
(Tertull.  Apologet.^  cap.  347).  Quid  autem 
absurdius,  quam  cum  «  senex  de  Saturno,  »  sicut 
ille  alio  in  libro  scripsit,  «  imberbis  de  Apolline» 
virgo  de  Diana  figuratur,  et  miles  in  Marte,  et  in 
Vulcano  faber  ferri  conseoratur  t  (Idem,  lib.  i  ad 
Ifation,,  cap.  10)  ?  Quis  enim  ea  spectando,  non 
illico  videbat  illos  homines  fuisse,  vilibus  etiam 
artibus  olim  ocoupatos,  qni  dii  idcirco  esse  nun- 
quam  potuerunt?  Non  summa  igitur  sine  impietate 
Qlornm  tanqaam  deomm  simulacra  et  imagines 
adorabantar« 

Denique  iidem  gentiles  non  solum  his  aliisque 
veteribus  11 S7  diis  suis,  sed  suis  etiam  impera- 
toribus  mortuis,  ac  quandoque  adhuc  viventibus, 
uii  panlo  post  dicemus^exstruxerant  templa,in  qui- 
bus  posita  erant  eorum  simulacra,  eaque  eodem 
aUjae  •lioram  deoram  saoram  oolebant  honore. 


X  Qun  autem  mcgor  impietvs,  quam  viventis  homi- 
nis,  aut  mortui,  ac  dum  viveret  omni  scelerum 
genere  ssepius  conspurcati,  simulacrum  tanquam 
veri  dei  adorare  ac  venerari  ?  At  cerle  non  insani 
imperitique  tantum  vulgi  hso  fuit  detestanda  su  • 
perstitio,  sed  aliorum  etiam,  qui  ingenio  et  auc- 
toritate  maxime  poUebant.  De  se  enim  ipso  et  qui- 
busdam,  qui  se  Christianos  esse  negabant,  Plinius 
hffic  ad  Trajanum  imperatorem  scripsit  in  verba  : 
«  Gum  pradeunte  me  deos  appellarent,  et  imagini 
tue,  quam  propter  hoo  jusseram  cum  simulacris 
numinum  alTerri,  thure,  ao  vino  supplicarent,  praB- 
terea  malcdicerent  Christo.quorum  nihil  cogi  posse 
dicuntur,  qui  sunt  revera  Chrisliani  »  (Plin.  lib.  x 
opist.  lOi  ad  Trajan.).  Nec  mirum  profecto  si  veri 

l^  CJiristiani  id  plane  penitusque  recusarent,  quod 
non  sine  maximo  idololatri»  crimine  fieri  po- 
terat. 

Non  amplius  ergo  audiendi  sunt  gentiles,  qui 
nobis  objioiebant  ab  hujuscemodi  deorum,  pr®- 
sertim  antiquorum,  statuis  et  simulacris,  opem 
sibi  ferri,  fundi  oracula,  aut  nescio  qu»  facta  mi- 
racuIa.Quffi  enim  de  hisce  diis,8eu  simulacris  dixi- 
mus,  sole  meridiano  evidentius  demonstrant  nihii 
ab  illis,  mnlto  minus  miracula  potuisse  fieri? 
Deinde  vero  Tertullianas,  ut  supra  vidimus,  plane 
ostendit  si  quid  extra  consuetum  natur»  ordinem 
ab  illis  factum  videatur,  id  tribuendum  malis  arti- 
bus,  prsstigiis  atque  fraudibus  dsmonum,  qui 
delitescentes  «  sub  imaginem,  •  uti  ille  loquitur, 
c  prostitutione,  et  humanorum  nominum  conse- 
^  cratione  »  (TertuII.  Apologet.,  cap.  27),  improvidas 
geotilium  mentes  fallebant.  Sed  de  his  satis  antea 
disputavimus  (Supr.  cap.  10,  art.  3  et  seqq.). 

Neque  porro  est,  quod  hsereticus  aliquis  nobis 
in  aurem  obganniat,  vel  palam  clamilet  ex  bis, 
quae  hactenus  post  Tertullianum  enucleata  sunt, 
concludi  posee  omnes  penitus  sacras  Christianorum 
imagines  ab  illo  condemnari.  Non  enim  de  aliis 
disputavit,  quam  faisorum  deorum,  qu»  sine  sa- 
crilegffi  impietatis  vitio,  siout  satis  probatum  est, 
adorari  nequeunt  (TertuII.  de  IdoloUxt.^  cap.  5). 
Neque  potiori  jure  alius  instabit  illum  asaeveranter 
alibi  afnrmassa  divina  Moysis  iege  quaslibet  sta- 
tuas  et  imagines  prohiberi.  Nam  ibidem  ille  non 
minus  perspicue  asseverat  factas  Dei  Jussu  ab  eo- 
D  dem  Moyse  serpentis  ffinei^  Cherubinorum,  alias- 
que  imagines  sive  statuas,  que  idcirco  nihil  pravi 
cultus  et  idololalriffi  secum  importabant.  Existi- 
mavit  ergo  eas  non  improbandas  esse,  qu»  nihil 
impio  idolorum  oultui  affine  habent*  Sed  hffio 
fusius  in  primo  Apparatus  nostri  tomo,  aliisque 
superioribus  nostris  dissertationibus  expiicata 
sunt  (Tom.  I  Apparat.,  p.  748  ;  Dissertat»  in  Minut* 
Octav.,  cap.  29,  art  1  et  leqq. ;  Dissertat,  in  Ar^ 
nob. ,  cap.  22,  art.  i  et  seqq. ;  et  Dissersat.  in  Lac-^ 
tant.f  cap.  34,  art.  1  et  seqq.).  Ea  vero  si  cum  his 
quffi  retulimus  11  S§  componantur,  novam  mu*< 
tuamque  laoem  sibi  a£Perent  ao  reoipient. 


1389 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.—  SERIBS  I,  APOLOQETICA. 


12M 


GAPUT  XXX. 
De  gintilium  templis  et  sacrificii$. 

ARTICULUS   FRIMU8. 

Quanta  impietate  ethnici  templa  et  aras  diis  suis 
atque  imperatorihus  mortuu  et  vivis  xdificaverint, 
mercedemque  exegerint  pro  templorum  solo^  pro 
adituy  vro  ostiis  et  stipitibus,  ac  quam  nejandis 
scelerihut  eadem  templa  contaminarent,  qux  Chri' 
stiani  nec  interdiu  noverani. 

Quibus  argumentis  Tertullianus  falsorum  deo- 
rum  imagines  et  simulacra,  iisdem  plane  iUornm 
templa  vere  religioni  repugnare,  nec  sdificanda 
esse  demonstrat.Nulia  quippe  falsi  dei,'multo  ma- 
gis  mortuiy  aut  viventis  hominis  tanquam  veri 
dei  templa  construere  unquam  licuit.  Quis  igitur 


A  fuerit  1139  genlilium  pervioaoia,  impietaa  et 
avaritia.  Non  aliam  sane  ob  oausam  dei  oujus- 
libet  tempium,  sdesque  sacra  construitur,  aisi 
ut  frequentetur  ab  omnibus ,  atque  idoirco  fa- 
cilis  ,  voiuntarius  ao  gratuitus  ounctis  esse  de* 
bet  illius  aditus.  Verumtamen  ethnici,  sicut 
Bumma  iniquitateChristianos  ad  ea  adeunda  omni 
poenarum  genere  cogere  nitebantur;  ita  mazimo 
avaritis  vitio  gentiles  suos  iis  nisi  dato  pretio 
arcebant.  Per  eos  enimvero  nuUi  prorsus  licebat 
in  templum  aliquod  gratis  ingredi,  sed  a  quolibet 
introeunte  exigebant^  inquit  Tertullianns,  «  mer- 
cedem  pro  solo  templi,  pro  adita  sacri  t  (Tertull. 
Apologei,,  cap.  13),  id  est,  sacr»  eBdis  ingressu. 
Soli  autem  nomine  ibi  designatur  locu8,in  quo  h«c 


•       /            M.    'l\i-  '                            j    n  sacra  sdes  constructa  erat.  Quod  quidem  Cicero 
fflquo  animo  ferre  poterit  ethmoos,  qui  non  modo  B  ,: ^u:.  ..! ......  .  ^  a^ul  ...^...  u.. 


Ootis  veteribus  diis,  sed  mortuis  etiam  ao  viventi- 
bus  imperatoribus  suis  tempia,  aut  ut  Tertuilianus 
loquitur,  aedes  et  aras  posuerant?  Quamobrem  his 
illos  oompellat  irridetque  verbis  :  a  Digne  impera- 
toribus  defunctis  honorem  divinitatis  dicatis,  qui- 
bus  et  viventibus  eum  addicitis,  »  vel  sicuti  alio 
in  libro  adjecit,  sacerdotia,  sacros  apparatus, 
thonsas,  currus,  solisternia,  id  est,  solia  et  thro- 
nos,  atque  etiam  lectistemia  ezstruitis  (Tertull. 
Apotoget,,  oap.  13;  J'b.  x  ad  Nation,,  cap.  344). 
Ne  quis  autem  dubitaret  ea  templa  novis  illis  diis 
consecrari,  ipsimet  gentiles  eorum  liminibus,  et 
aris  insignes  deorum,  quibus  dedicabantur,titulos 


hisce  verbis  clare  explical :  «  Solum  vertont,  boc 
est,  sedem  ac  locum  mutant  »  (Gicer.  orat.  12 
pro  Caecin,  pag.  241).  Alibi  vero  :  «  Civitatem 
banc,  inquit,  ante  mutare  non  potuissent,  quam 
hi:gu8  solum  civitatis  mutatione  verti88ent,<»(0rat. 
36  pro  Comei.  Balb.  pag.  519,  lin.  38).  Paulo  iU- 
que  obscurius  Tertullianua  in  primo  ad  Haiumei 
libro  dixit  ab  etfanicis  extorqueri  mercedem  pro 
stipitibus,  pro  ostiis  templorum  cuilibet  aperiendis 
(TertuU.  lib.  i  ad  NaU,  c.  10).  aotbofredus  autom 
opinatur  corruptum  esse  hoc  nomen  ttipitibus,  ac 
legendum  stipibus;  quia  ipse  Tertullianus  in 
Apologetico  scripsit :  «  Stipes  quotus  qaisque  jam 
Jactat  «  (Idem  Apoleget.,  oap.  42)?  At  priora  illios 


inscribi  curaverant.  Si  quis  autem  aliqua  templo-  ,  .  ,  , 

rum  imperatoribus  dedicatorum  exempla  sibi  pro-  p  verba  Bunt  de  templum  mgredientibus,  posteriora 
fArr?  v«nt    An  ftnAfnnii  Ha  T„hn  ri«-orA  vorKo  •  ^  voro  do  Jam  ingressis.Non  maleergo  Rigaltius  re- 


ferri  velit,  en  Suelonii  de  Julio  Gasare  verba  : 
<c  Ampliora  etiam  humano  fastigio  sibi  decerni 
passuB  est,  templa,  aras,  simulacra,  juxta  deos 
pulvinar,  flamines,  lupercos  »  (Sueton.  lib.i.  §  76). 
Quin  etiam  eo  processit  hffic  insana  ethnicorum 
impietas,  ut  Vaierius  Maximus  ausus  sit  hunc 
ipsum  Julium  GflBBarem  his  verbis  precari  :  «  Tuas 
aras,  tuaque  sanctissima  templa,  dive  Juli,  venn- 
ratus  oro  ut  propitio  ac  faventi  numine  tantorum 
casuB  virorum  sub  tui  exempli  preesidio  ac  tu- 
tela  delitescere  patiaris  »  (Val.  Max.  lib.  i,  cap. 
6,  §  13). 

Modestior  quidem  fuit  imperator  Augustus,  qui, 
teste  adhuo  Suetonio,   «  templa   quamvis  sciret 


tinuit,nomen  stipitibus^  sed  aliquam  opinionis  sua 
rationem  reddere  debebat.  Nobis  vero  facile  per- 
suadebitur  TertuIIianum  hoc  nomine  stipitilm 
signifioare  voluisee  aut  lapidea,  aut  forsitan  deos 
Terminales,  ante  januam  tempiorum  positos,  qui 
stipites  revera  vooabantur,  sicuti  in  citatis  aliis 
nostris  dissertationibus  veterum  poetarum  vereibus 
oslendimus  (Dissertat,  in  Minui.,  cap.  19,  art.  2  ei 
17;  et  DissertaL  in  Lactant.,  p.  32,  art.  2).  Nam 
ibi  illi  distinguere  videtur  stipem,  ostium,  et  adi- 
tum  templi;ut  his  distinctis  avaritiam  impietatem- 
que  ethnioorum  acrius  insectaretur.  Qoid  iameQ 
certo  statuero  audeas,  si  corruptum  nomen  est, 

etiam  proconsulibus  decerni  solere,in  nulla  tamen      ^®°  meliorem  codicem  nanoiscaris? 

provincia,  niii  communi   suo  Romeque  nomine  D     GaBlerum  ethnici  prater  has  intoleranda  avari 


recepit»  (Suelon.  lib.  n,  §  52).  Sed  hffio  tamen 
templa  recepit,  qus  non  sine  veri  summique  Oei 
injuria  recipi  poterant.  Alii  itaque  multo  magis 
damnandi,  qui  hfieo  aliaque  templa  sive  imperato- 
riSy  sive  etiam  reipubiicae  nomine  condidere.  Quid 
ergo  dicendum  de  Domitiano  aliisque  sceleratissi- 
mis  imperatoribus ,  qui,  ut  RomansB  historiae 
scriptores  narrant,  jusserunt  se  appeliari  deos 
sibique  templa  eedificari  ?  Nemo  certe  sani  capi- 
tis  homo  hoo  Bummum  impietatis  Bcelus  esse  diffi- 
tebitar. 
Sed  adverte,  quaeso,  quaOi  eeeca  et  indomita 


tiae  sordes,  eadem  deorum  suorum  templa  lenoci- 
niis  et  adulteriis,  quemadmodum  supra  (cap.  26, 
art.  4)  cum  Tertulliano  noatro  observatum  eat 
(TertuU.  Apologet,,  cap.  15),tam  impudenter, quam 
impune  poUuebant.  Qua  ergo  ratione  credere  pote- 
rant  deos  suos  in  his  habitare  templia,  que  9»- 
pissime  tantis  dedeoorabant  flagitiiB  ac  scele- 
ribuB? 

Nihil  mirum  itaque  si  Christiani,  ait  Tertullia- 
nus,  iheec  tempta  nee  interdiu  norini  (Tertuil.  loc, 
cit.)f  id  est,  illa  non  adierint  per  diem,  moltoque 
minus  per  nootem,  tantorum  crimiQum  consdam. 


1241 


D,  LB  NODRRT  OBSBRVATIONES  NOViE. 


1242 


Si  quando  tamen  ingrederentar,  «  spoliarent  for- 
sitan  ea,  ut  ille  ait,  et  ipsi,  si  ea  adorarent,  »  hoc 
est,  si  aliquando  Christiani  h^o  in  templa,  quem* 
admodum  gentiles,  inlroire  potuissent,  illa  procul 
dubio,  veliiti  Dionysius  1140  tyrannus,  et  alii, 
quorum  alibi  fecimusmentionem,plane8poiia8sent 
non  quidem  siout  illi^  avariti»  cauia,  eed  propler 
Boelera  ao  saorilegia,  qus  in  eispatrabantur.Plura 
vero  de  ethnicorum  atque  etiam  Ghristianorum 
templis  in  oitatis  dissertationibus  nostris  disputa- 
vimus  (Dissertal,  in  MinuL^  cap.  12,  art.  2  ;  in 
Amob.f  cap.  21,  art.  1  ;  et  in  Lactant.,  cap.  33, 
art.  1). 

ARTIGULUS  II. 

Quam  sceterata  conscientia^  quantaque  avarilia 
ethnid  diis  suis  sacrificaverint,et  obtulerint  grana 
ihuris  unius  assis^  duas  meri  guttaSy  sanguinem 
reprobi  bovis,  mori  opfantis^  atque  enecta,  tabio» 
sa,  ungulaSf  capituta,  plumarum  setarumque 
prsevulsaf  ac  debitam  Herculi  decimam  defrauda- 
verint. 

Non  major  profecto  fuit  gentilium  in  sacrifioiis 
suis,  quam  in  templis  pietaa  ao  religio,  nec  minor 
etiam  avaritia  qusestusque  aviditas.  Diis  enim  suis 
sacrificantes,  offerebant  «  postomnia,  inquit  Ter- 
tullianus,  inquinamenta  etiam  conscientiam  spur- 
oam  »  (Tertul).  Apoioget,^  cap.30),  sive  contamina- 
tum  omnibus  illis  criminibus,  qus  paulo  antea,  et 
passim  in  hac  dissertationenotatasunt.  Qualevero 
ac  quantum  thuris  adolerent,  si  scire  aveas,  re- 
spondobit  tibi  Auctor  noster,  grana  thuris  unius 
assis^  et  arahicm  arboris  lacrymas  (t6id.),  id  est, 
grana  thuris,  non  quidem  sabaei,  quod  megore 
vendebatur,  sed  arabici,  quod  pretio  emebatur  vi- 
lissimo.  Quin  etiam  avari  homines  non  plura  hu- 
jus  thuris,  quantumlibet  communis  grana,  sed 
tribus  tantum,  ut  antea  observabamus  (supr.  cap. 
24,  art.  3,  et  Dissertat.  in  lactant.,  cap.  35,  art, 
2),  apprehensa  digitis,  quibuspaucissima  sanecapi 
poterant. 

Quid  vero  ?  arguet  aliquis,  nonne  plurimi  plena 
manu  totos  incendebant  thuris  etiam  pretiosi 
acervos,  quemadmodum  TibuUus  his  versibus  ce- 
oinit  : 

Natalis  Juno,  sanctoB  eape  tharis  acervos. 
Quoa  tibi  dat  tenera  docta  pnella  mann. 

(Tibali.  lib.  iv,  eleg.  6.; 
Nonne  etiam  Martialis  cantabat : 


Gonsampsi  falsasque  molas,  et  tharis  acervoa  : 
Decrevere  greges,  dum  cadit  agna  freqaens  ? 

(Martlal.  lib.  vii^  epigr.  53.) 

Sed  hffic  prooul  dubiopoeticaB  ezaggerationeesunt: 
et  Martialis  ibi  loquitur  de  somniorum  interpreta- 
tione.  Quis  vero  nesciat  eos,  qui  futura  scire,  et 
maxime  cupita  obtinere  volont,  nuliis  parcere 
sumptibuB  ?  Neque  minus  certum  et  solos  divites, 
hosque  paucissimos  diis  suis  aut  plurima,  aut 
pretiosiora  thura  adolevisse,  sed  tum  quidem  oum 
aliqua  premebantur  necessitate,  aut  ut  inanis  glo- 
riol»  rumusculoB  aucupareDtur,G«teri  autem  ple- 


A  rique  omnes  tria  aut  quatuor  dabant  thuris  grana, 
et  duaSf  sicuti  addit  Tertullianus,  meri  guUas 
(Tertull.  Apologet.,  oap.  30),  hoo  est,  quam  thuris 
et  vioi  poterant  minimum.  Sed  quo  animi  sensu, 
disoes  his.  Ovidii  versibus  de  anu  sacrificante  : 

Vina  quoque  instillat,  vini  quodcumqne  reiictum  est, 
Aotipsa,  aut  comites,  plos  tamen  ipsa  bibit. 
o  Hostiles  liDguas,  inimicaque  vlDXimus  ora,  » 
Diiit  diseedens,  ebriaqae  exit  anus. 

^Ovid.  lib.  m  Fastor.  f  15.; 

1141  Eodem  plane  avaritis  vitio  ethnici  immo« 
labant  hostias,  non  pingues  profecto,  aut  selectas, 
autintegras,  sed  5an{7umem,quemadmodum  adhuc 
Tertullianus,  reprobi  bovis  mori  optaniis  (TertuII. 
too.  cit.).  At  quidam   delicatiores  critici  scriptum 

P  ibi  vellent  non  bovis  quidem,  sed  hominis,  qui 
solus  mortem  optare  potest.  Verum  hsc  mera  ca- 
villatio  est  contra  communem  codicum  omnium 
consensum.  Quis  namque  non  videt  iliud  a  Tertul 
liano  nostro  metaphorice  dictum  de  bove,  senio, 
macie,  et  tabe  ita  confecto,  ut  mortem,  si  ita 
posset  fleri,  vit®  prieferret?  Quamobrem  ipse 
adhuc  Tertullianus  ethnicos  aniea  his  verbis  com- 
peilaverat :  i  Enecta,  et  tabiosa,  et  scabiosa  qus- 
que  mactatis., »  qua  domi  quoque  pueris,  sive 
servis,  vel  canibus  destinassetis  »  (Tertull.  Apolo- 
get.y  cap.  14,  et  lib,  i  ad  Nation.,  cap.  10).  Hostias 
lamen  integras,  optimas,  et  decoras  diis  suis  ma- 
ctare  hac  tenebantur  lege,  quam  Gicero  totidem 
hisce  retulit  verbis  :  «  Quaque  cuique  divo  decor® 
grataeque  sint  hostise,  providenlo  »  (Gicer.  lib.  ii 

C  de  legib.^  pag.  334,  lin.  46).  Ee  autem,  quem- 
admodum  Vitruvius,  a  Macrobio  cltatus,  docet, 
vocabantur  eximiae,  «  vel  quia  eximuntur  a  grege, 
vel  quod  eximia  specie  quasi  oiTerende  numini- 
buB  eliguntur  »  (Macrob.  lib.  iii  3af umaf.,  cap.  5). 
Atque  inde,  teste  Plinio,  mos  erat  hostias  pro- 
baiidi  ac  seligendi.  Meminit  autem  hujus  moris 
Virgilius  illo  versu : 

Mactant  lectas  de  more  bidentes. 

(Virgil.  llb.  VI  ^neid.  v.  57.) 

Nam  sicuti  scite  ibi  annotat  Servius :  «  Moris  fuit 
ut  ad  sacriGcia  eligerentor  oves,  quibna  nihil 
deesset,  ut  in  sexto,  »  ejusdem  nimirum  poet», 
«  libro,  ubi  rursum  cecinit : 

Nunc  grege  de  intacto  septem  mactare  javencos 
D       Prnstiterit,  totidem  lectas  de  more  bidentes.  » 

Idem,  lib.  vi,  v.  38,  et  8eqq.> 

At  sicut  Virgilius  eadem  repetit,  ita  Servius  in 
hos  versus  denuo  heo  observat :  «  De  more  anti- 
quo,  quem  pratermisit,  quasi  omnibus  notum,  id 
est,  nec  habeant  caudam  aculeatam,  nec  linguam 
fissam,  neo  aurem  nigram  :  per  quod  docet  aliod 
intactum,  aliud  lectum. » 

Ethnici  ergo  oontra  datam  legem,  ao  morem 
receptum,  pessima  qusque  ofTerebant,  et  sangui-- 
nem,  uti  dictum  est,  reprobi  bovis^  hoo  est,  veteri 
eorum  lege  moreque  reyrobati  ac  rejecti.  Si  qui 
vero  aliquando  optimas,  prout  jussum  erat,  ho- 


1343 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  1,  APOLOGBTICA. 


1244 


Btiae  reyera  seligerent,  non  eas  profecto  integras 
et  intaotas  priebebaDty  sed  aliquas  duntaxat  et 
pejores  earum  partes,  uti  capitula,  ait  Tertullia- 
nus,  sive  capita.  Etenim  ipse  alio  in  libro  vocat 
chamfieleontis  capitulum  statim  a  durso  ;  nam  de^ 
ficit  servix  (TertuUian.  lib.  di  Pall.,  oap.  3),  quoB 
coili  pars  est  posterior.  Gapituium  itaque  ibi  ab 
illo  pro  toto  chamaeleontis  capite  sumitur.  Serva- 
tis  igitur  melioribus  hostiarum  partibus,  caput 
immoiabant,  et  ungulas,  ac  plumarum  (Idem, 
Apologet,^  cap.  14),  ut  alibi  ait,  setarumque  praS' 
vulsa  (lib.  I  ad  Nation,,  cap.  10),  1149  atque  alia 
etiam,  qu8B  domini  et  pisitresfamiiias  servis  suis» 
imo  canibus  destinavissent.  At  si  quis  ibi  aiiquid 
a  Tertulliano  67;ep6oXixa><  dictum  evidenter  pro- 
baverit,  huio  non  multum  reiuctabimur.  Nemo 
tamen  negare  potest  recte  illum  ethnicis  vitiover- 
tisse  mactatas  diis  deteriores  victimas,  atque  de 
opimis,  atque  integris  quod  melius  erat,  detra- 
otum,  suosque  servatum  in  usus. 

Neque  hic  stetit  avara  ethnicorum  impietas. 
Debitam  siquidem  Herculi  decimam  bonorum  suo- 
rum  partom  defraudare  non  verebantur.  Quocirca 
TertuIIianus  eos  adloquendo  his  verbis  corripit : 
«  De  deoima  Herculis  neo  tertiam  partem  in  aram 
ejus  iraponitis  »  (Tertull.  Apoioget.^  cap.  14).  At 
Gicero  palam  testiflcatur  totam  hanc  decimam  de« 
buisse  abiliispersoWi  (Gicer.  lib.  iii  de  Natur, 
deor,  pag.  253,  lin.  22).  Quam  sane  ob  causam 
Piautus  Gelusinum  quemdam  loquentem  sic  indu- 
oit : 

Hoc  venisee  opas  est,  qaantum  poteBt. 
Ut  decimam  partem  Herculi  polluceam. 

Plaut.  Trucui.,  act.  II,  tcen.  ii.^ 

Nec,  quffiso,  dubites  totam  bonorum  decimam  ab 
hoc  poeta  designari.  Nam  alibi  dixit  inde  a  servo 
facile  cogoosci  posse  quantum  itlius  dominos  auri 
habebat.  Ecce  ipsamet  ejus  carmina  : 

Sed  lubet  acire  qaaQtum  aurum  herus  sibi  dempsit^et 

quid  8U0  reddidit  patri. 
8i  fragi  e8t.Hercu1em  fecitexparte  ;  decimam  partem  ei 
Dedit,  aibi  novem  abfitalit. 

(Idem  Bacchid,^  act.  IV^  scen.  iv.^ 


A  Hujus  autem  moris  et  instituti  varias  Platarobus 
reddidit  rationes,  quas  unusquisque  in  ejus  libris 
legere  facile  potest  (Plutarch.  Quxsi,  Roman.^ 
qu8B8t.  13,  pag.  267,  tom.  II).  Verum  gentiles  de 
hoc  religionis  suas  offioio  parum  solliciti,  quidquid 
impune  poterant,  ex  hac  decima  8ubtrahente8,nec 
tertiam  quidem  solvebant  illias  partem.  Qoam 
autem  id  verum  sit,  disoes  his  adhuo  ejusdeffl 
Plauti  versibus : 

Non  jam  de  hoc  obsonio,  de  mlna  una  diminoi 
Modoquinque  nammoB,inihi  delraxi,  partemHercnU- 
nam. 

CPlaut.  Trucui,  act.  11,  seen.  vu.J 

Tam  lepide  igitur  quam  jure  merito  Tertullianus 
ethnicos  sic  irridet :  «  Laudo  magis  sapientiam, 
quod  de  perdito  aliquid  eripitis  »  (TertuII.  Apokh 

"  get.,  cap.  14).  Perditum  autem  rite  dixit,  quod 
falsis  diis  ac  numinibus  dabatur. 

Qua  igitur  ratione,  qua  fronte  ethnici  Ghriftia- 
nos  ad  deorum  suorum  cuitum,  eisque  sacrifl- 
candum  majori  profecto,  quam  ferina  crudelitate 
oompellere  nitebantur?  Quamvis  enimvero  credi- 
dissent  illoB  veros  esse  deos,  quamvia  eos  tam 
Bincero,  quam  falso  oultu  honorassent,  qnamviB 
illishostias  integras,  seleotas  et  omnium  optimas 
immolassent ;  nihil  tamen  iniquius  ac  pervereias, 
nihil  humanis,  divinis  naturieque  ipsius  legibaB 
magis  adversum  erat,  quam  Christianos  nec  de- 
fensos,  nec  auditos,  sed  suum  duntaxat  ob  nomen 
eondemnare,  et  exquisitissimis,  quae  hominis 
1148  aut  potius  damonis  ingenio  excogitari  po- 

C  terant,  occidere  cruciatibus.  Sed  hi  crudelissimi 
et  iniquissimi  homines  vereltantur,  ne  aaditi 
Ghristiani  tam  evidenter  veritatem  8U(b  religionis 
el  aliarum  falsitatem  demonstrarent,  ut  nemopos- 
set  iis  unquam  refragari.  Quam  facile  enim  prom- 
ptumqueid  illis  omnibus  erat,  manifeBtissime  tota 
hac  in  dissertatione  probatum  est. 

1144  In  ea  porro  quecuinque  in  bis,  quos 
enucleare  et  illuBtrare  contendimos,  TertuIIiani 
libris  difflcilia,  obsoleta  et  barbara  verba  occor- 
runt,  suis  quibusque  locis  explicare  conati  Bamns. 
Novum  itaque  illorum  indicem  hic  non  duximoi 
eese  retexendam. 


1245  LIBER  DE  ORATIONE.  1246 


as 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

OPEBUM 

PAHIIS  PRIORIS  SERIES  POSTERIOR 


i 


UBRI   DOGMiLTIGI 

ANTE   SUSCEPTUM  AB   AUCTORB   MONTANISMUM   SCRIPTI 


LIBEB  DE  OBATIONE. 


PROLEGOMENA  <". 

PluritDOS  TerluUiani  editos  libros,  paucos  Tero  raanuscriplos  in  bibliolbecis  numeramus.  Hinc 
facluoi  ut  ne  adbno  quidem  accuratisaime  typis  descripta  illius  opera  babeamus  :  quaedam  mutila, 
fmdisque  Tulneribus  horrentia  in  publicum  prodierunt  :  nonnuila  etiam  desiderantur  qu»  a  Ter- 
tulliano  OTulgata  scimus,  at  nobis  ab  edacitate  temporum  omnino  erepta  SBque  suspicamur,  et 
dolemus.  Melioribus  fatis  hucusque  gaTisus  non  est  liber  de  Oratimey  quem  primus  omnium  Pari- 
siis  e  vetustissimo  codice  eTolgaTit  Joannes  Gagneius  Parisiensis  tbeologus  anno  Gbristi  1545,  at 
minime  integrnm,  at  illustri  coronide  destitutum.  Neqoe  hoio  oditioni  reliquaa  subsecuiaB  opem  lu- 
lere  pr»  codicum  inopia.  Unus  lantum  Rigallius  Telustum  codicem  mutilum  esse  librum  animad- 
vertit,  et  aliquot  dunlaxat  lineis  in  calce  additis,  medicinam  aliis  propinanJam  reliquit.  Gum  itaque 
ego  inciderim  in  1145  vetustum  Ambrosianas  bibliothecae  codicem,  ubi  legebaotur  quas  in  ceBle- 
ris  desunt,  continuo  anecdotis  meis  addidi  veioti  gemmas  litterariaa  reipublicaB  in  primis  gratas. 
Qoaecumque  enim  e  Tertnlliano,  omniom  certe  soi  lemporis  eroditissimo,  iitteris  consignata  suniy 
eaque  praesertim,  quaa  in  caslris  catholicorum  scripsil,  qoanti  sint  apnd  omnes  ecclesiasticae  rei 
cultoresy  Tei  ipsis  tyronibus  patet.  Ambrosianus  autem  codex  non  ab  oralionis  Dominicsa  exposi- 
iione,  ut  in  ediiis  habemus,  sed  ab  iis,  quas  bujnsmodi  expositionem  subsequonlor,  opuscu- 
lum  exordiebalur  com  hocoe  titoio  :  Incipii  TerluUiani  diversarum  rerum  necessariarum.  Tom  ca- 
pot  primum,  cojns  initiom  est  :  Compendiis  pauculorum  verborum^  etc,  ila  praenotabatur  :  ^nace- 
phalxotis.  Posse  nos  superadjicfrCt  titulus  erat  sequenlis  capitis.  Reliqua  eliam  capita  suos  litu- 
los  praeferebant,  quos  itidem  in  hac  nostra  edilione  retinendos  censuimus.  Quod  superest  opuscu- 
Inm  istud  qoibusdam  exornare  ac  illustrare  adnolationidus  placnit,  ne  quod  reliquis  TertulHani 
libris  eroditissimi  Tiri  praestitere,  hoio  desit,  et  ne  tenebras  et  ferreom  asperomque  scriptoris 
bujos  stylom  deticatoli  qoidam  caosantes,  ab  ejos  iectione  aTertantor.  Nollom  deniqoe  inter  Teteres 
Christianos  aoctorem  ostendas^  coi  eroditionis  et  scholiorom  iomina  niagis  admoTenda  Tideantor, 
qnam  Tertolliano,  a  qoo  obscaritas  in  dicendo  nescio  otrom  entari  nllo  pacto  posset  an  in  deliciis 
hal>eretnr. 

Qo»  qoidem  omnia  com  digessissem  pro  Tiribos  meis,  sobiit  non  ingratom  eroditis  futorom,  si  notis 
meis  illas  qooqoe  sobjicerem,  quas  Qoido  Pancirolos  jurisconsoltos  regiensis  in  eomdem  de  Ora- 
tione  librom  conscripserat.  Eoqoe  libentios  consiiiom  meom  probatom  iri  sperabam  qood  animad- 
verterem  potiorem  clarissimi  Tiri  coram  in  obscoris  TertuUiani  sensibns  exponendis  positam,  com 
contra  ego  historicas  potius  ac  eruditas  libelii  hojus  reliquias  mihi  iilustraqdas  proposoissem.  Dolen- 
dum  antem  est,  neminem  adhuc  in  Itaiia  fuisse,  qni  ad  nostrae  gentis  gloriam  caeteros  Panciroli  in 

(1)  Ex  tomo  tertio  Aneodotor.  qufi  LodoT.  Anton.  Mnratorias  ez  Ambrosian9  bibliotheo»  codieibos  erull 
evnlgaTiiqae  PataTii,  ann.  1716. 


?"!^ 


1247  TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SBRIBS  II,  DOGMATICA,  1248 

TerluUiHQum  commeutarios  edeados  curaveril.  Viz  broTem  de  iis  menliooem  a  Tbomasino  in  PaQciroli 
Yita,  a  Dapinio,  Quilleimo  1146  Gave,  aliisque  paucis  scriptoribus  habemas;  imo  Tix  iis  cod- 
stabat,  eorum  quidquam  superesse.  Meliore  profecto  sorle  dignus  erat  labor  iile  Panciroli  viri  celeberrimlf 
qui  non  jurisprudentiae  solum,  sed  saors  eliam  et  profona  eraditionis  laude  eiimiam  inter  iilteratos 
sibi  comparavit  locam.  Et  qaidem  opinor,  ut  et  PossoTinas  in  Apparatu  opinabatur,  aberrimos  illos  ia 
Tertuliianum  commentarios,  quos  B.  Rhenanus,  Pameiius,  La  Gerda,  Salmasios  atqae  alii  dectis- 
simi  Tiri  luci  mandarunl,  obstitisse  ne  isti  prodirent ;  patanlibas  nimirum  iis,  qaibas  posthuma 
Panciroli  fama  condi  futura  erat,  se  parum  utilem  operam  lusuros^  si  easdem  dapes  eruditorum  paUto 
czhiberenl.  Verom  non  is  est  Tertullianus,  qul  paucis  oonteatus  sit  interpretibas ;  et  cum  recenliorei 
ejus  interpreles  ab  anliquiorum  conatibus  minime  deterriti  sint,  quominus  et  saos  illi  producereDt,  car 
Panciroli  studiosos  de  tam  nobili  consilio  dejioere  debait  inconsullus  hic  metus?  Facile  veroest,ot 
coeuntibus  in  unius  auotoris  explicationem  pluribus  diversisque  ingeniis,  ejas  mens  ao  scripla  clt- 
riora  in  dies  fianl,  atque  a  tonehris  liberenlur  aut  ex  antiquitate  temporum,  aut  ex  incaria  librario- 
rum,  aut  e  scriploris  austeritate  mananlibos.  Qnas  qaanquam  de  singulis  Teleribus  vere  dici  possunl, 
imprimis  tamen  de  Tertulliano  sunt  affirmanda,  qnem  post  tot  interpretum  curas  habemus  adhac  obscQ- 
rum  (1).  Eodem  autem  tempore,  quo  Pamelins,  in  Tertulliano  explioando  exeroebalur  Pancirolas  no- 
bisque  plenos  reliquit  commenlarios  in  omnia  illios  scripta  ad  mortem  usque  suam  evulgata.  Horoffl 
autem  autographon  Regii  Lepidi  in  ejus  palria  latet.  Mihi  videre  ac  describere  contigit  ejus  tantommodo 
exemplar,  quod  accuralissime  scriptum  in  sua  bibliotheca  serTat  P.  Joannes  Baplista  Gallaatns, 
Francisoani  ordinis,  ut  Tocant,  de  Observantia,  ornamentum.  Et  quoniam  hujus  munere  factom  est, 
ut  quod  mihi  de  ms.  illo  opere  placet,  haurire  possem,  hio  epistolam  quoque  dare  statai  iisdem  com* 
menlariis  praspositam ;  inde  enim  palam  fiet,  quae  in  Terlullianum  Pancirolas  prssstiterit.  Ita  ergo  icri- 
bit  ille  : 


AD  LECTOREM  PANCIROLI  PRJSFATIO. 


Felicem  mihi  adventum  Patavio  Taurinum  ex  eo 
potissimum  fuisse  exsitimo,  quod  inter  alios,  qoos 
inveni  doctissimos  viros,  imprimis  Vincentius  Lau- 
rus  Montis  regalis  episcopus  et  S.D.N.Gregorii  Xlli 
Pont.  Max.  apud  Sereniss.  Emmanuelem  Phiiiber- 
tum  Sabaudim  ducem  nuntius  apostolicus,  ac  car- 
dinalisinomnidisciplinarumgenereversatusocour- 
rit,qui  dum  me  domesticis  colioquiis  suis  dignum 
putavit,  doctrina  meliorem  semper  fecit ;  et  sicut 
M.  Tullius  Gicero  a  Q.  MuciiScevoIs  latere  dootior 
discedebat  {in  LaeliOfSive  de  ilmrW/.),ita  ego  ex  eru- 
ditissimis  sermonibus  suis  non  pauoa  exhauriens 
locupletior  abii.  Modo  enim  res  ab  orbe  condito  ge- 
stas  enarrabat,modo  philosophia  arcana  deprome- 
bat,  aut  obsouros  1147  aliquos  auctores  expli- 
cabat,  vel  mendosam  lectionem  ex  probatis  exem- 
plaribus  emendabat,  vel  ex  suo  pio  instituto  aliqua 
ex  saoris  Litteris  interpretabatur.Gum  vero  Tertul- 
liani  scriplis  mirifioe  deleotatue  (B.  Hier.  de  Script. 
eceles.  in  TertulL),  cum  velut  alter  Gyprianus  quo- 
tidie  in  manibus  haber6t,valde  doiebat,  ita  obscu- 
rum  inveniri,  ut  nullus  quandoque  ex  UIo  sensus 
erui  posset.  Sed  cum  multis  obrutus  negotiis,  qus 
sibi  Montisregalis  antistiti  ex  sua  ditione  immine- 
bantyOt  tanquam  summi  pontificis  legato.vel  Roma 
demandata,  vel  ex  Bubalpinis,  undique  emergentia 
occurrebant,hunc  auctorem  explanandi  otium  non 
baberet,  aliquem  alium  qusrebat,  qui  tanto  oneri 
subeundo  posset  sufficere.  Videbat  ad  bominem 


A  omnibus  disciplinis  imbutum,  ac  lingae  Greca, 
historiarumque  peritissimum  intarpretandum  opos 
esse  viro,  qui  plurium  rerum,  et  imprimis  joris 
civilis  notitiam  haberet,  cum  Tertullianusipse^nt 
scribit  Eusebius  Hist,  EccL  iib.  i,  ca.  2,  juris- 
consultus  plurima  exjure  civili  deprompta  passim 
Bcriptis  inserat.Sed  etsi  alii  doctores  non  deertnt, 
qui  id  exactius  prmstare  potuissent,  plura  tamen 
sibi  de  me,  quam  ferre  possem,  pollicitus  ad  hoc 
munus  aptum  esse  existimavit.Dum  eoim  me  dio 
Patavii,  et  aliquot  annis.  Taurinorum  Angustsjos 
civile  professum  esse  animadvertit,  ao  nondumio- 
genii  mei  tenuitatem  agno8cens,publioo  profiteodi 
ut  arbitror,  mihi  munere  demandato  deceptos,  ad 
tantum  onus  subeundum  idoneum  judicavit,atqoi 
non  modo  tanquam  juris  interpre8,huno  Joriscon- 
Bultum,  Bcd  etiam  plura  ejus  obscuriora  possem 
interpretari. 

Hanc  itaque  provinoiam  mihi  primo  obtolit,  et 
semel  iterumque  reousanti  institit  demum,  et  pro 
sua  auctoritate  impetravit,ut  mandata  susciperem. 
Cernebam  quidem  multa  mihi  tenuioris  doctrioe 
homini  ad  tantum  auctorem  explanandum  deessa, 
et  mediocrem  legum  cognitionem  ad  plura,qQB<^ 
reconditis  historiis,philo8ophia,  medicina  ao  sscns 
Litteris  accipit,  explananda  non  Bufficere;  neeid 
tempus  pluribus  fori  negotiis  implioito  permitte- 
bat  :  sed  quod  me  non  posse  dioebam  ille  noUe  cre- 
debat  : 


B 


(1)  Hinc  novis  item  editoribus  visum  est  lectoribus  fore  pergratum  adnotationibas  clariMim,  w.  PanciroU  «t 
Muratorii  aelect^  ex  Rigaltio,  Pamelio,  Lacordft,  Albaapinaso^iorio  notaa  aabjangere.—  In  hac  nova  recaQtione 
CiSOS;,  eaa  insaper  addidimua  quibas  Rev.  Mart.  Jos.  Roath*  collegiL  8.  Nagdalea»  Oxon.  pnaaei,  TextoUiam 
opuacalum  De  orateone  illastravit. 


IM9 


LIBER  DB  ORATIONE. 


1250 


Qnid  fncerem,  neqne  senritio  tne  exire  Hcebat,        A. 
Nee  tam  prnBeDteB  fae  non  cogDoscere  divos. 

(Vjpg.  Ed,  u) 

Illi  itaque  reflistere  non  licuit,  parendoque  malul 
ab  iHo  ingenium  meum,  quam  voluntatem  quaeri, 
et  imbeoillitatem  quam  contumaciam  reprehendi, 
Golluro  igitnr  Jugo  subjeci,  et  quod  neo  roeoe  vires 
patiebantur,  neo  tempus  commode  permittebat, 
Bubsecivis  horis  agere  coepi.  Sed  dum  ilii  morem 
gero,  vereor  ne  mibi  eveniat,  quod  Sergio  Oalb» 
contigit,  qui  privatus  imperio  dignus  est  Judicatus, 
prinoeps  vero  factus  ad  illnd  ineptus  apparuit  (Ta- 
cit.  lib  1  Histor,^  seu  Annal  XVII).  Ego  quoque 
dubtto,  ut  qui  tacens  illi  aliquid  soire  videbar,  lo- 
quens  indociissimus  omnibus  detegar.  Quidquid 
tamen  futurum  sit,  Juasa  oapiendo,  quid  possim  sua 
1148  auctoritate  experiri  volui.  Inveni  autem  " 
Tertnllianum  suo  stylo,  ut  et  Lactantius  Pirmianus, 
et  D.  Hieronymus  indioant  (Lact.  Firm.  Div,  Inst., 
1.  V,  0.  1 ;  S.  Hier.   epist.  43  ad  Paulin,),  obscu- 
rum,  dam  ant  omissa  verba  vult  subaudiri,  vel 
minuB  usitata  usurpat^  et  novam  etiam  phrasim  sibi 
format.  Ego  ut  legentes  sublevarem,  horum  pro- 
prium  indicem  oomposui,  utin  quosensu  dictiones, 
ant  verba  accipiat,  cuique  appareat.  Gum  vero  ma- 
Jorem  depravati  codicesdifHcultatem  afferant,  plura 
emendandi,  sed  ex  his  tantum^  qus  idem  auctor 
sspe  repetit  vel  D.  Hieronymus  aliique  post  eum 
recitant.  Ex  meo  vero  oapite  praeter  litteram,  aut 
syllabam  nihil  mutare  sum  ausus,  maluique  ambi- 
gaos  permanere,  quam  falsos  aut  extraneos  sensus 
inducere,  et  aliquid  potius  desiderari  quam  cor-  G 
rumpi.  Nihil  tamen  intactum  omisi,  ac  in  magnis 
obsouritatibus  satius  esse  duxi,  ingenium  meum 
periclitari,  quam  confusos  lectores  dimitti.  Et  sicut 
Protogenes,  quanquam  egregius  pictor,  cum  anhe- 
lanlis  equi  spumam,  rem  tamen  levem,  exprimere 
Don  posset,  indignatus  arti,  spongia  omnibus  colo- 
ribus  impacta,  et  animantis  labiis  admota,  casu 


quod  optabat  perfecit  (Plin.  L  xxxv,  c.  10),  sic 
ipse,  dum  mentem  pluribus  involvo,  aliquo  conatu 
evenire  posse  putavi,  ut  aliquem  forte  auotoris  sen- 
sum  assequerer^  quodetapudphilosophos  Averroes 
in  Aristotelem,  et  apud  nostros  Angelus  Ubaldus 
in  novellis  Gonstilutionibus  Jusliniani  explicandis 
maie  in  aliam  linguam  versis  effecisse  censentur. 
Historias  quoque  omneS|quas  attingit  potius  quam 
narrat,  ubi  opus  fuit,  ex  probatis  auctoribus  enar- 
ravi,  ne  cui  dubitandi  scrupulum  relinquerem.  In 
quibus  liber  de  Corona  militis,  ad  Martyres  de  Cultu 
feminarum^  de  Spectaculis^  et  Apologelicus^  sed  im- 
primis  opusculum  de  Patlio  non  mediocre  mihi 
negotium  exhibuerunt.QusBdam  ex  his  aliqui  expli- 
oarunt;  sed  quid  illl,  etipse  prsstiterimj  aliorum 
erit  judicium.  Gffiterura  levioribus  quibuscumque, 
et  iis  quffi  facilia  visa  sunt,  prffitermissis,  difflcilia 
tantum  explicui,  ipsa  opera  TertuIIiani,  mutato 
ipsius  ordine,  in  tres  partes  in  gratiam  studiosorum 
pro  materiffi  varietate  distribui. 

Si  quid  autem  legentes  adjuvero,  Deo  omnium 
vero  lumini  acceptum ;  sicontra,  mea  imbecillitati, 
atque  facilitati  iliius,  qui  malum  interpretem  ele- 
git,  impntabo.  Magnum  certe,  et  antiquorum 
Ecclesierituum  magistrumab  omnibus  legendum 
auctoremhabemus,qui  et  recentiorum  hsreticorum 
errores  contundit,  dum  saspe  Euchaiistiam  verum 
corpus  Ghristi  esse  tradit  (de  quo  tamen  nemo  un- 
quam  usque  ad  Berengarium  dubitavit  autdubi- 
tare  potuit),  exomologesim  peccatorum  faciendam 
monet,  pro  defunctis  oblationes  fleri  consuevisse  in- 
dicat,  Romanffi  sedisauctoritatem  prsdicat,  animas- 
que  defunctorum  igne  purgari,  Jejunia,  aliaque  his 
similia,  qus  longum  esset  recensere  comprobat.Sed 
insanis  non  facile  est  rationibus,  aut  auctorita* 
tibus  persuadere.  Has  igitur  meas  lucubraliuncu- 
ias  benigne  accipios  et  aequi  bonique  consuies. 
Vale. 


LIBER  DE  ORATIONE 


(1) 


1149  Arqumbntum.  Aureus  ills  tibellus,  a  Tertuttiano  sane  adhuc  catholieo  deseriptus^imo^modo  ad  mar» 
iyras  adhortatumemy  si  lubet,  excipias,  primus^  judice  D.  LumperOf  tantt  hujuscc  ingenii  recenti  fide  jam 
reviviseentis  fructus,  partim  ds  re  dogmatica  est^  partim  de  moribus  et  disciplina,  -—  In  priore  ipsius  parte^ 

Gommentarius. 


(i)  Hunc  libellum  a  TertuIIiano  ante  lapsum  ad  D 
Montanismum  conscriptum  fuisse  omnes  consen- 
tiunt.  Videtur  homilia  esse,  seu  sermo  ad  coetum 
Ghristianorum  habitus,  quod  nobis  innuit  cum 
istud  in  cap.  i,  Consideremus  itaque  benedicti,  tum 
opusculi  conclusio.  Idem  quoque,  ut  obiter  hoc 
notem,  de  S.  Cypriani  tractatu  de  Oraiione  Domi- 
nica  inscripto,  forsitan  statuendum.  Routh. 

—  Inter  eximias  Orationis  Dominicas  dotes,  hffio 
planffi  est  mirabilis  atque  divina,  quod  cum  ab 
IiumilibuB  et  augustis  mentibus  capiatur,  subiimes 
nibilominus  et  capacissimas  explet.  Illis  quidem 


familiaris  et  quotidiana  precandi  formula,  his  pras- 
terea  totius  christiauffi  disciplinffi  breviarium.  Hoc 
CGBJestis  gratiffi  pignus  Patres  antiqui  certatim  prs- 
dioavere.  NemoTertuIIianodootius  explicavit  ;nemo 
sanctiore  cultu  posteris  coiendum  demonstravit. 
Libello  titulum  fecit  De  Oratione,  tam  excellen- 
tem  quam  simplicem,  cum  significet  Ghristianam 
ab  ipso  Dei  Filio  dictatam.  Preces  imperatori 
dandffi  concipi  solebant  adbibito^urisperito.  Preoes 
ad  Deum  nostras  composuit  nobis  ccelestis  Jurispe- 
ritus  Dominus  noster  Jesus  Ghristus.  Ria. 


iiSl  TERTULLIANI  QPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  IT,  DOGMATICA.  mi 

Orationem  Dominicam,  primus  omnium  guoi  noverimus^  SepUmius  notler  luculenter  explicat^  in  eaque 
totius  Euangelii  cfoctrinam  velut  in  eujusdam  compendii  speculo  collectam  exhihet ;  mulii  post  eum  eamdem 
tritam  hahuere  viam  ac  in  eam  imprimis  ejus  ex  aperto  disciputus  Cyprianus  totus  abiit,  In  posteriori 
parte,  qua  prxsertim  ratione  sacris  interagendum  sit^  quive  precum  ritus  sint  aut  omittendi  aut  sedulo 
perficiendi,  rara  admodumj  pro  teniporum  vetustate,  expositione  indigitatur.  —  Porro  hmc  suntpnedpua 
prioris  partis  capita :  i^  Quanta  sit  oratio  ilta  quam  ipsemet  tradidit  Dei  sermo  et  Dei  ratio^  semo  ra- 
tionis  et  ratio  sermonis,  0.  N,  /•  C,  Cap»  1.  2^  Subinde  deduciiur  exordium  in  quo  aguoscitur  Paier^  et 
in  Patre  Filius  invocatur,  nec  mater  quidem  Ecclesia  prxteritur,  Cap  2.  3®  Tum  singula  sigiUalim  expU' 
catur  petitiOf  prima  nempe^  qua  et  nos  Angelorum  candidati,  coelestem  Dei  gloriam  ipsiusque  in  nobu  nomen 
sanctificatum  postuiamus,  Cap,  3.  Secunda  vero  rogatur  ut  fiat  ejus  voluntas  in  nobis  qui  coitum  et  terra 
sumus,  Cap,  4.  Tertia  autem  festinandum  esi  ad  spei  nostrac  complexum  ad  votum  Christianorum^  ad  eon- 
fusionem  nationumf  ad  exsultationem  Angelorum,  Cap.  5.  Quarta  trifariam  quidem  habet  explicaiionemf 
seihcct  de  pane  commnni^  deinde  de  Christo  ulpote  credentium  pane^  postremo  de  corpore  Chrisii  eueha' 
ristico.  Cap»  6.  lum  Dei  clementiam  quinta  implorat.  Cap.  7.  Sexta  demum  et  septima  teniationem,  nuUum' 
que  deprecatur.  Cap,  7  9. 

Pars  vero  posterior  multiplex  est^  nec  tamen  atgerrime  ad  tria  hxc  reducitur :  l^  Quaenam  ante  orationen 
fruciuose  animam  prseparentj  nimirum  memoria  prseeeptorum ,  ac  prx  omnibus  officia  cJiaritatiSj  libera 
animi  inientio  qua  inenarrabiles  spiritus  ad  Patrem  gemitus  eliciuntur,  Cap.  10-15.  Z^  Qusenam  sive  ante 
sive  post  oraiionem  libeat  omittere,  hoc  nempe  esl  vel  manus  abluere,  vel  penulam  deponere,  vel  assidere. 
Cap,  16-17.  3°  Qu3pnnm  vero  deceant  aut  necessc  sint  peragenda,  scilicet  manuum  elatio;  vuUus,  vodsque 
demissio ;  osculum  pacis ;  siaiio  ad  aram,  accepto  corpore  Domini  et  reservato;  habitus  feminarum  modestu$ 
velamenque  virginum ;  genua  flectendi  ritus^  locus  orandi,  horaeque  solemniores ;  attemus  psalmorum  cantns 
agapeque  devota,  coronata  cum  pompa  operum  bonorumf  inter  psalmos  et  hymnos  ad  altare  Dei  deducta.Cap. 
16-28.  Confertx  huic  ac  mirum  in  modum  opimse  veterum  rituum  copias  superadditur,  coronldis  instar^  de  vi 
et  effectu  orationis  omata  amplissmaque  deseriptio.  Cap.  29.  Edd. 

GAPUT  PHIMUM.  A  Jbbus  Ghristus  Dominns  aoster,  Dobis  discipnlis 

Dei  spiritus  (2)  et  Dei  sermo,  et  Dei  ratio  (3),  et      1151  novi  ^  Testamenti  novam  orationis  formam 

sermo   rationis  (4)  et  ratio  sermonis,   utrumque      determinavit.  Oportebat  enim  in  hac  quoqae  specie 

Yariee  iectiones. 
>  Nobis  delet  Semler.  Oberth. 

Gommentarius. 

(2)  Dei  spiritus.  Non   hic  tantum,  sed   et  alibi  molem  istam  cum  omni  instrumento  elemenloram, 

Gbristus  a  Tertulliano  Dei  spiriius  appellatur,  ut  corporum,  spirituum,  verbo,  qoo  jussit,  ratioDa, 

videre  est  xnApolog.j  cap.  2i,  et  adversus  Marcion.y  qua  disposuit,  virtute,  qua  potuit,  de  nihilo  ez- 

lib.  I,  cap.  10,  et  Jib.  iii,  cap.  6  et  16,  et  lib.  iv,  pressit  in  ornamentum  majeslatis  suae.  »  6.  Pam- 

oap.  21,  et  adversus  Praxeam,  cap.  26.  Appellatio  .cirol. 

certe  nostris  nunc  auribus  male  sonans,  at  vete-  (3)  Dei  sermo  ei  Dei  ratio.  A6yo^  proprium  Filii 

ribus   quibusdam,   baBreses,   (]UflB   deinde  obortffi  Dei  apud  Grfficos  nomen  varias  latine  mterpreta- 

sunt,  ante  oculos  non  habentibus,    incaute  usur-  tiones  habuit,   nempe   VeYbi,  Sermonis,   RationiSi 

pata.  In  ea  potissimum  sententia  fuit  Lactantius  Latinishiscenominibuspromiscueusi  suntveteres 
Pirmianus,  teste  sancto  Hieronymo  in  epistoia  ad  B  Ecclesiffi  scriptores,  ut  idem  significarent.  Nunc 

Pamm'^chium  et  Oceanum  de  Erroribus  Origenis  :  libentins  Verbum  interpretamur.  murat. 

(c  Lactantius,  inquit  ille,  in  libris  suis,  et  maxime  (4)  Sermo  rationis^  et  ratio  sermonis.  Gur  Deom 

in  epistolis  ad  Demetrianum,  spiritus  sancti  om-  Patrem  Sermonis  quoque  et  Rationis  appellationf 

nino  negat  substantiam,  et  erroro  Judaico  dicit  eum  hic  Tertullianus  donet,  mirabitur  quisquis  veterum 

vel  ad  Patrem  referri,  vel  ad  Filiura,  et  sanctifl-  loquelam  e  recentiorum  sermone  metiri  velit.  Al 

cationem  utriusque  personffi  eub  ejus  nomine  de-  cum  tou  X^you  vox   anceps  rationem,  cogitationem, 

monstrari.  »  Idem  ab  Hieron^^mo  repetitur  in  Com-  mentem,  ac  intellectionem  sigoificet,  eo  sensu  Patri 

ment.  ad  cap.  iv  Epist.  ad  Galatas.   Quare  quin  et  quoque  factaestcommunisettoi)  A.6fo\},  eiraiionis, 

hic  Tertullianus  erret,  dubitandum  non  videretur.  et  sermonis  appellatio.  Quamobrem  A^yoc  ^  A6you, 

Gum  tamen  aliis  in  libris  :  Palre  ac  Filio  Spiritum  Verbum  de  Ferbo  a   nonnullis   Patrum   dictus  est 

sanctum  apertissime  distinguat,  tertium  numen  di-  Filius ;  et  sanctus  Irenseus,  lib.  ii,  cap.  48,  Patrem 

vinitatis,  et  lertium  nomen  majestatis  appellans,  X^yov,  seu  ver^tiin,etm^(fm  appeUatita  scribeDa: 

ideo  Ghristum  Dei  spiritum  ab  iUo  vocatum  arbi-  Deus  autem  totus  existens  mens,  et  totus  exsistens 

tror,  quod  generali   nominc   Deum  dici  spiritum  LogoSy  quod  cogitatj  hoc  et  loquitur,  et  quod  loqui- 

crederet  Joanne  apostolo   scribente :  Deus  spiritus  tur^  hoc  et  cogitat.   Cogitatio  enim  ejus  Logos,  et 

est.  L.  A  MuRAT.  Logos  mens  ,  et  omnia  concludens  mens,  ipse  ed 

—  Dei  spiritus.  Interpretaturus  orationem  Do-  Pai^.  Verum,quocumque  modo  appellentorPater, 

minicam,  praemittitquisillam  docuerit.  Fuit  autem  et  Fiiius,  inej)ta  ac  dubia  divinitatis  vocabula  ioe- 
Gbristus,  quem  pluribus  appellat  nominibus ;  est  C  narrabilis  rei  magnitudine  et  majestate  excusao- 

enim  spirilus,  nuo  miracula  edidit,   et  sermo  Dei^  tur,  modo  in  id   consentiatur,  ut   Filium  a  Patrc 

-•         _._    . ^»- «x  i_ j ._x  •_<•__         j!_i.! •      •»_ •_  o_:-:t.<.  «*aM/ifn 


»53 


LIBER  DE  ORATIONB. 


1254 


novum  vinum  (5)  novis  ruribus  reeandi  et  novampla'  ^  11551  ex  Bpirita^  quo  tantam  potest  (10) ;  ez  ra- 


gulam  novi  assui  vestimento  {Matth.  vi ;  iz,  16; 
Luc.  xi).  Gffiterum  quidquid  retro  fuerat,  aut  de- 
mutatum  est  ut  ciroumciaio  (6)^  aut  suppletum, 
ut  reliqua  lex ;  aut  impletum,  ut  prophetia  ;  aut 
perfectum,  ut  fides  ipsa.  Omuia  de  carnalibus  ia 
Bpiritualia^  renovavit,  nofa  Dei  gratia,  superducto 
Evaogelio  expunctore  (7)  totius  retro  vetustatis^  in 
quo  et  Dei  spiritus  et  Dei  sermo  et  Dei  ratio  ap- 
probatus  est  Dominus  noster  Jesus  Ghristus ;  spi- 
ritus  quo  valuit  (8),  sermo  quo  docuit,  ratio  qua 
venit  *  (9).  Sic  igitur  *  oratio  a  Ghristo  constituta  ex 
tribus  oonstituta  est :  ez  sermone  quo  enuntiatur : 


tione,  qua  suscipitur'.  Docuerat  et  Joannes  disoi- 
pulos  8U0B  adorare;  sed  omnia  Joannis  Ghristo 
prffistruebantur,  doneo  ipso  aucto,  sicut  idem 
Joannes  prsnuntiabat,  illum  augeri  oportere^  se 
vero  deminui  (Joan.  iii,  30),  totum  praeministri 
opus  cum  ipso  spiritu  transiret  ad  Dominum.  Ideo 
nec  exstat,  in  qus  verba  docuerit  Joannes  adorare, 
quod  terrena  coBlestibus  cesserint.  Qui  de  terra 
estf  inquit,  terrena  fatur  ;  et  qui  de  coslis  adest  qusB 
vidit  ea  loquiiur  (Joan.  iii,  31).  Et  quid  non  cgb- 
leste,  quod  Domini  Ghristi  est ;  ut  hsc  quoque 
orandi  disciplina?  Gonsideremus  itaque  (11),  be- 


VarisB  lectiones. 

*  Spiritualia  Seml.  Oberih.     *  Ita  Rigalt.  Jun.  SenU.  Leop. ;  alii  quo  venit.     *  Igitur  del.  Seml.     >  Qua 
docetur.  Pamel.  Seml.  Fran. 

Commeotarius. 


vinitate^  cap.  5,  oujus  verba  produoero  volumus,  R 
ut  pateat,  non  a  Tertulliano  duntaxat,  sed  ab  aliis 
auoque  scriptoribus  ecclesiasticis  tum  Patrem,  tum 
Filium  nominibuB  Verbt,  seu  Rationis,  et  Sermonis 
ao  Spiritus  fmsse  deQ\gns^,0B.  Basc est  autem,  inqult, 
nominis  ratiOy  ut  in  Patre^  et  Filio  unilatem  sub- 
stantisR  credas^  iicet  rem  ipsam,  quae  est  inenarra- 
bilis^  definire  non  possis  ;  ut  sive  tumen  de  lumine 
dicas,  sive  Verbum  de  VerbOj  sive  Spiritum  de  Spi^ 
ritUj  sive  Dominum  de  DominOy  auodcumgue  de  eo 
dixeriSf  unius  tamen  essentix  Patrem  et  Filium 
credas.  Vide  et  sanctum  Irenffium,  lib.  ii,  cap.  48. 
Pam. 

(5)  Novum  i;tfitim.  Alludit  ad  illud  quod  legitur 
in  Matthffio,  cap.  6,  ubi  dicitur.  Novum  vinum  novis 
utribus  convenire ;  et  novam  plagulam,  id  est  stra- 
gulam,  novo  assui  vestimento.  Soilicet  conveniebat, 
novffi  legis  institutorem  novam  docere  orationem. 
Nonio  auctore  pfa^tt^a  est  linteum  tegmen.  G.  Pang. 

(6)  Aut  demutatum  est,  ut  circumeisio.  Quas  mu-  q 
tata  est  in  baptismo  ;  et  ita  quod  fuit  antea,  aut 
mutatum  est:  aut  antiquum  suppletum,  ul  reliqua 
lex,  quffi  est  apud  Matthffium  :  Non  concupinces 
mulierem^  videndo  eam;  item  :  DiligUe  inimicos 
vestros^  et  alia,  quffi  ibi  habentur  ;  aut  est  im- 
pletum,  ut  prophetia  ;  aut  perfectum,  ut  fldes  :  in 
veleri  Testamento  fldes  dirigebatur  in  Ghristum, 
in  quo  nunc  parfecta  esl.  Et  hec  gravis  est  sen- 
tentia.  (Idem.) 

(7)  Expunctore.  Aboiilore.  (Idem). 

(8)  SpirituSy  qua  valuit.  Edendo  miracula.  (Idem.) 

(9)  Iiati0,  qua  venit.  Lego  qua  yenit  in  Mundum 
Dei  sapientia.  (Idtm). 

—  Fortasse  legendum,  qua  sensit.  Favent  oon- 
jecturffi  meffi  Tertulliani  verba  in  libro  Advs.  Pra- 
aeam^  ubi  de  Filii  generatione  hffic  eunt  :  «  Solus 
antem  [Deus]  quia  nihil  aliud  extrinBecuB  prster 
illum.  Gffiterum  ne  tunc  quidem  solus,  habcbat 
enim  secum,quam  habebat  m  semetipso,  ralionem  t\ 
8uam  Bcilicet.  Rationalis  enim  Deus,  et  ratio  in 
ipso  prins,  et  ita,  ab  ipso  omnia,  -)  qus  ratio 
Bensus  ipsius  est.  «  Hanc  Grffici  A6yoy  dicunt,  quo 
vocabulo  etiam  sermonem  appellamus. »  Etpostea 
<c  Vide  cum  tacitus  tecum  ipse  congrederis,  ra- 
tione  hoc  ipsum  agi  intra  te,  occurreote  ea  tibi 
cum  sermone  ad  omnem  cogitatus  tul  motum,  » 
ad  omnem  senBus  tui  pulsum.  «  Quodcunque  co- 
gitaveris  sermo  est.  n^  quodcunque  semseris,  ratio 
est,  cap.  5.  Quinetiam  infra  ait  Tertullianus, 
<f  quantum  substringiturverbis,  tantumdilTunditur 
sensibus.  »  Reponere  vero  vult  Latinus  Latlnius 
in  Bibliotheca  sua  Sacra  ei  Profana  p.  194,  qua 
premovU  pro  iBto,  qua  venit.  Habent  editt.  Rigal- 


tiana  antiauiores,  quo  venit.  Posuit  Rigaltius, 
prffieunte  Junii  coi\jeotura,  qua  venit.  At  vero  in 
loco  stdtim  post  sequente,  hoc  extat,  ex  ratione, 
qua  suscipitur,  ubi  oum  positum  esset  in  editt. 
proximis  ante  Rigaltium,  ex  ratione,  qua  docetur, 
postea,  cum  in  Emendationibus  epidicticis  ad  Opera 
Tertultiani  an.  1608,  editis  ostendisset  Joannes 
Wouwerius  in  suo  legi,  ex  raliono  qua  suscipitur, 
i.  e.,  intelligitur ;  hoc  (^uidem  Rigallius  in  textum 
recepit,  plurima  et  alibi  in  Tertulliani  emendatione 
eidem  viro  erudito  debens.  Maxime  autem  favere 
hsc  verba  correotioni  meffi  existimem ;  qu»  tamen 
in  primis  editionibus  desiderantur.  Bouth. 

(10)  Ex  spiritu,  quo  tantum  polest.  Id  est  quo 
plurimum  potest.  Ista  admirative,  quoniam  spiritu 
pervenitur  ad  Deum,  et  omnia  exornantur,  et  mi- 
racula  eduntur.  Deest  tertium,  quod  est  Sopbis, 
quffi  docet  de  modo  orandi,  de  quo  infra  dicetur. 
(Idem). 

—  Ex  spiritu,  quo  tantum  potest.  Pulchre  ait 
Tertullianus  infra.  «  Deus  solus  docere  potuit.  ut 
se  veilet  orari  :  Ab  ipso  igitur  ordinata  religio  ora- 
tionis,  et  de  spiritu  ipsius,  jam  tunc  cum  ex  ore 
divino  ferretur,  animata,  suo  privilegio  ascendit 
in  cGelum,  commendans  Patri  quffi  Filius  docuit; » 
oap.  9.  RouTH. 

(11)  Consideremus  itaque,  etc.  Qus  sint  hnc  tria 
de  oratione  prscepta,  seu  potius  consilia,  qus 
hic  et  in  sequentibus  enumerat  TerluUianis,  ictu 
oculi  ab  Evangelio  Joannis,  cap.  vi,  n.  6,  intel- 
liges,  ubi  Ghristus,  divina  Sophia,  sive  Sapientia 
in  hujusmodi  verba  loquitur  :  «  Et  cum  oratis, 
non  eritis  sicuthypocrits,  qui  amant  in  synagogis, 
et  in  angulis  platearum  stantes  orare,  ut  videantur 
ab  hominibus.  »  En  primum  praeceptum,  videlicet 
ut  ambitionem  in  orando  fugiamus,  quasi  nos  au- 
dire,  et  conspicere  in  propatnlo  tantum  possit 
Deus,  atque  ut  Dei  omnipotentis  et  conspectum  et 
auditum  sub  teclis  et  in  abditis  etiam  adess*}  con- 
fidamus  ;  quod  ad  fidem  hominis  pertinet.  Tum 
autem,  pergit  dicereGhristus  :  CMm  oraveris^intra 
in  cubiculum  tuum,  et  clauso  ostio  ora  Patrem  tuum 
in  abscondito^  En  alterum  prsceptum,  nempe,  Ter- 
tulliano  ita  explicante  :  ut  quem  ubique  audirt  et 
videre  fidimus,  ei  soli  religionem  nostram  offeramus  : 
quod  ad  ^dri  modestiam  spectat.  Orantes  autem, 
sequitur  divinus  Magister,  nolitemultum  loqui  sicui 
ethnici ;  putant  enim  quod  in  multiloquio  suo  exau- 
dianiur.  Tertium  hoc  est  prfficeptum,  scilicet  ut 
cum  Tertulliano  loquar,  ne  agmine  verborum  adeun- 
dum  pulemus  ad  Dominumf  quem  ultro  suis  prospi^ 
cere  certi  sumus.  Hurat. 

—  Consideremus  itaque.  Hoc  est  tertium,  et  quo 


1385 


TEHTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  11,  DOGMATICA. 


im 


nedioti,  ccBlestem  ejus  Bophiam,  imprimis  de  pree»  A. 
cepto  secrete  adoraadi  (12),  quo  et  fldem  hominis 
1 15S  exigebat,  ut  Dei  omnipotentis  et  conspe- 
ctum  et  auditum  sub  teclis  et  in  abditis  etiam 
adesse  confideret :  et  modestiam  '  fldei  desidera- 
bat  (13),  ut  quem  ubique  audire  et  videre  flderet, 
ei  soli  religionem  suam  offerre,  sequente  "*  so- 
phia  (14)  in  sequenti  praecepto  ;  quod  etsi  proinde'' 
pertineat  ad  fldem  et  modestiam  '  fldei,  si  non 
agmine  verborum  (15)  adeundum  putemus  ad  Do- 
minum,  quem  ultro  suis  prospicere  certi  sumus  ^®  : 
attamen  ^^  brevitas  ista  (16),  quod  ad  tertium  so- 
phiffi  gradum  faciat,  magnae  ac  beat»  interpreta- 
tionis  substantia  fulta  est  :  quantumque  substrin- 
gitur  verbis,  tantum  diffunditur  sensibus.  Neque 
enim  propria  tantum  orationis  offlcia  complexa  ^ 
est,  venerationem  Dei,  aut  hominis  petitionem, 
sed  omnem  pene  sermonem  Domini,  omnem  com- 
memorationem  discipline,  ut  revera  in  oratione 
breviarium  totius  Evangelii  oomprehendatur. 


CAPDT  IL 
Inoipit  a  testimonio  Dei  (17),  et  merito  fidei, 
cumft54  dicimus  pater  qui  in  coblis  es  (18). 
Nam  et  Deum  oramus,  et  fldem  commendamos 
cujus  meritum  est  hflBC  appellatio.  Scriptum  est : 
Qui  in  eum  crediderint^  dedit  eis  potestatem  ut  filii 
Dei  vocenfur  (Joan.  I,  11) ;  Matth,  vii,  9;  x  etiv), 
Quanquam  frequentissime  Dominus  patrem  nobis 
pronuntiavit  Deum  ;  imo  et  prsoepit  ne  quem  in 
terris  patrem  vocemus,  nisi  guem  habemus  in  coslis 
[Matth,  zxiii,  9).  Itaque  sic  adorantes  etiam  prs- 
oeptum  obimus  (19).  Felices  qui  patrem  agnoscant. 
Hoo  est,  quod  llsraeli  exprobratur,  quod  ccelum  ac 
terram  Spiritus  contestatur  (20)  :  Filios,  dicoDS, 
genuiy  et  illi  me  non  agnouerunt  {Isa,  i,  1).  Dicendo 
autem  patrem,  Deum  quoque  cognominamns.  Ap- 
pellatio  ista  et  pietatis  et  potestatis  est.  Item  in 
Patre  Filius  invocatur.  Ego  enim,  inquit,  et  Pater 
unum  sumus  [Joan.  x,  30).  Ne  mater  quidem  Ecole- 
sia  prsteritur  (21).   8i  quidem  in  filio  et  patre 


YariaB  lectioaes. 

*  Modestum  Seml,  Oberth,     ^  Sequens  Junius.     ■  Quod  etsi  delent,  SemL  Oberth. 
"  Simus.  Rigatt.  Paris.    "  Sic  Rigalt.  SemL  Leop.  Paris.;  alii  et  tamen, 

Commentarius. 


*  Modestnm  Paris, 


oonstat  ratio,  scilicet  Sophia,  qua  nos  docet  mo- 
dum  orandi.  Doo  enim  in  hoc  praecipit  :  primo  ut 
secrete  et  in  abdito  loco  oremus  ;  seoundo  ut  bre- 
viter,  prout  habelur  in  Matthaei  cap.  vi  :  Cum  ora- 
veris^  intra  in  cubicuLum  tuumy  et  ostio  clauso  ora 
Pairem  taum  in  abscondito,  ei  Pater  iuus,  qui  videt 
in  abscondiio,  reddet  ftbi,  Orantes  autem  nolite  Q 
muitum  loqui,  sicut  ethnici  faciunly  putant  enim  in 
muUiioQuio  exaudiri,  G.  Panc.rolo. 

(12)  Secrete  adorandi.  Ad  abundat  pro  orandi. 
Huno  locum  imitatus  D.  Cyprianus,  lib.  de  Orat. 
Domin.f  ait  :  «  Dominus  secrete  orare  nos  praecipit 
in  abditis  et  semotis  locis,  in  cubiculis  ipsis,  quod 
magis  convenit  fldei,  ut  sciamus  eum  ubique  pru- 
sentem  esse,  audire  omnes,  et  majestatis  sua  ple- 
nitudine  in  abdita  quaeque  et  ooculta  penetrare.  » 
(Idem.) 

—  De  prxcepto  seereto  ador.  Intellige  mentem 
Ghristi  jubentis  secreto  orandum.  Non  abrogat 
UBum  sanctissimum  orandi  in  publico  :  nam  et 
Paulus  ait  in  omni  looo  orandum,  et  id  firmatum 
multis  testimoniis  sacri  eloquii.  Et  fldeles  quidem 
pariter  in  eoclesiis  oramus,  sed  vult  ut  inanem 
gloriam  fugiamus  in  orando.  Itaque  qui  gloriam 
tantum  Dei  quoerens,  orat,  is  orat  secreto  et  in  cu- 
biculo  :  contra  qui  orat  in  cubiculo,  volens  tamen  j) 
ut  alii  soiant,  is  certe  in  plateis  orat,  et  tuba  ca- 
nit.  Lac. 

(13)  Et  modestiam  fidei  desiderabat,  Id  est  bre- 
viter  oremus,  oredentes  Deum  omnia  scire,  et  au- 
dire.  £t  hoc  appellat  modestiam  fidei.  G.  Panci- 

ROL. 

(14)  Sequenfe  sophia,  Quod  sequitur  sapientia,  in 
sequente  prsecepto,  ut  simus  breviloqui,  pertintt 
ad  fldem  et  modestiam,  ut  confldamus  etiam  pau- 
cis  nos  exaudiri.  Idem. 

(15)  Agmine  verborum,  hlateratione.  S.  Matth. 
usus  est  vocibus  itoXuXoy^  et  ^«1x0X0^18.  Le  Pr. 

(16)  Attamen  bremtas  isla.  Id  e&t  brevitas  oratio- 
nis  Dominicae  habet  plenam  interpretationem,  et 
quantum  verbis  coarotatur,  tantum  sensibus  dif- 
funditur.  Continet  enim  omnem  disoiplinam  fldei. 
Brevitas  autem  orandi  pertinet  ad  tertium  gradum 


Sophie,  id  est  quem  significavit  Dei  sapientia,  ot 
ejus  Filius.  Primusenim  gradus  est,  id  estprimom 
piljBceptum  esty  ut  secreto  oremus ;  secundus,  ut 
oum  flde ;  tertius,  ut  breviter.  Murat.  —  Malim 
dicere,  primum  gradum  hoc  loco  esse,  secretts 
preces,  secundum  vero  brevitatem  orationis,  ter- 
tium  denique  brevitatem  istam  magnis  et  pulchris 
sensibus  refertam,  quaeque  copiosas  ac  fcecunds 
interpretationis  subsidiis  fulta  sit.  Houth. 

(17)  Incivit  a  testimonio  Dei.  Hic  incipit  inter- 
pretari  orationem  Dominicam  dicens,  primis  verbis 
testimonium  Dei  et  fldei  meritum  contineri,  quia 
Deum  patrem  testamur.  Alia  addit  D*  Cyprianus, 
ubi  supra.  G.  Pancirol. 

(18)  Paler  qui  in  cceiis  es.  Notam  etiara  Luciano 
fuisse  Dominicffi  hujus  orationis  formulam  decla- 
rant  ista  Triephontis  ad  Critiam,  sub  flnem  dialogi 
qui  inscribitur  Philopatris,  Soktov  toutouc  xi^v  eox^jV 
iizh  iraTpo^  ap^dfXEvoc,  xat  tVjv  iioXu(iL>vo(JLOV  4»^^lv  fiU 
t4Xo<  iiciOt(<*  RiQ. 

(19;  Et  prmceptum  ohimus.  Ei  paremus,  Denm 
patrem  vere  vocantes.  C.  Pancirol. 

(20)  Quod  ccelum  et  terram  Spiritus  contestatur. 
Id  est  Spiritus  sanctus  dioendo  per  Isaiam,  cap.  i  • 
«  Audi  coslum,  et  auribus  percipe,  terra,  quia 
Dominus  iocutus  est :  Filios  genui,  et  illi  me  non 
agnoverunt.  »  Idem, 

(21)  Ns  mater  quidem  Ecclesia  prssteritur.  Eccle- 
siam  intelligit,  quam  libro  ad  Martyras  appellat 
Dominam  matrem  Ecciesiam^  quam  Spiritus  san- 
ctus  congregavit.  De  qua  sciiioet  constat  nobis 
Patris  et  Filii  nomen.  Per  eam  nos  Deus  Chrislia- 
nos  facit.  Absque  ejus  testimonio  roulta  nobis  ne- 
que  de  Deo  Patre,  neque  de  Cbristo  Domino  fides: 
ut  in  hanc  quoque  sententiam  posaimus  illud  Te- 
lemachi  assumere  : 

M>5tt)P  fx4v  T*  l\ii  <pi)(n  Tou  lfi.|jicvar  ouTap  h^^ 
04x  o(8a  Y^p  irw  t(c  Wv  y<5vov  «Jt^c  Av4yvw;  Rio. 

—  Ne  mater  quidem  Eccles.  Ecolesiam  eam  iolel- 
ligit,  quam  in  Patre,  Filio,  et  Spiritu  sancto  pla- 
ribus  locis  constitutam  esse  afflrmat,  ut  de  Bapt. 
et  de  Pud.,  o.21.  Quibue  loois  existimat  TertuUianus 


1357 


LIBER  DE  ORATIONE. 


fS58 


mater  recognoBcitnr,  de  quaconBtat  et  patris  et)^ 
filii  nomen.  Uno  igitor  genere  (22)   aut  vocabulo 
1155  et  Deum  cum  8uisj|honoramus,  et  prsecepti 
meminimusyet  oblitos  patris  denotamus  (23). 

CAPUT  Ili. 
Nomen  Oei  Patrisnemini  proditumest.Etiamqni 
de  ipse  (24)  interrogaverat  Moyses,  uliud  quidem 
nomen  audierat  ''.Nobisrevelatumestin  Filio.Jam 
enim  Filius  novom  Patris  nomen  est  {2b),Ego  usniy 
iaquit,  in  nomine  Patris  {Joan.  v,  43).  Et  rursus  : 


PateTf  glorifiea  nomen  tuum  '*.  Et  apertius  (26) : 
Nomen  iuum  manifestavi  kominibus,  Id  ergo  ut 
SANGTiFicBTUR  postulamus  (27) :  non  quod  deceat 
bomines  bene  Deo  1156  optare^quasi  sit  aliud  ^^ 
de  quo  ei  possit  optari  (28),  aut  laboret  nisi  opte- 
mus.  Plane  benedici  Deum  {Psal.  ciii,  22)  omni  loco 
ac  tempore  condecet,  ob  dcbitam  semper  memo- 
riam  beneficiorum  ejus  ab  omni  homine.  Sed  et 
hoc  benedictionis  vice  fungitur.  Geaterum  quando 
non  Banotum  et  sanotificatum  (29)  est  per  semet- 


Yariee  lectiones. 

**  Aliud  qnid,  non  nomen  Jun.    ^*  Verba  :  ego  veni  —  nomen  tuum  primus  addidit  Muratorius. 
«*  Aiius  Rig.  Paris.  Venet, 

Gommentarius. 


Ecolesiam  esse  in  Palre,  Filio,  et  Spiritu  sancto  :  B 
sed  praecipuein  Spiritu  sancto;  unde  concludit  hoc 
loco  mentionepa  iieri  Spiritus  et  EcclesieB  in  ora- 
tione  Dominica,  quando  dicimus  Pater  noster,  qui 
enim  invocat  Patrem,  Fiiii  quoque  et  matris  Ec- 
clesiflB  sive  Spiritus  sancti  numsn  implorare  vide- 
tur :  atque  iia  uno  nomine,  Patris  videlicet,  tres 
personaB  recensentur.  Albasp. 

(22)  Uno  igitur  genereyBiG.  Orationem  Dominicam 
tta  exorditur  TertuUianus :  Pater,  qui  in  cxlis  es, 
Vox  nosier  praeterituryquaetamenin  codicequodam 
ms.legitur.  Sed  a  Tertulliano  omissam  fuisse  ejus 
explicatio  suadere  satis  videtur :  etenim  indefinito 
hoc  Qomine  non  nos  tantum  filios  Dei  designatos 
ostendit,  sed  et  ibi    invocatum   quoque  divinum 
Filium  affirmat,  cujus  nomen   tacite  significatur, 
quando   generale  vocabuium  Patris    eiprimitur. 
Prsterea  Patris  ac  filiorum  mentione  facta.  Eccie- 
sisB  quoqae  nomen  subinteiligendum   TertuUianus 
inquit;  nonenim  estpater  sine   Gliis,   neque   Hlii  q 
sine  patre  ac  matre.  Qu»   quidem   argumentandi 
ratioquinquam  in  divinis  sit    fallax,   Tertulliano 
tameuy  quod  est  ad  nos  Dei  filios,  placuisse   vide- 
tur,  ut  quotiesappellamur  filii,prffiter  Deum  patrem 
nostrum  Ecciesiam  itidem  matrera  nostraro,  quae 
nosper  Cbristum  Deo   genuity  intelligamus.  Uno 
igitur  vocabulo  Palris  Deum  cumsuis,  id  est  Deum 
Patrem,  et  Fiiium  ejus  ffiternum,et  matrem  Eccle- 
siam  bonoramus.  Prascepii  vero   meminimuSf  cum 
Christus,  Matthaeo  testante,  edixerit  ne   quem    in 
terris  patrem   vocemus,  nisi  quem  habemus   in 
ccbHs.  Quod   ad    Ecclesi»     nomen    hic    usurpa- 
tum    erudltissimus    Albaspinsus    attulit,    facile 
amplecti      non     possumus.     Censet      enim     vir 
clarissimus.    Spiritura  sanctum   pcr    hoc    voca- 
bulum  a  Tertulliano  signiHcari,  cuin  is  in  lib.  de 
Bapt.j  oap.  6.  Ecoiesiam  in  Patre,  et  Fiiio,  et  Spi- 
ritu  sancto   constitutam  affirmet;  et  in   lib.   de 
Pudicit,,  cap.   21,  hsc   babeat:   «Nam   et  Jpsa  q 
Ecclesia  proprie  et  principaliter  ipse  est  Spiritus, 
in  quo  est  Trinitas   divinitatis,    Pater,   Filius   et 
Spiritus  sanctus.  Illam  Ecolesiamcongregat.quam 
Dominus  in  tribus  posuit.  »  Tum    AlbaspinaBUs  : 
K  Quibus  loois  existimat   Tertullianus,    Ecclesiam 
esse  in  Patre,  Filio  et  Spiritu  snncto,  sed  prsBcipue 
in  Spiritu  sanoto.  Undeconcludit,  hoc  loco  men- 
tionem    fieri    Spiritus    et    Ecclesi»   in    oratione 
Dominica,   quando   dicimus  :    Pater   noster.    Qui 
enim   invocat    Patrera,    Filii  quoque     et   matris 
Ecclesis,   sive  Spiritus   sancti   numen  implorare 
videtur ;  atque  ita   uno   nomine,   Patris  videlicet, 
tres  persons  reoensentur.  »  At  nolim    e    libro  de 
Pudicitia  loci  hujus  ezplicationem  peti,  siquidem 
certom  mihi  videtur,  non  alium  ibi  Spiritum  san- 
ctum  intelligi,   quam   heresiarcham   Montanum, 
GutuB  debramentis  ut  Tertullianus  assentaretur, 
Ecclesiam  in  eoproprie  et  principaliter  constitutam 
Bommavit,  imo  ipsum  esse  Ecctesiam  lepidissima 

Patroi..  I. 


opinione  est  arbitratus.  Contra  cum  hucusque  S. 
Hilario  teste  creditum  fuerit,  librum  de  Oratione  a 
Tertulliano  catholico  scriptum  fuisse,  nescio  quam 
t)ene  huic  libro  iucem  a£Ferre  possimus,  productis 
alterius  libri  nugis  ac  somniis.  Si  vero  Ecciesiam 
in  Patre,  Filio  et  Spiritu  sancto  oonstitutam  dica- 
mus,quod  recte  dici  potuisse  non  inficior,  ne  ita 
quidem  ab  bisce  ambagibus  nos  ezpediemus,  ut 
serio  cogitanti  patebit.  Murat. 

(23)  Ohlitos  patris  denotamus,  Nam  Dominus 
dixit  :  Ne  quem  dixeritis  patrem ;  unus  est  enim 
Pater  vester  in  coelis,  Hoc  est  praeceptom,  de  quo 
sensitTertullianus.  G.  Pangirol. 

—  Et  obtilox  patris  denotamus.  In  malam  partem 
vox  denotare  sumitur,  hicque  Judffios  perstrin^it 
auctor  Tertul.  qui  Christum  per  prophetas  promis- 
sum  non  modo  non  ut  Deum  ot  Messiam  excepe- 
runt,  verum  etiam  infami  supplicio  affecerunt.  Ls 
Pr. 

(24)  Etiam  qui  de  ipso.  Subaudi  :  Etiam  qui  de 
ipso  Deo  interrogaverat  Moyses,  nomen  Dei  quod 
es6et,aliud  quidem  nomen  audiverat  Roganteenim 
Moyse,  Exodi  cap.  iii :  Si  dixerint  mihi,  quod  est 
nomen  ejus,  quid  dicam  eis  ?  Dixit  Dominus  ad 
Moysen  :  Ego  sum  qui  sum.  Id  est  summa  essentia, 
qui  sum  per  me  ipsum,  et  a  me  pendeo  ;  unde 
aliud  nomen  etdiversum  a  Patre  Moyses  audivit. 
Sed  Filius  nobis  hos  nomen  manifestavit;  prodendo 
enim  se  esse  Filium,  manifestavit  Patrem.  6. 
Pancirol. 

(25)  ]am  enim  hilius  novum  Patris  nomen  est. 
Dei  nomen  Moysi  quidem  patefactum:  at  nomen 
Dei  Patris  nemini,  et  ne  ips:  quidem  Moysi,  pro- 
ditum  fuerat.  Pa/mergo  nomen  novissime  cogni- 
tum,  cum  Filii  nomen  in  Christo  innotuit.  Si  enim 
Christus  Dei  Filius,  ergo  et  Deus  Pater.  Murat. 

(26)  Et  apertius.  Manifestavil  nomen  Dei,  quia 
fecit  ut  sui  Pater  agnosceretur.  Alii  interpretantur 
quod  Deum  gentibus  ignotum  manifestaverit,  et 
impletum  est  illud  Psalmi  xxi  :  Narrabo  nomen 
tuum  fratibus  meis,  ubi  Euthymius  sequitur  inter- 
pretationem  TertuIIiani.  Idem  habetur  apud  Pau- 
lum  ad  Hebr.  cap.  ii.  G.  Pancirol. 

(27)  Vt  sanctificetur  postulamus,  Dei  nimirum 
sanctificatio  est  optimus  vivendi  modus.  Sic  in 
cap.  II  proph.  Amos  Cvrillus  Alex.  :  Ayi^C^i^ 
\i'^Q^'zv.K  636v  o(  |^(ovTt;  op6(<>c.  Deum  sanctificare 
dicuntur  qui  bene  vivunt.  Le  Pr. 

(28)  Quast  sit  et  alius  de  quo  ei  possit  optari,  Hoo 
est,  Cuasi  ulla  sit  alia  majestas  numinis  ullius,  de 
qua  ei  possit  optari  ut  sanctitlcetur.  Etenim  nulla 
est,  cum  unns  sit  Deus,  et  preeter  eum  nulius. 
Rm. 

(29)  Quandonon  sanctificatum.  Hieronymus,  ep. 
135  :  «  Non  quod  nobis  orantihus  sanctificetur 
quod  per  se  sanctum  sed,*  sed  quod  petamus  ut 
quod  per  naturam  sui  sanctum  est,  sanctificetur  in 
nobis. »  Ria. 

40 


»59 


TBRTnLLUNI  OPERDM  PARS  L  —  SBRIES  II,  DOOHATIGA. 


»60 


ipBum  nomen  DeU  cum   csteros  sanotifioet    ez  J^  in  nobis  fiat  voluntaa  Dei  in  terriByUt  poBsit  soilicel 


Boptimos  ?  Cui  ^*  ilia  angelorum  circumstantia  non 
cei^ant  ^^  (30)  dicere  :  Sancius,  sanctuSy  sanctuSf 
(Isa,  VI,  2 ;  Apoe.  iv,  8).  Proinde  igitur  et  nos  an- 
gelorum,  si  meminerimus  *%  candidati  (31)  jam 
1151  hino  ccelestem  illam  in  Deum  vocem,  et 
ofBcium  futuraa  claritatis  ediximus.  Hoc  quantum 
ad  gloriam  Dei  Alioquin  quantum  ad  nostram  pe- 
titionem,  cum  dicimus  :  Sanctificetur  nomen  tuum 
[Matth,  VI,  9),  id  petimus  ut  Banctiflcetur  in  nobis 
qui  in  illo  sumus  :  simul  et  ia  cneteris,  quos  adbuo 
agatia  Dei  exspectat,  ut  et  huic  ^"  praecepto  parea- 
mus,  orando  pro  omnibus,  etiam  pro  inimicis  nostris 
{Matth,  V,  44).  Ideoque  suBpensa  enuntiatione  non 
dioentes :  Sanctificetur  in  nobis,  in  omnibus  dici- 
mus. 

CAPUT  IV. 
Secundum  hano  formam  (32)  subjungimus  fiat 

VOLUIfTAS  TUA  (33)  IN  G0ELI8  ET  IN  TERRA,  nOU    quod 


fieri  et  in  coBlis.  Quid  autem  Deus  vult,  quam  in* 
cedere  no»  seoundumsuam  disoipiinam  ?  Petimus 
ergo,  Bubstantiam^  et  facultatem  voluntatis  soa 
Biibministret  nobifl,  ut  salvi  Bimus  et  in  cceliB,et  in 
terris  ;  quia  summa  est  voluntatis  ejoB,  BalnB  co- 
ram,  quos  adoptavit.  Est  et  llla  Dei  voluDta8,qaBm 
Dominus  administravit  prssdicando,  IIM  ope- 
rando,  sustinendo.  Sic  enim  ipse  pronuntiavit, nm 
suam,  sed  Patris  facere  se  voluntatm  {Joan,  vi,  39). 
Sine  dobio  quae  faciebat,  ea  erant  voluntaB  Patris, 
ad  qu89  nuno  nos  velut  ad  exemplaria  provoca- 
muB  (35),  ut  prffidicemus,  et  operemur,et  suBtinea- 
muB  ad  roortem  usqoe.  Quae  ut  implere  possimuB. 
opus  est  Dei  voluntate.  Ita  *^  dioentes :  Fiai  vofim- 
H  tas  ttuij  vel  eo  nobis  bene  optamoB,quod  nihil  mali 
sit  in  Dei  voluntate,  etiam  si  quid  piD  meritie  cq- 
jusque  secuB  irrogatur.Jam  hoo  dicto,  ad  BoffereD- 
tiam  nosmetipsoB  prsemonemue.  DominuB  quoqoe 
cum  sub  iuBtantiam  *'  pasaioDiB  (35)  iofirmitatem 
aliquis  obsistat  quominus  voluntas  Dei  fiat,  et  ei  ^  carnis  demonstrare  jam  in  sua  carnevoluisset.  Pa^ 


BUCceBsuB  voluntatis  susb  oremus ;  sed  in  omnibus 
petimuB  fieri  voluntatem  ejus.  Ex  interpretatioDe 
enim  figurata  (34)  carnis  et  spiritUB,  nos  *'  sumus 
ooelumet  terra.  Quanquam  etsi  simpliciter  intelli- 
gendum  est,  idem  tamen  est  Bensus  petitionis,   ut 


ter^  inquit,  (rani/2?r  poculum  islud  (Luc,  xxi,  4). 
Et  recordatuB  (37),  ni$i  quod  (38)  mea  non,  tua 
fiat  voluntas.  Ipse  erat  voluntaa  et  potestaB  Pa- 
tris  (39)  ,|et  tamen,  ad  demonstrationem  sufferen- 
tiee  debitae,  voluntati  se  Patristradidit. 


Yariee  lectioneB. 

*•  Cur  Venet.  Paris,  *•  CesBet  Semler,  leop,  "  Meminerimus.  Ita  Rhen.  Rig.  Paris,  Yenet.  Leop. 
Meruerimus.  Cod.  Agob.  ed.  Fran,  et  Seml,  ^*  Hiyus  Jun,  ''  Non  Venet,  Male,  ^  Item  Semler.  Pa- 
ris,  Venet,  Leop.  '  **  Gum  substantia  Semler. 

CommeDtariuB. 
(30)  Illa  angelorum  circumstantia  non    cessant.  C  Deum  Patrem  sub  tempuB  passioniB  dixit  {Matth, 


8io  babet  iiber  Affobardi.  Gircumstantiam  dicit  ap- 
paritionem,  Batellitium,  stipatum,  et  congruenter 
nominicollectivopluralisnumeri  verbum  apposuit. 

RlG. 

(31)  Etnos  angelorum,  si  meminerimus,candidati, 
In  libro  Agobardi  legitur^  si  meruerimus.  Sed  can- 
didati  dicuntur  qui  dignitates  ambigunt,  digni  vel 
indigni  ;  nec  refert,  utid  vocentur,  bene  an  male 
Bintmeriti,  estenim  oommune  vocabulum.  Is  Vero 
quem  penes  CBt  datio  dignitatis,  cnm  advenerit 
conrerendffidies,  toncmerita  singulorum  expondet 
et  indignos  ablegabit,  quamvis  candidatos.  Itaque 
ma^is  placet  quod  et  in  antiquiseimo  Ful.  Ursini 
codice,  et  in  editione  Rbenani  legitur,  si  memine- 
rimus,  Tertullianus  ubique  iilud  suggerit.nos  apud 
Deum  fore  sicut  an^elos,  et  de  familia  angelica 
deputarij  et  repromissam  esse  nobiB  angelicam 
Bubstantiam.  Quare  hic  etiam  nobis  aurem  vellit: 
et,  si  bene  meminerimus,  inquit,  angelorum  can-  n 
didati  sumus,  et  jam  hinc  coBlestem  illam  accla- 
mationem    ediBcimus,  SandtUt    sanctus,  sanctusy 

RlQ. 

—  Angelorum  si  meruerimvs,  candidati.  Hanc 
editionis  principis,  quea  est  Gangneiana,  lectionem 
commutaveratcuo:)  altera  meminerimux  in  edit.sua 
Basiliensi^anno  1550,  Sigismundus  Gelenius.  Post- 
eaquem  vocem  meruerimu4t,  quee  a  Pamelio  restituta 
fuerat,  codice  Fulvii  Ursim  mixus  Rigaltius,  reni- 
tente  licet,  ut  ait,  Agobardi  illo,  iterum  eliminavit. 
Gum  vero  melior  mibi  videretur  hsec  iectio,  eam- 
dem  denuo  revocavi.  Routh. 

(32>  Secundum  hanc  formam.\d  esl  ordinem  ipsius 
orationis  Dominicae.  Et  transfert  se  ad  illud,iu  est: 
Adveniat  regnum  tuum,  G.  Pancirol. 

(35)  Fiai  voluntas  tua.  Hoc  iterum  ChrisfuB  ad 


xxvi) :  El  oi  StSvaxat  •coOxo  xh  iroTTJYiov,  etc.  Ttvi)- 
di{Tb>  'zh  64X7] fjLd  90U.  SocratOB  cicut»  Borbondie 
proximuB,  Et  xaiST^  toTc  Ototc  «pCXov,  xa^  ift- 
vivOcD.  Ria. 

—  Fiat  voluntas  tua  in  coclis  et  in  terra,  Elsi  co- 
dices  omnes  Graeci  et  Latini  qui  hodie  exstapt, 
addant  itcuX,  quia  tamen  in  contexto  nulla  illius 
comparationis  explicala  mentio,  retinuimus  hane 
lectionem :  quod  in  B.  Cypriano  non  feoimoBf 
quia  disertis  verbis  ibidem  iliud  sicui  explicat. 
Pam. 

(34)  Ex  interpretatione  enim  figurata.  Nostra  caro 
terram,  spiritua  coelum  prae  se  fert.  8.  CypriaDUi 
ubi  Bupra,  hsc  a  Tertulhanomutuatus,  ait:«Nam 
cum  corpus  e  terra,  et  spiritum  poBsideamas  e 
cobIo,  ipsi  terra  et  coslum  sumus,  et  in  utroque, 
id  est  corpore  etspiritu,  ut  DeivoluntaB  Oat,  ora- 
mus.  •  G.  Pangirol. 

(35)  Velut  ad  exemplaria  provocamur.  Ut  ejun 
eiemplum  actusque  sequamur.  G.  PANaaoL. 

(36)  Sub  instantiam  passumis.  Gyprianus,  Ro^- 
tiano  :  «  Sub  ictu  passionis  cum  aiapam  aocepis- 
set.  »  Deo,  serra.  8,  de  PassioneDom. :  «  pominus 
cum  depassioni:)  suflB  loqueretur  instanti,  adixU) 
Nunc  judicum  mundi  est.  »  Rio. 

(37j  Et  recordatus.  Scilicet  ejus,  quod  docuerat, 
et  volebat  ut  subjicit.  G.  Pangirol. 

(38)  Nisi  quod.  Verumtamen.  G.  Panc 

(39)  Ipse  erat  voluntas  et  potestas  Potris,  Recie, 
et  cum  tbeologis  melioribus  tum  Gr»ciB,tura  Liw- 
nis,  qui  Filium  voluntatem  ac  potentiam  i^alna 
appellaruQt.  Magnus  Athanaaius  in  orat,  3 :  bf.i 
Yap  6  A(5yo<  tou  0€ou  8»)|jitoupYic,  x*^  iroiijt«o«, 
xai  aux(5<  laxiv  ifj  tovi  UoLxph^  pooXij.  Est  enim  V^' 

bum  Dei  artifex,  et  efficienSf  et  est  ipsePatrisvolun' 


IMl 


UBER  DB  ORATIONE. 


IS69 


CAPDT  V. 
Vbkiat  quoqae  rbgndm  TunM,ad  id  pertinet  quod 
et  *^  Fiat  volunUu  tuaf  in  nobis  soilicet.  Nam  Deus 
quando  non  regnat  ?  in  (mjus  manu  cor  omnium  re^ 
gum  est  {Prov.  zxi,  1).  Sed  quicquid  nobis  opta- 
mus,  in  illum  auguramur,  et  illi  deputamus^quod 
abillo  ezspeotamus.  Itaque  si  ad  Dei  volunta- 
tem  (40),  etad  nostram  suspensionem  (41)  pertinet 
regni  Dominioi  1159  reprssentatio  ,  quomodo 
quidam  portractum  ^'  queaidam  ssculo  '^  postu- 
lant  (42),  oum  regnum  Dei,  quod  ut  adveniat  ora- 
mus,  ad  consummationem  sfficuli  tendat?Optamus 
maturius  regnare,  et  non  diutius  servire.  Etiam  si 
prasfinitum  (43)in  oratiune  non  e8set,de«|p08tulando 
regni  adventu,  uitro  eam  vocem  protulissemus  ", 
festinaniesad  spei  nostrx  complexum  {Uebr,  iv,  11)^ 
Clamant  ad  Dominum  invidia  ^^    anim^e  marty" 


X  rutn  (44)  sub  allari :  Quonam  usque  non  uldseeriSt 
Domine,  sanguinem  nostrum  de  incolis  terrm  {Apoc» 
VI,  9)  ?  Nam  utique  uitio  illorum  a  saeculi  fine  ^ 
dirigitur.Imo  quam  celebriter  t;enia^/)omtn^,re^n«m 
tuum  {Matth,  vi,  10),  Votum  Gbristianoram,confu- 
sio  n  ationum,  exsultatio  angelorum,propter  1160 
quod  conflictamur,  imo  potius  propter  quod  ora' 
mus. 

CAPUT  VI. 
Sed  quam  eleganter  divina  sapientia  ordinem 
orationis  insiruxit  ut  post  ccelestia,  id  est  post  Dei 
nomen,  Dei  voluntatem,  et  Dei  regnum,  terrenis 
quoque  necessitatibus  petitioni  locum  faceret?Nam 
et  edixerat  Dominos ;  Qucerite  prius  regnumfCt  tunc 
vobis  etiam  haec  adjicientur  {Matth.  vi,  33).  Quan- 
quam  panem  nostrum  quotidianum  da  nobis   ho- 


B 


DiE  (45),  spiritaliter  potius  intelligamus.    Gbristus 


Yariad  lectiones. 

**  Semler  conj.  quod  est,  fiat,  eto. ;  mali  Leop,  scribere  quo  et  fiat  vel  ad  quod  et  fiat,  etc.  ^  Per- 
tractum  Semler.  *^  In  ««culo  Semler.  Leop,  ^'^  Postulassemus  Seml.  ^  Ita  Venet.  Paris.  Rigalt.  In 
visu  alii  aut.  Rigalt.et  Seml.  Leop.     ^^  Ad  ssBOuli  finem  Pamelius^  male* 

Gommentarias. 


as.  Gui  consentit  S.  Augustinas.  lib  xv,  de  Trin. 
cap.  ^,  ubi  Filium  dici  ait  Voluntatem  de  Volun- 
tate  :  «  Quidem,  inquit,  ne  Fiiium  consilii,  vei 
voluntatis  Dei  dicerentunigenilum  V6rbum,ipsum 
coQsilium  seu  voluntatem  Patrisidem  Verbum  esse 
dixerunt.  Sed  melius,  quantum  existimo,  dioitur 
con^ilium  de  consiiio.  et  Voluntas  de|  Voluntate.» 
Faustinus  itidem,  in  lib.  contra  Arianos,  cap.  1  : 
c  Pie  ergo  dictum  e8t,quod  Filius  Voluntas  est  Pa- 
tris.  n  Idem  senserunt  Origenes,  Glemens  et  Gy- 
rillus  Alexandrini,  Gregorius  Nyssenus,  Hierony-  p 
nrus,  Ambrosius,  Marius  Viotorinus,  et  alii.  Gum  ^ 
prsterea  Deus  omnia  per  Fiiium  fecerit,  binc 
est  quod  Filius  potentia,  seu  potestaSy  et  vis,  et 
virtus,  et  manuSf  et  brachium  Putris  appellatur. 
Gujus  rei  testimonia  producere   superfluum  reor. 

MURAT. 

(40)  Itaque  si  ad  Dei  voluniatem.  Scilicet  sit  a  Dei 
arbitrio  pendet  regni   ccelestis  adventus,   nosque 
illud  anxie  optare   atque  exspectare  in  recitanda 
oratione  Dominica  profitemur,  our  quidam  sscnii 
mundique  finem  serius  desiderant,   cur  regnum 
Dei,  ao  sterda  felicitas,  quam  votis   prosequimur, 
iion  nisi  consummato  saeculo  et  mnndo  impetrari 
posait  ?  Quibus  ex  verbis  fortassis  intelligas,  quod 
aiiis  in  ]ocisaperti88imeTertullianussensit,nempe 
animas  piorum  oorpore  solulas  a  CGslesti    beatitu- 
dine  arceri,  donec  novissimum  judicium  aGhristo 
in  fine  mundi  instituatur.  Gura  vero  in  eadem  opi- 
moT^e  non  pauci  ex  antiquis  Patribus  fueriat^illam 
Tertulliano  veniam  libentissime  impertimur.quam  D 
reiiquis  negaremus,  si  post  contraria  conciliorum 
decreta  idem  sentire  et  scribere  pergerent,  cujus- 
modi  sunt  nustris  temporibus  Grsci  schismatici  in 
eadem  sententia  perseverantes.  Murat. 

{Ai)  Ad  nostram  suspensionem.  Quia  nos  sumus 
suspensi  exspectantes,  quando  ad  suum  regnum 
nos  Deus  vocabit.Quare  er^o  quidam  protractatum 
quemdam,  id  est  prorogationem  quamdara  postu- 
lant,  ut  io  hoo  sasculo  diutius  vivant.  G.  Panc. 

—  Et  ad  nostram  suspensionem,  Id  est  ad  Gbri- 
Btianos  duntaxal,  atque  eorum  statum  et  conditio- 
nem,  non  autemad  Judsos  bmI  g<dnii\Q8,suspendere 
enim  apud  Tertullianum  est  distinguere,  separare, 
liraitare,  ut  paulo  ante  suspensa  enuntiationejXd  est 
restricta.  Haec  tamcn  ab  auctores  diota  putabam, 
qaod  existimaret  cum  coteris  illius  asvi  fato  funotos, 


non  prius  debere  frui  beatitudine  ouam  BfBcalam 
finitum  esset,  atque  adeo  moram  illam  suspensio- 
nem  vocare.  Albasp. 

(42)  Protractum  quemdam  saculo  postulant.  Oran- 
tes  pro  mora  finis.  Ria. 

(43)  Etiam  si  prxfinitum.  Etiam  si  in  oratione 
Dominioa  non  esset  poaiium  Adveniat  regnum  tuum^ 
iliud  optare  debuissimus.  G.  Pang. 

(44)  Ciamant  ad  Dominum  invidia  animse  marty" 
rum.  Sic  emendavimus  ex  antiquissimo  exemplaris 
cum  antea  legeretur  :  »  Glamant  ad  Dominum  in 
visu,  »  nuilo  sensu.  Glamant  invidia,  hoo  est,  cla- 
mando  invidiam  faciunt.  Usurpata  snepius  huio 
auctori  locutio  in  Apologetico  :  «  In  sacro  et  cinere 
volutantes  invidia  ccelum  tundimus.  »  Libro  de 
Fulga  in  persecutione :  «  Dominus  est,  potens  est : 
omnia  illius  sunt :  ubi  ubi  fuero,  in  manu  ejus 
sura  :  faciat  quod  vult,  non  discedo  :  et  si  perire 
me  volet,  ipse  me  perdat :  dum  me  ego  servo  illi, 
malo  insidiam  et  facere  per  voluntatem  ipsius 
pereundo,  quam  bilem  per  meam  evadendo.  »  Et 
libro  adversus  Psyschicos:^  Annuo  ritu  saccis  velati 
et  cinere  oonspersi  idolis  suis  invidiam  supplioem 
ohjiciunt.  »  Sic  etiam  Tacitus,  Annal,  xi  :  «  Vibi- 
diam  depellere  nequivit,  quin  multa  cum  invidia 
flagitaret,  ne  indefensa  conjux  exitio  daretur.  »  Et 
Juvenalis,  sat.  15 : 

Anne  aliam  terra  Mempbitide  eicca. 
Invidiam  lacerent  nolenti  surgere  Nilo  ? 

Glamant  igitur  ad  Dominum  invidia  animaemarty' 
rum  Bub  altari,  hoc  est,  multa  oum  invidia  fiagi- 
tant,  invidiam  Deo  faciunt,  Deum  invidiatundunt, 
sanguine  per  lot  cruciatus  fuso  invidiam  objiciunt 
Deo.Tara  sunt  obnixse  et  efficaces  martyrura  voces, 
ut  a  Deo  vel  invito,  sanguinis  ob  ipsiusnoraenfusi 
vindictam  extorquere  valeant  :  adeoque  ipsum,nisi 
petentibus  annuat,  invidia  crudelitatis  et  immise- 
ricordi»  onerare  videantur.  Idem. 

—  8cit,  in  visione.  Posuit  quidem  Rigaitius  ia 
utraque  sua  editione  invidia^ttsxid  vero  secutusest 
eum  Muratorius.Nunc  exstitisse  invidia  in  editione 
principe  invenio,  sed  a  Gelenio    postea  mutatum. 

ROUTH. 

(45)  Da  nobis  hodie.  S.  Gregorius  Nyssenus, 
orat.  4,  in  orat.  Dominicam,  discendaro  mculcat 
hominibus  hano  scientiam,  ut  inde  nosoant  de 


1963 


TBRTULLIANI  OPERDM  PARS  L  —  SBRIES  II,  DOOHATICA. 


IM4 


eniin  panis  noster  est,  qoia  vita  Ghristns,  et  vita**  A  ^*^  {Maith,  vti,  9)  ?  Ostendit  enim,  quid  apatre  filii 


panie.  Ego  sumy  inquit,  panis  vUx  {Joan.  vi,  35). 
Et  paulo  aupra  :  Panu  e*t  Sermo  Dei  viri,  qui 
descenditde  coslis,  Tum  quod  et  corpus  ejus  in  pane 
censetur  (46),  1161  Hoc  est  corpus  meum  (Luc. 
zxii,  19).  Itaque  petendo  panem  quotidianum,per- 
petuitatem  postulamus  :n  Gbri8to,etindividuitatem 
a  corpore  ejus.  Sed  et  quia  carnaliter  admittitur 
ista  vox,  non  Binereligionepotestfleri  et  spiritalis 
disoipline.  Panem  enim  peti  mandat,  quod  solam 
fidelibus  necessarium  est  :  csstera  enim  nationes 
requirunt.  Itaet  exemplis  inculcat,  et  parabolis 
retractat  (47),  oum  dioit :  Pfumquid  panem  filiis  (48) 
pater  aufert^  et  canibus  tradit  {Matth,  xxv,  26)  ? 
Item :  Numquid  filio  panem  poscenti  lapidem  tra- 

YarisB  lectiones. 

••  Semler  haud  feliciter  conf.  vit»  panis.        ^— 

Jun.t  parum  bene.    ^^  Si  in  eis  reputamur.  Jun,  Franeq.  Si  illis  SemUr.  teop. 

Commentariua. 

crastino  non  debjBre  esse  sollicitiy  etenim  '0  r^v  g  eat.  Trifariam  enim  h»o  Ghrieti  verba :  ?anm 

nostrum  quot,  explicat,  primum  de  paoe  communi, 
deinde  de  Christo  qui  credentium  veros  est  panis; 
postremo  de  corpore  Christi,  quod  est  in  Efucba' 


exspectent.  Sed  et  noctumus  iUe  pulsator  (49)  pa- 
nem  poscebat  **  {Luc.  xi.  5).  Herito  autem  adjecit: 
Da  nobis  hodie^  ut  qui  prflemiserat  :  Noliie  de 
crastino  cogitare  quid  edatis.  Gui  rei  parabolam 
quoque  lll!l  aooommodavit  illius  hominis,  qui 
provenientibus  ^  fructibus  amplicaiumem  horreorm, 
et  longse  tecuritatis  spatia  eogitavit ;  is  ipsa  nocti 
moritur  (Luc.  xii,  16). 

GAPUT  VI. 

Gonsequens  erat  (30),  ut  observata  Dei  libenli- 
tate,  etiam  olementiam  ejus  precaremar ;  qaid 
enim  alimenta  proderunt,  si  illi  *'  reputamar  (51) 
revera  quasi  taurus  (52)  ad   victimam  ?  Sciebat 


*  Semler  haud  feticiter  conf.  vita  panis.    **  Pulsabat  Semler.    ^  Qui  j)ro    venientibus  distinds  legit 
\.,  parum  bene.    ^^  Si  in  eis  reputamur.  Jun,  Franeq.  Si  illis  Semler. 


-^fAipOCV    TOt     SlSoUC    Xal     Tob     eU    T7)V     ^fA^paV    901    8t- 

Scoai'  Qui  diem  tibi  dedit  dabit  quoque  diei  neces- 
saria.  Albasp. 

(46)  Corpus  ejus  in  pane  censetur.  Tria  intelligi 
posse  per  verba  illa,  Panem  nostrum.  Tertullianus 
monet  :  soilicet  alimenta  corporea,  tum  alimenta 
spiritualia,  denique  viviHcum  sacrae  nienss  cibum, 
et  realitatem  corporis  etsanguinis  Dominici  in  sa- 
cramento  altaris.Postremum  huno  sensum  erudi- 
tissimus  Pamelius  illustravit,  inde  probans,  vere 
corpus  et  san^ninem  Ghristi  seoundum  Tertulliani 
mentem  in  Euoharistiae  sacramento  contineri. 
Prster  illa  quae  Pamelius  affert,  possunt  et  alia 
Tertulliani  verbareferri  idem  probantia  dtlucidius 
Lib.  V.  contra  Marcionem,  cap.  8,  haBC  ille  scribit: 
«  Proinde  panis  et  caliois  sacramento  jam  iu  Evan- 
gelio  probavimub  corporis  et  sanguiais  Dominici 
veritatem  adversus  plantasma  Maroionis.  »  Ghristi 


ristia  ;  ubi  animadvertendum  est  eum  discrimea 
constituere  inter  Jesum,  quatenus  fiddles  et  cre- 
dentes  nutrit,  et  eumdem  ipsum  Jesum  in  Eucba- 
ristia  eiistenlem.  Nam  ubi  exposuit,  quamobrem 
Jesus  panis  sit  eorumqui  ipsum  confitentar  atque 
in  eum  credunt,  alium  rursus  affert  modam  quo 
ipsemet  Ghristus  est  panis.  Itaque  doos  ilioB  paaee 
duplicemque  aleodi  modum  hoo  loco  distingait, 
ouod  facere  nibil  fuit  necesse,  si  Ghristas  sola 
nde  in  Eucharistia  sumitur,  quemadmodam  lola 
fide  ab  iis  sumitur,  qui  in  eum  ejnsque  Evaoge- 
lium  credunt.  Prsterea  loquitur  ut  plurimum 
verbis  Jurisoonsultorum  propriis,  apud  quoscmie- 
tur  idem  sonat  ac  est.  Albasp. 
—  Corpus  ejus  in  pane  censetur.  Ipse   in  eam- 


carnem  non  veram,  sed  phantaaticam  atque  appa-  q  dem  sententiam  explicat  locum  ex  Jeremic  pro- 
rentem  duntaxat,  impius  Marcion  arbitrabatur.  Si      phetia,  Ktf^t,  miilamus  lignum  in  panem  ejusW^ 


ergo  per  sacramentum   panis  et  calicis  probatur 

yeritascorporis   et  sanguinis  Dominici,  quis  non 

intelligat,  verum  etsubstantiaUin  augusto  sacra- 

mento  haberi  corpus  et  sanguinem  Ghristi  ?  Alia 

colligas  e  reliquis  ejus  in  Marcionem   iibris.  Tum 

in  lib.  de  Idol.  cap.  7,  bsBC  animadverte:  u  Ad  hanc 

partem  zelus  fidei  perorabit,ingemen8  Ghristianum 

ab  idolis  in  Ecciesiam  venire,de  adversarii  officina 

in  domum  Dei,  altollere  ad  Deum  Patrem    manus 

matres  idolorum  ;  his  ninnibus  adorare,  quseforis 

adversuB  Deum  adorantur  :  eas  manus  admovere 

corpori  Domini,   quae   daemoniis   corpora   conte- 

runt,  c  etc.  Ubi  in  Ghristianos  idolorum   artifices 

invehitur,  qui  manibusiisdem  quibus  idola  forma- 

bant,  Christi  corpus,  uti  ferebat  eorum  temporum 

consuetudo,  reoipiebant.  Vide  etiam,  cap.  14,  lib. 

contra  Judaeos.  Proinde  corpus  ejus  in  pane  censetur 

(verbum  censetur  idem  significat  ac  est  secundum  n 

juriconsultos)  indicat,  nos  sub  nomine  panis   pe- 

tere   vivificum  Ghristi   corpus,    ita  ut,  postulato 

pane,  Dominioum  sacramentum  et  individuitatem 

a  corpore  Christi  postulemus.  Murat. 

—  Tum  quod  et  corpus  ejus  in  pane  censetur.  Sic 
videtur  expiicari  posse  :  Per  panis  sacramentum 
commendat  corpus  suum.  Quemadmodum  Au- 
gustinus  iib.  i  QuaBst  evang.  43,  dixit :  Per  vinl 
sacramentum  commendat  sanguinem  suum,  Rio. 

—  Tum  quod  corpus  ejus  in  pane.   Quisquis  dili- 

?;enter  haec  verba  attenderit.   nunquam  auctorem 
n  adversariorum  sententiam  transiisse  dicturus 


advers.  Jud.,  et  lib.  iii  aavers.  Mardone.  et  I.  iv. 
Sic  etiam  iib.  de  Resur.  carnis,  pag.  2l8b  :  t  Caro 
corpore  et  sanguine  Gbristi  vesoitur,  ut  et  aoima 
de  Ueo  saginetur.  »  Albasp.  —  In  pane  censetur. 
Habetur.  G.  Pangir. 

(47)  Parabolis  retractat.  Traotat  et  conflrmal. 
G.  Pancir. 

(48)  Cwm  dicit  :  Numanid  panem  fiilis,  etc.  In- 
telligit  quod  legitur  in  Mattbaeis  cap.  xv,  et  Marci 
cap.  vii,  quando  Chanansa  rogabai  Domiaam  ut 
filiam  suam  a  daemonibus  liberaret,  ipse  respocdit: 
Non  est  bonum  sumerepanem  filiorum,  et  dare  ca- 
nibus,  id  est  ethoicis,  ubi  in  parabola  intelligit 
corpus  sttum  sub  nomine  panis,  et  canes  ethaicos. 
Tertullianus  vero  ilia  verba  aiiquantum  motat,8ed 
idem  est  sensus.  Uis  omnibus  vult  probare,paoem 
pro  oorpore  Ghristi  accipit.  Panc. 

(49)  Sed  et  noctumus  ille  puisator.  Qai  petiit 
panes  ab  amico  media  nocte,  et  eos  habait  (Lucs 
cap.  xi).  G.  Pancirol. 

(50)  Censequens  erat.  Nunc  exponit  alia  verba 
Et  dimitte  nobis  debita  nostra,  postquam  diiit  de 
liberalitate  Dei,  qui  nos  alit.  Q.  Pancirol. 

(51)  Si  iili  reputamur.  Hoo  significat,  si  Deo 
obslncti,  sive  obnoxii  sumus.  Sic  paulo  post  de 
Lamech  autem  septuagies  septies  ultio  reputata  est. 

ROUTH. 

(52)  Quasi  taurus.  Qui  saginatur,  ut  oocidator. 
Idem  esset  de  nobis,  nisi  delicta  remittareotar. 
G.  Pangirol. 


1S6S 


LIBBR  DB  ORATIONB. 


1966 


DomiQUS  se  solam  (53)  aine  delioto  esse.   Docet  j^  quod  remittere  nos  quoque  profitemur  debitoribus 


itaque  petamus  DiMrm  nobis  d£Bita  nostra.  Exo- 
mologesia  e8t,petitio  veDi» ;  quiaqui  petit  veuiam, 
delictum  confltetur.  Sio  el  pcenitentia  demon- 
stratur  acceptabilis  Deo,  quia  *'  vulL  eam  (54), 
quam  morUm  peccatoris  {Ezech,  xxxiu,  11).  Debi- 
tum  autem  (55)  in  Scripturis  delicti  figura  est, 
quod  perinde  Judioio  debeatur,  et  ab  eo  exigaiur, 
nec  t  tSS  evadat  jusiiliam  exactionis,  nisi  donetur 
exactiOf  sicui  ilU  servo  dominus  debitum  remisit 
(Matth.  V,  25}.  Buo  enim  speotat  (56)  exemplum 
parabola  totius.  Nam  et  quod  idem  servus  a  do« 
mino  liberatuSy  non  perinde  parcit  debitori  suo, 
ao  propterea  delatus  penes  dominum  tortori  dele- 
gatur  ad  solvendum  novissimum  quadrantem,  id 


nostris.  Jam  et  aiibi  (58)  ex  specie  ^  orationis  : 
RemiitiU,  inquil,  ei  remitutur  vobis  (Luc.  vi,  37). ' 
Et  cum  inierrogassei  Petrus  si  septies  remittendum 
essei  fralri :  Imo,  inquit,  uptuagies  sepiies  (Mulih. 
xvui,  22),  ut  legem  in  melius  reformaret,  quod  in 
Genesi  de  Cain  septies,  de  Lamech  autem  sepiagies 
sepiies^ultio  repuiata  est  (59)  (Gen.  iv,  24). 

CAPUT  VIII. 

Adjecit  ad  plenitudinem  tam  expedit»  orationis, 
ut  non  de  remittendis  tantum,  sed  etiam  de  aver- 
tendis  in  totum  delictis  suppiicaremus,  nb  nos 
iNDUGAs  iN  TENTATioNBM,  id  ost  no  uos  patiads  in- 
duciy  ab  eo  utique  tt64  qui  tentat,  GiBterum 
absit  ut  Dominus  tentare  videatur,  quasi  aut  igno- 


esty  modioum  usque  delictum,   eo  competit  (57), 

VarlaB  lectiones. 
**  Qni  mavult  primusji  solus  Leep.    '^  Ex  bao  speoie  Rigalt.  Paris.  Venet.  Semi.  Leop. 

Gommentarius. 


(53)  Sciebai  Dominus  se  solum.   Sane  inlelligen   B 
dus  locus,  sicuti  et  similes  Scriptura)  Bacre  loci, 
uti  alioubi  annotavit  S.  Au^ustinus,  ne  excludatur 
beata  virgo  Oeipara,quam  sme  omni  deiicto  vixisse 
ille  asserit.  Pam. 

(54)  Qui  vult  eam.  Subaudi  magis ;  et  est  elegans 
locutio.  De  boc  Ezecbiel,  cap.  xxiii,  G.  PANaaoL. 

(55)  Debitum  autem.  Nomen  debiti  signiflcat  de- 
liotum,  etest  ejus  typus,  seu  flgora  et  signiGca- 
tio,  quia  sicut  exigitur  in  judicio  a  debitore,  nisi 
remittatur  debitum,  ita  et  deiictum.  Pang. 

—  Debitum  autem  in  Scripturis  delicti  ftgura  est, 
Qnod  observat  Tertullianus,debitum  in  Scripturis, 
delictia  Oguram  esse,  quia  perinde  judicio  debea- 
tiir,  et  ab  eo  exigaiur,  nec  evadat  justiam  exa- 
otioais,  nisi  donetur  exactio  :  coosentaneum  vide- 
tur  iis  qu«  tradit  Aristoteles,  Eticor.  v,  contra- 
ctuum  alios  esse  voluntarios,  alios  involuntarios. 
Qui  rem  aliquam  vendit,  contrabit  cum  emptore, 
ieneturque  actionibus  empti  et  venditi,  voluntario  Q 
conlractu.  Qui  crimen  aliquod  committit,  contra- 
hit  oum   lege,   ita   ut   posa»,  quam   iex  crimini 
dixit,  fiat  obnoxiuB,  etiam  nolens  et  invifus.  Sio 
debitores  sumus  Deo,  qui  dilictis   ouotidianis  Dei 
mandata  spernimus,eoque  nomine  aebemus  pcanas 
Don  leves ;  nec  habemusindeimmenss  et  inflnita 
m^estati  satisfaoere  possimus,qui  per  nos  nullius 
pretii  sumus.Deus  igitur  credilor  noster  tanta  nos 
quamvis  immerentes  beneflcenlia  prosequitur,  ut 
quo  paolo  liberari  possimus  edooeat.  Remiitite^  in- 
quit,  et  remiUetur  vobis,  Erga  hominem  delinquit 
homo  ?quioquid  intercedit,  utique  humanumest, 
qiianlulum  est  quoddebelur?  quantulum  estquod 
remittitur?  At  erga  Deum  delinquit  homo?jam 
binc  debitor  homo,  illino  creditor  et  vindex  Deus. 
Omnino  tam  impar  oertamen,    quam    disparata 
Bunt  ab  humanis  divina.  Itaque  hominem  Deus 
induit,  ut  nostra  cum    suis  compensat,    Nostris 
legibus    nobisoum   agit  :  delegari  sibi    patitur.  j^ 
Debitores  sunt  nostri,  qui  nobis  injurias  intulere. 
Delegarous  debitores  nostros  Oeo,  quoties  debitam 
nobis  offensarum  nomine  satisfactionem  debitori 
nostro  sic  donamus,  ut  ipsara  illi  a  Deo  condo- 
nari  velimus.  Tuno  fit  in  ccBlis  acceptilatio,  per 
quam  vicissim  Deus  nostra  erga  se  debita  expun- 
git.  Quare  ille  ditior  et  locupletior  est  er^a  Deum 
debitor,qui  plure«  injurias  pertulit ;  etenim  plures 
habet  quos  delegare  queat  aebitores  suos  creditori 
Deo.  Quid  si  debitorem  non    habeamus?  Placet 
respoosio.quam  in  scidis  adAugustinum  suisNio. 
Faber  notaverat   :   Etsi  sorutatori  cordium  Deo 


voluntas  ad  remissionem  propensa  sufQciat,qu&nto 
tamen  ditior  ille  est  debitor,  quanto  securior,  qui 
non  solum  voiuntate  creditorem  iiberare,8ed  etiam 
re  ipsa  quod  a  se  petitur  exsolvere  potest.  Hoo 
autem  ut  queamus  prsstant  qui  nobis  injnrias  in- 
ferendo  se  debitores  nostros  constituunt.  Quam 
libenti  igitur  ae  prompto  animo,  non  dico  parceriB, 
verum  etiam  gratias  agere  iili  debemus,  qui  nobis 
unde  in  gravibus  debitis  cum  eo  paria  faciamus, 
oum  quo  nemo  polest,  suppeditant  1  Ria. 

(56)  Huc  enim  spectai.  Ad  huno  locum  pertinet 
tota  illa  parabola  servi,  cui  dominus  debitum  re- 
midit  ;ip8e  vero  a  oonservo  debitum  sihi  eitorque- 
bat.  Significat  autem,  non  dimitti  nobis  nisi  ut 
issi  injurias  aliis  dimiserimus.  G«  Pangirou 

(57)  Eo  compeiit.M  id  pertinet,et  hoo  significat. 
G.  Pancibol. 

—  Conferri  videtur  a  Tertulliano  modicum  deli' 
ctum  cum  eo,  quod  nos  debitoribus  nostris  remit- 
timus.  Ut  res  ista  se  habet,  Origenes,  perinde 
ac  fecit  in  sequentibus  TertulHanus  ad  Ifatthffii 
locum  ex  Genesi  illustrandum  in  Commentario  suo 
in  idem  Evangelium  pergit.  Vid.  Qen.  xu,  oap.  5, 
alibique.  Routh. 

f58)  Jam  et  alibi,  etc.  De  bac  petilione,  ut  nobis 
delicta  remittantur,  quemadmodum  nos  aliis  re- 
mittimus,  alibi  est  dictum.  G.  Pancirol. 

(59)  UUio  reputata  esi.  Id  est  faota.  Cum  enim 
Lamech  occidisset  virum,  id  est  Cain,  dixit,  Gen., 
cap  IV  :  Septuptam  ultio  dabifur  de  Cain  ;  de  La^ 
mech  vero  septuagies  septies.  Aliqui  interpretantur 
septies  iri  uitum  ilium,  qui  oociderit  Gain.  Sed  D. 
Hiuronymus,  epist.  425.  ad  Damasum,  qnaest.  1, 
intelligit,  non  iri  liberatum  Gain,  nisi  in  septima 
generatione,  quod  fuit  quando  occisus  est  a  La- 
mech  :  nam  tunc  a  tremore  est  liberatus  ut  pcena, 
quam  hio  patiebatur.  Peccatum  vero  Lamecb,  id 
est,  totius  mundi  et  sanguinis  qui  effusus  est,libe- 
ratum  est  septuagies  septies,  id  est  septuagesima 
septima  generatione,  in  qua  fuit  Ghristus,  qui 
totum  orbem  liberavit  a  sceleribus ;  nam  ipse  niit 
septuagesima  septima  generatio  ab  Adam,  Lncs 
cap.  III.  Verum  TortuUianus  intelligit  quia  septies 
vindicandum  erat  peccatum  Cain,  et  septuagies 
septies  peccatum  Lamech.  A  nova  qnoque  lege 
Jussum  est,  Matthsi  cap.  xviii,  ut  toties  pecca- 
tum  dimmitteretur,  id  est  septuagies  septies ;  sed 
ibi  ponitur  numerus  finitus  pro  infinito,  et  signi* 
ficatur  semper  esse  dimittendum,  ut  D.  Hierony- 
mus,  lib.  ni  Gomment.  in  cap.  xviii  Matthsi,  et 
alii  interpretantur.  G.  Pancibol. 


»67 


TERTULLIANI  OPERnM  PAR8  I.  -  SERIES  II,  D06MATICA. 


1268 


rot  fidem  oujusque,  aut  dcjicare  ^^   gcstiens  (60).  A  attingunlur  edicta   prophetarum,   Evaogelioram, 


Diaboli  eel  et  innrmitae  et  malitia.  Nam  et  Abra- 
hamum  non  tentandao  fldei  gratia,  stcrificare  de- 
fiiio  juBserat,  sed  probandffi,  ut  per  eum  faceret 
examplum  prscepto  suo  (61),  quo  mox  prspceptu- 
ruB  erat,  neque  pignora  Deo  choriora  (62)  ha- 
benda  **.  Ipse  a  diabolo  tentatue,  prflesidem  et  ar- 
tificem  tentationis  (63)  demonstravit.  Hunc  lo* 
oam  (64)  posterioribus  confirmat :  Orate,  dicens, 
ne  tentemini  {Luc.  xxii,  46).  Adeo  tentati  sunt  (65) 
Dominum  deserendo,  qui  somno  potius  indulse- 
rant  quam  orationi.  Co  respondet  clausula  inter- 
pretans  quid  sit  :  Ne  nos  deducas  in  tentationem* 
Hoo  est  enim  :  sed   dsveue  '*  nob  a  malo  (66). 

CAPUT  IX  (67). 


apostolorum,  sermones  DomiDi,paraboIaB,  exempla 
praecepta  ?  Quot  simul  expunguntur  offloia  (69)? 
Dei  1  f  65  hoDor  in  Patre,  fidti  teHtimonium  id 
nomine,  oblatio  obsequii  in  voluntate,  commemo- 
ratio  spei  in  regno,  petitio  vite  in  pane,  exomo- 
logesis  dcbilorum  in  depreoatione,  sollicitudo  ten- 
tationum  in  postuiatione  tutel».  Quid  mirum? 
Deus  solus  docere^potuit  ut  ae  veilet  orari.  Abipso 
igitur  (70)  ordinata  religio  orationis,  et  de  spirito 
ipsiusy  jam  tunc  cum  ex  ore  divino  ferretur,  ani- 
mata  suo^priviiegio  ascendit  in  coelam,  oommea- 
dans  Patri  qus  Piliue  docuit. 

CAPUT  X  (71). 
Quoniam  tamen  (72)    Dominus  prospector  (73) 


Gompendiis  pauculorum  '^  verborum  (68),  quot  B  humanarum  necessitatum,  seorsum  post  traditam 

Yariee  lectiones. 

*^  Ita  Rigalt,  e  cod,  Agob.  Paris.  Ventt,  Dejicere  sit  consentiens  Seml.  Leop.  "  Ne  que  pignora  cLo- 
riora  Deo  haberet  cod.  Agob.  **  Ua  Rigatt.  Paris,  Ymiet.  1744.  Evehe  Rhen.  Geten.  Fran.  renet.  1701. 
"  Alii  paucorum. 

Gommentarius. 

(60)  Dejicere  gestiens^  h.  e.  :  Absit  ut  Dominus 
tentare  videatur  quasi  gestiat  nos  dejioere,  aut 
supplantare  nos  cum  dial)oIo  conBentiat.(Vid.  var. 
lect.  Edd. 

(61)  Exemplum  prsbcepto  suo.  Quod  postea  dedit 
Mattbiei  cap.  xiv,  ut  oraremus,  ne  incideremus 
in  tentationem.  G.  Pancirol. 

(62)  Neque  pignora  Deo  chariora.  Pignora  appel- 
lat  filios,  quos  Ghristus  se  charlores  non  habendos 
JussuruB  erat ;  ait  enim  Matthsei  cap.  x  :  Qui  amat 
fdium  aut  fUiam  plus  qwim  me,  non  est  me  dignus. 
G.  Pangir. 

(63)  P^assidem  et  artifir.em  tentationis.  Scilicet 
diabolum  esse  demonstravit  Matthffii,  cap.  iv. 
G.  Pangirol. 

(64)  Huno  locum.  Quod  diabolus  sit  prinoeps 
tentationis,  posterioribus  soiiicet  verbis  Evange- 
iii  demonstrat,  Orale^  dicens  Mattbei  cap.  xxvi, 
ne  intretis  in  tentationem  G.  Pancirol. 

(65)  Adeo  tentati  sunl.  Id  est  :  itaque  sunt^ten- 
tati,  quianon  oraverunt.  G.  Pangirol. 

—  Ubi  simila  his  exstant  in  cap.  uit.  libri  de 
Baplismo,  ibi  ait  auotor,  Et  ideo^  credo,  tentati 
sunt^  quoniam  obdormierunt,  ut  adprehensum  Oomt- 
num  destituerint,  Routh. 

{66)  Sed  devehe  nos  a  malo.  Non  hio,  ut  vulgo 
aocipere  solemnus,  malum  intelligit,seu  mala,qu8e 
homini  contigere,  contingunt,  aut  contingere  pos« 
sunt;8ed  malum^  hoo  est  malignum,  seu  diabo- 
lum,  a  quo  nos  liberari  cnpimuE,  ne  in  tentatio- 
nem  atquein  delicta  inducamur.Gum  qualectione 
potisslmum  consentiunt  Graeca  orationis  Dominicfs 
verbay  ubi  legitur  iith  tou  novr,pou,  id  est  a  caco* 
dflBmone,  seu  maligno.  Gbrysostomus  sane  et  plu- 
rer  alii  Patres  hujusmodi  inlerpretationem  aahi- 
buerunt.  Vocem  quidem  pWi,  qiiam  nos  Hbera 
latine  reddimus,  crude  atque  aspere  Tertullianus 
per  vooem  devehe  expressit,  revera  enim  significat, 
protege,  defende,  tuere^  eripe^  ao  libera.  Murat. 

—  Gonferas  utiliter  que  habet  auctor  in  lib. 
De  fuga  in  pereecutione,  oap.  2. 

(67)  [n  cod.  Ambros.  legitur  tituli  instar  :  Ana- 
cephalSBOsis. 

(68)  Compendiis  pauculorum  verborum,  et.  Editi 
libri  nabent  paucorum.  Hinc  Ambrosianus  codex 
ms.  exordium  sumit.  Reote  autem  Anacephalseoeis 
insoribitar  hoc  caput,oum  compendiose  tota  Domi« 
nics  orationis  ezpoBitio   ante   legentium  oouIob 


exibeatur.  Murat. 

—  Compendiis  paucorum.limc  epilogat^qnomodo 
oninia  mandata  Scripturarum  contineat  oratio  Do- 
minica.  G.  Pangirol. 

(69]  Quot  simul  expunguntur  officiaf  Legere 
maluissem  exponuntur.  Sed  nulla  Tertuiliano  bar- 
barice  scribenti  de  sermonis  puritate  sollicitudo, 
Aliis  in  locis,  ac  prscipue  lib.  iii  et  iv  et  in  flne 
lib.  V  adversus  marcionem  eodem  atitur  verbo, 
at  sane  significatione  diversa.  Pari  tamem  sensa 
usurpasse  videtur  oap.  1  deCor.  mi7t7tf,ubinn(]uit: 
a  Proxime  factum  est.  Liberalitas  prflBstantissimo- 
p  rum  imperatorum  expungebatur  in  castris.  »  Sci- 
^  licet  exponebatur,  exserebatur,  ao  implebator  Gs- 
sarum  liberalitas  in  milites.  Sumpta  fortasse  me« 
taphora  e  calculis  et  rationibus  '  quaa  expungit 
diountur,  cum  absolotn  et  confects  emergnnt. 
Gapite  vero  11  hujus  libri  ita  ille  scribit :  «  Ne 
verbo  quidem  malo  iram  Deus  pernaittit  expoDgi,^ 
hoc  est  mandat,  ne  ira  in  contumelias  erumpat  ac 
proponatur.  Alibi  expungere  pro  perfieere  et  prx- 
stare  adhibuit.  Vide  etiam   infra,  cap.  13.  Morat. 

—  Quot  simul  expunguntur  ofAcia  ?  Id  est  tot 
verbis  Oorainic»  orationis  implentnr  officia  in 
Deum,  Guia  cum  dicimus  :  Pater,  noster,  eum  ut 
patrem  bonoramus.  In  illis  vero  verbis  :  Sanctifi' 
ceiur  nomen  tuum,  fidem  in  ejus  nomine  habere 
testamur.  Oblatio  vero  obsequii  est  in  voluntate, 
cum  dioimus,  Fiat  voluntas;  et  commemoratio 
est  spei  in  regno  in  illis  verbis,  Adveniat  regnum 
tuum.  Mox  petitio  vitaB  in  pane,  xbUPanem  noslrum 
quotidianum  da  nobu  hoaie^  exomologesis,  id  est 

D  confessio  delictorum  quod  deliquerimus  in  Deum, 
quando  dicimus  :  FA  dimiite  nobis  debita  nostra: 
sollicitudo  tentationum,  id  est  solliciti  sumus,  ne 
lentomur,  ubi  petimus  ut  nos  tueatur,  ibi  :  £^  ne 
nos  inducas  in  teniationem.  G.  Paivcirol. 

(70)  Ab  ipso  igitur.  Potes  explicare  simpliciter, 
ut  de  uno  tantum  Ghristo  sit  sermo.  Non  tnroen 
displicet  subtilitas  Pamelii,  qui  in  faac  periodo 
Trinitatem  agnoscit,  ita  ut  ordinata  ab  ipso  sit 
Patre,  et  de  Spiritu  ipsius  soilioet  sancto,  eiexore 
divino  Christi.  Lac. 

(71)  Titulus  in  cod.  Ambros.  :  Posse  nos  super 
adjicere, 

(72)  Quoniam  tamen.  Addit  posse  nos  ct  alia  pe- 
tere.  G.  Pangirol. 

(73)  Prospeetor.  Soilioet  est.  G.  Pamcibol. 


1269 


LIBBR  DB  ORATIONE. 


1970 


orandi  disoiplinam,  Petite,  inquit,  et  accipietis  A. 
(Luo.  XI,  8),  et  8unt  que  petantur  pro  circum- 
stantia  cujusque,  prAmissa  legitima  et  ordinaria 
oratione,  quasi  fandamento,  accidentium  jusest  ^ 
desideriorum  (74),  jus  eat  euperfluendi  (75)  '* 
extrinBecus  petitiones,  cum  memoria  tamen  pras- 
ceptorura,  ne  quantum  a  proceptis,  11 66tantum 
ab  aoribus  Dei  longe  simut. 

GAPUT  XI  w  (76). 

Memoria  ^*  prsceptorum  viam  orationibus  ster- 
nit  ad  coelum,  quorum  prscipuum  eat,  neprius  (77) 
ateendamus  ad  Dei  altare^  qvMm  si  quid  discordia 
vel  offensse  cum  fratribus  contraxerimus,  resolvamus 
{MaUh.  y,  23).  Quid  est  enim  (78)  ad  pacem 
Dei  ^*  reoedere  sine  pace  ?  ad  remissionem  debi- 
torum  cum  retentione?  Quomodo  plaoabit  Patrem 
iratus  in  fratrem,  oum  omnis  ira  ab  initio  inter- 
dicta  sit  nobis  ?  nam  et  Josepb  dimittens  fratres 
8U0S  ad  perducendum  patrem.  Et  ne,  inquit  ^» 
irascimini  in  via  (Gen.  xlv,  24) :  nos  scilicet  mo- 


B 


nuit  (80).  Alias  enim  via  (81)  cognominatur  disci* 
plina  nostra.  Tum  ne  in  via  (82)  orationis  consti- 
tuti,  ad  Patrem  cum  ira  incedamus.  Exinde  aperte 
Oominus  amplians  legem,  iram  in  fratrem  homi- 
cidio  superponit  (83),  ne  verbo  quidem  malo  per- 
mittit  expungi  (84)  etiamsi  irascendum  est,  non 
ultra  solis  receptum  (85)  (Ephes.  iv,  26),  f  16T  ut 
Apostolns  admonet.  Quam  autem  temerarium  est, 
aut  diem  sine  oratione  Iransigere,  dum  cessas  fra- 
tri  salisfacere,  aut  orationem  perseverante  iracun- 
dia  perdere. 

CAPUT  XII  (86). 

Neo  ab  ira  (87)  solummodo,  sed  omni  omnino 
oonfusione  (88)  animi  libera  debet  esse  orationis 
intentio,  de  tali  spiritu  emissa  (89),  qualis  est 
spiritus,  ad  quem  mittitur.  Neque  enim  agnosci 
poterit  a  Spiritu  sancto  spiritus  inquinatus,  aut 
tristis  a  leto,  aut  impeditus  a  libero.  Nemo  adver- 
sarium  recipit;  nemo  nisi  comparem  suum  ad- 
mittit. 


YarisB  lectiones. 

**  Accedentiam  Juxta  Latin.  **  Superstroendi  Rig,  Paris,  Fenet.  Seml.  Leop.  ^  Gap.  X,  alias. 
^'  Gum  memoria  aiias.^*  Accedere  ut  voluit  Muratorius,  ita  et  Semler.  ac  Leop.  ^  Latin.  parum  bene, 
distinguit :  ne,  {nqoit,  irascamini  in  via  nos  sfiilicet  monuit  (aiias  enim  via  oognominatur  disciplina  no- 
stra).  Tum  ne  in  via,  eto. 

Commentarias. 


(74)  Aecidentiumjus  est  desideriarum.  Id  est,  pos- 
Bumus  petere  qus,  prout  accidit,  desideramus, 
prsmissa  legitima  et  ordinaria  oratione,  id  est  Do- 
minioa  oratione  pro  fundamento.  G.  Pangirol.  — 
Corrigere  voluerat  Latinus  Latinius  accedentium 
juxta  desideriorum^  quod  receptum  video  a  Dela- 
cerda  in  editionem  suam  Tertulliani  Parisiis  anno  (J 
1624  typis  impressam.  Sed  maiim  ego  tantum  re- 
ponere,  accedentium. 

(75)  )us  est  superfiuendi.  Prster  generales  ora-^ 
tioois  Dominicffi  petitiones,  qu«  cuilibet  Gbristia-'^ 
norum  sunt  communes,  alia  sspe  a  Deo,  singulo- 
rum  propria  bominum,  petenda  se  ofTerunt.  uom- 
muni  itaque  orationi  quaedam  addere  licet  pro 
cujusque  necessitate  et  voto,  dummodo  petitioni- 
buB  nostris  divina  preoepta  non  adversentur. 
Imprimis  autem  nobis  a  Deo  prseipitur,  ne  roga- 
turi  ad  altare  accedamos,  nisi  prius  cum  fratribus 
noBtris  iniverimus  paoem,  ao  odia  deposoerimos. 
Hoc  Tertollianos,  oap.  seq.  ostendet.  Murat. 

(76)  Titol.  in  cod.  Ambr. :  Ne  orans  Patrem  fra- 
tri  irascaris. 

(77)  NepriuM»  Monet  prios  fratri  esse  ooncilian- 
dom,  qoam  oretor.  G.  Pancirol. 

(78)  Quid  est  enim.  Id  est :  qoam  obiervandom. 
G.  Pangirol.  n 

(79)  Beeedere.  Pro  reventi  hano  vocem  usurpasse 
videotor  Sailostios  atqoe  Horatius.  Cnm  tamen 
dubiom  sensum  babeant  istorum  ezempla,  et  Mce- 
dere  etiam  signiQcent,  veilem  iiceret  mibi  per 
Tertollianom  faoo  in  loco  scribere  non  recedere, 
sed  accedere.  Murat.  (Videtor  Aootor,  aodaoi  non- 
nihil  pro  more  soo  syllepsi  obos,  jonxisse :  ad 
pacem  Dei  accedere  f  recedere  sine  pace  ?  Edd.) 

—  Adpacem  Dei  accedere.  Exstat  (|oidem  in  edit. 
posteriore  Rigaltii,  qose  anno  prodiit  1634,  verbom 
r^edm,  sedforsan  typotbets  errore,  qoi  transiit 
in  editt.  seqoentes.  Habes  qoidem  c.  18.  Quale 
sacrificium  est,  a  quo  sine  pace  receditur  ?  8ed  omnes 
editiones  ante  illam  RigalUanam  verbom  accedere 
hio  praBstant.  Routb. 


(80)  Nos  scitictt  monuit.  Sopple,  idem  agere  de- 
bdre.  G.  Pancirol. 

(81)  Alias  enim  vta,  etc.  Unde  homines  viae  primo 
dicti  sont  Cbristiani.  ut  est  in  Aotis,  cap.  ix,  obi 
PaoloB  acceperat  litteras,  ot  homines  viss,  compre- 
benderei,  id  est  Christianos ;  quanquam  verten- 
dom  non  erat  hujus  visB,  et  dictio  hujus  deienda 
est,  cum  sit  articuluB  Grsscus.  G.  Pangirol. 

(82)  Tum  ne  in  via.  Subaudi :  est  observandum. 
Panc.  —  Saepe  dicitur  ^  68^<  religio  Ghristiana, 
cum  in  Actis  apostolorum^  tum  in  veterum  Ghri- 
stianorum  scriptis,  uti  monuit  PearsoniusinExpo- 
sitione  Symboli,  Artic.  Et  in  Jesu  Christo.  Routh. 

(83)  Iram  in  fratrem  homicidio  suverponit.  Ex- 
presse  in  veteri  lege  prohibita  non  videtur  ira,  sed 
quidem  bomicidium.  At  Christus  amplians  legem^ 
hoo  est  perficiens  et  novis  diseipiinao  praceptis 
amplificans,  homicidio  damnato^  irae  quoque  dam- 
nationem  ao  prohibitionem  addidit,  sive  superpo- 
suit.  Omois  quidem  ira  ab  initio  interdicta  est 
nobis^  ut  supra  TertQllianos  dixerat  Genesis  testi- 
monio ;  verom  com  aperte  non  videretor  inter- 
diota,  expressis  illam  verbis  a  fideliom  oordibos 
removere  ac  arcere  Gbristos  voloit.  Murat. 

—  Superponit.  Adjioit,  ut  est  apod  Matthsum, 
oap.  v.  G.  Pangirol. 
(Si)  Expungi.  Impleri  iram  convioio.  G.   Pan- 

GIROL. 

(85)  Receptum.  An  recessumf  Sed   nihil  jobeo. 

ROUTH. 

(86)  Tit.  cod.  Ambros. :  n  Etiam  omni  animi 
oonfusione  vacoom  esse  debere.  a 

(87)  Nec  ab  ira.  Docet  orantem  tranquiliom  esse 
oportere,  ot  est  Spiritos  sanctus,  ad  qoem  oramos. 
G.  Pangirol. 

(88)  Confusione.  In  ms.  codice  Ambrosiano  ha- 
betur  contusione.  Murat. 

(89)  De  taii  spiritu  emissa.  Nil  oratio  prosit,  nisi 
a  puso  et  minime  inquinato  spiritu  ad  Spiritum 
divinom,  qoi  poriBsimos  est  imo  ipsa  poritas, 
ferator.  Neqoe  enim  Spiritol  sanoto  plaoere  ani- 


1371 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  11,  DOGMATIGA. 


1272 


GAPUT  XIII  (90)  **.  j^ 

GaBterum  qu»  ratio  (91)  est,  manibuB  quidem 
ablutis,  1168  spiritu  vero  aordente  orationem 
obire  ?  quando  et  ipsis  manibns  spiritales  mundi* 
ti»  sint  necessariffi,  ut  a  falso,  a  caede,  a  veneficiis, 
ab  idololatria,  Cfieterisque  maculis,  qufle  spiritu 
oonceptfle  manuum  opera  transiguuntur,  pureB  alle- 
ventur.  Hqb  sunt  vcrsQ  munditiae,  non  quaSjplerique 
Buperstitiose  curant,  ad  omnem  orationem  etiam 
cum  lavacro  totius  corporis  aquam  sumentes.  Id 
cum  scrupulose  percunctarer  (92),  el  rationem  re- 
quirerem  (93),  comperi  commemorationem  esse  in 
Domini  deditiooem.  Nos  Dominumadoramus,  non 


dedimus.  Imo  et  adversari  debemus  deditoria 
exemplo,  nec  propterea  manus  abluere,  nisL 
quod  (94)  conversationis  humanae  inquinamentum 
conscientiflQ  causa  (95)  lavemus. 

1169  GAPUT  XIV  (96). 

Gfleterum  satis  mundse  sunt  manus,  quas  oam 
tota  corpore  in  Ghrioto  semel  lavimus  (97).  Omni- 
buB  lioet  membris  luvet  quotidie  Israel,  nonqaam 
tamen  mundus  est.  Gcrte  manus  ejus  semper  im- 
mundffi  sanguioe  prophelarum,  et  ipsius  Domini 
cruentatfle  in  fleternum.  Et  ideo  conscieDtia  pa- 
trum  (98)  hflereditarii  rei  nec  attollere  sas  ad  Do- 


^  Gap.  XI  alias. 


Yari»  iectiones. 


Gommentarius. 


s 


mu8  terrenis  maculis  infeotus  potest.  Hic  autem  Q 
Tertullianus  ad  cap.  i  Sapientix  respicere  videtur 
ubi  legitur  :  «  Spiritus  sanctus  disciplinfle  effugiet 

fiotum.  >   MURAT. 

f90)  Tit.  cod.  Ambros. :  De  Lavatione  manuum. 

[91)  Cssterum  qux  raiio.  Hic  docet,  manus  non 
aqua  abluendas,  sed  a  nequitiis  munda^  esse  te- 
nendas.  G.  Pang.  —  Casterum  gux  ratio  est,  etc. 
Manuum,  imo  totius  quandoquecorporislotioora- 
tionem  prflecedere  solebat.  non  apud  Cbristianos 
tantum,  sed  et  apud  ethnicos  atque  Judaeos. 
Nempe  abluto  corpore  manibusque   potissimum 

Eorgatis,  quae  facilius  plerumque  sordes  contra- 
unt,  lavari  quoqueac  emundari  aculpaesordibue 
animum  Qonoulli  arbitrabantur.  Sed  animo  puro 
et  purgato  hominum  ad  Deum  accedere  debere, 
cum  ratio,tum  religio  suadebant.  Huncautom  apud 
gentiles  invaluisse  morem,  omnium  antiquissimo 
teste  probabo.  Homerus  videlicet  in  Odyssea  Pene 


Sancta  nitens  famulis  interlalt  atria  lymphis 
CantharaB,  intrantamque  maaus  iavat... 

Chrjfsostomus  pluribus  in  locis,  et  pnesertim  in 
bomil.  57,  tom.  V,  p.  390,  ejusdem  rei  fldem  his 
verbis  facit :  Kpi{vac  tlvai  iv  Tal^  a&AsTc  twv  eu- 
XTT^p(u>v  o!x(i)v  vcy6[jLi9xai,  tva  o\  (liXXovTec  tix^* 
^Ooti  Tu)  6e(|)  itp6Teaov  diTovit)/d^evoi  to^  x^tpac,  oi)- 
T(i>c  auTob^  eic  eux^iv  dtvaTeCvojviv.  Ut  in  alriis 
domuum  in  quibus  oratur,  sint  fontes^  constitutum 
est,  ut  qui  orare  volunt^  prius  abluant  manus,  et 
tunc  demum  eas  ad  preces  extendant.  Bumdem 
oonsule  in  homil.  82  et  108,  tom.  VI,  et  homil.  43, 
in  l  ad  Corinth.  Alibi  tamen  Gbrysostomus  ipse, 
videiicet  in  homil.  6,  in  l  ad  Timotheum^  exleraum 
huno  ablationis  ritum,  interna  cordis  puritate  non 
accedente,  irridet,  eamque  appellat  -^iXdixa  xat 
Xripov,  icaCyvia  xai  ica(8u>v  dOtSpixaTa,  risum,  nugas^ 
jocos  etpuerorum  iudicra.Es,  quoque  Tertolliani  sen- 
tentia  est,  illos  redarguentis,  qui  manibus  quidem 


lopem  nobis  exhibet  aqua  sese  anteprecesabluen-  /i  ablutis,  Hpiritu  vero  sordenle,  orationem  obeunt 
tem.  JllJus  etiam  fliius  Telemachus.  ''-*** ^*  -..— ^ —  n-:««*:-  ..^ — 1^-  — *  ««♦;- 

XtTpac  vi^/diiJLevoc  icoXi^c  dXoc  euyeT*  'A6i^vi[). 
Lotis  in  ponto  maDibus,  sic  PaifaiJa  adorat. 

Maorobius  vere,  Satumal.  lib.  iii,  cap.  1 :  v  Gon- 
stat,  inquit,  diis  superis  sacra  tacturum  corporis 
ablutione  purgari.»  Alia  hu.jusce  ritus  eiempla  e 
Virgilio  profert  eo  in  loco  Macrobius.  Lactantius 
quoque  Firmianus  eosdem  ethnicos  ridet,  qui  t  se 
pie  eacriflcasse  opinantur,  si  outem  laverint,  tan- 
quam  libidines  intra  pectus  inclusas  iili  amnes 
abluant,  aut  ulia  meiria  puriOcent. »  Judseis  pariter 
id  moris  fuisse,  auctor  est  pseudo-Aristeas,  inlib. 
de  Lxx  Interpret. :  v  Rege  consultato,  ait  ille,  ad 
diversa  looa  divertunt,  atque,  ut  mos  est  Judfleis 
omnibus,  manibus  prius  in  mari  iotis,  Deo  preces 
effundunt. »  VideSpencerum,  deLeg.  Uchr.^X,  iii, 
diss.  3,  c.  3.  Transiit  postea  ad  Ghristi  fldeles  hu- 


Cfleterum  apud  quosdam  Orientis  populos,  ac  potis- 
simum  apud  Mahgmeti  sectatores,  nostriB  etiam 
temporihufl  hujusmodi  consuetudo  viget.  Mcrat. 

(92)  Id  cum  serupulose  percundarer.  Quare  ma- 
nos  ante  preoes  abluerent,  nonnulli  a  Tertulliano 
interrogati,  se  id  facere  respondebant  in  comme- 
morationem  Dominicfle  deditionis,  quod  videlicet 
Pilatus,  priusquam  Cbristum  dederet  Judaeia,  ma- 
nus  iavit.  Hanc  rationem  facile  Tertullianus  re- 
tondit :  «  Nos  enim,  inquit,  Dominum  adoramos, 
non  dedimus.  »  Morat. 

(93)  Bt  rationem  reguirerem.  Quare  aliqui  se 
lavent  oraturi,  comperi  id  eos  facerein  memoriam 
Domini  a  Juda  prooiti,  ut  factum  illod  exsecrentDr 
et  velut  ab  ipso  se  mundent.  6.  pANaaoL. 

(94)  Nisi  quod.  Nisi  aliquod  inquinamentum 
conversionis  humanflB  lavemus  causa  consoientifle, 
postquam  idolum  tetigerimus.  G.  Pangirou 


jusmodi  consuetudo,  et  fortasse  quidam  ab  ipso         (95)  Conscientise  causa.  Hunc  esse  puto  Tertul- 
lo  in  I  ad  Timoth.,  cap.   ii,   id  praeceptum  IJ  liani  sensum,  manus  ideo  tantum  lavamus  ut  animi 


Apostolo 

fuisse  censuerunt,ubi  nos  jubct  Ye^^cc  iatouc  imi- 
peiv,  manus  puras  ad  coelum  toltere^  quasi  et  de 
externa  manuum  puritate  ac  ablutione,  velut  iri- 
ternflB  puritatis  indicio,  Apostolus  loqueretur.  Id- 
circo  Apostolicarum  Gonstitutionemauctor,  lib.viii, 
cap.  32:  Ha^  irtoToc,  inquit,  i\  itKrrTi  StoBev  iva- 
ffTavTec  l{  Uttvou,  irp6  tou  ^p^ou  litiTeXiaai,  vn}/A- 
jisvot  Tcpoffeu)^£jOwjav.  Omnis  Chrisiianus^  vel  Chri^ 
stiana  mant  e  somno  surgentes,  antequam  apus 
faciant  manibus  totis^  Deum  orent.  Verum  noo 
apertius  patebit  consideranti,  posita  antiquitus 
fuisse  in  templorum  atriis  labra,  iontes  ac  vasa, 
ut  antequam  ad  orandum  fidelesaccederent,  manus 
ablaerent.  S.  Paulinus  in  epistola  ad  Severum : 


puritatem  demonstremus.  Atque  in  eo  supersti- 
tionem  damnat,  quae  externam  tantum  munditiam 
quflerit.  Ls  Pr. 

(96)  Tit.  cod.  Ambros  :  Apostrophe. 

(97)  In  Christo  semel  lavimus.  IIoo  est  in  bapti- 
smo,  in  quo  manus  cum  toto  corpore  lavimus.  Qui- 
bus  verbis  innuitur  baptizandi  ritus,  quando  nodi 
homines  ter  ia  aquam  mergebantur.  At  in  lib.  de 
Baptismo  hflec  apertissime  Tertullianus  tradit,  et 
post  illum  complures  alii.  Murat. 

(98)  Conscientia  patrumy  eto.  Hfleredes  reie  con- 
BcientiflB  patrum  snorum  appellat  JodflsoB,  aqaibos 
conclamatum  est :  Sanguis  ejus  super  noi,  et  super 
lilioi  nostros.  Murat. 


1373 


LIBER  DE  ORATIONE. 


1274 


minum  audent  (99),  ne  ezclamei  aliquis  [eaias  (1),  A  tare^quibus  merito  vanitas  exprobranda  est ;  siqui- 


ne  exborreat  Gbristus.  Nos  vero  nonattoUimus  (2), 
tantum,  sed  etiam  expandimus  e  1170  Domi- 
nica  passione  ^'^  modulatum  ^  (3),  et  orantes  conii- 
temur  Ghristo. 

CAPUT  XV  *'  (4). 
Sed  quoniam  (5)  unum  aliquod  attigimus  vaous 
observationis  (6),  non  pigebit  cstera  quoque  deno- 


dem  sine  ulliuBautDominiei,autapostolioi  prfficepli 
auctoritate  fiunt.  Hujusmodi  enim  non  reiigioni,8ed 
superstitioni  deputantur,  afTectata  et  coacta,  et 
curiosi  potius,  quam  rationalis  ofiicii ;  certe  vel  eo 
ooeroenda,  quod  gentilibus  adsquent  (7).  Ut  est 
quorumdam,  expositis  1171  ^*  (8)  penulis  ^'  ora- 
tionem  facere  ;  sio  enim  adeunt  ad  idola  nationes. 


VarifiB  lectiones. 

^'  Et  dominioa  pass.,  S&ml.y  Leop.^  gui  seribendum  opinaiur  :  Dominicam  passionem  modulantes.  ^ 
Modulantes  SemL  Leop.  RouiH.  ex  PameL  tdiiione.  ^^Gap.  XII  a/ioi.  ^  Ita  RiggU.  Paris.  VeneU  Positis 
Semler.  Leop.  ^*  PoBnulis  aitoj,  excepto  SemL 

GommeDtarios. 

—  Comciimiia  patrum  hxrtdiiarii  rei.  Judsos  ita      expandimus  modom,sed  modulum,  vel  ut  ait  Ter- 


circumscribit,  quos  reprehendit,  quod  manus  non 
attollant  in  suis  saorificiis,  quippe  qui  in  terram 
proni  orare  plerumque  soleant,  saltem  in  hac  sua 
excaecatione  ciroaGbristi  passionem.  Pam. 
(99)  Nec  attollere  eas  ad  Dominum  audent.  Ire- 


tullianus,  modulatum,  quem  eihibuit  Dominus 
noster  Jesu  Gbristus  expansis  in  cruce  manibus. 
Qui  ritus  etiam  hodie  servatur  apud  nos  in  reci- 
tanda  publicis  preoibus  oratione  Dominica.  Sic 
orantes  confltemurGbri8to,quia  nos  inter  orandum 


nsBus,  iib.iv:  «  Judtei  jam  non  offerunt.   Hanus  R  ipso  gestu  protitemur  Gbristianos,   corpore  nostro 


enim  eorum  sanguine  pleme  sunt.  Non  enim  rece- 
p*»runt  Verbura,  per  quod  ofTertur  Deo.  »  Rio. 

{i)  Ne  exclamet  aliquis  Isatas.  Ne  aliquis  spiritu 
Isais  plenus  cumillo  exclamet,ac  Deum  ita  loquen- 
teiii  iuducat :  Cum  extenderilis  manus  vestras,  etc. 
Atque  boc  est  empbatice  dictum.  Murator.  —  Nec 
exclamet  aliquis  Isaias.  Abundai  aliquis,  ut  sspe 
alibi.  Intelligit  quod  dicit  Isaias,  cap.  i  :  Cum  ex- 
tenderitis  manus  vestras,  averlam  faciem  a  vobi*  ; 
manui  enim  vestras  sanguine  plenx  sunt.  Lavamini, 
mundi  estotCy  auferte  nequitias  ab  animis  vesiris. 
Kt  ideo  dicit :  Ne  exclamet  Isaias.  Rt  hic  monet, 
Hebraaos  immundas  manus  semper  babere,  qus 
nulia  aqua  possuntmundari.  G.  Pancirol.  —  ne- 
verte  ad  cap.  2.  Routh. 

(2)  Nos  vero  non  attottimuf,  eto.  Quandoquidem 
JudsDi  immundus  etipsiuHDomini  sanguine  cruen- 
tatas  manus  attoliere  nec  audent,  nec  debent,  no- 


ad  figuram  Gbristi  crucifixi  conformato.  Ipse  Ter- 
tuilianus,  lib.  i  ad  Nationes  :  «  8i  statueris  bomi- 
nem  manibus  expansis.  imagineni  crucis  feceris.  n 
Ifaximus  Taurinensis,  homil.  2  de  cruce  Domini  : 
«  Ipsius  etiam  incessusbominis,  cum  manus  leva- 
verit,  crucem  pingit. »  Atque  ideoelevatis  manibus 
orore  praBcipimur,  ut  ipso  quoque  membrorum 
gestu  passionem  Domini  fateamur.  Quod  Maximus 
dicit:  <«  ipso  membrorum  gestu  t  ;  Tertullianus 
dixisset, «  ipso  corporis  modulatu.  »  Sio  tib.  de 
Anima,  cap.  32,  ubi  de  animarum  in  alia  corpora 
translatione  :«  Necmoduliscorporumadaequontur, 
inquit,  id  est,  mensura?,  ampiitudini,  capacitati 
non  conveniunt.  »  Eoque  sensu  antiquiores  Latini 
dixerant,  «  modum  agri,  »  et  «  metiri  se  suo  mo- 
dulo  nc  pede.  »  Rigalt. 

(4)  Tit.  cod.  Ambros.  :  De  expositis  penulis. 

(5)  Sed  quoniam,  eto.  Quiaattigimus  unum,quod 


bis  Cbristi  filiis  gaudendum  est,  qui  non  attollere  p  est  vanum  de  lavandis  manibus,   alia  etiam  dice- 


tantum,  sed  eas  expandere  possumus  a  D(»minica 
passione erudiii ;  suas  enimexpanditincruce  mundi 
Servator.  Qnapropter  ea  verba  e  Dominica  passione 
modulatum  aliam  desiderare  voeem  mihi  videntur, 
cujusmodi  tssei  capientes^habentes,  aut  quid  simile, 
ut  sit  sensus :  Nos  vero  non  attollimus  tantum, 
sed  etiam  expandimus  manus,  modulatumf  hoo 
est  mensuram^  e  Domini  cruce  oapientes,  ubi  nos 
ille  docuit  manus  expandere.  In  iib.  de  Pal- 
lio  lunsB  modulationes  menstruas  Tertullianus  dixit, 
ut   mensuram    lunaris  motus    significaret.   Mu- 

RAT. 

(3)  E  Dominica  passione  modulantes.  Formantes, 
.at  tenebat  Dominus  manus  in  cruce.  Ita  orabant 
passis  bracbiis  et  manibus.  Q.  Pancirol. 

— Sed  expandimus  e  Dominica  passione  modula» 
tum.  Pamelius  edidit :  c  Nos  vero  non  attoUimus 


rous  non  minus  vana,ut  est  deponere  penulas  causa 
orandi,  de  quo  subjicit.  G.  Pancir. 

(6)  Vacusp  observationis.  Inanem  scilioet  ac  su- 
perfluam  appellat  manuum  ante  preces  ablutionero, 
nisi  priueet  animusa  criminum  sordibuspurgetur. 
Pergit  autem  vanitatis  art^uere  illorum  quoque 
consuetudinem,  qui  deposilis  gravioribus  vestibus 
ad  orationem  accedebant.  Murat. 

(7)  Qeniilibus  adaeqaent.  Pro  adaquentur,  et  sint 
prout  observant  ipsi.  G.  Pancirol.  —  Forsan  exci- 
ditnoj  post  gentitibus.  Routh. 

(8)  Ul  est  quorumdam,  expositis  petiuliSy  eie.  Pe- 
nuia  vestium  genus  fnit,  quas  pluvioso  frigidoque 
cgbIo  veteres  induebant.  Has  antequam  precibus 
operam  darent,quidam  e  Christianis  depooendas  ar- 
bitrabantur.  Quod  vero  ait  Tertullianu8,id  consue- 
vissefieri  a  nationibus,  hoc  est  ab  etbnicis  idola 
adeuntibus,  ifischyli   Grfficus  interpres  confirmare 


tantum,8ed  etiam  expandimuse  Dominicapassione 

modulantes,  etorantes  conGtemur  Ghristo.  »  Ferri  n  videtur.Nescioquid  etiamde  mutationibus  vestium 
quidem  posset,  «  sed  etiam  expandimus,  e  Domi-  ^  in  gentilium  sacris  ipse  Tertullianu;  habet  in  lib. 
nica  passione  modulantes.  »  Verius  tamen  videtur     de  Pallio,  oap.  4.  Murat 


ez  libro  Agobardi :  «  Sed  etiam  expandimus  e  Do- 
minica  passione  modulatum.  »  Utriusque  autem 
Bcripturaa  sensus  satis  erit  obscurus  et  ambiguus, 
nisi  ritus  tunc  usitati  ralio  explicetur.  Illud  vero 
in  primis  notandum  esl,  eos  errare  graviter,  qui 
modulaptes  hic  acoipiunt  quasi  canentes  aut  psal^ 
tentes.  Nam  cum  de  privata  oratione  sit  sermo, 
quam  sono  vooissummisso  atque  subjeoto  fleride- 
bere  ait  Tertullianus,  nihil  opus  fuit  modulis  mv- 
sicis.  Nos  modulatum  interpretamur  iroaginem, 
fl^uram  scilicet,  seu  gestum  orantis.  Expandimus 
igitor  e  Dominica  passione  modalatum,  hoo  est, 
orantea  non  taatnm  attollimus  manns,  sed  etiam 


—  Vt  est  quorumdam  positis  penuUs^  etc.  Ita  ora- 
bant  ^entiles.  Penula  vero  vestis  erat,  qua  pluvie 
vel  itmeris  gratia  utebantur.  Lampridius  in  Ale- 
xandro :  Penulis,  inquit,intra  urbem  frigoriscausa 
ut  senes  uterentur  permisit,  cum  id  vestimenti 
geniis  semperittnerarium  aut  pluvise  fuisset.  Ju- 
venaliSy  satir.  5  : 

Et  muito  Btillaret  penula  nimbo. 

Gicero,  in  Orat.  pro  Mil.  «  Gum  alter,  inquit,  ve- 
heretur  rheda  penuiatus. »  Penulam  pro  lacerna 
yetares  posniBse  videntnr.  G.  Pangib. 


1275 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  8BR1BS  II,  DOGMATIGA. 


197« 


Quodutique  si  fiori  oporteret,  aposloli,  qui  de  ba- j^  tionem  nisi  si  Hermas   (15)   ille,   cujas  soriptara 


bitu  orandi  docentjComprebendiesent  ;  nisi  siquid 
putant,  Paulum  penuJam  suam  (9)  in  oratione  pe* 
nes  Carpum  reliquisse.  Oeus  aciiicet  (10)  non  au- 
diat  penulatos,  qui  tres  sanctos  in  fornace  Baby- 
lonii  regis  orantes  cum  sarabari8(ll)  et  tyarissuis 
exaudivit  ? 

CAPUT  XVI  (12). 

Item  quod,   assignata   oratione,  (13)  assidendi 
mos  f  ITH  est  (14)  quibusdam,  non  perspicio  ra- 


fere  (16)  Pastor  inscribitur,  transacta  oratione  non 
lectum  assedisset,  verum  aliud  qaid  fooisseU  id 
quoque  ad  observationem  vindicaremus.  Utique 
non  (17)  8implioiter  enim  et  nuno  positum  (18) 
est :  6'ttm  adorassem  (19)  et  assedissem  super  tectumt 
ad  ordineminarrationiSf  non  ad  instar  diBciplinae. 
Alioqain  nusquam  arit  adorandam,  niei  ubi  faerit 
leotuB.|Imo  oontra  Bcripturam  fecerit,  si  quis  in 
oathedraautsubsellio  sederit  (20).  Porro  cum  per- 
inde  11 7S  faciant  nationes  (21),  adoratia  sigilla- 


GommeDtarius. 


(9)  Paulum  penulam  suam,  Mandat  enim  Timo- 
tbeo  ut  penulam  ad  se  deferat,  II  ad  Timotb.  cap. 
IV.  Panc. 

—  Paulumpenulamsuim.  HaBC  sunt  PauHverba  : 
<(Penulam,quam  reliqui  Troade  apud  Carpum,  ve-  ^ 
nlens  afier  tecum.  »  Ironice  ilaque  Tertullianus  ^ 
ait  :  nisi  hoc  faciendum  est  ad  exemplum  Pauli, 
qui  peoulam  Troade  penes  Carpum  rehquerat  ora- 
tioni  vacaturus.  Vide  Octavium  Ferrarium,  de  Re 
vest.  part.  ii,  lib.  ii,  ubi  de  Penulis  multa.  Murat. 

(10)  Deus  scilicel,  Ironice  loquitur,  G.  PANan. 

(11)  Cum  sarabaris.De  sarabariset  tyarisdictum 
est  in  lib.  de  Resurrect.  cam.  cap.  58,  num.  601. 
Panc.  —  Cum  sarabaris.  Tres  pueri  in  fornacem 
cum  braccis  suis^  et  tyaris^  et  catceamentis^  et  vesti- 
bus  conjucti  fuere.  Septuaginta  InterpreLes  pro  fe- 
moralibus^  seu  braccis  babent  9uv  xoXq  ffap«6i- 
potc,  ctfm  snrabaris,  Quare  non  aliud  boo  vocabulo 
significari  vides.quam  quaedam  crurium  autfemo- 
rum  integumenta.  In  libro  etiam  de  Trinitate  (si 
quidem  Tertuliiuni  sit)  et  .de  Pallio  hanc  vocem 
usurpatam  invenias.  Hurat. 

(12)  Tit.  cod.  Ambros.  :  De  assidendo  post  ora^ 
tionem, 

(13)  Item  quod  assignata  oratione.  Perfecta,  ut  G 
infra  dicit,  ac  transacta.  Damnat  eos  qui  sedere 
post  orationem  consueverunt.  Non  video,  inquit, 
nujus  instituti  rationcm,  nisi  forte  trabunt  hoc  ex 
libro  Pastoris  condito  ab  Herma,  quem  alibi,  de 
Pudicit,,  cap.  K^  apocryphum  esse  vidimu8,inquo 
narrat  se  post  orationem  lecto  assedisse.  Sed  ibi 
narrat  rem  gcstam,nonpr8ecipit,  utid  nosagdmus. 
Quid  ergo,inquit,  si  aliud  fecisset,  hunc  imitare- 
mur  ?nequa'iuara.  G.  Pancir. 

—  Assignaia  oratione.  Absolutam  et  peractam 
orationem  signiflcat,  metaphora  deducta  e  signis, 
et  sigillis,  quae  tum  epistolis^tumtestamentisaiiis- 
quetabulis  Jam  confectis  appoui  solebaut.  Mu- 
rat. 

(14)  Assidendi  mos  esi,  Ghristiani  aut  stantes, 
aut  in  gonua  procumbentes  Deum  adorabant,  pre- 
cesque  fundebant,  Trita  est  observatio.Verumnon- 
nuilis  eorum  per  orationem  sedendum  esse  vide- 
batur,  non  ^uod  defatigati  sedibus  indigerent,  sed  D 
superstitiosis  fortasse  rationibus  ducti.Eorum  con- 
Buetudinem  Tertullianus  redarguit.  Murat. 

(15)  Nisisi  Hermas.  Hic  esl  Hermes  quem  Paulus 
lubel  salutari  ad  Rom.  cap.ult.Dicilur  composuisse 
librum  cfai  Pa^/orinscribitar,  de  quo  Nioephorus 
ita  loquitur,  lib.  ii  Hisi.  eecles.,  CBji.  ult.  :  «  Acci- 
pimus  inter  ambigaffi  quoque  auctoritatis  scripta 
esse  Acturum  Pauli  liLrum,  et  eum,  qui  Pastoris 
titulum  habet,quem  HermoB  quidam  adscribunlei, 
cui  in  Epist.  ad  Rom.  Paulus  salutem  nuntiari 
jubet.  Nonnullis  autem  is  admodum  necessarius 
esse  videtur,  eis  prfficipue  qui  prima  pietatis  diS' 
cunt  rudimenta,  multum  afierens  maturi  fructus 
et  utilitatis.  Non  pauci  quidem  apud  anliquoB  eo 
Bunt  usi.  »  Eumdem  Easebius  CffiBariensifl  oom- 
mendat  Hist.  eedes.^  lib.  ui»  oap.  3  et  cftp.  25.,  et 


lib.  v,  oap.  S.TertullianuB  vero  in  lib.  de  PudUUia^ 
buno  iibrumimpurum  vooat,  et  ab  Eccleaia  otlaxa 
damaatum  scribit.  Gum  vero  hio  illud  opas  non 
damnet,  catbolicuB  fuisse  credendus  eBt,  cum  h»o 
Bcripsit.  G.  Pancirol 

—  Nisi  si  Hermas.  Uermea  antiquitsimi  Bcripto- 
ris  librum,  cui  titulus  est  Pastor,  Latine  tantum 
habemus.  Quanto  in  pretio  fuerit,  eruditis  omni- 
bus  compertum  est,ita  ut  quidam  inter  cauonicas 
Scripturas  ipsum  referrent, alii  vero  illum  velinter 
apocrypha  et  contemnenda  rejiotrent,  modum  ez- 
cedentes  utrinque  ;  non  enim  librum  hunc  veluti 
canonicum  suspicero  fas  est,  sed  certe  tanquam  fi- 
dei  oatholio»  utilissimum,  plurimioue  faciendum 
judicare  debemuB.  Quod  autem  ad  hunc  locum 
pertinet,  recte  ex  huiusmodi  verbis  oonjioimoB, 
librum  (i«  Ora/ion«  a  Tertulliano  catholioo  adhuo 
fuiflse  conscriptum.  Nam  cam  sibi  Pastoris  aucto- 
ritatem  objiciat,  non  damnando  repellit,  sad  ex« 
plicando  sibi  conoiliat.  Quin  addit,  si  Hermas  re- 
vera  post  orationem  ex  quadam  reiigione  coose- 
disset,  id  ad  observationem  vindicariy  soilioet  ad 
ejuB  imitationem,  fleri  merito  potuisBe.  Acoedit 
quod  inlra  Scripiuram  nominans,  Herme  iibrum 
canonicis  Scripturis  conjungeru  videtur.  Gontra 
ipsemet  scriptor,  inMontani  castra  hflsresimque  do- 
lapsus.  Pastoris  fidem  atque  auctoritatem  totis, 
ut  aiunt,  nervie  eievare  et  intringere  conatur,  ut 
ex  ejus  libro  de  PudicUia,  cap.  iOet  oap.  20,  con- 
Btat,  quem  certe  postremum  librum  in  heretieo- 
rum  ofQcina  prooudit.  Murat. 

(16)  Scriptura  fere.  Subaudiendum  ab  omnibuSf 
aut  addendum.  Q.  Pangirol. 

{i7)  Utique  nan.  Scilioet:  iilad  non  vindicare 
mus  ad  orandi  observantiam  ;  ergo  neque  morem 
in  lecto  sedendi.  G.  Pangirol. 

(18)  Et  nunc  positum.  Lego  :  est  hoc  positum. 
Scilicet  quod  sederit  in  lecto,  est  simpliclter  po- 
situm,  nec  ut  traderetur  hflsc  observatio,  ted  at 
res  prout  gesta  68t  exponeretor.  G.  Pancirol. 

(19)  Cum  adorassent.  Sunt  ipsa  Pastoris  verba  in 
procemio  lib.  ii,  que  in  editis  ita  so  habeot :«  Gum 
orassem  domi,  et  consedisBem  supra  lectumjntra- 
yit  vir  quidam,  •  etc.  Hibc  igitur,  ut  Tertallianae 
inquit,  non  refert  Hermas,  ut  sedendum  poBt  ora- 
tionem  nos  doceat,8ed  ut  historia»  soc  narratio- 
nem  persequatur.Etquid  si,  addit,  in  cathedrafaui 
subsenio  post  preces  peractas  quls  Bedeat,  num  in 
Bcripturam,  hoc  eBtcontraHerms  pneoeptam  pee- 
cabit,  qui  in  lectulo,  et  non  in  Babaelllo,  8ive  in 
cathedra  sedit  ?  Murat. 

(20)  AiU  subsetlio  sederit,  Deridet  eot  qui  ex 
Pastoris  libro  poet  orationem  argumentum  sddendi 
Bumunt,  quod  cum  ipse  inlecto  sederit,  inscamno 
non  sit  sedendum  ;  nam  idesBet  oontra  illamBcri- 

Sturam,  ubi  ipae  in  lecto  sedit,  non   in  oathedra. 
\.  Pangirol. 

(21)  Cum  verinde  fadamt  naliones.  Similiter  fa« 
ciant  ethnici,  qai  Bodent  adoratis  aigdilaribua  taiB. 
Ita  enim  appauabaQt  raa  idola  at  «g&a,  oft  alita 


«77 


LIBBR  DE  ORATIONE. 


1278 


ribus   suis  (22)  residendo,   vd  proptereu   (23)  in  J^  tionis  (25)  astante,  factum  istud  irteligioBiBsimum 


nobis  repreiiendi  meretur,  quod  apud  idola  cele- 
bratur.  (24)  Eo  apponitur  et  irreverentiffljcrimen, 
etiam  ipsis  nationibus,  si  quid  saperent,  intelli- 
gendum.  Siquidem  irreverens  est  assidere  sub 
conspectu,  contraque  conspectum  ejus,  quem  quam 
mazime  reverearis  ac  venereris;  quaniolt74 
magis  sub  oonspectu  Dei  vivi,  angelo  adbuo  ora* 

Yariffi  lectiones. 
^  Gap.  XIII  alias.    >^  Elatis  delendum  censet  Jun. 

Commentarius. 


est,  nisi  exprobramus  Deo,  quod  nos  oratio  fatiga- 
verit  l 

CAPUT  XVII  w  (26). 

Atqui  cum  modestia  et  humilitate  adoran- 
tes,  magis  commendabimus  Deo  preces  nostras.ne 
ipsis  quidem  manibus  sublimius  elatis  '*  (27),  sed 


dictum  est,  lib.  de  Anima,  cap.  7,  numero  144, 
et  advers.  Valentin.  cap.  12,  et  cap.  18,  et  est 
apud   Macrobium,  lib.  i   Satumal.   6.  Pangirol. 

(22)  Sigillaribus  suis  .  Sigillaria ,  seu  sigilla^ 
erant  signa  parva,  seu  icunculee,  et  imaguncul», 
ac  simulacra  deorum  modo  palmaria,  modo  cubi- 
talia,  ita  membris  artificiose  compacta,  ut  nervis 
tracta,  vel  iidibus  mota  vivere,  obambulare,  et 
reliquos  bumani  corporis  moius  exercere  at- 
que  imitari  possent.  Nostro  quoque  svo  similia 
babemus  ,  quibus  Homffi  oomen*  ost  poppacci, 
et  in  Qallia  marionneUeSj  iisque  conioedias  inter- 
dum  actas  vidimus.  }it\}p6<nzanci  Greci  appella* 
bant.  Ad  bujusmodi  simnlaora  alludens  Iloratius 
aiebat : 

Tu  Diihi  qul  imperitafi,  aliis  ■ervis  miser,  atque 
DuMriv,  ut  oerm  alienis  mobiio  iifnom. 

Prster  Aristotelem,  qui  in  lib.  de  Mundo  si^il- 
laria  eleganter  descripsit,  ut  apud  Apuleium  ilhus 
inierpretem  videre  est,  de  iis  quoque  mentionem 
fecerant  Uerodotus ,  in  Eulerpe ,  XeDophon,  in 
SymposiOj  Lucianus,  de  Dca  Syra^  Gellius,  lib.  ziv, 
cap.  1,  et  M.  Antoninus  imperator,  in  lib.  viii  de 
seip^o ;  atque  hic  potissimiim  sigillaria  expresse 
appellat.  SigiUarium  autein  in  ethoicorum  sacris 
multus  erat  usus,  nimirum  deos  insaoa  eorum 
superstitio  sub  hisce  icunculis  plerumque  ligneis 
pxhibebat,  movebat,  rudem  plebeculam  advene- 
ratiooem  simul  ooncitans  atque  adorationem.  Hinc 
Arnobius,  lib.  vi  contra  Gentes,  hujusmodi  morem 
irrideos  aiebat :  m  Et  abatinetis  a  risu  cum  pro 
diis  immorialibud,  si^illiolis  hominum ,  forrois 
supplioatis  humanis?  Quinimo  deos  esse  sigillaria 
ipsa  censotis,  nec  prster  hffio  quidquam  vim  credi- 
tishaberedivinam.  Mlntraveroaddit:«8ffipenumero 
videmus  ab  artiQcibus  hsc  signa  (hoo  est  deorum 
simulacra)  modo  parvula  fieri,  et  palmarem  in 
minutiem  contrahi,  roodo  in  immensum  tolli,  et 
admirabilem  in  aniplitudinem  subievari.  Ratione 
hac  ergo  sequitur,  ut  inteiilgere  debeamus  io  si- 
gilliolis  parvulis  contiahere  se  deos,  et  alieni  ad 
oorporis  similitudinem  coarctari,  »  etc.  Tertuliia- 
nus  igitur  ut  falsa  ouminaeorumqueeigna  decenti 
ncmioe  insigniat,  sigiUaria  vocat,  quod  vera  ca- 
rerent  anima,  atque  aliena  tantum  ope  moveren- 
tur.  Ab  eodem  auctore,  in  lib.  advers.  Valentin. 
cap.  18,  iigiUarius  ductus  nominatur  his  verbis : 
i<  A  qua  occulto  nihll  sontiens,  et  velut  sigillario 
extrinspcus  ductu,  in  omnem  operationem  moveba- 
tur.  «  In  libro  etiam  de  Anima,  cap.  6,  sigillarius 
motus  simili  rationo  appellatur,  qui  fit  externa  vi 
et  operatione  impellente.  Murat. 

(23)  Vel  propterea.  Ob  id  solum  a  nobid  est  re- 
prehendendus  mos  sedendi,quiaapud  idololatrasid 
celcbratur  seu  frequentatur.  His  accedit,  quod 
sedere  est  irreverentis  crimen,  etiam  apud  Gbri- 
stianos,  si  saperenl.  Q.  Pancirol. 

(24)  Apud  idola  celebratur.  Non  e  TertuUino 
tantum,  sed  et  e  Pindaro  ao  Plutaroho  discimus, 
gentiles  consuevisse  assidere,  postquam  stantes 


orassent.  Pindarus  enim,  ode  6  isthm.,  descriptis 
precibus,  quas  Hercules  ad  deos  miserat,  naec 
subdit : 

*Qc  Apa  sliccbv,  adrCxQi 
"ECero 

B  Sic  tocutuSf  statim  eoncedit.  Plutarchus  vero  legem 
hanc  a  Numa  promulgatam  narrat :  Vt  sedeatur, 
postquam  cutoratum  fuerit.  Hmc  ille  in  ipsius  Nu- 
mffi  vita:  quorum  etiam  tripiioem  expiicationem 
profert.  In  Qufflstionibus  vero  Romanis  tradit,  suo 
quoquc  lempore  usitatum,  ut  qui  procati  eseent 
ac  adorassent,  in  teinplis  perstarent  ao  sederent. 
Quamobrem  Tertullianus  nao  ilidem  ratione  Ghri- 
stianos  post  oralionem  sedere  solitos  objurgat, 
quod  gentiiium  consuetudinem  imilarividerentur. 

MURAT. 

(25)  Angelo  adhuc  orationis.  Sentit,  nobis  ange- 
lum  oratiunis  adesse,  cujus  ratio  est  habenda.  Q. 
Pancirol. 

—  Angeto  adhuc  orationis  adstattte.  August.  ad 
Probam,  cpist.  121,  oratioues  nostra»  inuotescere 
ait  angplis  qni  sunt  apud  Deum,  ut  quodammodo 
eas  otlerant  Deo,  et  de  bis  consullant,  et  quod  eo 
jubente  implendum  esse  cognoverint,  boc  nobis 
Q  vel  evidenter  vel  latenter  apportent.  Dixit  enim 
inquit,  angelus  homini :  Et  nunc  quando  orabas 
tu  et  Sara,  ego  obtuli  orationem  vestram  in  con- 
speotu  charitatis  Dei.  Rio. 

(26)  Tit.  God.  Ambros. :  De  manibus  etatis  et 
de  vutlu. 

(27)  Ne  ipsis  quidem  manibus  elatis.  Atlollere 
manus  ad  ccelum  et  ad  Deum,  cum  nreces  fun- 
duntur,  vetustissimus  fuit  mos,  non  a  judeistan- 
tum,  sed  et  ab  ethnicisusurpatus.  FuriusCamillus, 
apud  Livium,  lib.  v,  cap.  21,:  «  Dicitur  manus 
ad  coelum  tollpus  precatus  esse.  »  Marius  etiam 
apud  Plutarchum  diis  vota  faciens,  vi^/ifxevo^  xa^ 
^sipac,  xal  Ttpoc  xiv  oupav6v  avao^tjiv,  lotis  mant- 
bus^  ac  in  coelum  sublatis.  Mitto  aiios  testes,  ao 
prasertim  Latinorum  poetarum  prinoipem,  lib.  n 
et  XII  iEneid.,  Aristotele  contentus,  qui  in  lib.  de 
Mundo^  UivTCc,  inqiiit,  o\  d^BpiDiroi  dvaTt{vo|jLSV 
Tok;  yeTpa^  elc  x^v  oupav&v,  cjx^c  itoioufjievot»  Om- 

T\  nes  homines  ad  coetum  manus  tollimus  preces  fac» 
turi.  Porro  antiquissimus  isto  ritus  a  JudoBis  potius 
in  gentiles,  quam  a  gentilibus  ad  Judieos  transi- 
isse  videtur;  siquidem,  ut  habetur  Exndi  cap. 
XVII,  V  11,  Moysesipsesublatisin  coelum  manibus 
orabat  :  Cumque  levaret  Moyses  manus^  vincebat 
Israel;  sin  autem  fauiulum  remisisset^  superabat 
Amalec.  Legimus  etiam  in  psal.  cxxxiii,  Extollite 
manus  vestras  in  sancta,  etc.  Idem  colligas  e  psal. 
cxL,  et  ex  Lament.  Jerem,  cap.  iii  n.  41.  Ceterum 
Ghristianos  manibus  in  ccelum  sublatis  orare  con- 
suevidse,  imo  debuisse^  Apostolo  praecipiente  seu 
monente  in  cap.  iii  Epist.  ad  Tim.,  patet.  Inquit 
enim  :  yolo  viros  orare  in  ontni  loco^  levantes  paras 
manus.  Glemens  Alex.,  lib.  vii  Strom.^  istius  mo- 
ris  fidem  faoit,  scribens  :  Dum  oramiu^  manus  in 
cxtum   tollimus  :  xac   X^^^9^   *^<   oGpov^v   a1po(jLtv, 


1279 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  1.  —  SERIES  II,  DOGMATIGA. 


1380 


temperate  1175  ao  probe  elatis  (28),  ne  vultu  A 
quidem  in  audaciam  erecto.  Nam  ille  publicanue, 
qui  non  tantum  prece,  sed  et  vultu  bumiliatus 
atque  dejectui  orabat ,  justiilcatior  Pbarisffio 
procacissimo  disoeisit.  Sonos  etiam  vocis  (29) 
subjectos  esse  oportet.  Aut  quantis  arteriis  opus 
est,  si  pro  sono  audiamur  ?  Oeus  autem  non  vo- 
cis  (30),  sed  cordis  audilor  est,  sicut  conspector. 
Dsmonium  oraculi  (34)  Pytbii :  El  tnutumf  inquit, 
intelligo,  etnon  loquentem  exaudio.  Dei  aures  sonum 


exspectant?  Quomodo  ergo  oratio  Jonn  de  ventre 
ceti  1176  per  tanta  bestie  viscera,  ab  ipsis 
abyssis  per  tantam  squoris  molem  ad  ccBlum 
potuit  evadere?  Quid  amplius  referent  isti,  qui 
clarius  adorant  (32),  nisi  quod  prozimis  obstre- 
punt?  Imo  prodendo  petitiones  suas,  quid  mi- 
nus  faciunt,  quam  si  in  publioo  orent  (32)  ? 

CAPUT  XVIII  "(34). 
Aliajam  .consuetudo  invalnit  (35),  jejnnanteB, 
babita  oratione  oum  fratribus,  subtrahaQtoscolnm 


"  Cap.  XIV  alias. 


VarisB  lectiones. 


Commentarias. 


Ab  aliis  referendis  abstineo,  cum   et  levo  nostro  B     (35)  Alia  jam  consuetudo.  Aliqui  camjejunaai' 


in  ecclesiastica  liturgia,  et  in  sacris  faciendis  Ghri- 
Btiani  sacerdotes  manus  attollant  Deum  precaturi. 
Non  quidem  sublimius  attollunt,  sed  temperate  ac 
probe,  ut  hoo  in  ioco  Tertuilianus  exigit,  videlicet 
supra  humeros  non  erigendo.  Quem  sacerdotum 
ritum  elevationemne  manuum,  an  e.xtensionem 
appellem,  nescio.  Id  ^uidem  constat,  antiquitus 
inter  Gbrislianos  promiscuum  fuisse,  ut  manus  in 
precando  aut  attollerebtur,  aut  in  figuram  crucis 
expanderetur.  Murat. 

(28)  Ac  probe  etatis.  Id  est :  paululum  elatis,  vel 
pansis.  6.  Pancirol. 

(29)  Sonos  etiam  vocis.  Id  est :  oportet  vociferari, 
si  vocem  Deus  inspiceret.  Non  legendum  est  inter- 
rogativG  ;  hoc  enim  vult :  si  pro  sono  vocis  Deus 
exaudiret,  esset  clamandum  ;  sed  non  vocem, 
verum  cor  inspicit.  Pancir. 

—  Sonos  etinm  vocis  subjeetos  esse  oporlet.  Hoc 
est  Bubmissos  est  compressos,  ne  proximum  quem-  Q 
queturbcnt;  non  enim  voce  est  opus  ut  a  Deo 
audiamur.  In  bac  seotenlia  fuerunt  et  alii  Patres, 
quippe  clamoremy  quem  ad  Deum  SS.  propbets 
mittebant,  non  oris,  sed  meotis  clamorem,  seu 
animm  alacritatem  ac  studium  ttj^  ^'^X^^c  irpoBu- 
(x{av,  ut  cum  Theodoreto  loquar,  inteihgebant.  Vi- 
dendi  Busilius  M.,  in  psal.  xxxiii,  v.  16 :  Clemens 
Aiex.  Strom.  lib.  vii ;  Cbrysostomus,  hom.  13, 
tom.  y ;  8.  Augustinus,  et  alii ;  ac  in  primis 
Gyprianus,  qui,  ut  in  aiiis.  bic  etiam  Tertullianum 
describere  videtur,  cap.  2  de  Orat.  Quod  restat, 
haec  de  illis  intelligenda  sunt,  qui  privata  vuce 
pro  suo  arbitrio  in  templis  orant.  Horum  preces 
ac  orationes  ne  nunc  quidem  toleramus,  si  alta 
voce  proferantur,  cnteris  demissa  precantibus.  At 
vocem    attollere    cum   reliquis   et  fas    et  pium 


aut  tempore  quadragesimeaL  peracta  oratione  qo* 
lunt  fratres  osculari,  quos  TertuIIianas  reprehen- 
dit.  G.  Pangirol. 

Alia  jam  consuetudo  invaluit.  Qus  seqauntur 
emendavimuB,  partimconjectura,partim  auctoritate 
codicis  Agobardi.  DamnatTertaliianus  consuetadi- 
nem,  quse  jam  tum  inter  GbristianoB  invaluerat,ut 
pleriquo  quibus  diebus  privato  sese  atflciebant  Jcja- 
niu,orationemcumfratnbu6babitamnonclaudercat 

pace,  non  consignarent  osculo  pacis ;  quod  orationis 
sigoaculum  esse  ait,  ut  Bupra,  hoc  libro,  assigoatam 

orationem  dixit,  transactam  confectamque.  Pravs 
consuetudinis  causam  non  inquirit,  nec  aliam  vol^o 
afTerri  video,  nisi  quod  in  osculo  hilaritatis  aliquid 
esse  dicerent  alienum  ab  jejanii  mcBstitia  luctu- 
que.  Profani  saggerebantaliam,  scilicet  orisjejnni 
graveolentiam,  unde  Martialis,  epigrammate  4,  lib. 
VI,  Bassam  redolere  dicit : 

Qaod  jejunia  sabbat&riorum, 
MGBiiorum  quod  anhelitus  reoram. 

Sed  hanc  stomachi  sane  delicatioris  mollitiem  in 
robustis  illis  temporum  prope  apostolicorum  pec- 
toribus  fuisse,  baud  vero  simile  videatur :  oum 
et  martyrum  in  carcere  squalorem,  et  in  agonc 
fluentia  tabo  vulnera,  amplexari  ac  deosculari 
ipss  etiam  muliercul»  non  exhorrescerent.  Quid 
enim  ?  cum  et  inter  profanos  baeia  captatorum 
tum  obvia,  tum  importuna  fuisse,  idem  poeta  si* 
gniflcet,  libro  ix,  epigrammate  99  : 

Effagere  non  eet,  Basse,  basiatores, 
Non  ulcas  aere,  postalaeve  iuceates, 
Non  triete  mentam,  sordidiqae  licheoes, 
Non  labra  pingai  dolibata  cerato, 
Nec  congelati  gutta  proderit  nasi. 


est,   quando   ooncorditer  in   tcmplo  sacras  per- 
azuntur  preces  ,   et   una  est    multorum   oratio.      Omissa  i^itur  causa  superstitionis  illins  adeo  mo; 
Murat.  f\  rosBB,  ut  jejunantes  osculandi  ofncio  defunei  sibi 

(30)  Deus  autem  non  vocis.  Uaec  ad  verbum  trans-      nefas  esse  ducerent ;  TertuUianus  consuetudinem 


tulit  D.  Gyprianus.  G.  Pangirol. 

(31)  Dxmonium  oraculi.  Dflemon  mutos  audit, 
ergo  magis  Deus.  Pancir. 

—  Dxmonium  oraculi  Pythii .  Hujusmodi  re- 
sponsum  a  dsBmooe  Pytbio  datum  Grcesi  legatis, 
auctor  est  Herodotus,  lib.  i  Hist.  Murat. 

(32)  Qui  clarius  adorant.  Pro  clarius  orant^  sci- 
licet  qui  clara,  atque  altiori  voce  Deum  precantur. 
Alibi  verbum  adorare  pro  siraplici  orare  Tertullia- 
nus  usurpavit,  idque  etiam  in  superioribus  fecit, 
non  sine  meliorum  exemplo.  Neque  sane  est,  cur 
Adrianus  Valesius  quemdam  Virgilii  versum  im- 
muteret,  ubi  verbum  adorare  eodem  sensu  occur- 
rit.  MuRAT. 

(33)  Quam  si  in  publipo  orent  ?  Videntur  vocife- 
rantes  m  publico  orare,  quod  est  contra  illud  Mat- 
thsi,  cap.  VI.  Q.  Pangirol. 

(34)  Tit.  Quod  Ambros. :  De  osculo. 


vitujperat,  hac  prssertim  ratione,  quod  tunc  po- 
tiseimum  pax  conferenda  sit  cam  fratribus,  cum 
oratio  commendabilior  ascendit.  Omnino  sic  le- 
gendum  esse  res  ipsa  indicat,  non,  ut  edidit  Pa- 
melius,  cum  oratione  commendabilior  ascendit. 
Etenim  quaBstio  non  erat,  an  conferenda  esset  pax 
cum  fratribus  habita  oratione*,  sed,  an  conferea- 
da  esset  ab  eo  qui  jejunii  sibi  privatim  indicti 
sumptive  diebus  in  ecclesia  cum  fratribns  oraverai 
Et  tunc  potissimum  conferendam  esse  docet  Ter- 
tullianus,  cum  oratio  commendabilior  ascendit, 
nimirum  vehiculo  jejunii  sublevata  :  Nri«ifa 
itpoffEu^^if^v  tU  oupav^v  iv«t4fJi«Ei,  olovsi  itrepov 
ooT^  ^i^oyiytTi  iTp6c  TTjv  fivw  tcope(«v,  inquit  Basilius. 
homil.  de  Jejunio,  et  ipse  Tertullianua,  libro  ds 
Jejuniis,  ait  per  jc|]unium  pinguiorem  orationem 
Deo  immolari.  Itaque  Gbnstiano  inter  publicas 
orationesprivatisJeJuniiB  operanti,  pacis  camfra- 


fS8l 


LIBER  DB  ORATIONB. 


I28S 


paciB  (36),  1177  quod  eat  Bignaoalam  oratio- A 
nis  (37).  Quando  autem  magis  conferendo  cum 
fratribus  paz  est,  nisi  cum  oratio  commendabi- 
lior  ascendit,  ut  ipsi  de  nostra  operatione  parti- 
cipesy  Jam  audeantdesua  pacefratri  tran8igere(38)? 
Quffi  oratio  cum  divortio  sancti  osculi  integra(39)? 
quem  Domino  offioium  facientem  impedit  pax? 


quale  sacriflcitim  est,  a  quo  sine  pace  recedi- 
tur  (40)  ?  Quscumque  operatio  **  sit  (44),  non  erit 
potior  prsecepti  observatione,  quod  jubemur  jejunia 
1178  nostra  celare.  Jam  enim  de  abstinentia 
osculi  agnoscimur  jejunantes.  Sed  et  si  qua  ratio 
est  (42),  ne  tamen  huic  prfficepto  reus  sis*^,  po- 
tes  dumiy  si  forte  **,  inter  quos  latere  jejunium  in 


Vari»  lectiones. 

**  Ita  Rig.  oratio  cod,  Agob,f  ratio  SitnL  Leop.     ^  Praeceptor  tu  sis  Seml.     "  Si  abest  a  Sml,  et 
Leop. 

Gommentarins. 


tribus  quibuscum  orationem  celebravit  conferendsa 
osoulum  eo  libentiue  tunc  temporis  usurpandum» 
cum  suam  orationem  sperat  Deo  gratiorem  et 
commeodabiliorem  fore  ut  communionis  Ghristia- 
ns  beneficio  dejejunantisoperatione  fratres  etiam 
non  iejunantes  parlicipent.  Riqalt. 

(36)  Subtrahunt  oseulum  pacis.  Nihil  apud  eru-  R 
ditos  magis  vulgatum,  quam  ^uod  in  publicis 
precibus  et  saoris  facienois,  quin  imo  et  in  viis, 
et  in  oBdibus  privatis  Christiani  se  osculo  {>aci8 
consalutaro  atque  ad  concordiam  ac  pacem  invi- 
tare  solerent.  Ideoque  tignaculum  oralionis  appel- 
latur  a  Tertulliano,  quod  Ghristianorum  preces,  et 
omnia  fere  ecclesiastici  ritus  sacramenta,  hujus- 
modi  pacis  signo,  veluti  sigiilo  quodam  fraternita- 
tis  concluderentur.  At  invaluerat  apud  nonnullos 
consuetudo  ac  opinio,  tum  osculum  fratribus  post 
orationem  subtrahendum,  cum  ipsi  jejunium  ali- 
quod  sua  sponte  ac  priva  a  religiooe  observabant. 
Fluribus  argumeutis  morem  ac  sententiam  illorum 
improbat  Tertullianus,  ostendens  orationem  sine 
osculo  integram  non  esse  :  quin  tunc  magis  decere 
pacem  orationi  conjungere,  cum  oratio  per  jeju- 
nium  commendabilior  ad  Deum  ascendil.  Addit 
etiam,  id  a  prscepto  Domini  abborrere^  quo  jube- 
mur  Jejunia  nostra  celare  ;  neque  vero  li  celabant,  q 
quo8  idcirco  abstinere  ab  osculo  apparebat,  quod 
jejunarent.  Murat. 

(37)  Quod  esl  signaculum  arationij.  Id  est,  con- 
firmatio.  G.  Pancieol. 

(38)  De  sua  pace  fratri  transigere  /  Optent  de  sua 
pace  fratri  transigere,  id  est,  cum  fratre  commu- 
nicare.  G.  Pancirol. 

—  De  sua  pace  fratri  transigere  ?  Hoo  est  :  ut 
fratres  cum  fratribus  jejuoantibus  convenire,  cer- 
tique  fieri  de  mutua  concordia  ao  pace  possint. 
Osoulum  enim  paois,  ut  cum  legum  peritis  loquar, 
tanquam  transactio  et  conveotio  erat,  c^ua  ab  om- 
nibus  simultatibusatque  odiis  se  recessisse  fratres 
testabantur.  Murat. 

—  Ut  ipsi  de  nostra  operaiione  participes,  jam 
audeant  de  sua  paee  fratri  transigere.  Lectionem 
istam  ex  Ursini  libro  restituimus,  cum  in  vulgata 
sensus  non  esset  satis  commodus.  Et  repetenda 
sunt  ea  de  superioribus  :  Ghristian»  charitatis  *v 
beneficio  fieri,  ut  de  jejunantis  operatione  fratres  ^ 
etiara  non  jejunantes  participent,  eoque  beneficio 
afTeoti,  jam  audeant  transi^ere  cum  Jejunante,  ita 
ut  pro  communicato  jejunii  merito  pacis  suaa  Ghri- 
stianad  gratiam  mutua  pensatione  communicent.  In 
Agob.  oodice  legitur  :  «  Ut  ipsi  de  nostra  opera- 
tione  participent  quam  auderent  de  suapace  iratri 
transigendus,  »  nullo  sensu.  Rigalt. 

39)  Qu»  oratio  cum  divortio  sancti  osculi  inte- 
gra  f  Quasi  diceret  :  Quam  aliena  ab  homine 
Ghristiano  arrogantia  nostram  opcrationem,  hoo 
est  jejunium,  nobis  habemus,  et  fratres  suam 
sibi  pacem  habere  Jubemus?  quod  proxime  ad 
divortii  formulam  accedit,  Res  tuas  tibi  habeto. 
Ideoque  subnectit  :  «  Qu»  oratio  cum  divortio 
sancti  oscuii  integra  7  Quem  Domino  officium  fa- 


cientem  impedit  pax?»  Officlum  vocat,  quod  supra 
operationem  et  Jejunium.  Pacem  vern  dicit  oscu- 
lum  pacis.  Rigalt. 

(40)  Quale  sacri/icium  eU  a  quo  sine  pace  rece- 
diturf  Sacrificium  hic  intelligo  orationem  cum 
participatione  corporis  Christi  :  cujus  clausula  et 
signaculum  fuit  osculum  pacis,  osculum  sanctum. 
Sequitur  in  vulgatis  editionitjus,  u  Quscumque 
ratio  sit.  »  Quod  ferri  poase  non  videtur,  cum 
paulo  post  auctor  ^iaiifx<rzi-^tM}(si(;  inferaty  «  Sed  et 
si  qua  ratio  est.  »  In  vetustissimo  codice  legitur, 
«  Quascumque  oratio  sit,  non  erit  potior  prsecepti 
observatione,  »  menda  apertissirna.  Unde  appareat 
TertuIIianum  scripsisse  :  «  Quascumque  operatio 
sit,  non  erit  potior  observatione  prscepti ;  »  hoc 
sensu  :  quamlibet  severa  aut  perfecta  sit  Jejunii, 
vel  cujuscumque  operationis,  quam  ipsi  nobis  im- 
peraverimus,  austeritas,  non  erit  commendabilior 
observatione  prsecepti  Dominici,  quo  jubemur 
jejunia  nostra  celare.  Nempe  qui  ob  Jejunia  privata 
osculo  pacis  post  celebratam  cum  fratribus  ora- 
tionem  abstineant,  ipsa  osculi  abdicatione  prsedi- 
cabant  se  Jejunare.  Hactenus  igilur  Tertullianus 
osculi  abstinentiam  superstitiosam  Jcjunantibus 
esse  oatendit  :  primum,  quod  nulla  sit  abstinendi 
ratio  ;  deinde,  quod  osculi  refutatione  Jejunia  sua 
preedicent,  qu»  celari  Deus  voluit.  Adjicit  :  «  Sed 
et  si  qua  ratio  est,  ne  tamen  huio  prsecepto  reua. 
sis,  t  nimirum  prfficepto  celandi  jeiunii,  «  potes 
domi,  si  forte,  inter  quoslatere  jejunuim  in  totum 
non  datur,  diCferre  pacem.  »  Tanta  fuit  Patribus 
charitatis  cura,  ut  plerusque  ritus  ratione  oon 
bona  receptos  iolerarent  potius  quam  rigida  cen- 
Bura  vel  minimam  scissurae  occasionem  praebe- 
rent;  haec  erat  illo  aevo  Ghristianorum  (lUYxaTi- 
6oi(7t<.  Itaque  fingit  TertuHianus  ritum,  quem  su- 
pra  tollendum  esse  docuit,  posse  aliqua  ratione 
defendi  :  simul  et  modum  prffiscribit  ritus  ser- 
vandi,  salvo  Domini  pracepto,  nempe  ut  jejunan- 
tibus  liceat,  habita  cum  domesticis  et  familiaribus 
oraticne,  oscuio  pacis  abstinere.  Sic  enim,  quam- 
vis  ob  jejunii  religionem  osculo  abstineant,  fore  ut 

tejunium  tamen  minime  prodant,  cujus  conscios 
labeant  nullos,  nisi  quos  domestica  latere  non 
possunt.  Excusationis  istius  colorem  confirmat 
exemplo  jejunii,  quod  die  Paschffi,  pic  passionis 
Dominicae  diem  nuncupat,  communis  et  publica 
religio  sanxii.  Nam  quotannis,  recurrentd  die  quo 
Sponsus  ablatus  est,  Ecclesiae  placuerat,  viduitatis 
ac  desolationis  significatione,  osculandi  consuetu- 
dinem  intermitti,  abaque  ulla  tamen  occultandi 
jejunii  cura  ;  cum  inaffectate  quisquis  id  proderet, 
quod  una  cum  omnibus  faciendum  haberet.  Ri- 
galt. 

(41)  Qus^cumque  ratio  sit.  Quacumque  ratione 
movearis  ad  subtrahendum  fratri  osculum,  alia 
potior  aut  melior  ratio  suadet  ut  osculeris,  quia 
noc  modo  manifestas  te,  non  osculando,  Jejunare  : 
et  jejunia  jubet  Deus  celari,  Matthaei  cap.  vi.  G. 

PANCrROL. 

(42)  Sed  et  si  qua  ratio  est:  Quascumque  sit  ra- 


IS8S 


TBRTULLIANI  OPBRDM  PARS  I.  —  8ERIBS  II,  D06MATIGA. 


1»4 


iotum  noD  datur  differre  pacem.  Ubicamque  autem  A  ^t  coDsuetQdini  domi  8atlsfaoie8.}8ic  et  die  Pa- 
alibi  operatioDem  *^  tuam^absoondere  potes,  debes  sohffi  (44),  quo  communis  et  quasi  publica  Jejaoii 
meminisse  prcecepti  (43)  :  ita  et  disoipiins  foris,      religio  est»  merito  llHOdepoDimusosoulum  (45), 

YariaB  lectiones. 
'*  Orationem  conj.  Seml, 

Commentarius. 

tio,  ut  jejunantes  non  osculentur,  hujus  ritus  tu      dum  monuit,  ne  videlicet  huio  pracepto  rei  fiant' 


non  sis  prsceptorj  nec  inventor ;  sed  id  observa 
domi,  ubi  domestici  soiont  te  Jejunare,  et  inter 
eos  differas  pacem  in  aliud  tempos  :  sed  foris 
omnes  osculeris,  ne  te  eo  modo  jejunare  intelii- 
gant.  G.  Pancirol. 

(43)  Debes  meminUse  pnecepti»  Quo  jubemur  ce- 
lare  jejunium.  G.  Pangirol. 

(44)  Sic  et  die  Paschx.  Tempore  Paschs  ;  intel- 
ligo  enim  tempus,  quod  praecedit  Pascha,  quo 
omnes  jejunant  :  merito  enim  tuno  osculamur, 
quia  non  curamus,  quod  depositione  osculi  pro- 


quo  jubemur  Jeiunia  nostra  oelare;  Jam  eDim 
accepto  oorpore  Domini,  et  reservato,  agnoscuntur 
jejunantes  :  nisi  dicamus  tam  promiscui  moris 
fuisse  acceptas  Eucharistie  partes  in  ecclesiis 
munducare,  aut  reservatas  domum  deferre  priva- 
tim  sumendas,  ut  etiam  jejuniis  tautum  stationa- 
riis  operati,  prout  visum  sibi  esset,  vel  coipedd- 
rent,  vel  reservarent.  Snne  totius  fecerit,  qui  pro- 

Eositum  iliud  TertuIIiani  rigide  constituet,devotum 
le  obsequium,   quale  est  Jejunium  Eucbaristia 
non  resolvi.  fitenim,  ut  sanctissimi  Patres  Ni&Toi 


datur  jejunium,  oum  iiiud  omnes  observent.  Et  Q  proOtentur,  non  muilum  accipimus  punisaut  vini, 


hoc  est  quod  dicit.  Panc. 

—  Sic  et  die  Paich»,  Pascha  hic  pro  die  passio- 
nis,  seu  postremo  die  veneris  in  quadragesima, 
quem  sacrum  in  parasceve  appellamus,  accipien- 
dum  esse,  jejunii  publici  tunc  servati  mento  satis 
ostendit.  fpsemet  auctor,  cap.  10,  contra  Ju- 
dfleos  :  Pascha,  inquit,  passio  Domini  est ;  eoque 
sensu  aliis  locis  banc  adhibet  vocem.  Itaque  feria 
sezta  in  parasceve  ab  osculo  pacis  Ghristiani 
abstinebant  oevo  Terluiliani,  quod  et  nostris  tem- 
poribus  in  ecclesiasiica  liturgia  servatur.  Idem 
testantur  antiqui  Rituales,  et  rationem  hujusmodi 
consuetudinis  prseter  alios  scriptores  affert  Berno. 
cap.  7,  de  rebus  ad  missam  spectantibus.  a  In  pa- 
rasceve,  ait,  ab  osculo  abstinemus  propter  Judae 
traditoris  exemplum,  qui  per  simuIataB  pacis  oscu- 
lum  tradidit  Dominum  Jesum  Christum.  Murat. 

—  Sic  et  die  Paschx  quo  communis,  et  quasi  pu- 


sed  paululum  ;  ut  intelligamus  nos  id  accipere 
sanctificationi,  non  satietati  :  oux  tU  icXi)fffiovi^|V, 
dXX'  tU  ^Yia9}jL<Sv.  Porro  extrema  illa  de  statiooi- 
bus  Ghrislianis  ad  exemplum  militare  obeundie, 
inconsiderate  admodum  citantur  apud  Isidoram, 
Orig,  VT,  neque  aptius  aut  prudentius  apud  Raba- 
num.  EiG. 

(45)  Merito  deponimus  osculum*  AlbaspinaBai 
Aurelianensis  episcopus,  lib.  i  Observ,  de  veter. 
Eccles.  Rit.  cap,  ^7,  his  Tertulliani  verbis  ductus, 
in  eam  sententiam  ivit,  ut  crederet,  oscuUm  pacis 
antiquitus  a  Ghristianis  omissum  diebus  illis,  qui- 
hus  indictum  et  promulgatum  esset  plenuo)  atque 
integrum  jejunium.  Si  enim  (ita  ille  ratiocinator) 
die  veneris  sancto  osculum  non  usurpabatur,  (juia 
comniune  omnibus  Jejunium  erat^  neque  pericu- 
lum  JactantiflB  imminebat,quod  se  jejunantem  pro- 
deret,  qui  cum  omnibus  Jejunabat  :   ergo  tom 


blicajejunii  religio  est.  Hoc  ipso  argumento  pro- r  semper  ab  osoulo  abatinebatur,  cum  solemne  je 


bari  videtur,  levo  Tertulliaoi,  in  Africa,  integrum, 
sive  solidum  Jejunium,  commune  ac  publicum  non 
fuisse,  nisi  DominiceB  passionis  die,  eoque  die  ao 
Jejunio,  omissas  fuisse  sacriflciorum  orationes, 
omista  paois  oscula  :  sed  usitatissima  certis  per 
reliquum  annum  diebua  spontanea  seu  privata  et 
propria  cuique  pro  sua  religione  Jejunia ;  solida 
quidem  et  in  vesperam  usque  producta,  qnibua 
tamen  ad  sacriflciorum  orationes  et  paois  oscula 
convenlrent.  Preeterea  statosfuisse  dies,  quibusad 
martyrum  sepulcra  conventus  indicerentur,  atque 
ii>i  statim  ab  exortu  solis,  orationibus,  bortamen- 
tis,sacrarum  lectionum  interpretationibos  vacantes 
et  jejuni,  sed  non  ultra  nonam,  perstarent;  hora 
nona,  post  Eucharistiam  et  oscula,  conventus  et 
iejunia  solverent.  Hs  tunc  temporis  stationes, 
hflec  castrorum  disciplioa  Ghristianorum.  loterea 
vero  minime   prohibebantur,    nec   ipsis    quidem 


Junium  et  commune  erat.  Ejus  verba  fuse  prolata 
non  ezhibeo.  At  vcrcor  ut  vir  doctissimus  Tertul- 
liani  mentem  et  vetustum  Ecclesias  morem  fuerit 
assecutus.  Primo  enim  S.  Ambrosius  ac  antiquis- 
simffl  liturgifi,  osculum  pacisin  GbristtanorumcoB- 
libus  usurpatum  omnibus  jejunii  diebus,  atque 
ipaa  in  Quadragesima  testantur,  exceptis  lanlum 
postremis  diebus.  Secundo  cum  conalet,  ad  iu- 
cruentum  sacriflcium  celebrandum  neque  sacerdo- 
tes,  neque  populum  accedere  sine  osculo  ooa- 
suevisse,  et  prsterea  compertum  sit,  multis  Jeju- 
nii  dicbus  sacriflcium  peragi  solitum  :  quis  qoq 
intelligat  vel  ipsisjejuni  publici  diebus  osculum 
a  Ghristianis  fuisse  usurpatum  ?  »  «  Quale,  nuper 
Tertullianus  dixerat,  sacriflcium  est,  a  quo  sme 
pace  receditur?  »  Gum  vero  secundumcommuaem 
Ecclesias  ritum  duobus  postremis  quadragesimaB 
diebus  minime  saoriflcium  ofTerretur,  nil  mirum, 


stationum  diebus,  privata  et  spontanea  de  quibus  j)  si  (unc  osculo  parcerent  Ghristiani.  Ex  hoc  igit^^ 


dixi  Jejunia,  etsi  privata  illa  sonda  essont  atque 
in  vesperam  continua,  stationaria  vero  tantum  in 
horam  usque  nonam  sustinerentur,  ac  prae  illis 
essent  quasi  semi-jejunia.  Sed  privatim  operan- 
tum  nonnulli  operationem  sive  Jejunium  ante 
vosperam  solvere  reltgioni  ducehant;  ideoque  ad 
Eucharistiam,  qus  hora  nona  distribuebatur,  non 
accedebant.  Huno  scrupulum  TertuIIianus  ferri 
posse  ait  eadem  illa  ffUYxaxaSivti,  ut  Jejunium 
privatum  integrumquejejunantes,  intersint  nihilo- 
minus  stationum  semi-jejuniis,  acceptoque  hora 
nona  corpore  Domini,  de  statione  quidem  una 
cum  cffiteris  decedant,  sed  buccellam  sacram  in 
vesperam  usque,  jejunii  proprii  terminum,  reser- 
vent.  Sic  utrumque  salvum  fore,  et  participatio- 
nem  sacriflcii,  et  exsecationem  offlcii.  At  parum 
cavere  videtur  periculo,  quod  summopere  vitan- 


Tertulliani  loco  aliter,  nt  mibi  suborta  suspicio 
est,  Albaspineeus  argumentari  debuit.  Scilicet  svo 
Tertulliani,  in  Africanis  saltem  ecclesiis,  duobus 
duntaxat  extremis  Quadragesimfi  diebus,  Jejuoium 
communi  et  publica  religione  fuisse  observatum, 
oum  reliquo  anni  atqne  ipsius  etiam  Quadraeeeima 
tempore  Mberum  Ghristiani»  esset  jejunio  vel  opc- 
ram  dare,  vel  renuntiare.  Quare  quanquam  dare- 
mus  (quod  certe  afflrmare  nou  audeo)  nii  b\M 
quam  Jeiunium  causam  fuisse,  cur  in  parasccve 
et  pervigilio  Dominic«TB  resurrectionis  osculvin 
pacis  omitteretur;  nihitominus  cum  nullis  aliis 
anni  diebus  ex  Tertuiliani  mente  jejunium  publi- 
cum  haberotur,  osculi  omisso  nd  duos  tantum 
illos  Quadragesimse  dies  restringenda  fuit.  Vere 
itaoue  dici  &  Albaspinso  potuit,  Gbristianos  iis 
diebus,  quibus  Integrum  ao  plenum  jejunium  m- 


1385 


LIBBR  DB  ORATIONE. 


im 


nihil  ouranteB  de  oocaltaDdo  ^^    11  Sl  quod  oum  A  GAPUT  XIX  (47). 

omnibus  faciamus  (46).  SimilUer*"  et  stationum  diebus  (48)  non   putant 

—  plerique  Baorifioiomm  (49)  orationibus    interve- 

Variee  lectiones 
"  Oaoulando  male  legitur  Fran,  Paris.    "  Simililer  SemL 

Commentarius» 


dicebatur,  ab  osculo  abgtinuisse  :  sed  secundum 

Tertulliani  meniem  addendumfoerat,  eos  diesnon 

plurea  quam   duoa  toto  anno  fuisse,  et  reliquis 

propterea  ^diebus,    quaaquam    privata    religione 

jejuuaretur,  ascuLum  pacis  fuisse   usitatu.    Gum 

aotem  fere  omnibus  persuasum  sit,  saltem  qua- 

dragesimale  jejunium,  veluti  ex  apostolioa  tradi- 

tiolae  institutum,   primis  etiam  Eccidsia  sflBouiis 

religiose  ab  universis  Ghristiaois  fuisse  celebra- 

tnm,  neque  ab  eo  sine  crimine  quemquam  absti- 

nuisse,  faoilevidear  audaci  seutentia  Tertullianum  ^  „»■  oiv/.  i^^tt»»»,  «.».  »a  .  »«•«.«•«,  ».^.«...  ^  .»  v»«» 

interpretari,  atque  iDConsulto  divinare,    duobus '' est,  inquit  Pastor,  statio?  et  dixi :    Jejunium.  » 


nium.  G.  Pancirol. 

(47)  Tit.  cod.  Ambros. :  De slationibus. 

(48)  Similiier  et  staiionum  (ii^^UJ.Stationem  esse 
oonveutum  Gbristianorum,  qui  certis  diebus  fie- 
bant  causa  orandi,  et  producebantur  a  Cathoiicis 
usque  ad  Donam,aMontanislia  usque  ad  tenebras, 
dictum  est  in  I.  de  Jejun.  cap.  iO,  n.   91.  G.  Pan- 

CIROL. 

—  Stationum  diebus.  Quid  stationes  fuerint,am- 
plissime  proditum  ab  aliis ;  itaque  paucis  conten- 
tus  ero.  iiermas,  iib.  iii  Pastoris,  simiiit.  4  :  u  Quid 


tantum  QuadragesimsB  diebusjeiuaia  oiim  publica 
fuisse.  Verum  pro  me  Tertuilianus  ipse  stabit, 

3|ui  in  MoDtaoi  beresim  delaptus,  bapc  m  lib.  de 
ejun.  advers.  Psychieos  (ita  illeGatholicos  iDvidiose 
appellabatj,  ca{).  2,  scripsit:  u  Certe  in  Evaogelio 
illos  dies  lejuuiis  determinatos  putant.  (Psychioi 
seu  Gatholici)  iu  quibus  ablatus  est  Spousus,  et 
hos  esse  iam  solos  legitimos  jejuoiorum  Ghristia- 
norum,  abolitis  le^alibus  et  propheticis  vetustati- 
bus.  9  Tom  pergit  dicere  :  «  Itaque  de  caetero 
iDdififereDter  jeJuuaDdum  ex  arbitrio,  dod  ex  im- 
perio  Dovffi  discipliDte,  pro  temporibus  et  causis 
uniuscujusque.  Sicet  apostolos  observasse,nulium 
aliud  impoDentes  jugum  certorum,  et  io  commu- 
ne  omuibus  obeundorum  jejuniorum.  »  Ed  habes 
que  Gatholicorum,  in  Afrioa  saltem,  sententia 
ac  osus  cum  foret.  Nempe  duos  tantum,  Domi- 
nico  prseunte  prfficepto,  dies  jejunabaot,  cum 
sponsus  ablatus  est,  nimirum  quaudo  spon- 
8U8  Gbristus  in  orucem  conjectus,  et  in  se- 
pulcro  oooditus  fuit,  quemadmodum  veteres  Gbri- 
stiaui  verba  Marci  cap.  n,  et  Lucffi   cap.  v,   iuter- 

Sretari  solebaot.  Gffiteris  vero  diebus  jejuuia  qui- 
em  Ghristiaui  BervabaDt,  sed  cx  arbitrio,  dod  ex 
imperio.QuamviseDim  iisquoque  temporibusQua- 
dragesimaceiebraretur  a  Christiauis,  eamque  ex 
apostolorum  traditioue  origioem  habuisse  udus- 
quisque  pro  certo  haberet,  ut  pluribus  veterum 
testimoDiis  osteodere  facile  foret,  nondum  tamen 
iotegri  istius  iejuuii  observatio  lege  et  prrecepto 
constituta,  aut  noDdam  saltem  id  omDibus  Eocle- 
siis  iovaluerat.  Quatuor  etiam  temporum,  aliuque 
jeJuDia,  et  DonDulladiscipIiun  capita,  licet  abipsa 
apostolorum  traditioue  manantia,  non  continuo  in 
tota  Ecclesia  Dei  recepta  fuere,  neque  prffioepto 
obligata.  Id  sensim  per  consiiia,  Patrumque  ac 
Romanorum 
tum  fuit,  ita 
bitrio  pendebant,  concordi  nunc  religione  et  prffi- 


Nihil  aliud  revera  nomine  stationum  ecclesiastici 
Bcriptoressignincabant,quam  jejunium  a  Ghristia- 
nis  celebratum,  ita  ut  stationes  qua:libct  Jcjunia 
interdum  fuerint  appellata.  Gum  euim  Jejunabant 
fideles,  mane   summo  in  sacras  «des  convenire« 
ibique  perstare  ad  horam  usque  nonam  solebaut, 
precibus  rerumauedivioaruni  coDtemplalioDi  ope- 
ram  daotes  :uDae  Jejuniisstationum  nomon  postea 
adbffisit.   Quffistio  tameo  inter  quasdam   eruditos 
agitatur,  num  a  jejuniis  stationes  differrent.  Equi- 
dem  arbitror  discriminis  aliquid   interfuisse  tum 
solum,  cum  strictffi  sialionis  vocabuium  accipieba- 
tur.  Tunc  enimjejunia  duntaxat   quartffi   et  sextffi 
feriffi  indicabantur,  ao  propterea  stationes  ad   ho- 
ram  usque  noman,  utaiximus,perdurabant :  jeju- 
uia  vero  to  vesperam  usque  producebantur.  lucer- 
tum  porro,  Dum  hoc  loco   Tertulliaaus   quffilibet 
p  Jejunia  signincare  velit,  ao  ea   tantum   quffi  mer- 
^  curii  ac  veneris  diebus   celebrabantur.  Id   poste- 
riorem  sententiam  ego  faciiius  concederem.  Mura- 

TORIUS. 

(49)  —  Sacrificiorum  orationibus.  Dic,  haBretico, 
quid  per  bffic  verba  intelligatur?  Quid  aliud  vis 
esse  sacrincii  orationes.quAm  missarT^,qnam  impio 
damnas?  Rx  his  verbis  notandum  est,  omnes  qui 
Missffi  (ea  Latineestsacriflcium)  intcrerant,  soli- 
tos  fuisse  sumere  sacram  Eucbaristiam,  et  quia 
statim  easumpladiscedebant,  ideo  nec  missffi  eo 
die  intrresse  volebant,  ne  stationem  solverent.  Id 
Tertullianus  reprehendit.  Pancirol. 

Sacrificiorum  oralionibus.  Non  simplicitur  ora- 
tiones  dicit,  neque  oratioDum  sacrificia,  sed  sacri- 
iiciorum  orationes,  quia  hic  agit  dc  Jejuniis  et  Eu- 
cbaristia  ;  quaa  sacrificia  ihaxime  celebrantur 
orationibus,  ips»  autem  orationes  sacrificia  suot, 
ut  jam  Dotavimus  ad  ea  que  habentur  libello  ad 
prfficipue  poDtificum  decreta  prffisti-  Scapulam  :  «  Sacrincamus,  quomodo  prfficepit 
ut  quffi  JejuDia  olim  esingulorum  ar-  D  Deus,  pura  prece. »  Idetiam,  lib.  iii  adversus  Mar» 


cepto  ceiebrentur.  Iterum  auctor  est  idem  Tertul« 
lianus,  in  eodem  lib.  de  Jejun.  cap.  13,  Gatholicos, 
praster  Pascha,  et  eitra  iiios  dies,  quibus  abtatus 
est  Sponsus,  Jejunasse,  nou  quidem  ex  lege  prx- 
cepit,  sea  ex  imperio,  sed  ex  arbitrio.  Quamobrem 
colligere  bino  fortasse  possimus^ideo  a  Tertulliano 
eorum  consuetudinem  improbari,  quia  dum  Jeju- 
narent,  ab  oculo  pacis  abborrebaat,  do  se  lojuuio 
operam  dautes  cum  periculo  modesliffi  prodereot, 
quando  incertnm  erat  ah  relic[ui  fratres  eodem  dio 
Jefunirent.  Hanc  autem  oscnli  omissiouem  in  Pa* 
Bchate  tantum,  itaque  diebus,  qnibus  ablatus  est 
SpoDsus,  videlicet  terra  sexta  in  Parasceve,  et 
Sabbato  sancto,  admittere  ac  laudare  Tertullianus 
videtur.  Murat. 
(46)  Quod  eum  omnibus  fadamus.  Soilicet :  jeju* 


cionemy  ad  illud  ex  Malachia :  «  Et  in 
sacriftcium'  nomini  meo  offertur  et  sacrificium 
mundum :  Gtoriae  sciiicet  reiatio,  inquit,  et  bene- 
dictio  et  iaus,  et  hymni.  »  Et  p.  502.  «  Sacrificium 
muodum,  scilicet  simplex  oratio  de  cooscieDtia 
pura,  »  et  p.  5i2,  ubidenguris  sacrificiorum  legis 
Mosaicffi  :  «  Sigoificahant  bominem,  quondam  pec- 
Cfltorem,vero  mox  J)ei  emaculatum,  ofTerre  de- 
bere  munus  Deo  apud  templum,orationem  scilicet 
et  actionem  gratiarum  apud  Ecclesiam,  per  Ghri- 
stum  Jcsum  catholioum  Patris  sacerdotem.  » 
Plerisqueautemlocis  afflictationumcarniset  Jeju- 
niorum  sacrificia  commendat,  et  libro  quidem  de 
Patientia  hostias  esse  ait  Domino  placatorias.  lllud 
etiam  notandum,  lib.  de  Jejun.  Jejunium  vooari 
saorificiumoarnale.  Ria. 


1287 


TBRTnLUANI  QPBRUM  PARS  I.  —  SBRIBS  II,  DOGMATIGA. 


1888 


niendnmy  qnod  statio  solvenda  sit  (49),  aoospto  A.  ezemplo  nomen  aocipit  (nam  et  m<^t<ta  Dei  tumuy 


oorpore  Domini.  Ergo  devotum  Deo  obsequium 
Eucharistia  reeolvit  ?  An  magis  Deo  obligat? 
NoDne  Bolemniorerit  statio  tua,  si  et  ad  aram  Dei 
steteris  (50)  ?  Accepto  (51)  I1S3  corpore  Domini 
et  reservato,  utrumque  salvum  est,  et  participatio 
sacriAcii,  et  ezsecutio  officii.  8i  statio  de   militari 


[I  Car,  X,  4  ;  I  Tim,  i,  18),  utique  nulia  ]stitia,8ive 
tristitia  (52)  obveniens  castris,  stationes  militom 
rescindit.  Nam  Isetitia  iibentius,  tristitia  soUicitus 
administrabit  disciplinam. 

GAPUT  XX  w  (53). 
De  habitu  vero  duntazat  feminarum    (54)  varie« 


w  Gap.  XV  alias. 


Variae  lectiones, 


Commentarias. 


(49*)  Quod  statio  solvendasit^   etc.  Nunquam   a 
statione  Ghristlanus   populus  recedebat,  nisi  ac- 
cepto  corpore  Domini,  cujus  communioatione  per- 
acta  absolvebaatur  preces  et  piis  conventibus  finis 
impooebatur.  At  a  sacra  synaxi  abstinebani  delioa- 
tuii  quidam,  quod  sibi  viderenturaocepto  corporo 
Domini  jejunium  fraoger<},  ia   quo    cuatodiendo  d 
certe  antiquis   mazima  fuit   cura  atque   religio. 
Quaatum  autem  bi  failarentar.   Tertullianus   hic 
probare  nititur,  ostendens  a   cibo  sacrae  mensaB 
nonvitiari,  sed  perQci  atque  sacari  Ghristianorum 
jejunia.  Muratorius. 

(50)  Nonne  solemnior  erit  statio   tua^   si  et  ad 
aram  Dei  steterisl  Ergo  aras  habebant  tunc  tempo- 
poris  Ghristianil    Uade   igitur  illa   ^entilium  in 
ipsos  odia  et  tanquam   adversus  impios   crimina, 
quod  neo  delubrd,aec  araa  haoerent,  nec  sacrifica- 
reot  ?  M  Putatis  autem,  inquit  Miaucius,    aos   oc- 
cuitare  quod  colimus,  si  delubra  et  araa  noa    lia- 
bemus.  »  Ut  Malachias,  cap.  i,  mensam   Domini 
dixit,  quod  ibidem  altare   dixerat,   ita  hic  aram 
dicit  SeptimiuB  menaam  Gbristi.    Uade    scilicet 
corpus  Ghristi  sumebatur,  paoe,  vino,  saactis  ora- 
tionibus  io  passioais  Domiai  nemoriam    coasecra- 
to.  Siceoim  Paulus,  I  ad  Goriathios,  x,  j^ostquam 
dixit,  paoem  quem  fraagimus,  participatioaem  et 
communioaem  esse   corporis    Ghristi   quod    pro  C 
nobis  tradi  et  immolari  voluit  Deua,  adjicit,   eos 
qui  victimaseduat,  participes  iieri  altaris.  Deiade 
moaet  Gorinthios,    ut  forte  ipsia    apud    ethaicos 
CGBnantibus  alijuid    apponatur  quod   immolatum 
idolis  fuisse  dicatur,  partem  inde   sibi    ullam    ne 
sumant  :  eteoim  non  posse  meass  Domini  partici- 
pes  esse,et  measaQ  dsmoaiorum.  Quodprfficeptum, 
mensee  vocabulo  gentilium  sacrificiisaccommodato, 
mensam  Ghristi  apud  fideles  aras  instar  esse  signi- 
flcat :  et  Judeos  quidem,    qui  secundum  carnem 
lapiant,    sacrificiis    suis    participes  fieri  tantum 
aliaris,  O^^iotcr^Tjp^ou,  hostia  scilicet   flammis  con- 
aumpta  ;  Ghristianos  autem  participes  fieri  B^^^ac, 
ipsius  sacriflcii,  nempe  corporisGhristi.  Atque  bio 
Septimiusnosteracceptam  aGhristiano  buccellam, 
participationem  esse  ait  sacrificii.  Quin    et   ipse 
Uhristianus  ara  Dominicensetur,imbuendaquidem 
sanguine,  Hcd  Christi.  Idem(iue  ille  noster  fidcles 
arcens  spectaculis  et  circo  ait ;  «  Vis  autem  et  san-  D 
guinisaliquid?  habes  Christi.  »  Dcnique  et  Ghry- 
sostomus  auditores  suosquasiChristi  ipsius  verbis 
compellans  :  El    alfxaxu^    eiiiOufJicTC)   <p7)vi»    f^'^  t6v 
Tuiv  e!S6v(uv,    pa>(i6v    t({)  twv   iAoYwv  Qp6v(|>,  iXXa  t6 
OuaiaffT7{piov  t6  I^jl^v  xfy  l\iuf  cpoivicrcre  ai^iaTi.  Rig. 

—  Solemnior  erit  slatio,  Statio  pro  jejunio  ali- 
quando  sumitur,  (jucniam  statio  nulla  siQC  jejunio 
nebant  autem  stationes  seu  frequentes  ad  eccle- 
siem  concursus  dieb.  veneris  et  mercurii,inauibus 
erant  statula  jejunia.  Frivola  autem  est  dubitalio 
Magdeburgensium,qui  de  jejunio  Montanistarum 
id  accipi  dicunt  ;  licet  enim  ad  vesperam  usque 
producerentur  hspc  stationum  jejunia,  nihil  tamen 
hffireticis  illis  conducit :  Patresquippe  illud  inter 
Montani  errores  non  numeranl.  Le  Pr. 

—  Ad  aram  Dei  steteris.AWndens  ad  stationis  uti- 


tur  proprio  sacroram  verbo.  Stare  ad  aram  dioitor 
dedicatum  animal  victimsB  patiens.  Virgiliat.  ii 
Georg : 

Et  eorom  ductus  slabit  sacer  hircus  ad   aram, 
Hircus.  .  . 

Et  Martial. ; 

Vite  nocens  rosa  stabat  moriturus  ad  aras. 

(Mart.    epigr.  24. 1.  vii.) 

Inde  et  Illud  : 

Rode,  caper,  vitem,  tamen  hinc  cum  stabis  ad  aram , 
la  tua  quod  spargi  coraua  possit,  erit.  Rig. 

(51)  Accepto  corpore  Domini  et  reservato,  Et  hoo 
eruditis  compertissimum  est,  veteres  Ghristiauje 
religionis  cultores  interdum  consuevisse  corpus 
Ghristi  a  sacerdote  acceptum  delerre  secum,  ut 
domiacin  privatis  precibus  manducareat:  qua 
consuetudo  a  conciliis  postea  sublata  fuit.  Hoc 
igitur  omisso,  alia  potius  consideranda  occurrunt. 
Scilicet  ez  hoo  Tertulliani  loco  recentiorum  quo- 
rumdam  hsreticurum  sententia  refeiljtur,  qui 
corpus  Domini  poat  sacraperacta  conservare  neias 
putaat.  Verum  quod  nunc  in  oatholica  Ecclesia 
prdBstatur  antiquitus  etiam  factum,  non  bsec  solum 
Tertulliani  verba,  sed  Cyprianus  aliique  vetustis- 

simi  scriptores  apertissime  probant,  quorum  testi- 
monia  ab  aliis  prolata  repetere  superfluum  foret 
Secundo  cum  hic  uniuscorporis  acoepti  mentionem 
Tertullianus  faciat,et  unumcorpus  (iomum  deferri 
ac  reservar  consuevisse  intelligamus,  discere 
possumus,  satolim  fuisse  Gbristianis,  si  Ghristi 
corpore  vescerentur ;  atque  hunc  usum  ab  Ecclesia 
catholica  servatum,  el  sezcentis  aliia  veterum  do- 
cumentis  confirmatum,  male  a  nuperis  biereticis 
improbari.  Muratorius.  —  Variisde  causis  veteres 
Ghristiani  panem  eucharisticum  apud  se  reservare 
solebant.  Gausa  reservandi  hio  dicta  utrum  aiibi 
msmoretur,  me  latet.  Routh. 

(52)  Nutta  Ixtitia^sive  institia,  Sive  laetum  quid, 
sive  triste  nuntietur,  milites  stationem,  ubi  prs- 
sident,  non  deserunt;  nec  nos  milites  Christiani, 
slve  fuerit  dies  lastuB,  sive  Jejunii  et  afflictioDis, 
uostras  statioaes  deseremus.  Et  hic  notandum  est, 
stationes  Ghristianorum  a  stationibus  militum 
dici ;  cum  enim  milites  Christi  sunus,  malta  ami- 
lilibus  mutuamur.  G.  Pangirol. 

(53)  Tit.  Cod.  Ambr.  De  habitu  feminarum. 

(54)  De  habitu  vero,  etc.  De  vestmus  etiam  quas 
feminee  ad  orationem  accedenies  induere  debe- 
bant,  agendum  sibi  TertuUianus  censet.  Ad  hoc 
autem  incitatum  se  ait,  quod  pro  diversitate  ioco- 
rum  varius  essetvestium  feminarum  usu8,ideoque 
se  de  hujusmodi  argumento  scribere  velle^  quod 
prfficipue,  tanquam  nuUius  loci  homo,  videlicet 
nulli  locorum  consuetudini  favens,  rem  sqaissime 

Eertractare  poterat.  At  impudentia  videbitor  de 
00  iterum  agere,  postquam  Paulus  apotitolus 
aperte  egit  in  ladTimotbeum,  cop.  i-.  Se  tamen 
impudentem  non  existimat,  cum  post  ApostoJum 
quideui    secundum  Apostolum»  hoc  asi  fle6ii&- 


1289 


LIBER  DB  ORATIONB. 


1290 


tas  obBervationia  efTeolt  ^,  post  sanotissimumy  A.  ^^^  (^)»  ^^^  molieres  dosignaverit  velandas  esse; 


Apostolum,  nos  vel  maxime  nullius  loci  homines, 
impudenter  retractare  :  nisi  quod  non  impudenter, 
si  secundum  Apostolum  retractemus.  Oe  modestia 
1 1 84  quidem  cultus  et  ornatus,  aperta  prsscri- 
ptio  eat  etiam  Petri,  cohibentis  eodem  ore,  quia 
eodem  et  spiritu,  quo  Paulus,  et  vestium  gloriam, 
et  auri  superbiam,  et  crinium*^  lenonem  operosi- 
tatem  (55). 

CAPUT  XXI  "  (56). 
Sed  quid  *'  promiscue  (57)  observeretur  per  £o- 
clesias,  quasi  (58)  incertum  id  retractandum  est 
velarine  debeant  virgines,  an  non.  Qui  enim  vir- 
ginibus  indulgent  capitis  immunitatem  (59),  hoo 
niti  videntur  quod  Apostolus  non  virgines  nomina- 


nec  sexum,  ut  direret  feminas,  sed  gradum  sexus, 
dicendo  mulieres  (/  Cor,  xi,  5).  Nam  si  sexum  no- 
minasset,  feminas  dicendo  absolute  1186  defi- 
nisset  de  omni  muliere.  Aut  cum  unum.gradum 
sexus  nominat,  alium  tacendo  secernit.  Potuit 
enim,  inquiunt,  aut  et  virgines  nominare  speciali- 
ter  aut  compendio~generaliter  feminaa. 

GAPUT  XXU  «*. 
Qui  ita  concedunt  (61),  reoogilare  debent  de 
statu  vocabuli  ipsius,  quid  est  mulier  aprimis  qui- 
dem  iitteris  sanctorum  oommentariorum ;  nam 
inveniunt  (62)  sexus  esse  nomen,  non  gradum  se- 
xus.  Siquidem  Evam  nondum  virum  expertam  (63) 
Deus  tnulierem  et  feminam  (Gen»  u,  23)  cognomi- 


Yari»  lectiones. 

^  EfQcit  Rigalt,  Paris.  Venei.  Seml.  Leop,     *^  An  lenoninam  inquii  Seml,  lenoniam  Schut,  ex  conu 
"  Cap.  XYI  alias.    w  Sed  quod  Seml  Leop,    •*  Gap.  XVll  ed.  Leop, 

CommeDtarius. 

dum  Apostoii  mentem  in  eodem  argumento  verse-  B  adjecit  Eigaltius.  Muratorius  vero  ea  omnia  quo 

tur.  MuRATORius.  ad  finem  usque  libri  leguntur.  Sod. 

—  De  habitu  vero  iuntaxal  feminarum.  Haec  repe- 

riuntur  in  vetustissimo  exemplari,   ne^ue  sper- 

nenda  sunt.  Post  iiia  vero  :  «  Per  Ecclesias  quas,» 

sequitur  in  eodem  exemplari,  absque  ulla  distin- 

otione  :  u  Disposita  utensiiitas  ut  et  proprias  ope- 


ras  plus  et  necessariores,  »  etc,   qus  habentur 
lib.  I  de  Cultu  fem.  Rigalt. 

(55)  Crinium  leonem  eperositatem,  In  Ambro- 
siano  codice  legitur  crininum  teonem  tnorositatem, 
At  in  eo  codice  quo  usus  est  Rigaltius,quippe  in  hso 
ferba  desinit,  habetur  et  crinium  leonem  operosi* 
iatem,  Qus  iectio  mihi  libentius  probatur^  ut  si- 
gniflcetur  ac  damnetur  immodicum  feminarum 
studium  in  crinibus  componendis  et  in  cincinnos 
educandis,  unde  viri  tanquam  a  leonibus  sollici- 
tati  ad  concupiscentiam  rapiantur.  Hujusmodi 
autem  lectiooi  consonat  apostolus  aterque  a  Ter- 


(59)  Capitii  immunitatem.  Qui  virginibus  indul- 
gent  capitis  nuditatem,  atque  immunitatem  a  ve- 
iamine.  Mur. 

^  (60)  Apostolus  non  virgines  nominatim,  ete.  Uaaa 
8e  yuvi?!  itpoffeu5(^o|i£v7j,  IJ  irpoipTjTeuouffa  dxoxaxa- 
XuTrcqi  T^  xecpaXnj  xaTatff}^uvet  ti^v  xe^aXT^v  lau-cflc* 
ev  yap  iort  xai  t6  a^T^  t^  ^upiJliiv^  '  8unt  Apo- 
stoli  verba  in  I  ad  Gor.  cap.  xi,  n.  5,  quas  ita  exhi- 
bentur  a  vulgato  interprete  nostro  :  Omnis  mulier 
oranSf  vei  prophetans  non  velato  capiie,  deturpat 
caput  suum  :  unum  enim  est  ac  se  decalveiur.  (Jui 
contendebant  vir^nibus  nequaquam  prfieceptum 
fuisse  ut  velatas  m  templo  orarent,  ex  ipsis  Apo- 
stoli  ferbis  tale  argumentum  conflabant :  si  Apo- 
stolus  hoc  prfficipere  in  animum  induxisset,  voca- 
bulo  Y^^.  quod  mutier  Latine  sonat,  non  fuisset 
usus,  nam  y^^^  de  nuptis  tantum  feminis  osur- 


talliano  iaudatus.  Petrus  in  fipist.  1,  cap.  iii  itade  q  pari  solet.  Potius  OijXeia  dixisset,  quo  nomine  femi- 


mulieribus  scribit  :  Quarum  non  sit  extrinsecus 
capitiatura^  aut  circumdatio  auri,  aut  indumenti 
vesiimentorum  cuttus.  Pauius  vero  in  I  ad  Timo- 
theum,  c.  u  :  Simititer,  inquit,  et  mutieres  in  ha- 
bitu  omato^  cum  verecundia  et  sobrietate  ornanles 
<#,  et  non  in  tortis  crinibw  aut  auro,  aut  maryari- 
iis  vei  veste  pretiosa,  Ubi  crimium  factam  mentio- 
nem  vides.  Mur. 

(56)  Tit.  Cod.  Murat.  De  virginibus,  —  Hic  inci- 
pit  novum  atque  insigne  hujus  libelii  augmentum, 
Tertuilianum  styJo  omnino  referens,  ex  codice  Am- 
brosiano  a  Muratorio  desumptum.  Godex  autem 
ipse,  uti  ostendit  vir  eruditus,  cum  initio  capitis 
noni  orsus  erat.  Verba  interea,  quod  promiscue 
observatur  per  ecclesias^  quae  lectio  est  Rigaltii, 
preluli  Muratorianae,  quid  oroiniscue  observatur 
p.  e.  Ad  sensum  eorum  quoa  attinet  adverbium 
vromiscue  varie  ao  diverse  valere  indicatur  supe- 

•  ,      •,  •II*  •   .        .  i m' »-  ^^c^it     ti^...._ 


nas   omnes,    tum    nuptaa,    tum   inuptas  GnBci 
signiflcant;  aut  addidisset  icxpeivouc,  quoque,  id 
est  virgines,  Ergo  non  totum  sexum,  sed  gradum 
et  partem  feminei  sexus,  raulieres  videlicet  nuptas, 
eo  m  loco  Apostolus  signiflcavit.  Quin  ipse  eadem 
in  Epistola  ad  I  Cor.  cap.  vi  virgines  a  mulieribus 
distinxit,  inquiens  :  rxefjiipiffTai  $c  ^  yxi^i^  xal  ^ 
icao6^vo;,  divisa  est  muiier^  et  virgg.  Non  hic  autem 
solum,  sed  et  in  lib.  de  velandisYirginibuSy  quem 
postea  conscripsit  in  schola  Montani,  simile  sibi 
argumentum  Tertullianus  objecit.  Inquit  ibi,  cap. 
4  :t<Opponitur  nobis,  nullam  monlionem  virginum 
ab  Apostolo  factam,  ubi  de  velamine  prsfinit,  sed 
tantum  mulieres  nominatas  :  cum  si  voluisset  et 
virgines  tegi,  de  virginibus  quoque  cum  muiieri- 
bus  pronuntiasset  quomodo  iliic   inquit,  ubi  de 
nuptiis  tractat,  quid  observandum  sit  etiam   de 
virginibus,  declarat.  Itaque  non  contineri  eas  leoe 

..«1».«^:  «»•«;*.■•    ..4-.^.  -!.-.:_-*--.  •_  1 1 .  ®_ 


rioribus  illis,  yarietas  observalionis  cffieit.  Houth.      j)  velandi  capitis,  ut  non  nominataa  in  liac  lege  ;  imo 


(57)  Sed  quid  promiscue.  Vestes  et  ornamenta 
feminarum  modestiam  spirare  debere,  certissimum 
ez  Apostoli  prscepto  dixerat.  Nunc  valerine  de- 
beant  virgines,  an  non,  tanquam  res  incerta,  per- 
tractandum  ait.  Erant  enim  qui  virgines  in  templo 
atque  in  sacris  conventibus  non  velatas  ferebant ; 
alii  vero  iis  quoque,  ut  reliquis  mulieribus,  veium 
esse  necessarium,  modestias  caussa  et  apostolici 
prncepti  aoctoritate  sentiebant.  Muratorius. 

(58)  QasB  sequuntur  ad  hesc  verba  :  per  Eccle' 
sias,  quoii primus  e  vetusUssimo  exempiari 

Patroi.  h 


ex  hoc  revelari,  qjuia  non  jubentur,  que  nec  no- 
minantur.  »  Murat. 

(61)  Qui  ita  concedunt  Fortasse,  Qui  ita  conten- 
dunt,  quod  quidem  verbum  mothabes,  vel  saltem 
concludunt^  reponendum  est.  Houth. 

(62)  Inveniunt,  Fort.  legendum  invenient,  nisi 
altera  lectio  ferenda  sit.  Routh. 

(63)  Evam  nondum  virum  expectam,  etc.  Ut  os- 
tendat  Tertuilianus  nomine  yMyfonxii^  nuptas  ac 
inuptas  feminas  signiflcari,  e  Genesis  cap.  ii,  v. 
23,  exemplum  profert ;  ibi  enim  de  Eva  loqaena 

41 


1291 


TERTOLLIANI  OPERUM  PARS  1.  —  SERIES  II,  DOGMATICA. 


im 


navit  (64)  :  reminam,qua  sexus  generaliter,  mulie-  A  ^u™  istud  frequentatur»  quod  est  interpretatiooe 


rem,  qua  gradus  sexus  specialiter.  Itaque  [Ita  quid] 
jam  tunc  inupta  adbuc  Eva  mulierls  vocabuio  fuit 
(65),  communc  id  vocabulum  et  virgini  fuctum  est. 
Nec  mirum,  si  Apostolus  eodem  utique  splritu  ac- 
tu8,  quocum  omnis  Scriptura  divina,  tum  ^'  et  illa 
Genesis  digesta  est,  eadem  voce  usus  est  mulierem 
ponendo,  quas  exemplo  Ev®  innuptdQ  et  virgini 
competat.  Gffitera  denique  non  sonant  (66);  namet 
hoc  ipso,  quod  virgines  non  nominavit,  sicut  alio 
in  loco  (67),  ubi  de  nubendo  docet,  satis  praedi- 
cat  de  omni  muiiere,  et  de  tolo  sexu  dictum,  iiec 
distinotum  esse  inter  virginem,  omnino  non  no- 
minat  (68).  Qui  enim  alibi  distinguere  meminit, 
ubi  scilicet  dilTcrentia  postulat  11S6  (distinguit 
autem  utramque  speciem  suis  vocabulis  designans) 
ubi  non  distioguit,  dum  utramque  non  nominat, 
nullam  vult  difTerentiam  intelligi.  Quid  quod  Grasco 
sermone,  quo  litteras  Apostolus  fecit,  usui  est  mu- 
lieres  vocare  tam  feminas  (69),  id  eat  YyvaT/ac, 
quam  67)Xe(a;.  Igitur  si  pro  sexus  nomine  vocabu- 


pro  eo,  quod  est  femina,  sexum  nominavit,  diceQs 
Yuvatxa.  In  sexu  autem  et  virgo  contingitur  (70). 
Sed  et  manifesta  pronuntiatio  est :  Omnis,  inquit, 
muUer  adorans,  et  propheians  inleclo  capite  dedeco- 
rai  capul  suum  (J  Cor,  xi,  5).  Quid  est  omnis  mtt^jer, 
niai  omnis  flBtatis,  omnis  ordiniSyOmnia  conditioniB? 
Nibii  mulieris  excipit,  dicendo  omnis;  sicut  necvir 
nec  veiandi  (71) ;  proinde  enim  omnis  vir  (Ibid.)^ 
inquit.  Sicut  ergo  in  maaculino  sexu  sub  viri  no- 
mine  etiam  investis  velari  vetatur,  ita  et  io  femi- 
nino  sub  nomine  mulieris  etiam  virgo  velari  jabe- 
tur.  iEqualiter  in  utroque  sexu  minor  stas  msgoris 
sequatur  disciplinam  :  aut  velentur  et  virgines 
masculi,  si  non  velantur  et  virgines  femine,  qai 
nec  isti  nominatim  tenentur.  Aliud  sit  vir  et  io- 
vestis,  si  aliud  est  mulier  et  virgo.  Nempe  propter 
angelos  {Ibid,}  ait  velari  oporlere,  quod  angeli  pro- 
pter  (ilias  bominum  desciverunt  a  Deo.  Quis  ergo 
contendat,  solas  mulieres,  1187  id  est  nuptts 
jam  et  virginitati  defunctas  concupiscentis  (72), 


**  Divinitatum  Murat,  nullo  sensu. 


Varise  lectiones. 
Commentarius. 


Deus  :  Auttj,  inquiunt  LXX  Intepretes,  xXiQOTjae- 
Tai  Yuvi?!,  6'xi  Ix  Tou  dvSpoc  aux^^  lATJcpOY).  Scilicet  : 
Ipaa  vocabitur  mulier,  quia  de  viro  suo  sumpta  est, 
ul  alibi  aptissime  interpretatur  idem  Tertuliianus, 
versionem  tcov  LXX  secutus.  Vulgatus  autcm  in- 
terpres  babet  :  Qux  vocabiiur  virago^  (fuoniam  de 
vira  sumpta  est.  Supra  etiam  dixerat  divmus  Scrip- 
tor  :  jEaificavit  Dominus  Deus  costam,  quam  tulerat 
de  Adam,  in  mulierem^  eU  Y^^ocixa.  Utrobique  Eva, 
quanquam  adhuc  virgo  neque  verum  ex8pecta,Yuv9^, 


(60)  Quam  feminas.  Id  est  potius  quam  femiDas. 
Est  elegans  in  Hebrao  sermone  dicendi  formula,el 
aliis  in  locis  a  Tertulliano  usurpata.  Murat.  — Vi- 
detur  vir  doctissimus  vel  legisse,  vel  legere  voluis- 
se,  quam  pro  tam.  Gerte  in  scriptoribus  Graecis, 
eorumque  imitatoribus,  plurima  exempla  hujus 
idiotismi  exstant. 

(70)  Lege  continetur.  Houth. 

(1\)  Sicut  nec  vir,  nec  vetandi.  Apostolos  in 
laudaLa  Epistula  I  ad  Gor.  cap.  xi,  n.  4  :  Omnis 


mulier  appellatur.   Igitur  per  boc  vocubulum  non  ^  inquit;  vir  orans  aul  propkeians  vetaJto  capite,  delw- 
gradus  sexus,  scu  nuptarum  ordo  significatur,  sed  ^  pat  caput  suum.  Infra  vero   addil :  Vir  quidem  non 


generaliter  femineus  sexus  :  atque  adco  tum  vir- 
gines,  tum  nuptae  ab  Apostolo  jubentur  veiari.Mu- 

RAT. 

(64)  Mulierem  et  feminam  cognominavit ,  Hoc  Gt 
in  interpretalionibua  Scripturffi  sacrsB  Latiuis.Qu» 
vero  bis  subjunguntur, /dw«a/?i,  gua  sexus  genera- 
litert  mutieremj  qua  gradus  sexus  specialiler,  ea  tan- 
quam  glossatori  cuidam  debita,uaciB  inclusi ;  quip- 
pe  cum  plane  contraria  sint  ipsi  Terlulliano  sta- 
tuenti,  mulierem  sexus  esse  nomen,  non  gradum 
sexuB.  ROUTH. 

(65)  Itaque  jam  tunc  innupta  adhuc  Eva  mulieris 
vocabulo  fuit.  Fortasse  scribendum  :  Ita  quia  jam 
tunc  innupta  adhuc  Eva  sub  mulieris  vocabulo  fuit. 
Habes  infra,  sub  viri  nomine,  et,  hub  nomine  mulie' 
ris,  Gsteruni  idem  adduoitur  a  Tertulliano  argu- 
mentum  in  libro  de  Virginibus  velandis.  oap.  5. 

(66)  ffon  sonant.  Gorrige  consonanl. 


debet  velare  caput  suum,  Guicunque  igitnr  viro, 
quando  orat,  turpe  esse  velari  ait  Pauius,  et  om- 
nem  virum  nominans,  omnes  cujuBcunqueordiDis, 
ffitatis  et  conditionis  masculos  intelligil.  Igitar  sub 
noinine  omnis  mulieris  feminas  omnea.tum  virgiaes, 
tum  nuptas  ac  viduas  compiectitur.  Casterum,qaiQ 
baeo  vcrba  sint  in  codice  noslro  vitiata,  nemo  du* 
bildbit.  Fortasse  restitui  poterunt,  aut  saltem  iis 
lux  aliqua  alTuIgebit,  si  quod  ille  id  lib.  de  vel, 
Virgin.  cap.  8,  refert,  nos  quoque  referamus.  Apo- 
stolus  :  V  omnis,  inquit  mulier.  Qaid  est  omiiis  ? 
nisi  omnis  generis,  omnis  ordinis,  omnis  conditio- 
nis^omnis  dignitatis^omnis  statis?  Si^uidemomne, 
totum  est,  et  integrum,  et  nulla  aui  pirte  defec- 
tum.  Pars  autem  muiieris  et  virgo  eet.  ^ue  et  de 
viro  non  velando  omnis,  inquit.  Ecce  duo  di- 
versa  nomina,  vir  et  mulier.  Omnis  uterque,  Due 
leges  obnoxiee  invicem  binc  velandi  inde  nudandi. 


(67)  Sic  alio  in  loco  Eamdein  Epistolam  I  ad  Cor.  D  Igitur  si  eo  quod  dictum  sit  oranis  vir,  commane 


cap.  V!i.  n.  34,  inniiit,  ubi  ita  loquitur  Paulus  : 
Mulier  innupta,  et  virgo^  cogitat  qux  Domini  sunt, 
ut  sit  sancta  corpore  et  spiritu.  Quae  vero  nupta  est, 
cogitatqux  sunt  mundi^  quomodo  placeat  viro.  Si 
inquit  Tertullianus,  innuptas  a  nuptis  distinguere 
voluissot  Apostolus,  volari  mulieres  jubcns,  eas 
aliquo  distinxisset  vocabulo,  quemadmodum  fecit, 
ubi  revera  illas  distinguere  voluit.  Apparet  igitur, 
tum  nuptas,  tnm  innuptas  uno  muUeris,  seu  yuvai- 
xi<  nomine  fnisse  comprehensas,  quando  eas  Pau- 
lus  distinguore  noluit.  Eadem  ratione  reapondet 
idem  Tertullianus  in  lib.  de  veL  Virgin.,  cap.  5. 

MURAT. 

(68)  Lege  nominatam,  Routh. 


est  nomen  viri  etiam  nondum  viri,  masouii  inve- 
sfis  :  commune  autem  cum  sit  nomen  secuQdom 
naturam,  communis  est  et  lex  non  velandi  ejus 
qui  inter  viros  virgo  est,  »  etc.  Murat.  —  Propter 
verba  sequentia  legendum  videtur,  sicui  nec  vir, 
nec  investis,  velandus.  Routh. 

(72)  Et  virginitati  defunctas  cwncupisceniiae-  Hic 
mibi  verbum  aliquod  desiderari  videtur,  cujnsmodi 
esse  ignes  excitare,  aut  quid  simile,  ut  sit  BeDsas  : 
Non  nuptae  tantum  ac  virginitate  oarentes  angelo- 
rum  hominumqueconcupiscentiam  accendere  pos* 
sunt  ?  neque  virginibus  licet  forma  corports  excel- 
lere,  sibique  amatores  invenire  ?  Mubat.  —  Ait 
Muratoris,  hic  sibi  verbum  aliquod  desiderari  vide- 


4293 


LIBER  DE  ORATIONE. 


1304 


nisi   8i   non  licet  et  virgines   specie    praastare,  A  perinde.  In  quibus  ergo  una  condito  capitis  depu- 


etamatores  invenire  ?  Imo  videmus  (73)  quod  non 
virgines  solas  ooncupierint,  cum  dicat  Scriptura 
filias  hominum  Gen.  vi,  2),  quia  potuit  uxores  ho- 
minum  nominasse,  vel  feminas  indiiferenter.  Etiam 
quod  ait,  Bt  aceeperunt  sibi  in  uxores  (Ibid.)  in  eo 
facit  quod  accipiuntur  in  uxores,  qusB  vacant  sci- 
licet.  De  non  vacantibus  autem  aliter  enuntiasset. 
Itaque  vacant  (74)  tam  viduitate  quam  el  virgini- 
tate :  adao  sezum  nominando,  generaliter  filias 
et  speoies  in  genere  commiscuit.Item  cum  dioit  (75) 
naturam  ipsam  docere,  feminas  velandas  esse,  qun 
oapillum  pro  tegumento  et  ornamento  mulieribus 
assignarit ;  nonne  idem  tegumentum  etidemhonor 
capitis  virginibus  quoque  adsoriptus  est  ?  Simulie- 


talur,  una  et  disciplina  capitis  exigitur,  etiam  ad 
eas  virgines,  quas  peritia  defendit :  a  primo  enim 
femina  nominata  est.  Sic  denique  et  Israel  obser- 
vat  (76).  8ed  si  non  observaret  (77),  nostra  lex  am- 
pliata  atque  suppleta  defenderet  sibi  adjectionem 
Virginibus  quoqoe  injiciens  veiamentum  excuse- 
tur.  Nunc  sdtas  «^  quaB  sexum  suum  ignorat  (78), 
simpiicitatis  priviiegium  teneat.  Nam  et  Eva  et 
Adam,  ubi  eis  contigit  sapere,  texuerunt  (79)  sta- 
tim  quod  agnoverant.  Gerte  in  quibus  pueritia  mu- 
tavit,  sicut  naturaQ,  itaet  discipiina)  debet  setas  esse 
muniiica  (80).Nam  et  membris  et  olliciismuiieribus 
resignantur.  Nuiia  virgo  eit,  ex  quo  potest  nubere, 
quoniam  stas  jam  in  ea  nupsit  suo  viro,  id  est  tem- 


ri  turpe  est  radi  {l  Cor.  xi,  6),  1188  et  virgini  B  pori  (81) ;  sed  aiiqua  se  Deo  vovit  (82).  Jam  et 

Variee  ieetioQfis* 

**  Sed  si  non  observaret,  nostra  lex  ampliata  atque  suppleta  defenderet  sibi  adjeotionem,  virginibus 
quoque  injiciens  velamentum.  Excusetur  nunc  aetas,  etc.  liouth. 

Commentarius. 


ri  oujusmodi  esset  ignes  excitare^  aut  quid  simile. 
Sed  fortasselegendam,  et  vhgimiaiedefunctus,  con- 
cupiscenli»  fuisse.  Magna  desiderio  fuit,  id  Teren- 
tianum  est.  Routh. 

(73)  Imo  videmus,  Tmo,  inquit  Tertullianus,  An- 
geli  virgines  potius  quam  nuptas  concupiisse  vi- 
dentur,  siquidem  Scriptura  testante,  cap.  vi  Gen., 
v.  2 :  Videntes  filii  Det  filias  hominum  quod  essent 
pulchrXf  acceperunt  sibi  uxores  ex  omnibus  quas  ele- 
gerant,  Igitur  non  iixores  hominum,  non  feminse 
indifferenter  a  fliiis  Dei,  sive  ab  angelis,  ut  Tertul- 
liaiius  interpretatur  (quam  solide  nonqu8Bro)expe- 
titffi  fuerunt,  sed  virgines,  et  que  vacabant,  hoc 
est  nondum  conjugat«e.  Quamobrem  ita  iegendus 
mihi  videtur  Tertulliani  locus :  Imo  videmus  quod 
virgines  solas  concupierint.  Infra  etiam  uxores  pro  Q 
uxorem  legendum  esse,  nomo  neget.  Hunc  eumJem 
Genesis  locum  a  Tertalliano  tractatum  videas  in 
memorato  libro  de  veL  Virgin.f  cap.  7.  Murat.  — 
Particula  non,  ut  recte  statuit  Muratorius,  dclenda 
hio  est.  Altaraeo  sub  filiarum  hominum  titaie  cono- 
prehendi  a  TortuUiano  viduas,  verba  mox  sequen- 
tia  ostendunt.  Aliter  autem  rem  statuit  auctor  ipse 
in  libro  ds  Virainibus  velandis  jam  sanpe  allato,  ubi 
ait,  cum  ergo  filias  hominum  dicit,  manifestafe  vir- 
gines  portenditf  qux  adhuc  apud  parentes  deputaren- 
tur,  Cap.  7.  Routh. 

(74)  Itaque  vacant.  Id  est:  illae  dicuntur  vacare, 
quae  aut  virgines,  aut  vidu»  sunt.  Murat.  —  Ita 
quia  vacantf  corrigendum  est,  ut  supra^  initio  ca- 
pitis.  Routh. 

(75)  Item  cum  dicit,  eto.  In  eodem  cap.  xi  Ep. 
I  ad  Gor.,  v.  14 :  Ipsa  naturUf  inquit  Apostolus, 
docet  vos^  quod  vir  quidem  ti  comam  nuiriat^  ignomi- 
nia  est  illi,  Mulier  vero  si  comam,  nutrial,  gloria  est  q 
illi,  quoniam  capilli  pro  velamine  ei  daJti  sunt,  Igitur 
cum  virginibus  quoque  capilli  pro  velamine  ne  a 
naturu  sint  dati,  velo  et  ipsffl  uti  debent.  Murat. 

(76)  Sic  denique  et  Israet  observat,  Judseis  etiam 
feminis  in  usu  fuisse,  ut  veiato  capite  incederent, 
idem  Tertullianus  alibi  testatur,  nempe  oap.  4.  libri 
de  Gor.  militis,  cujus  hsc  sunt  verba :  Apud  Ju- 
dxos  tam  solemne  est  feminis  eorum  velamen  capitis, 
ut  inde  noscantur,  Tum  addit  exemplum  Reboccs 
adhuc  virginis,  quse  velata  ad  sponsum  profecta 
est,  et  Susann»,  qu®  cum  judicio  sisteretur,  operta 
erat  velamine  pro  more  cffiterarum  mulierum  He- 
brffiarum.  Similia  repetit  in  lib.  devel.  Yirq.^  cap. 
11.  Rabbi  etiam  Natnan,  in  Aruch,  veli  cujusdam 


tenuls  mentionem  facit,  quo  feminarum  capita  obte^ 
gi  sotebant,  Murat. 

(77)  Sid  si  non  observaret  Quanquam  virginibus 
Judffiis  velandi  capitis  consuetudo  non  e8set,nihiio- 
minus  in  lege  Christianorum  servandus  foret  hu- 
iusmodi  ritus  ;  nam  in  Novo  Testamento  veteras 
leges  et  ampliatffi  et  suppletffi  sunt.  Murat. 

(78)  Nunc  8Ptas  qu3S  sexum  suum  ignorat,  Hinc 
patct,  pueliis,  qus  nondum  rationis  usum  attige- 
rant,  intecto  capite  procedere  licuisso.  Simplicitatis 
privilegium,  Tertuliianusappeliat.  Verum  iniis  qu» 
ad  adolescentiam  creverant,  cum  natura  mutare*- 
tur,  mutarii  quoque  disciplinam  decebat.  Vide  ip- 
sum,  citato  cap.  11  de  vel.  Virg.  Murat. 

(79)  Texuerunt.  Lego  texeruni,  ut  Gen.  cap.  iii, 
v.  7  Murat. 

(80)  Sicut  naturss,  ita  et  disdpiinx  debet  mtas  esse 
munifica,  An  soribendum  natura  et  disciplina  pro 
naturx  et  disciplinae  ?  Quod  ad  vocem  munip^a  at- 
tinet,  Isidorus  lib.  x  Orig,  a  Forcellino  in  Latini' 
tatis  Lexico  adductus  in  v.  Munt/lctu,  hoc  habet  : 
Munificus  dictus  est,  quia  munera  multa  dat,  vel  quia 
munus  suum,  id  est  officium,  quod  debet,  adimplel, 
Videtur  ergo  Tertulliani  locus  hoc  signiOcare,  ut 
iego  naturffi,  itaet  instituto  disotpiioffi  aetas  adulta 
debet  munia  sua  exsequi.  Sequitur,  nam  et  membris 
et  officiis  mulieribus  resignantur,  hoc  est,  mulieri- 
bus  omnes  assignantur,  vei  adnumerantur.  Porro- 
auotor  babet  in  lib.  i,  ad  Uxorem,  Comis  concupt- 
scientia  setatis  officia  defendit,  cap.  4.  Routh. 

(81)  Nupsit  suo  viro,  id  esttempori.  Tertullianus 
in  iib.  de  Virginibus  velandis  oap.  ii  :  t  Alia  in  oc- 
cultomater  natura,  et  alius  in  latente  pater[tempus, 
filiam]  suam  legibus  suis  maritarunt.  »  Routh. 

(U2)  Sed  aliqua  se  Deo  vovit,  Bt  ab  ipsis  Ecciesiffi 
incunahulis  virgines  fuisse,  qu»  suam  virginitatem 
Gbristo  dicarent,  cum  e  nonnullis  Tertuliiani  locis 
in  memorato  lib.  de  f^el,  virg.,  tum  ex  hoc  capite 
ostendi  evidenter  potest,  ut  subratmirari  quorum- 
dam  aut  in  re  aperta  cfficitatem,  aut  in  improbande 
re  tot  sfficulorura  usu  prohata  audaoiam  ;  negant 
enim  hunc  morem  aut  in  antiquis  Gbristianorum 
Ecclesiis  viguisse,  aut  in  recentioribus  esse  laudan- 
dum.  At  hic  legimus,  aliquas  se  Deo  vovere,  san- 
otumque  hoo  institutum  Dei  gratia  exerceri.  Infra 
ait : »  Nupsisti  Ghristo,  illi  carnem  tuamtradidisti. 
Age  pro  mariti  tui  (scilicet  Ghristi)  disciplina.  »Si 
«  nuptas  alienas  velarijubet  (Ghristus),  suas  utique 
multo  magis.  •  His  adde  quse  doctissimus  Pamehus 


lSt9ft 


TERTCLLIANl  OPBROM  PARS  L  —  SERlfiS  11,  DOGMATICA. 


1^6 


crinem  exinde  transiigurat  (83),  tlM  et  omDem  A  '^?^^  periclitariB  amittere,  8i  gloriaris ;  et  alias  ad 


habitum  ad  mulieres  convertit  (84).  Totum  ergo 
aaeeveret  (85),  et  totum  virginie  prostet :  quod 
propter  Deum  abscondit,  plane  obumbret.  Interest 
noatra,  quod  Dei  gratia  exerceat,  solius  Dei  con- 
Boientio  commendare^  ne  quod  Deo  speramus,  ab 
homine  compensemus.QuiddenudasanteDeum  (86) 
quod  ante  homines  iegis !  Verecundior  eris  in  pu- 
blico  quam  in  Ecclesia?  Et  Dei  gratia  est  et  accepi- 
iti,  quid  gloriarii,  inquit,  quasi  non  acceperis  (1  Cor, 
IV,  7)?  Quid  alias  ostentatione  tui  judicas  (87)? 
an  alias  gloria  tua  ad  bonum  invitas?  Atqui  et 

Commentariaa. 
habet,  profat.  in  eumdem  iib.  de  Virg.  vel,  Ego  in  B  ▼irgines  Tertuliianus,  quas  veluti  gloriabondaB^  ae 


eadem  pericula  cogis.  Pacile  eligitur,  quod  aiTectio- 
ne  gloriffi  assumitur  (88).  Velare  virgo,  si  virgo  es  ; 
debes  enim  erubescere.  Si  virgo  es,  plures  oculos 
pati  noli.  Nemo  miretur  in  tuam  faoiem ;  nemo 
mendacium  tuum  sentiat.  fiene  mentiris  nuptam 
(89),  si  caput  velea.  Imo  mentiri  non  videris  (90) ; 
nupsisti  enim  Christo,  illi  carnem  tuam  tradidisti. 
Age  pro  mariti  tui  disciplina.  Si  nupUs  IIM 
alienas  velari  jubet,  suas  utiquo  muito  magis.  8ed 
non  putet  (91)  institutione  unusquisque  antecesso- 


argumento  satis  expiorato  aliis  veterum  testimoniis 
parco.  MuRAT. 

(85)   Crinem  exinde  transfigurat.   Ubi    virgines 

castitatem  dicaverant,  crinem  transfigurasse  dixi- 

mus.  Neque,  ut  arbitror,  hoc  nomioe  comas  tonderi 

TertuliianuB  signiflcat ;  auctor  enim   ipsemet  est, 

virginibus  quoque  turpe  essetonderi :  <«  Si  mulicri, 

inquit^  turpe  estradi,  et  virgini  periade.  •  Idom  re- 

petit  in  lib.  de  veL  Virg,,  cap.  7.  Me  quidem  non 

fupit  nonnullis  in  regionibus  a  sacratis  virginibus 

crmem  deponi  consuevisse,  ac  prascipue  in  Syria 

et  £gypto,  uti  Hieronymus,  in  epist.  48,  ad  Sabi- 

nianum,  aiiaque  monumenta  teatantur.  Sed  hujus- 

modi  consuetudinem  in  Africa  tribus  saltem  prio- 

ribus  Ecolesis  s»culis  obtiouisse,nu8quam  invenio. 

Censeo  itaque  nii  aliud  hic  intelli^i,  nisi  modestam 

crinium  corapositionem,  c^uamvirgiuestumserva- 

re  incipiebant,  cum  se  Ghristo  dicaoant.  Et  quidem 

antiquitus  usitatum  fuit  in  criae  solulo  ac   libero 

vir^ines  incederent.  Simui  ac  autem  conjugio  sese 

obligabant,  com®  illis  coacte  et  composits  erant, 

ut  jam  in  matronarum  gravitatem  traosirent.  Qua 


a  divina  gratia  ad  continentin  votum  eiectaa,  in 
reliquarum  virginum  conspectu  jactare  propriam 
virtutem  videbantur.  Gnmque  id  a  se  fieri  quo- 
dam  responderent,  ut  exempio  suo  aliaa  ad  sa- 
crum  virginitatis  vetum  incitarent,  nehoc  quidem 
ambitionis  periculo  carere  Tertullianus  ait  MoaAX. 

(87)  Quid  alias  ostentationetui  judicasf  Gum  mos 
fuerit  in  plurimis  ecciesiis,  sed  idem  ex  sententia 
Tertulliani  vitiosus,  ut  ne  velarentur  virginea; 
quffivis  femina  non  velando,  sed  c«tera  similiter 
atque  matrono,  id  qnod  hic  innuitur,  vestita, 
virginem  se  esse  Deo  devotam  ostentabat,  aiiasque 
haud  tale  quid  de  se  professas  jndicare  videbatur. 
Ita  rem  intelligo.  Routh. 

(88)  Facile  eligUur,  quod  a/fectione  glorix  assu» 
mitur,  An  eliditur  ?  Vox  Tertullianea  est.  Ait  an- 
ctor  in  lib.  de  Spectaculis:  «  Et  palsstrica  diaboli 
negotium  est.  Primos  homines  diabolus  elisit.  • 
C.  18.  Id. 

(89)  Bene  mentiris  nuptam,  Exploratum  est, 
cunctas  mulieres  nuptas,  ut  Apostoio  obtempera- 
rent,  tum  in  pubiicis  locis,  tum  in  sacris  «dibus 


igitur  divino  sponso  nubebant,  par  erat  ut  crine  p  ^^^9  capita  obduxisse.  Proinde  boc  nuptarum  in^ 
composito,  compresso  ac  transfiguralo  proderent  ^  diciumerat.  Gum  vir^nes  sacrae  pro   nuptis  Chri- 


ae  Deo  nuptas,  «  omnemque  habitum  ad  mulieres 
convertenoo, »  boc  est  matronaiibus  se  vestibus  in- 
duendo,  matronis  sive  mulieribus  nuptis  accense- 
rentur.  Reliqus  vero  virgines  in  spem  sscularium 
nuptiarum  educatn,  vix  pueritiam  trans^ress» 
«  vertunt  capillum,  et  acu  lasciviore  comam  sibi  in- 
serunt,  crinibus  a  tronte  divisis,  apertam  profess» 
mulieritatem.  »  Heec  sunt  TertuU^ani  ipsius  verba 
in  cap.  12  de  veL  Virg.  At  cum  cap.  \4  dicat: 
c  Aspice  nuptnm  illam  tuam  virginem  et  animam 
exspectatione,  et  carnem  transfi^uralione, »  nescio 
an  nuic  loco  tenebraa  addat,  an  illaverba  hinc  sint 
corrigenda.  Si  quis  erinem  transfigurare  bio  sume- 
re  velit  pro  memorata  virginum  fascivia  in  com- 
ponendis,  interserendis,  ac  dividendis  crinibus, 
ostendat  in  hac  periodoTertuUianum  devirginibus 
Deo  dicatis  non  loqui.  Murat. 

(84)  Bt  omnem  habitum  ad  muliere^  convertit. 
Tanquam  si  nuptiis  nuntium  misisset.  Routh. 

(85)  Totum  ergo  asseveret.  Verura  de  virginibus 
sacris  hic  agi,  magis  per  ista  persuadeor:  sensus 
enim  est :  Si  ex  quo  virginitatem  Deo  dicavit, 
crinium  licentiam  comprimere,  et  gravitatem  in 
vestibus  prc  se  ferre  virgo  debet,  our  postea  in- 
tecto  capite  in  sacris  homioum  conventibus  con- 
spiciendam  se  prsbet?  Omnino  igitur  ostendat  se 
Ghristo  nuptam,  et  totam  sacree  virginis  mode- 
stiam  servet,  plene  obumbrando  virgineum  caput, 
quod  propt^r  Deum  abscandit,  Murat. 

{86)Quid  denudas  anie  Deum?En  quod  Tertul- 
liano  minime  ferendum  videbatur.  Sacrato  Ghristo 
virgines  non  secus  ac  matrons  velato  capite  in 
publico  procedebant,  in  ecclesia  vero  nequaGfuam. 
Ab  ostentationia  culpa  immjanes  non   cre«iit  haa 


sto  haberi  vellent,  lisdem  veatibua,  oratiboB  et 
velamentis  in  publico  utebantur,  quibua  matrona 
ac  nuptie  mundo ;  inEccUsia  vero  volum  ad  earum 
difTerentiam  deponebant.  Inquit  igitur  TertuUia- 
nuB :  «  Nemo  miretur  in  tuam  faciem,  oemo  raen- 
dacium  tuum  sentiat.  •  Scilicet  mendacium  appeU 
lat,  pium  utique,  se  fingere  nuptaa,  cum  adnnc 
virKines  essent.  Si  et  iu  Ecclesia  velo  usi  fQissent 
virgines,  nemo  eas  a  nuptis  distinxisset ;  et  beke 
solum  se  nuptas  mentiri  poterant  virgineSy  ai  caput 
ubique  vetassent.  Murat. 

(90)  Imo  mentiri  non  videris,  8e  corrigit  TertoN 
lianus,  qaod  a  sacris  virginibus  nuptias  simulari 
dixissct:  nam  revera  Gnrislo  nupsere,  illique 
suum  corpus  dicavere,  ideoque  ad  instar  napta- 
rum  velato  capite  divinis  ofnciis  interesse  debe- 
banl.  Eadem  habet  oap.  16,  de  Virg.  veiandis: 
(c  Adimpte,  inquit,  babilum  mulieris,  ut  statum 
D  yirginitatis  served.  Mentire  aliquid  ex  his  qo« 
intus  sunt,  ut  soli  Deo  exhibeas  veritatem.  Qaan- 
(juum  non  mentirisnuptam  ;  nupsisti  enimGhriato, 
illi  tradidisti  carnem  tuam,  illi  sponsasti  maturi- 
tatem  tuam.  Incede  secundum  aponsi  tui  volunta- 
tem.  Ghristus  est,  qui  et  alienas  sponsas,  et  ma- 
ritatas  velari  jubet :  utique  multo  magis  SQas.  » 
Quare  nullus  dubio,  quin  Tertullianus  hio  de 
vir^inibus,  non  omnibus,  sed  Ghristo  tantum  dt- 
catis  loquatur  ab  iis  verbis  :  Sedaliquase  Deo  vovU^ 
usque  ad  sequentia :  Sed  nonputet,  Muaxr. 

(91)  Sed  non  putet.  Latere  mendum  in  hia  yerbif 
sentio,  sed  reparare  non  audeo.  Fortaase  legendam 
uniuscujusque.  Sensua  autem  eat :  non  esse  vlrgi- 
num,  qua  anteceaaerunt,  consuetQdinem  pro  ra- 
tione  adducendam.  Murat.  --  Magis  exi8ttmem| 


1S97 


LIBER  DE  ORATIONB. 


1298 


^  per  voluntatem.  Satisque  nobis  exemplo  Rebecca 
est(G^.  XXXIV,  ^;5),  qu»,  sponso  demonstrato,tan« 
tum  notilia  ejus  nubendo  velata  est  (95). 

GAPUT  XXIII  "  (96;. 

1191  Degenu  quoque  ponendo  varietatem  ob- 
servationis  patilur  oratio  per  pauculos  quosdam, 
qoi  Sabbato  abstinent  genibus  (97).  Quae  dissensio 
cum  maxime  apud  Ecclesias  causam  dicat  (98), 
Dominus  dabit  gratiam  suam,  ut  aut  cedant,  aut 
sine  aliorum  scandalo  sententiasua  utantur.  Nos 
vero,  sicut  accepimus,  solo  die  Dominico  (99)  Re- 
surrectionis  non  ab  isto  tantum,  sed  omni  anxie- 

YariaB  lectiones. 

*^  Depravatam  esu  hunc  locum  jam  Muratoriui  inteUexit,  nec  saiis  restituiy  si  scribereiur  :  Uniuscu* 
jusque  et  multjB.  A.  Neander  emendavit :  Institutionem  unu«quique.  ^  Cap.  XVIII,  ed.  Leop. 

Commenlarius. 


ris  commovendam.Multi  *''  alienas  consuetudini(92) 
prudentiam  suam,  et  constantiam  ejus  addicunt. 
ne  compellantar  velari.  Certe  voluntarias  (93)  pro- 
hiberi  non  oportet,  qum  se  etiam  virgines  negare 
non  possunt,contentas  abuti  in  fama  susb  conscien- 
tiffi  apud  Deum  seouritate.  De  illis  tamen  (94)  quse 
sponsis  dicantur,constantersuper  meum  modulum 
pronuntiare  contestarique  possum,  velandas  ex  ea 
die  esse,qua  ad  primum  viri  corpus  osculo  et  dex- 
tera  expaverint.  Omnia  enim  in  his  prsBnupserunt, 
et  ffitas  per  maturitatem,  et  caro  per  statem,  et 
spiritus  per  conscientiam,  et  pudor  per  osculi  ex- 
perimentum,  et  spes  per  exspectationem,  et  mene 


voce  an^^ce^^oru  episcopum  decessorum  signiOcari, 
et  corrigendum  esse  institutionem,  Adi  Tertullia- 
num  de  Virginibus  velandis,  cap.  2,  3.  Routh. 

(92)  Multi  alienx  consuetudini,  Et  hic  verba  cor- 
rupta  existimo.  Legere  mallem  multx.  Inquit  au- 
lem,  complures  virgines,  ne  in  templo  velari 
compellerentur,  prfficenentium  virginem  consue- 
tudine  sese  tuori,  satis  se  prudentes  arbitrata),  si 
quod  illffi  constanter  fecerunt  et  ipsffi  fecerent. 
MuRAT.  —  Loous  ea  ratione  corrigendus  mibi 
quidem  videtur,  ut  vooe  mulii  signiScentur  prffi- 
sales,  qui  virgines  velari  non  cogebant.  Nam 
Buperius  atque  ex  ipsius  auctoris  disputatione  de 
Yirginibus  velandis  satis  constaty  ex  parte  non 
velantium  stetisse  consuetudinem  plerarumque  ec- 
desiarum.  Itaque  looum  sio  refingo:  c<  Multi  aliens 
consuetudini  prudentiam  suam  addicunt^  et  con- 
stantiam  ejus  adducuntt  ne  compellantur  virgines 
velari.  «  Roolt. 

(93)  Certe  voluntarias,  Ita  ergo  interpretarer. 
Yelari  feminas  nuptiis  sfficuli,  aut  Christi  addi- 
ctas,  omnino  necessarium  est.  At  quffi  virginita- 
tem  voluntariam  colunt,  donec  maritum  sibi  com- 
parenty  his  prorsus  interdicenda  non  est  capitis 
nuditas,sed  monendffi  tantum  ut  meliora  disciplinffi 
consilia  amplectantur,  quamvis  se  virgines  inter- 
dum  mentiantur.Mendosum  codicem  explicare  per 
Bolas  conjecturas  co^imur  Murat.  —  Voluntarias 
interpretor  ego  virgmes  volentes  velari,  qu®  se 
etiam  virgines  esse  negare  poscunt,\i9i  enim  scri- 
bendum  puto,  inter  nuptas  colatffi  ;  hoc  modo 
inglorias  et  obscurats,  oonscientia  vero  virginita- 
tis  auffi  apud  Meum  contentffi.  Ait  auctor  supra, 
M  Bene  mentiris  nuptam,  si  caput  veles.  »  Interea 
pro  vocibus  in  fama  reponerem  in  infamia,  vel, 
tnfamatx,  quod  quidem  verum  habet  auctor  in 
lib.  suo  de  Corona  miliiis,  cap.  6.  Et  conveniscum 
illis,  cc  suffi  conscientie  apud  Deum  securitate,  • 
Apostoli  illud  Rom.  xiv,  22.  Routh. 

(94)  De  illis  iamen.  Nibilominus,  quffi  virgines 
▼oluntariffi  dicuntur,  adhuc  velandas  esso,  Ter- 
tullianus  arbitratur  ex  eo  die,  quo  viris  desponsffi 
fuerunt,seque  ad  futuras  nuptias  parare  cosperunt. 
Has  a  vere  nuptis  nihil  differre  contendit.  Bimilia 
habet  cap.li  dfi  Virg.  vel.  Sponsalia  vero  a  Chri- 
Btianis  dato  osculo  et  dextera  conjuncta  peragi 
Bolita  diximus.  Cffiterum  quse  in  isto  capite  affe- 
runtur  compendiose,  ea  fusius  postea  ab  ipso  Ter- 
tuUiano  pertractata  fuere  in  sffipe  memorato  libro 
de    Virginibus  vetandis.  Murat. 

(95]  Tanium  noiitia  ejus  nubendo  velata  esi.  Sen- 
Bum  loci  ostendunt  verba  Tertulliani  in  libro  de 
Virginibus  velandis  cap.  21  :  «  Ostendit  enim  etiam 
nuptias  de  aspectu  et  animo  fleri,  quemadmodum 


B  stupra,  nisi  quod  etiam  Rebeccam  quidam  adhuc 
velant.  »  Ubi  oplime  adiiotatur  in  edit.  Halebsi, 
«  Rebeccam,virgiDem  desponsatam,  sed  aliam  non 
velant.  »  Nubeddo  hoc  looo,  ut  nuberet,    significat. 

ROUTH. 

(96)  Tit.  cod.  Murat.  :  De  genu  ponendo. 

(97)  Sabbato  obslinent  genibus.  Antiquissimus  est 
ritusgenua  fleclendi  in  oratione.  Exempla  habe- 
mus  in  lib.  i  Regnum,  cap.  viii,  n.  54,  in  Evang. 
Lucffi,  cap.  XXII,  n.  41,  in  Act.  apost.,  vii.  n.  60, 
et  c.  XX,  n.  36,  et  cap.  xxi,  n.  5.  Quin  Eusebius 
Cffisaciensis  hunc  morem  Christianorum  proprium 
appellat.  Hist.  Eccles.  lib.  v,  cap.  5.  ubi  Christia- 
nos  milites  orasse  ait  y<5vi>  Oivxa^  vkX  tP^v  ytjv  xaxA 
t6  o-keTov  xoT<  ^piariavolc  twv  ei^wv  Soo<"  Qenu 
in  lerram  usque  flecftntes  secundum  cansuetudinem 
Christianis  in  precando  propriam.  Quidam  vero  a 
genu  flectendo  Sabbato  abstinebant,  eum  Ecclesiffi 
reIiqu8B  conlrarium  usum  tuerentur.  In   posterio- 

Q  rum  sententia  erat  Tertullianus,  qui  idcirco  hujus- 
modi  ritus  difTerentiam  tolli  cupit.  Et  certe  subla- 
tam  arbitror,  cum  cx  antiquis  nerainem  oITendamy 
qui  Sabbato  genua  flectere  prohibeat,  Grfficis  ta« 
men  recentioribus  eamdem  placuisse  opinionem, 
auctor  est  Joannes  Monachus  in  Ganonario  sub- 
jecto  libris  Morini  de  Pomii.lhl  hffic  habentur.  Td< 
'nifJOL^  (7a66aToxupiaxdc,  xal  lopTotc  8e9iroTixa<, 
xat  8co8cxaTjfJiepov,  6fjLo((i><  81  xal  Tac  if^^  tou 
Ilaa^a -fjp.4pac  ^(<>C 'C(«>v  'A^^wv  lidlvTcov  fjii?|  y^^^^^'* 
veTv  iv  TaTc  eS^aTc  Omnibus  autem  Sabbatis  et 
diebus  dominicis,  et  dodecahemero  simililer  ei  diebus 
a  Paschate  usque  ad  festum  Omnium  Sanctorum  in 
orationibus  genva  flecters  non  licet.  In  juris  etiam 
Grffico-Romani  lib.  iii,  ubi  de  Luca  patriarcha, 
num.  9,  legitur  :  0\  dicoaToXixoT  xavuve^  xoXa([oua( 
t6v  Iv  T({)  TU5^6vTt  aaSSiTcj),  ij  t^  xuptax^  y^^^^^^" 
vouvTa,  ij  vif^oTetSovTa.  AposioHci  canones  eum  pti- 
niuni,  gui  quovis  sabbato,  vel  dominico  die,  genu 

n  fieciit  vel  jejunai.  QuanquamGrseculusbis  fallatur 
(non  enim  in  Apostolorum  canonibus  quid  tale 
reperitur),  nihilominus  palam  flt,  in  Oriente  mul- 
tis  post  Tertullianumsfficulishujusmodi  consuetu- 
dinem  iterum  invaluisse.  Murat. 

(9B)  Causam  dicat  11.  e.  culpetur,  reprehendi 
soieat.  RouTH. 

(99)  Soto  die  Dominico.  In  libro  quoque  de  Gor. 
mil.  eadem  afOrmantur^  veluti  e  traditionis  penu 
atque  auctoritate  accepta  :  «  Die,  inquit,  Dommico 
jejnnium  nefas  dicimus,  vel  degeniculis  adorare. 
Eadem  immunitate  a  die  Pascbffi  in  Pentecostem 
usque  gaudemuB.  »  Communis  autem  inter  Chris- 
stianos  tum  erat  hic  ritus,  quare  cum  nonnulli  ab 
eo  descivissent,  placuit  Patribus  concilii  Nicffini 
primi  rem  statuere  in  eam.  ult.,  ne  Ecolesiffi  non 


im 


TERTDLLIANl  OPBRDM  PARS  L  —  SERIES  11,  DOGMATICA. 


1300 


tatis  habitu  (i),  6t  officia  cavere  debemus,  difle- A 
rentes  etiam  negotia,  ne  quem  diabolo  locum 
demuB.  Tamtumdem  et  epatio  Pentecostes,  quae 
eadem  ezsultationis  solemnitatem  d]spungimur(2). 
Gsterum  omni  die  quis  dubitet  prosternere  se 
Deo  vel  prima  saltem  oratione  (3),  qua  lucem 
ingredimur  ?  Jejuniis  autcm  et  slalionibua  nuila 
oratio  sine  geno,  et  reliquo  humilitatis  more, 
ceiebranda  cst.  Non  enim  1199  oramus  tantum, 
sed  etdeprecamur,  et  satisfacimus  Dco  Domino 
nostro.  De  teroporibus  orationis  nihil  omnino 
prfiBBcriptum  est,  nisi  plane  omni  in  teniporc  (^4) 
etloco  orare. 

GAPUT  XXIV  "  (5). 
Sed  quomodo  (mnHoco{l  Tim,  i,  2),  cum  pro 
hibeamur  in  publico  ?  Omni,  inquit,  loco,  quom  ^ 
opportunitas,  aut  etiam  nccessitas  importaret.Non 
enim  contra  prficeptum  reputamur  ad  Apostolis 
factum^  Qui  in  carcere  audientibus  custodiis  ora- 
bant  et  canebant  Deo,  apud  Paulum  (6)^  qui  in 
navi  coram  omnibus  £ucharistiam  fecit. 


CAPUT  XXV  '0  (7). 
Oe  tempore  vero  non  erit  otiosa  eztrinsecus 
observatio  etiam  horarum  quarumdam.  IstarDm 
dieo  communium,  quaB  diu  inter  spatia  aignant, 
(ertia,  sexta,  119S  Dona  (8),  quas  solemniores 
in  scripturis  invenire  est.  Primus  SpirituB  san- 
ctus  congregatis  discipulis  hora  tertia  infusus  est 
{Acl.  II,  15).  Petrus,  qua  die  visionem  communi- 
tatis  omnis  in  illo  vasculo  expertusest,  sexta  hora 
ascenderat  orandi  gratia  in  superiora  {Aci,  z,  9). 
Idem  cum  Joanne  ad  nonam  in  templom  adibat, 
ubi  paralyticum  sanitati  reformavit  su»  {AcL  iii, 
1).  Etsi  Bimplicitersebabeant  sine  ullius  obser- 
vationis  praecepto,  bonum  tamen  sit  aliquam  con- 
stitnere  prffisumptionem^  qua  et  orandi  admoDitio- 
ncm  constringat  (9),  et  quasi  lege  ad  tale  manus 
extorqueat  a  negotiis  interdum,  ut  quod  Danieli 
quoque  legimus  observatam  utique  ex  Israelis 
disciplina  {Dan,  vi,  10),  ne  minuB  ter  diem  saltem 
adoremus,  debitores  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus 
sancti.  Exceptis  utique  legitimis  orationibus  (10), 


yarisB  lectioDes. 
••  Cap.  XIX,  ed.  Leop,    '«  Cap.  XX,  ed,  Leop, 

CommeutariuB. 


eo  dissentirent.Dc  intermittonda  gcnuflexione  tum 
singulis  diebus  Dominicis,  tuni  diibus  a  Paschate 
ad  Pentecustem,  mentionem  faciunt  S.  Hilarius, 
Prologo  in  Psalt.,  8.  Hieronymus,  cap.  7,  contra 
Luciferianos  ;  auctor  Qu»st,  ad  orlhodoxos,  inter 
opera  S.  Justini,  qusBSt.  113  :  S.  Basilius,  cap.  17. 
VA>.  deSpir,sancto  ;  6.  Augustinus.  epist.  119  ;  C 
Gassianus,  Germanus  Constantinopol.,  Balsamon, 
Zonaras,  aliique  non  pauci.  Murat. 

(1)  Sed  onmi  anxietatis  fiabitu.  Desiderari  hic 
verbum  abstinere  mihi  videtur.  Gum  genu  flectere, 
et  jejunare,  moestitiam  atque  poenitentiam  soira- 
rent,  Dominico  die,  nempe  exsultationis  die,absti- 
nendum  ab  eo  more  fuit.  Murat.  —  Mihi  quidem, 
vooem  officio  pro  offirCia  substituenti,  niillum  ver- 
bum  desiderari  hoc  loco  videtur.  Routh. 

(2)  Qux  eadem  exsuUaiionis  solemnitate  dispun- 
gimus,  Diximus  et  in  Pentecoste genua  nonflexiBse 
ChriBtianos.  Nescio  an  legendum  :  «  Quae  eadem 
cxsultationis  solemnitas  est,  dispungimus.»  In  lib. 
ds  Patientia:  expunxi  pro  prxstitit  usurpatuni  est  a 
Tortuliiano  ;  et  dispuncta  est  pro  absoluta  cap.  5  de 
Carne  Chrisli ;  et  expunget  pro  perficiet  in  lib.  de 
liesurr.  carnis.  In  lib.  eliam  adversus  Judxos  :  Ita- 
que,  ait,  dispungamus  ordinem  cosptum^  hoc  est 
absolvamus.  Igitur  taniumdem  dispungimvs  hoc  loco  d 
nil  aliud  significet,  quBim  p^xsiamus  et  absolvimus, 
MuRAT.  —  Le;<erim,  gux  eadem  exsuliaiionis  so- 
lemnitate  dispungitur.  Uabes  in  lib.  quoque  i  adv. 
Marcionem  cap.  22,  verbum  passivum,  in  uirogue 
dispungitur,   a  Deo  Routh. 

(3)  Yelprima  saltem  oraiione,  Celebressunt  apud 
antiquoB  &a)6ivai  seu  maiutinx  preces.  De  iis  con- 
sule  Constit,  apost.  lib.  viii,  cap.  34. ;  Chrysosto- 
mum,  hom.  in  Psal.  ci.x,  et  alibi,  ao  Basiiium,  in 
Re^ulis  fusius  disputatis,  interrog.  37,  ut  alios 
omiltam.  Murat. 

(4)  Omni  in  tempore.  Alludit  ad  cap.  ii  Epist.  ad 
Timoth.,  ubi  inquit  Paulus ;  Volo  ergo  viros  orare 
in  omni  loco.  At  de  tempore  nullam  habet  mentio- 
nem.  Murat. 

f5)  Tim.  cod.  Murat.  De  Loco. 

(6)  Apud  Paulum.  Legendum  videretur  aut    a 


Pauio  Rescipit  Act.  apost.  c.  xxvii,  n.  35.  Pau- 
lus  enim  cum  esset  in  navi,  samens  panem^ratzas 
egit  Deo  in  conspectu  «fnnium,  et  cum  fregisui,  at- 
pit  mandacare.  Murat. 

(7)  Cod.  Murat. :  De  Tempore. 

(8)  Tertittf  sexta  nona.  Tempora  quibus  orationi 
vacandum  esset,  alia  alii  constituerunt.  Gonstitu- 
tionum  apostolicarum  auctor,  I.  vii,  c.  34,  sexies 
quotidie  orandum  ait,  nempe cirdter auroramfhora 
tertidf  sexta^  nona,  vespere,  et  circiter  galiidnium. 
Chrysostomus,  Homilia  in  Psal.  cix,  sexies  itidem 
orandum  esse  docet,  sed  non  eadem  horarum  divi- 
sione  utitur.  S.  Basilius  septies  in  die  preces  ad 
Deum  iundendasessestatuit.GIemenBvero  Alexan- 
drinus,  Strom.  lib.  vii,  bujusmodi  horarum  divi- 
sionem  laudat  quidem,  sed  alia  subdit  non  con- 
temnenda  :  «  NonnuUi,  inquit,  certas  et  denDitas 
horas  constituunt  precationi,  ut  verbi  causa  ter- 
tiam,  sextam,  nonam.  At  is,  qui  est  cognitiQne 
praeditus,  pertotam  orat  vitam,  dum  per  preces 
suas  cum  Deo  versari  studet.»  Tertulliaiius  autem 
alibi^  in  libro  nempe  de  Jejun  cap.  10,  tertiam 
sexam  et  noman  orationi  destinatas  repetit,  suam- 
que  sententiam  iisdem  confirmat  exemplis.  In  sy- 
nagoga  quoque  ter  die  quolibet  precibus  dari 
operum  auctor  est,  Maimonidcs,  in  lib.  de  Prec. 
et  Benedict.  sacerdot.,  cap.  1..  Idemque  et  in 
Ecclcsia  Dei  ter  solltum  fleri  testatur  S.  Gypria- 
nus,  in  Wb.de  Orat,  et  S.  Ilieronymus,  in  Epiii. 
ad  Lsetam  et  Demetriadem.  Murat. 

(9)  Qua  et  orandi  admonitionem  constringat.  Le- 
gendum  videtur  et  0)andi  Sidmomiione  constftngat. 
Et  postea  jam  Montanista  factus  Tertuilianus,  etsi 
dicat,  semper  et  ubique  etomni  tcmporeorandum, 
tQtneu  tres  horas  fatetur  esee  apostolicas,  tertiam, 
sextam,  monam,  Adv.  Psyschicos  cap.  iO,ubi  simi- 
lia  buic  Joco  invenias.  Eouth.  • 

(10)  Excepiis  utique  iegiiimis  oraticuibus.  Preces 
matutinas,ac  vespertinas  a  lege  prsscrlptas  ait.De 
iis  loquitur  Chrysostoinus.  hom.  22  in  Epist.  ad 
Hebr.  Vide  et  Cyprianum,  cap.  ult.  de  Orai.  ubi 
«  maneet  recedente  sole  neceBBario  orandum  »  ait. 

MURAT. 


1301 


LIBER  DE  ORATIONE. 


1302 


qtjffi  sine  ulla  admonitione  debentur  ingressu  lu-  \ 
oia  et  noctiB.  Sed  et  oibum  non  prius  sumere,  et 
lavaorum  non  prius  adire  quam  interposita  ora- 
tione,  fideles  deoet.  Priora  enim  babenda  sunt 
spiritus  refrigeria  et  pabula,  quam  carnis,  et 
priora  coeiestia,  quam  terrena. 

GAPUTXXVn»  (11). 

Fralrem  domum  tuam  introgre&Bum  ne  sine  ora- 
tione  dimiseris.  Vidisti,  inquit,  fralrem  (12),  vidi- 
sti  Dominum  tuum  :  maxime  advenam,ne  angelus 
forte  sit.Sed  nec  ipse  a  fratribus  exemptis^'  priora 
fecerit  (13)  refrigeria  terrena  coolestibus.  Slalim 
enim  judicabitur  1194  fides  tua.  Aut  quomodo 
seoundum  prffioeptum  pax  huic  domui  {Luc,  x,  5) 
dices,  nisi  et  ei8,qui  in  domo  sunt,pacem  mutuam 
reddas  ?  B 

CAPUT  XXVII  ^»  (14). 

Diligentiores  in  orando  subjungerein  oratiouibus 
Alleluia  (15)  8olent,et  hoc  genus  psalmos,  quorum 
clausulis  respondeant  (16),  qui  simul  sunt.  Et 
est  optimum  utique  institutum  omne,  qucd  pro- 
ponendo  et   honorando  Deo  competit,  saturatam 


orationem  (17)   velut    optimam    hostiam    admo- 


vere. 


CAPUT  XXVIII  ^*. 


Hsc  est  eaim  hostia  spiritalis,  qusB  pristina  sa- 
crificia  delevit  :  Quo  mihi,  iaquit,  multitudinem 
sacrificiorum  vesirorum  ?  Plenus  sum  haulocausto^ 
matum  arietum ;  ei  adipem  agnorum,  et  sanguinem 
iaurorum  et  hircorum  nolo.Quis  enim  requisivit  ista 
de  manibus  vesfris  {Isa.  i,  11)  ?  Quce  ergo  quaesierit 
Deua,  Rvangelium  docet.  Veniei  hora,  inquit,  eum 
veri  adoratores  adorabunt  Pairem  in  spiritu  et  ve- 
ritate  {Joan,  iv,  23).  Deus  enim  spiritus  est  {II  Cor, 
iii,  17) ;  et  adorantes  itaque  tales  requirit.  Nos 
sumus  veri  adoratores,  et  veri  sacerdotes,  qui  spi- 
ritu  oranles  Bpiritu  Bacriiicamus  orationem  Dei 
propriam,  et  ucceptabilem  quam  soiiicet  requisi- 
vit,  quam  sibi  prospexit.  Hanc  de  toto  corde  de- 
votam  (18),  iide  pastam,  verite  curatam,  inno- 
centia  inte^^rarn,  castitate  mundam,  agape  corona- 
tam(19)cum  pompaoperumbonorum  inler  1195 
psalmos  et  hymnos  deducere  ad  Dei  altare  debe- 
mus  omnia  nobis  a  Deo  impetraturam  (20). 


Varise  lectiones. 
*"  Gap.  XXI,  ed,  Leop.    "^*  Scribend,  exceptus  Leop.    '^'  Cap.  XXII,  Leop.    ^*  Cap.  XXIII,  Leop. 

Commentarius. 


(11)  Tit.  cod.  Murat.  :  Defratum  digressu, 

(12)  Vidisiif  inquii,  fratrem.  Hec  e  sacris  Scrip- 
turis  citari  videntur  :  locum  vero  innuere  nescio. 
Quod  patet,  respioit  ad  c.  xiii,  n.  2  Epist.  ad  He- 
bneos,  ubi  Apostolus  hospitalitatem  commendans 
ait,  intereum  angelos  hospitio  recipi.  Sunt  ejus 
verba  :  Ei  hospiicditatem  nolite  oblivisci,  per  hanc  C 
enim  laiuerunl  {placueruni  habentalii)  quinam,  an- 
gelis  hospitio  r^c^rt^.Alludit  autem  ad  angelo8,qui 
86  hoepites  Abranamo  et  Lot  obtulerunt.  Hinc  S. 
Ambrosius,  in  lib.  de  Abraham,  cap.  5  :  «  Quis  cis, 
inquit,  an  Deum  suscipias,  qucm  hospitem  putas? 
Abraham  dum  peregrinantibus  defert  hospitium, 
Deum  atque  ang^elosejus  suscepit  hospitio.  Quam- 
vis  et  cum  hospitem  suscipis,  Deum  suscipis,etc.» 
Idem  ab  eo  repetitur.  lib.  ii,  cap.  21,  de  Officiis. 
AtinverbisTertuIliani  aliquid  fortasse  desideratur. 
MuRAT.  —  Gonfer  et  Matth,  x,  40.  Sed  hic  afferri 
auctor  quispiam  videtur.  Maxime  advenam,  an  si- 
gnifioatur,  et  quod  maximum  est,  advenam,  atque 
adea  magis  honorandum  ?  Rodth. 

(iS)  Sea  nec  ipse  a  frairibus  exemptis  priora  fece- 
rityeic,  Mihi  quidem  legendum  videtur,je£f  neripse 
a  frairibus  exceptus  priora  feceris.  Mox  melius  fo- 
ret  indicabiiur,  quam  judicabiiur.  Routh. 

(44)  Tit.  cod.   Murat.  ;  De  subjungendo  psalmo,  D 

(15)/»  oraiionibus  Alleluia.  De  hujus  vocis  anti- 
quitate  ac  repetito  usu  in  precibus  sacris  jam  alii 
satis  egere,  deque  illa  mentionem  faciunt  S.Augu- 
stinus,  in  psal.  cyi  et  cx  ;  S.Ambro8ius,in  Apologia 
pro  Davide :  Sozomenus,  lib.  vii,  c.  15  et  19;  8. 
Paulinus,  S.  Hieronymus,  Isidorus,Sidonio8  etalii. 
A  Judsis  ad  ChriBtianos  transiit :  est  enim  in  Da- 
vidicis  psalmis  frequens,eamque  olim  poti&simum 
in  Ecclesia  Hierosolymitana  usurpatam  discimus  a 
S.  Gregorio.  lib.  ii,  epist.  63.  Murat. 

(16)  Quorum  clausulis  respondeant.  Legontium 
eruditioni  facerem  injuriam,  si  post  doctissimum 
summequepiumcardinalemBonamdeantiquissimo 
psallendi,  ac  Davidicos  psalmos  aut  recitandi,  aut 


canendi  usu  loqui  vellom.  Ejus  librum  de  Psalmo- 
dia  consulat  quisquis  saturari  cupit.  Aic  transiens 
animadverto,  quum  vetustus  ille  etiam  sit  ritus, 
quo  psalmi  alternis  in  choro,  aliisque  ecclesissti- 
cis  supplicationibus  recitantur.  Murat. 

(17)  Saltnatum  oraiionem.  Sicuti  jejunia  oratio, 
alio  tamen  Bcnsi!,  a  Cicerone  dicta  est,  ita  et 
saturata  a  Tertulliano  dicilur,  qua;  preces  cum 
recitatione  pbalmorum  conjungit.  Hsec  est  optima, 
bffic  P8t  pin^uis  hoslia,  quam  ad  aiam  divinam 
perduciinus.  Murat. 

(18)  De  ioto  corde  devoiam.  Orationi,  quam  ho- 
stiam  spititalera  appcUat,  eingula  tribuit,  qusvio- 
timis  caineis  convcniebant,  uimirum  ut  de  toto 
corde  voveatur  Deo,  ut  sit  pasta,  curatay  integra, 
munda,  coronata.  Murat. 

(19)  Agape  coronatam.  Etsi  agaparum  nomine 
convivia  illa  fere  scmper  signiticari  soleant,  qu® 
a  primis  christianis  in  sacro  conventu  celebrari 
solcbant  in  pauperum  solatium,  in  mutuie  dilec- 
tionis  communionem  :  interdum  tamen  ipsam  Eu- 
charistiam,  atque  inoruentum  sacrificium  ea  voce 
significarunt  Patres.  Neque  vero  ab  agapis  olim 
disjunf^ebatur  Dominici  corporis  et  sanguinis  mi- 
nistratio.  Priore  seosu  inteliexisse  videtur  Tertul- 
lianus,  in  Apologia^  cap.  39  :  u  Ccena  nostra, 
inquit,  de  noraine  rationem  sui  ostendit.  Vocatur 
enim  dL-^oLizrf,  id  quod  dilectio  pcnes  Grsioos  est.  » 
In  lib.  etiam  ad  Marlyres^  cap.  2,  agapen  fratrum 
vocat.  Hino  autem  constat,  post  orationem  ceie- 
brari  solitam  fuisse  agapen,cum  hsBc  orationis  oo- 
rona  dicatur.  De  agapis  sublatis  disquisitionem 
subditi  Carminibus  anecdotis  S.  Gregorii  Nazian- 
zeni.  MuRAT. 

(20)  Omnianobis  impetraturam.  Cum  superiori- 
bus  conjungenda  erant  hssc  verba.  Nempe  oratio- 
nem  hostiam  *  spiritalem  deducere  ad  Dei  altare 
debemuBy  omnia  nobis  a  Deo  impetraturam.  Mu- 

RAT. 


1303 


TBRTDLLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  II,  D06MATICA. 


1304 


CAPUT  ULTIMUM  (21).  A 

Quid  enimorationi  de  spiritu  et  veritate  venienti 
negavit  Deus,  qui  eam  exigit?  Legimus,  et  audi- 
mus,et  credimu8,quanta  documenta  efficaciffi  ejus. 
Vetus  quidem  oratio  et  ab  ignibus,  et  a  bestiis,  et 
ab  inedia  liberabat,  et  tamen  non  a  Ghristo  acce- 
perat  formam.  Gsterum  quanto  amplius  (22)  ora- 
tur  oratio  Ghristianorum,  non  roris  angelum  (23) 
in  mediis  ignibos  sistit,  nec  ora  leonibus  obstruit, 
neo  esurientibus  rusticorum  prandium  transfert, 
nullum  sensum  passionis  delegata  gratia  avertit ; 
sed  patientes,  et  sentientes,  et  dolentes  sufferen- 
tia  instruity  virtute  ampliat  gratiam,  ut  sciat  fldes 
quid  a  Domino  consequatur,  intelligens  quid  pro 
Dei  nomine  patiatur.  Sed  et  retro  oratio  plagas  ir- 
rogabat,  fundebat  bostium  ezercitu8,imbrium  nti-  n 
]ia  prohibebat  (24).  Nuno  vero  oratio  justiti»  om- 
nem  iram  Dei  avertit,  pro  inimicis  excubat,  pro 
persequentibus  supplioat.  Mirum  si  aquas  cosle- 
stes  (25)  extorquere  novit,  que  potuit  et  ignes  im- 
petrare  ?  Sola  est  oratio,  que  Deum  vincit.  Sed 
Ghristus  oam  nihil  mali  novit  (26)  operari 
Omnem  illi  virtutem  de  bono  contulit.  Itaque 
1196  nihii  novit,  nisi  defonctorum  animas  de 


ipso  mortis  itinere  vocareydebiles  raformare^  egros 
remediare,  deemoniacos  expiare,  clanstra  carceriB 
aperire,  vincnla  innocentium  solvere.  Eadem  di- 
lait  delicta,  tentationes  repeliit,  persecutiones  ex- 
etinguit,  pusillanimes  consolatur,  magnanimoa 
oblectat,  peregrinantes  deducit,  fluctue  mitigat, 
latrones  obstupefacit,  alit  pauperes,  regit  divites, 
lapsos  erigit,  cadentes  suspendit,  stantes  continet. 
Oratio  murus  est  fidei  arma  et  tela  nos  tra  adver- 
sus  hominem  (27),  qni  nos  undique  observat.  Ita- 
que  nunquam  intermes  incedamus.  Die  stationis, 
nocte  vigilie  meminerimus  (28).  Sub  armis  ora- 
tionis  signum  nostri  imperatoris  oustodiamus ;  tu- 
bam  angeli  exspectemus.  Orantes  erant  etiam  an- 
geli  omnes.  Orat  omnis  creatnra.  Orant  pecudes, 
et  ferffi,  et  genua  declinant,  et  egredientes  de  sta- 
bulis  ac  speluncis,  ad  CGelum  non  otiosi  ore  (29) 
suspiciunt,  vibrantes  (30)  spiritu  suo  movere.  Sed 
et  aves  nuno  exsurgentes  eriguntnr  ad  ccelnm,  et 
alarum  crucem  pro  manibus  extendunt»  et  dicunt 
aliquid/quod  oratio  videatur.  Quid  ergo  ampUus 
de  officio  orationis  ?  Etiam  ipse  Dominus  oravit, 
cui  sit  honor  et  virtus  in  Bfficola  sfficulorum. 


Gommentarius. 


(21]  Tit.  cod.  Murat :  De  vi  et  affectu  oratlonU. 
Et  affectu,  Scribendum  reor  effectUy  ita  enim  qu» 
sequuntur  persuadent.  Murat. 

(22)  Cxierum  quarUo  amplius,  etc.  Vini  et  effi- 
oaciam  chrietianffi  orationis  commendans  quorum- 
dam  objectiones  praevertere  videtur,  qui  miracula 
per  orationem  fieri  non  conspiciebant,  qualia  in  C 
veteri  lege  facta  aocepimus.  Eespondet  igitur,  non 
ea  quidem  insa  prodigia,  sed  alia  non  minoraper 
orationem  Coristianis  prffistari.  Legendumquinmo 
arbitror  :  Non  roris  angelum  duntaxat,  etc,  sed 
etiam  paiienies^  etc.,ut8it  sensus  :  Non  ea  tantum 
Ghristianorum  precibus  miracuIaimpetraDtur,quffi 
synagoga  impetravit ;  sed  alia  etiam  mcgora,  cum 
loQge  majus  prodigium  sit  patienter  ferre  tormenta 
(]Uffi  sentiuntur,  quam  a  tormentis  liberari.  Gui 
interpretationi  coosentire  videntur  tum  superiora, 
tum  subsequentia  verba  at^ue  exem[>la.  Utcunque 
tamen  e  vitioso  codioe  conjicere  possimus,  certum 
est  a  Tertulliano  eximia  commemorari  prodigia, 
quffi  per  Christianos  orantes  e  coelo  impetrabantur. 

MURAT. 

(23)  Non  roris  angelum.  Eum  angelum,  qui  tres 
pueros,  veluti  roscido  imbre  perfusos,  in  fornace 
servavit,  roris  angelum  appeliat.  Eodem  scilicet 
modo  aliis  angelis  ab  aliqua  re  gesta,  aut  alfquo  D 
munere  nomen  imposuit.  Angelum  orationis  supra 
nominavit ;  Angelos  matrimonio  prffipositos  me- 
morat  lib.  ii,  ad  Uxor.,  cap.  ultimo  ;  Angelum  bap- 
tismi  lib.  de  Bapt.  cap.  5  et  6.  et  Angelumt  cui  ho- 
minis  in  ulero  formandi  est  cura,  nominat  l.  de 
Anima,  c.  37.  Murat. 

(24)  Imbrium  utilia  prohibebat,  Quando  hic  men-. 
dum  non  lateat,  explicare  possurous,  orationem 
io  caussa  fuisse,  ne  utiles  inibres  e  coelo  in  ho- 
stium  arva  fiuerent.  Murat. 

(25)  Mirum  si  aquas  ca:lestes,  etc.  Inter  hffic  si- 
gnificari  videtur,  ut  olim  monui  ad  S.  Appollina- 
rem  apud  Reliquias  Sacr,  vel.  I,  p.  153,pluvia,^uffi, 
MMctore  ipso  quoquo  Tertulliano  in  alio  libro,imp. 
Marci  Antonini  exercitui  precibus  Ghristianorum 
impetrata  est.  Routh. 

(26)  Fort.  leg.  voluU,  Routh. 


(27)  Adversus  hominem,  eto.  Hffio  revera  de  dia- 
bulo  dioenda  erant,  qui  semper  circuit  quserens 
quem  devoret.  8ed  quo  jure  hominem  Tertullianus 
appellasset  ?  De  etnnicis  ergo  principibua  loqui 
mihi  videtur  auctor,qui  nihii  non  curabant,  atque 
observabantjUtGbristianorum  reipublicffi  nocerent. 
MuRAT.  —  Reponere  quis  velit,  bomines,  qui  nos 
undique  observant.  De  Judffiis  enim  insidiantibus 
Cbristo  ait  S.  Marcus,  et  observabant  eumy  xa( 
irapsxV^pouv  auxov,  iii,  2.  Sed  omnino  legendum  est 
hostem  pro  h(minem  cum  cl.  Oberthur,  qui  in  edi- 
tione  sua  SS.  Patrum  Latinorum  Wirceburg.  1788 
scite  hoc  conjecit.  Confer.  et  inferius  S.Gyprianum 
de  Zelo  et  Livore  cap.  1.  Ad  libellum  hoc  de  Ora- 
tione  quod  attinet,  idem  Oberthur  contextum,  ut 
aiunt,  editionis  Halensis  sine  notis  ei  subjectis 
repetivit,  nulla  alia  prster  hanc  coigecturam  ob- 
servatione  adjecla.  Routh. 

(28)  Nocte  vigiliss  meminerimus.  Actum  agerem, 
si  de  vigiliarum  in  Ecolesia  Dei  antiquitate  man- 
dare  lilterls  aliquid  vellem.  Ad  eam  tamen  lucu- 
lentius  probandam  non  parum  conferet  hio  Tertul- 
liani  locus.  Eorum  autem  confidentiam  prffiterire 
non  possum,  qui  vigiliarum  institutionem  ex  ne- 
cessitate  factam,  ac  servatam  tribus  primis  Ecele- 
siffi  sfficulis  scribunt ;  cum  enim  (aiunt  illi)  conve- 
nire  interdiu  Ghristiani  non  possent  prffi  pagano- 
rum  timore,  hinc  factum  est  ut  noctu  conventum 
celebrarent,  vigilantes  in  oratione  et  in  laudibus 
divinis.  At  quid  evidentius  quam  et  diurno  tempore 
ad  Ecdesiam  colisse  Ghristianos  vel  ipsis  tribus  a 
Ghristo  nato  sfficulis !  Id  satis  probant  que  de  sta- 
tionibus  breviter  ego,  fusius  aiii,  adnotarunt.  Mu- 

RAT. 

(20)  Non  otiosi  ore,  Scribendum  est  non  oiioso, 
aut  non  oiiosx.  Murat.  —  Velim  ego  repona8,ium 
oiiose  ore  suspiciuni  vibrante,  spiritu  suo  movente ; 
vibrante  pro  vibrantes  et  movente  pro  movere  posi- 

tis.  ROUTH. 

(30)  Vibrantes,  8i  quidem  ita  scripserit  TertuUia- 
nus,  hoo  verbum  explicarem  hao  ratione  ;  conan- 
tes  spiritu  suo  ora  ad  laudandum  Deum  atqoe 
orandum  movere.  Murat. 


1305 


LIBER  DE  BAPTISMO. 


1306 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

DE  BAPTISMO 

ADVERSUS   QUINTIUJlM 

LIBER 


11117  ARGUMKimiM.  —  Quintilla  Carthagine  hssrenm  Caianitarum  disseminaverat  et  n^ssoriam  in  ba* 
ftiimo  aquam  non  esse  docuerat.  Hunc  errorem  in  hoc  tractalu  Tertullianus  adhucdum  catholicus  impugnat, 
gui  bifariam  divisus  est :  pars  prima  ad  dogma  de  necessitate  et  efficacia  bavtismi  speetat^  in  altera  parte 
plures  qumtiones  de  baptismo  ad  disciplinam  spectantes  pertractantur.  L  ExceUentia  aqum  Baptismif  cap.  4, 
%t  3.  Materia  Baptismi  et  virtus^  4.  Effectus  Baptismi,  5,  6.  Unctio  post  baptismum  adhiberi  consueta* 
7.  Impositio  manuum  post  baptismum  ejusque  significatio,  8.  Bapti^mi  figurx.  9.  Baplismus  Joannis  an 
dBlesHSy  an  ierrenus.  10.  Necessiias  Baptismi  ad  saluiem,  11.  --  II.  An  ApostoU  bapHzati^  12.  Quo  tempore 
lex  Baptismi  obligare  ecgperit,  13.  S.  Faulus  an  baptizaverit,  14.  Unitas  Baptismi,  15.  Baptismus  sanguinis, 
16.  Baptismi  ministet ;  an  mulieribus  baptizare  lieeat,  17.  Baptismus  in  gua  vitx  xtate  conferendus. iS.  Bap^ 
tismi  conferendi  tempus,  19.  Dispositiones  ad  Baptismum,  20.  Sghram. 


CAPUT  PRIMUM 
Felix  BacrameDtum  (1)  aqua  noatrffi  (2)  qua  ab- 
luti  '  delictis  prietin^B  cfficitatis,  in  vitam  aeter- 
nam  (3)  liberamur.  Non  erit  otiosum  digestum 
istudy  instruens  tam  eos  qui  cum  maxime  forman- 
tur,  quam  et  illos  qoi  simpliciter  credidisse  con- 
tenti,  non  ezploratis  rationibus  traditionum,  in- 
tentatam  11118  probabilem  fidem  per  imperitiam 


A.  portant  (4)  :  atque  adeo  nuper  conversata  istio 
quadam  de  Gaina  hsresi  vipera  (5)  venenatissima 
doctrina  sua  plerosque  rapuit,imprimiB  baptismum 
destruens.  Plane  secundum  naturam  :  nam  fere  * 
viperae,  et  aspides,  ipsique  reguli  serpentes  arida 
et  inaquosa  sectantur.  8ed  nos  discipuli  secundum 
IxerN  nostrum  Jesum  Ghristum  (6)  in  qua  nasci- 
mur  3,  neo  aliter  quam  in   1199   aqua  perma- 


YariiB  lectiones. 
*  Qui  ablutis  Fran.    *  Fere  alii.    '  Nascamur  Paris. 

Gommentarius. 


{i)Felixsacramentum.Ca.pnihoopnmum  non  aliud 
quam  prasfatio  est  totius  operis.  Sacramentum  au- 
tem  esse  Bavtismum  cum  nemo  unquam  dubitave- 
rit  paucos  duntaxat  looos  Tertulliani  afferemus  : 
idquenonsolum  ea  si^nificatione  qua  sacramentum 
pro  jurejurando  accipitur,  quemadmodum  debet 


(3)  !n  vitam  aetemam.  Baptismi  fructus  est 
peccatorum  remissio,  qua  Oeo  accepti  reddimur, 
et  vit8B  eeterDaB  participes.  Le  Pr. 

(4)  Intentatam  probabilem  fidem  per  imperitiam 
portant.  Frustra  Septimii  mens  queritur,  nisi 
verba  reddimus,  quod  facere  videmur  hac  emen- 


intelligi  illud  libri  de  Coron.  milit.  cap.  44  :  «  Cre-  B  datione  :  «  In  tentatum  probabilem  fidem  per  im- 


dimusne  humanum  sacramentum  divino  superduci 
licere  ?  »  verum  etiam  proprie  pro  mysterio  divino 
et  Ecclesia  sacramento,  quale  est  illud,  lib.  iv  adv. 
Marcion. :  «  Nec  alibi  conjunctos  ad  sacramentum 
baptismatis  admittere  ;  »  et  iilud  libr.  de  Anima  : 
«  Securissimi  atque  tutissimi  saeramenti.  »  Ut  lib. 
de  velandis  Firg.  cap.  2.  «  Eadem  lavacri  sacra- 
menta,  »  et  infra  de  Bapi.  in  cap.  5  :  «  Annon  et 
alias  aine  uUo  saoramento  immundi  spritus  aquis 
incubant?  »  Cf.  lib.  de  Idololatr.  cap.  6,  adv. 
Marc.  lib.  i,  et  infra  de  Baptism.  c.  4,  12,  13.  Edd. 
ex  Pamelio. 

(2)  Aquse  nosirx.  Adversus  Quintillam  necessita- 
tem  aqu»  in  Baptismo  negantem  hac  prima  voce 
Auctor  erumpit,  hffiresimque  profligat,  postea  in 
Seleuoianis  et  Herminianis  reaivivam  et  a  B.  Phi- 
lastrio,  D.  Augustino  sus  deque  versam,  iterum 
nihilominus  quorumdam  Galvini  asseolarum  cervi- 


peritiam  portant.  »  Tentatum  dicit,  tentationem. 
Qui  simplioiter  credidisse  contenti  8unt,non  explo- 
ratis  rationibus  traditionum,  per  imperitiam  por- 
tant  in  tentationes  fidem  non  sine  perioulo  probabi- 
lem,  hoc  est,  dubio  eventu  probandam.  Rio. 

(5)  De  Caiana  hxresi  vipera.  HieroDymus,  epist. 
43,  ad  Oceanum:  «  Bt  oonsurgit  mihi  Gaiana  h»re- 
sis,  atque  olim  emortua  vipera  contritum  caput 
ievat.  »  Rio.  —  Quasdam  de  Caiana  hxresi.  Oe 
Quintilla  loquitur,  a  qua  h«retici  Quintilliani,  qui 
et  Pepuziani  dicti,  quoniam  virus  suum  Pepuza 
potissimum  sparserit.  Negabat  omnino  baptis- 
mum  antequam  ad  Montani  partes  accederet  ; 
nam  Montano  addicta  illum  ut  Montanus  admisit. 
Le  Pr. 

(6)  Sed  non  piseiculi  secundum  IxerN  nostrum 
Jesum  Christum.  Gonfer  ea  qusB  antea  de  hoo  sym- 
bolo  praelibavimus  in  praavia  D.  Lumperi  disserta- 


00  gravi  et  tardo  corde  trita  deliramenta  reooquen-  C  tione,  p.  150.  Nuno  cum  paulo  liberius  in  altum 
tittiB«  Bbo.  ex  eod»  duoere  ao  laxare  i0te  animus  est,  dnos-  pracipuoa 


1307 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  11,  DOGMATIGA. 


1308 


xnendo  salvi  gamas.  Ita  Qaintilia  monstrosisBiaiay  A  ^^^  U)  optime  norat  pisoiculos  neoare,  de  aqoa 
oui    neo  integre  ^  qaidem    docendi   jus  IflOO      aaferene. 


^  IntegraB  Jun. 


Variffi  leotionee. 
GommentariuB. 


hajuBce  symboli  sensus,  unum  nempe  ad  baptia- 
mum,  alierum  vero  ad  £ucbariBtiam  referendum, 
prclucentibus  velerum  Parum  recentiorumque 
oruditorum  facibus,  indagare  libet.  Ac  prima  qui- 
dem  cauBBa  cur  dicti  fuerintGbristiani  piicicuUse' 
cundum  IXeVN  N,  J,  C.  ab  alma  baptismatis  unda 
dimauat.  «  Cum  enim,  inquit  doctissimus  Mama- 
chi,  in  Originib.  et  Antiquitat.  Chistianor.  lib.  i, 
eap.  i,  §  6,  pag.  54,  aqua  baptismi  regenerari  nos 
ad  novam,  apiritalemque  vitam  majores  nostri  in- 
telligerent,  similitudinem  e  piscibus  qui  iu  aqua 
gignuatur,  nec  vivere  sine  aqua  posBunt,  duxerunt, 
ii8queomnibu8,qui  baptizati  Gbristianam  religionem 
aroplexi  essent,  indiderunt  nomon  pisciculorum,  » 
liiud  quoqae  accedebant  quod  in Evangeliis  legerent 


«  Piscis  es  ergo,  o  homo  1  audi  quia  pisoia  es  '» 
Simile  eU  regnum  ccelorum,  etc.  Sunt  ergo  boni  et 
mali  pisces ;  bon  servantur  ad  pretium,  mali  sta- 
tim  ardent.  Bonum  piscem  nec  retia  involvunt,  sed 
elevant,  nec  hamus  interneoat  atque  interfioit,  aed 
pretiosi  vulneris  perfunditsanguine. . .  Noii  igitur, 
0  bone  Piscis.  Petri  hamum  timere  :  non  occidit, 
sed  consecrat.  .  .  Exsili  super  undas,  o  homo, 

auia  piscis  es  :  non  te  opprimant  Bieculi  istius 
uctus.  Si  tempestas  est,  pete  altum  ;  si  serenitas, 
lude  in  fluctibus ;  si  prooeila,  cave  a  scopuloso  iit- 
tore,  ne  te  in  rupem  furens  estus  iliudat.  » 

Altera  vero  remanet  piscis  symbolici  signiGcatio, 
8ub]imior  forsan  et  altior,  quippe  quas  ad  fastigium 
rerum  divtnarum,  sacrosanctam  nempe  Euoharis- 


fuisse  a  Gbristo  piscatares  hominum  aposlolos  ap-  fi  tiam,  attingat ;  indeque  seounda  exsurgit  causacur 


pellatos,  comparatamque  sagerns  Ecclesiam,  quas 
ex  omni  genere  piscium  congregaret.  Quapropter 
Glemens  Alexandrinus  hortatus  Ghristianos  in 
Pxdagogo  est,  ut  qui  annulos  ferrent,  hi  piscii 
figuram  in  iilis  insculptam  curarent,  ne  suas  ori- 
ginifc  obliviscerentur  :  Al  Sl  (Sffpjrfilt^  ^(iTv  Eorcov 
.  .  .  fl  Uera  (Lib.  m  Pa^dagog.  edit.  Oxon.  pag. 
289).  Hino  idem  Theosophus  in  hieralico  ao  per* 
eieganti  Salvatoris  Christi  hymno  cecinit  (i^t(/.,pag. 

'AXisu  (Aep<Sic(i>v 
Ta>v  9u>(^0(iiva)v 
neXdcYOuc  x«x{aci 

'ixerz  Ayvou^ 

rXuxep^  Ja>i[i 
AeXei([u>v. 


veteres  Gbristianos  se  pisces  veoitare  juvaret.  Per 
quem  enim  renascebuntur,  per  eum  et  pasceban'- 
tur.  Illud  porro  quique  sacraEvangelit  instrumenta 
vel  lestina  manu  revolventi  attendendam  ooourrat 
necesse  est.  Ghristum  his  in  Oguram  saoramenti 
panes  inuUiplicasse,  hisque  post  resurreotionem 
cibum  cum  discipulissumpsisse^nec  ullibi  deftiisse 

gisoem,  veluti  alterum  evidentem  sacramenti  aym- 
olum.  Ni  verear  ne  in  immensum  oresoat  notala 
hec  forsan  longior,  haud  temperarem  quin,  favente 
nova  hac  luce,  ac  preeunte  vel  plnrimo  rerum 
antiquarum  explanatore,  sezoenta  revolvam  hinc 
inde  sparsa  monumenta,  ac  precipue  vasa  vitrea» 
eborea,  cnea,  flglinave  olim  in  usu  saororum  acoe- 
pta,  quibus  evidentissimis  signis  patet  fuisse  ma- 
nifestam  Buoharistia  fignram  pisoem  sive  unum, 
sive  duplicem,  sive  multiplicem.  Vix  datur  in  iis 
brevium  commentationumangustiih  locus  reoiittendi 
Eo  vero  faoilius  inducti  fuerunt  Ghristiani  veteres  G  lectorem  ad  opera  in  quibus  disseminantur  hqjas- 
ut  hoc  Bymbolouterentur,quod,oum,urgenteperse-      ce  noBtrsB  Bontenti»  ar^umenta;  videsis  ergo,  ai 


outorum  «stu,  jam  enixe  tegenda  eeset  tessera,  qua 
ceseinter  se  et  ab  ethnicis  seoeruerent,  a  primisin- 
cunabilis  rei  christians  occurisse  videturacforsan 
ab  Asiastici  neophytis  qaiSmyrnfiB  versabantur  aut 
Ephesi,  in  hac  prsB  oaBteris  ffinigmatum,  scrosti- 
chidum,  arcanoramque  carminum  feraci  regione, 
reperta  est,  sive  ev  industria,  sive  favente  Deo, 
yox  illa  Grsca  IXerz,  quam  conflatam  esse  ex 
initialibus  litteris  appellationum  Graecarum  Jesu 
Christi  Filii  Dei^  Servatoris  que  nostri.  Huc  sutem 
portinent  perplura.  Patrum  testimonia,  ex  quibus 
naom  pr»  omoibus  landandum  D.  Angust.  {Civit. 
Deif  cap.  18,  p.  23)  :  «  Horum  autem  Grscorum 
quinque  verborum,  quce  sunt  IHSOrs,  XPIETOS, 
eEOr  ri02,  SQTHP,  quod  est  Latine  JESUS  GHRl- 
STUS  DEI  FILIUS  SaLVaTOR,  si  primas  litteras 
jungas,  erit  ixers,  id  est  PfSCIS,  in  quo  nomine 


lubet,  aut  vacat«  Boldetti.  Osservaz.,  sopra  i  eimi' 
teri,  pag.  516,  163,  208,  498 ;  AsUdoni  Dissert.  SO" 
pra  pesre  XXII ;  Raccolt.  Galogera.  tom.  XLI,  pag. 
28'  ;    Bottari,  tav.   xix,   xx,  xxiii,   xxxi,   xxxvi, 

XXXVII,    XL,    XLIX,    U,    L1X,    LXHI,    LXXXIII,  OtC.  OtC.  ; 

Giampini,  Vetera  Monumeni.t  in  quib.  pra^^p.  Mti- 
siv.  opera,  tom.  11,  psg.  26  :  Fortunio  Lioeto,  Hie* 
roglyphica,  Patav.  1653,  num.  54,  pag  390 :  Mont- 
fauc.  Antiquit.  explic.  III,  71.  Demum  acoreeceret 
haud  agra  ingens  testimoniorum  silvaex  Patribus 
Latinis  vel  Gracis  prisoffi  mediffive  atatis,  quoa  in- 
digitare  snirmatim  suffioiat  :  Glem.  Alex.  Strom. 
lib.  III,  p.  7S7,  Oxon. ;  Athanas.,  Quxst.  in  ScripL 
sacr.  44;  Sever.  Gabalitan.  Serm.  ex  membran. 
Vatic.  apud  Bott.  Rama  sott.  tom.  III,  pag.  20 ;  S. 
Paulin,  epist.  13,  edit.  Rom.  pag.  397;  S.  Ghryso- 
log.    serm.  47,  55;  Venerab.  Bed.  m  Joan.  xxi. 


mystice  intelligitur  GhriBtus,  eo  quod   in   hajus  j)  in  Luc.  xxiv  ;  Albert.  Magn.  Comm,  in  Joann.  xvii ; 


QQortalitatiB  abysso  velut  in  aquarum  profunditate 
vivus,  hoo  est,  sine  peccato  esse  potuerit  (Gf. 
eum.  in  Psal.  lxiv  ;  de  divers.  quest.  61,  4,  2, 
tom.  I,  pag.  80,  lil,  4961 ;  serm.  249.  270,  tom. 
V,  num.  205,  $  1,  Append.  :  Gregor.  Nazianz. 
serm.  37,  al.  34,  initio  :  8.  OpUt.  Milevit,  adv. 
Parmen.  lib.  m,  edit.  Lugd.  4,  p.  351  ;  Hieronym. 
epist.  7,  ad  Chromat.,  Epist.  ad  Ruf.,  inMatth.  xiv, 
in  EzechieL  xxiv  et  xxxvn,  in  Osce,  iv,  in  Sophon,  i, 
in  Habac.  i ;  S.  Joaun.  Chrvsost,,  Serm.  in  S,  An- 
dream;  S.  Paulin.  epist.  13;  8.  Eucherii,  Formul. 
Spirit.  if,  ed.  PP.  Lugd.  6.  831  ;  S.  Prosper,  de 
Promission.  part  u,  c.  39;  S.  Grcg.  Pap.  Hom.  11 
m  Evang.,  eait,  Venet.  tom.  V,  pag.  183,  184). 

Sit  ooronidis  instar  venusta  non   bccub  ac  pia 
melliflui  Ambrosii  verba  {in  Hex.  1.  v,  c,  6,  7} ; 


S.  Isidor.  apud  Albert.  Hlarial.  lib.  ix,  c.  4  ;  D. 
Thom.  Comm.  in  Joan.  xxi;  Cornel.  a  Lapide  in 
Habac.  i,  14,  in  Ezech.  xxix,  4  ;  xlvii.  —  Alias  ite- 
rum«  benevole  Lector,  velim  reroittaris,  nt  intriea- 
tam,  his  tamen  proxime  connexam,  de  sibyllina 
acrostiohide  disputationem  aggrediamur,  JHmque  a 
te  diacessurus  mouitum  volo  nullius  eBse  momenti 
quamdam  doctiesimi  aliunde  Gerardi  Vosii  in  hoc 
Tertulliani  efTatum  mysticam  conjectationem  ibi- 
dem  nempe  latere  subobscuram  ethnicoram  in 
Ghristianos  obtreotationem,  quam  apprime  dilatt 
J.  Kortoldt  in  commentatione  oui  iittulua  :  Pagor 
nus  obtrectator  sive  Deo  gentilium  calummis^  Labeck 
1703.  EoD. 

(7)  Cui  nu  integre  quidem  docendi  Jus  ertU.  Hoc 
est,  oui  neo  sanam  quidem  et  veram  dootiijiam 


1300 


LIBER  DE  BAPTISMO. 


1310 


tSOt  GAPUT  II. 
Sed  enim  quanta  vis  est  perversitatis  ad  fidem 
labefactandum,  vel  in  totum  non  recipiendam,  at 
ex  hiseam  impugnet,  ex  quibos  constat.  Nihil 
adeo  eatquod  tam  obduret  mentes  hominum  quam 
simplioitas  divinorum  operumquein  actuvidetur, 
et  magnifioentia  qui  in  effectu  repromittitur ;  ut 
hic  quoque,quoniam  tantasimplicitatesinepompa, 
sineapparatu  novo  aliquo,denique  stnesumptuho- 
mo  in  aqua '  demi88U8,et  inter  paoca  verba  tinctus, 
non  multovei  nihilo  mundior  resurgit,  eoincredi- 
bilis  existimetur  (8)  consecutio  «ternitatis.Mentior, 
si  non  e  contrario  idolomn  solemnia  vei  aroana,de 
suggestu  et  apparatu,  deque  sumptu,  fidem  et  au- 
ctoritatemsibiexetruunt.Proh  I  miseraincredulitas, 
quce  denegas  *  Deo  proprietates  suas,simplicitatem 
et  potestatem.  Quid  ergo  ?  nonne  mirandum  est 
lavaoro  dilui  morlem  ?Atquin  eo  nnagis  credendum, 
si,  quia  mirandum  est,  idcirco  non  creditur.  Qua- 
lia  enim  decet  esse  opera  divina,  nisi  super  om- 
nem  admirationem  ?  Nosquoque  ipsi  miramur,sed 
quia  credimus.  Ceterum  incredulitas  miratur,  non 
oredit.  Miratur  enim  simplicia  quasi  vana,  magni- 
iica  quasi  impossibilia.Et  sitplane  ut  puta^satis  ad 
utrumque  divina  pronuntiatio  prjBcucurrit^:5(tt//a 
tnundi  elegit  Deus  ui  confundat  sapientiam  ejus 
(f  Cor.  1, 27)^  et  Prxdif/ieilia  penes  homines,  facilia 
penes  Deum  {Malih,  xiz,  26).  Namsi  Deus  etsapiens 
et  potens,  quod  etiam  praitereuntes  eum  non  ne- 
gant,  merito  in  adversariis  sapientiaB  potentiffique, 
id  est  in  stultitia  elimpossibilitatemateriasopera- 
tionis  8UO  instituit.  Quoniam  virtus  omnis  ex  his 
caussam  acoipit,  a  quibus  provocatur. 

CAPUT  III. 
Hujusmemores  pronuntiationibus,tanquam  pra- 
scriptionibuSynihilominusquamstultumotimpossi- 


A  bile  sit  aqua  reformari  tractamus.  Quid  utique 
t%0%  istannateriatantiB  dignationismerueritoffl- 
ciura  ?  Ut  opinor,  auctoritas  liquidi  elementi  exi- 
genda  est.  Atquin  plurima  Buppetit,  et  quidem  a 
primordio.  Nam  unum  ex  hiseBtque  ante  omnem 
mundi  suggestum  impolita  adhuc  specie  penesDeum 
quiescebant ;  In  primordio,  inquit,  fecit  Deus  caslum 
et  terram,  Terra  autem  erat  invisibilis '  et  incom^ 
posiia,  et  tenebrx  erat  super  abyssum,  et  spiritus 
Dei  *  (9)  super  aquas  ferebatur  [Gen,  i,  1,  2),  Ha- 
bes,  homo,  imprimis  «tatem  venerari  aquarum, 
quod  antiqua  substantia;  debino  dignationem, 
quod  divinispiritus  sedes,  gratior  soilicet  cflBteris 
tunc  elementis(40).  Nam  et  tenebrcB  totie  adhuo 
sine  cultu  siderum  informe8,et  trislis  abyssus^il), 

l^  etterra  imparata,  et  coelum  rude  :  solus  iiquor, 
semper  materiaperfecta.laeta,  simplex,desuo  pura, 
dignum  vectaculum  <^Deo  subjiciebat.  Quid  quod 
exinde  dispositio  mundi  modulatrlcibus  quodam- 
modo  aquis*'  Deo  constitit.  Nam,ut  firmamentum 
coeleste  suspenderet,  in  medietate  distinctis  aquis 
fecit;et«ut  terram  aridam  suspendcret  '^segrogatis 
aquisexpediit  (G^.i).Ordiaato  dehincper  elementa 
mundo  cum  incolsB  darentur  (Prov,  viu),  primia 
aquis  prflBceptum  est  animas  proferre.  Primus  li- 
quor  quod  viveret  edidit  ne  mirum  sit,  in  Bapti- 
smo,  si  aqun  animare,  noverunt  (12).  Nam  ipsiuB 
qooque  hominis  figurandi  ^*  opus,  sociantibus 
aquis  absolutum  cst.  De  terra  materia  convenit, 
non  tamen  habilis  nisi  humocta  et  succida,  quam 
sciiicet  antequartumdiemsegregatffiaquae  in  statio- 

C  nem  suam,superstite  humore,limo  temperarant'^ 
Hi  exinde  univerea  vel  plura  prosequar  qua  de 
elemeati  istius  auctoritate  commemorcm,  quanta 
vis  ejos  aut  gratia,quotingcnia,quot  ofticia^quan- 
tum  instrumentum  mundo  ferat ;  vereor  ne  iaudes 


Variae  lectiones. 


*  Aqoam  Jun,  •  Denegat  aiii.  "^  Pr«corrit  Paris.  •  Aiii  visibilis ;  cf,  adv.  Hermogen.  c.  XXIil.  •  Domini 
Paris.  cf.  adv  Hermog,  XXIII.  *®  Vectabulum  alii,  quod  praefert  Jun.  in  libro  De  anima  o.  53.  "  A  Deo  alii, 
i>  Dispesceret /un.  <*Figulandi  RigaU.Venet.  ^^Temperant  ah'i. 


Commentarins. 


docendi  jus  erat,  nedum  perversam,  adulteram, 
hflereticam.  Sic  initio  libri  ii  ad  Uxorem  :  Quod  si 
integre  sapis  ;  hoc  est,  si  vere.  Ait  igitur:  Quintil- 
Is  nec  integrequidem  docendi  jus  esse,  quia  sci- 
licet  docenoi  munus  virile  esse,  et  quidem  sacer- 
dotale,  sicuti  et  tingere  et  ofierre.  Prseclare  hoo 
expiicavit  libro  de  velandis  Yirginibus.  Rio. 

(8)  Incredibilis  exisiimetur,  etc.  Error  hio  etiam 
erat  QointilliB,  qus  incredibile  putabat,baptismum 
vitam  sternam  conferre.  Ob  eam  causam  de 
Oaiana  hseresi  viperam  vooavit,  quod  ab  impiis 
Caianorum  dogmatis  tantisper  deflecteret.  li  enimy 
ut  docet  8.  HieronymuB,  epist.  43,  ad  Oceanum, 
dicere  audebant,  qusdam  esse  peccata,  qu8B 
Cbristus  sanguinis  sui  effusione  lavare  non  posset, 
et  lam  altas  jeciske  radices  in  animis  nostris,  ut 
inde  evelli  nequeant.  Le  Pr. 

(9)  Spiritus  Dei.  Sic  Pamelius,  et  expungit  Do- 
r#/;nt\  ratus  emendasse  juxta  usilutiorem  phrasin 
TertuUiani,  et  textum  Grascum,  et  Hebraicum. 
Nou  me  moverent  ista,  quo  minos  a  litura  abstine- 
rem,etex  Tertulliano  sufiragium  ferrem  Vulgatse, 


qu6B  Domini  vertit,  et  interdum  facit  ubi  in  Graco 
est  6eou  ;  adduciustamen  8um  ut  lectionem  Pame- 
lii  retinerem,  quia  Tertullianus,  adv.  Hermogertem^ 
oap.  3,  non  ante  dixit  in  Genesi  Deuui  vocatum 
fuisse  Doaimum,quam  perfucto  jam  orbe  homine- 
que  formatu.  Noo  ergo  legerat  spiritus  Domini,  sed 
Dei  Lac. 

(lU)  Gratior  sciiicet  tunc  csRieris  elemeniis.  Pra- 
D  tert  aquam  aliis  eiementis,  maxime  ut  tuno  erant 
horrida,  cavens  ne  a  philosopbanle  nonnullo  ar- 
guatur  minus  physice  assertum,  cum  primas  fere 
omnes  igoi  deferant.  Lioet  Plutarohus  paupulum 
ambigat,  libellumiutegrum  confecit,  cigus  titulus 
est  :  Ao  aqua  digoior  igne;  ubi  pluribus  illam  au- 
tefert,  oitatque  Pindarum,  ode  1,  Olymp.  "Aptffrov 
filv  G${i>p.  Lac. 

(li)  Et  irisiu  abyssus.  Ignitam  mundi  sedem 
si^nat  nomine  abyssi,  non  aqufle  congeriem,  quam 
niioime  tristem,  sed  Istam  hic  vocat.  Lag. 

(12)  Ne  mirum  sit  in  baplismo  si  aqux  animare 
noverunt,  Animare,  hoc  est,8eternam  homini  vitam 
reddere,qua  peccando  exoidera.  Rto. 


IMl  TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIES  11,  DOGMATIGA.  13» 

aquffi  potioB,  quam  baptismi  ratioaes  videar,  con-  A  dane,  et  quos  Petrus  in  Tiberi  tinxit.  Nisi  et  ille 


gregaese.  Lioet  eo  plenius  docerem  non  eese  dubi- 
tandum,  ei  materiaro,  quam  in  omnibus  rebus  et 
19M  operibus  suia  Oeus  disposuit,  etiam  in 
sacramentis  propriis  parere  feoit;  si  qu»  vitam 
terrenam  *•  gubernat,  et  in  coDlesti  procurat. 

CAPUT  IV. 

Sed  ea  satis  erit  praecerpsisse,  in  quibns  et  ra- 
tio  baptismi  recognoscitur  primailla,quajam  tuno 
etiam  ipso  habitu  prsBnotabatur  ad  baptismi  flgu- 
ram,  Dei  spiritum.  qui  ab  initio  superveotabatur 
super  aquas,  intinctos  reformaturum  *•.  Sanctum 
autem  utique  supor  sanctum  ferebatur ;  aut  ab  eo 
quod  Buperferebatur,  id  quod  ferebat,  sanctitatem 
mutuabatur.  Quoniam  subjecta  qusque  materia, 


spadOy  quem  1  fl#4  Philippus  inter  Tias  fortaita 
aqua  tinxit  (14),  plussalutia  aut  minus  retulit.Igi- 
tur  omnes  aquo  de  pristina  originis  prerogativm 
sacramentum  sanctificationis  consequuntur,  invo- 
oato  Deo.  Supervenit  enim  statim  spiritus  de 
coelis,  et  aquis  superest,  sanctiflcans  eas  de  se- 
metipso,  et  ita  sanctificatsvim  Baoriflcandicombi- 
bunt  ".  Quanquam  ad  simplicem  actum  competat 
similitudo,  ut  quoniam  vice  sordium  delictis 
inquinamur^aquis  abluamur.Sed  delicta,  sicut  non 
in  came  comparent,  quia  nemo  snper  catem  por- 
tat  maoulam  idololatri»,aut  8tupri,autfraudi8(45); 
ita  ejusmodi  in  spiritu  sordent,  qai  est  auetor  de- 
Hcti.  Spiritus  enim  dominatur,  caro  famDlatur; 


Aina/rn»  fiAo^nn^  ;^».;»»*  \.  «!•?*            •  1      \v  tamen  utrumque  inter  se   communicant  reatum 
ejusquas  desuper  imminet,  qualitatem  rapiat  ne-  B  ^_.«:i„«  ^u  :JL^-: u  «.:«:-*-.«: t-:».„ 

oesse  e8t,maxime  corporali8spiritalem,etpenetrare 
et  insidere  facilem  persubstantiffisuffisubtilitatem. 
Ita  de  Sancto  sacrificata  natura  aquarum,  et  ipsa 
sanctificare  conoepit.  Nemo  dicat :  Nunquid  ipsis 
enim  aquis  tinguimus  quffi  tunc  "  in  primordio 
fuerunt  ?  non  utique  ipsis  nisi  ez  ea  parte  qua  ge- 
nusqaidem  unum  (43),  speoies  vero  complures. 
Quod  autem  generi  attributum  est,  etiaminspecie 
redundat.  Ideoque  nulla  distinctio  est,  mari  quis 
an  stagno,  flumine  an  fonte,1acu  an  alveo  diiuatur 
nec  quidquam  refertinter  eosquos  Joannes  in  Jor- 

YariaB  lectiones. 

'•  iEternam  Fran,  '•Quae  jam  tunc  —  snper  aquas  intinctos  reformaturum  Pran.  Supervectabatur,  su- 
per  a(|ua8  intinctorum  moralurum.  Rig,  "  "Sunc  Franeg.  Ipsi  RigalL  ^"  Vel,  cod^  fFauw.  his  verbis  subnec- 
'</»  vice  sordium  aqais  abluantur,  Wouwer,  putat  legendum  combibunt,  utet  deiicta  vice  sordium  aquia 

Commentarius. 


spiritus  ob  imperium,  oaro  ob  ministerium.  Ipitur 
medicatis  quodammodo  aquis  per  angeii  interven- 
tum;  et  spiritus  in  aquis  corporaliter  diluitury  et 
caro  in  eisdem  spiritaliter  mundatnr. 

CAPUT  V. 

Sed  enim  nationes  extranes  ab  omni  intellectu 
spiritalium  potestatem  eadem  efficacia  idolis  suis 
subministrant,  sed,  viduis  aquis,  sibi  mentiun- 
tur  (16).  Nam  et  sacris  quibusdam  per  lavacrum 
initiantur,  Isidis  alicujus,  aut  MitbraB,  ipso  etiam 
deos  8U08  lavationibus  efferunt  (17).  GeWum  vil- 


(13J  Genus  guidem  unum.  Stylum  juris,  non  Por-  C 
phyrii  rudimenta  servat ;  nam  juris  interpretes 
Bpeciem  appellantgenuSyetiDdividuum  8peciem,ut 
hominem  et  equum  genera,  Titium  et  Ducepna- 
lum  species :  sic  JuRanus,  1.  liv.  S.  de  verbor. 
ObUg.i  et  Ulpianus,  1.  xxx,  if.  de  Legatis.  Vide 
Boerium.inTopico  militar.  for.  et  legal.  discip. 
Golhofredus  tamen,  in  1.  liy,  contendit  trahere 
Aristotelem  in  scnsum  Juliani  et  juristarum.  Sic 
notat  vocasse  Aristoteiera  species  TcXsuTaXa  yivi] 
Itzi  ToT^  4T<$fxoic,  atque  individua  Saxaxa  et^Tj.  Ve- 
rum  minus  logice  aisertum  videbitur  dialecticis, 
qui  per  (a^aTa  e!(SY)  ultimas  species^  quod  ipsi  red- 
dunt  infimaSf  non  intelligunt  individua,  sed  illa 
universalia,  essentialia,  qu»  tantum  pradicantur 
de  pluribusdiirerentibus  numero,  uthomo,  ita  ut 
8ub  se  non  contiueant  aliam  speciem,  sed  tantum 
indtvidua,  el  genus  in/imum  vocant,  quod  vere  est 
genuB,  sed  prsdicatur  de  pluribus  differentibus 
Bpecietantum,  ita  ut  aliud  genus  sub  se  nuUo  ]) 
modo  capiat,  sed  ceteris  potius  Bubjiciatur.  Lag. 

(14)  Nulia  distincto  est  mari  guis  an  stagno^  non 
guiiiquam  refert  inter  eos  quos  Joannes  in  Jordane^ 
et  quos^  Petrus  in  Tiberi  tinxU.  Nec  do  baptismo 
Christi  majora  quispiam  dixeritiis  qu®  deJoannis 
Baptismo  Paulinus,  in  Carmine  de  Joan.  Bapt.  : 

Perge  igitar  sanctas  puri  Jordanis  ad  undas,  etc. 

Et  tamen  his  Tertulliani  verbis  hoo  tantum  signi- 
ficatur,  in  causa  baptisroi  nullam  esse  inter  aquas 
differentiam,  neque  hanc  esse  praBstantiorem  alia. 
Uuquc  non  referre,  mari  quis  an  stagno,  flumine 
an  lonte,  lacu  an  alveo  diluatnr.  Neqne  enim  pluB 


salutis  contulisse  Tiberim,  in  quo  Petrns  tinxito, 
quam  Jordanem  in  quo  Joannes,  uti  nec  illam  oYy- 
viam  et  fortuitam  qua  Philippus,  ideo  plus  aut 
minus  salutarem  fuiBse  spadoni.  Quod  est  sane 
verissimum.  Etenim  qualescunque  sint  aque,  non 
sanotificant :  sed  omnes  aqu»  mvocato  tribns  in 
personi  Deo,  sacramentum  sanctificationis  oonse- 
quunturi  ac  per  ipsa  Deus  hominem  sanctiQeat. 
Hoc  tantum  ait  Septimius.  Rig. 

—  Petrus  in  Tiberi  tinxit.Peirus  igitur  RomaB  fnit 
aliquando,  quod  negare  aut  saltem  veluU  dobiam 
proponere  ausus  est  Calvinus.  TertullianuB  iis 
temporibus  vicinus,  et  rerum  Christianarnm  dili- 
gens  observator,  hic  et  lib.  de  Prescrip.  rem  dn- 
biam  non  relinquit.  Lk  Pr. 

(15)  Idohlatriwaut  stupri  aut  fraudis.  Hec  snnt 
principalia  delicta  quae  statim  initio  lib.  de  idol 
crimina  esBe  dieit  exitiosa  et  devoratoria  salntiB. 
Ibidem  adjungit  homicidium  (quod  hic  pnBtermi- 
sit),  quia  plerumque  caedis  patrate  macuias  bomi- 
cidffi  aliqua  sui  corporis  parte  referunt.  Rio» 

(16)  Sed  t;t(ficti(i9tttsft6ttnefiliifiiltfr.Vidui88ollicet 
Angelo  ac  Spiritu  sancto,  ideoque  sterilibuB.  At 
nostris  aquis  supervenit  Spiritus  de  cqbHs,  sancti- 
ficans  eas  de  semetipso,  et  ita  sanctificate,  vim 
sanctificandi  concipiunt,  quare  et  pariunt,  nempe 
Ghrlstianos,  vit»  homines  ffiterns.  Paol]na8,epi8t. 
ad  Severum  iii : 

Sanctus  in  hunc  ccelo  descendit  Spiritas  aoinein, 
CGelestique  sacras  fonte  maritat  aqoas,  etc.     Rie. 

(17)  Ipsos  etiam  deos  suos  lavationibns  effenmi. 
iBtud  de  sacris  Matris  deorum  diBeitis  verbis  tra- 


1343 


LIBER  DE  BAPTISMO. 


1314 


las,  domo9,  iMft  teoipla  tota^que  urbes  asper-  j^  tet ".  Angelum  aquis  intefvenire  si  novum  vide- 


gine  circumlataQ  aquae  expiant  passim,  certe  ludis 
ApoUinaribus  et  Eleusiniis  ^*  (i8J  tinguntur.  Idque 
se  in  regenerationem  et  impunitatem  perjuriorum 
suorum  agere  prflesumunt.  Item  penes  veterea 
quisquis  se  bomicidio  infecerat,  purgatrice  aqua 
se  ezpiabat  (10).  Igitur  si  de  sola  natura  aquis  ^, 
quod  propria  materia  sit  abluendi  in  auspicia 
emnndationis,  blandiuntur,  quanto  id  verius  aqu» 
praestabunt  per  Dei  auctoritatem,  a  quo  omnis 
natura  earum  constituta  est  ?  Si  reiigione  aquam 
medicari  putant»  qu89  potior  religio,  quam  Dei 
vivi  ?  quo  agnito,  bic  quoque  studium  diaboli  re- 
cognoscimus  '^  res  Dei  ffimuiantis,  cum  et  ipse 
baptismum  in  suia  exercet.  Quid  simile?  Immun- 


tar,  ezemplum  futuri  precucurrit.  Piscinam 
Betbaaidam  angelus  [Joan.  v)  interveniens  commo- 
vebat  observabant  qui  valetudinem  querebantur. 
Nam  si  quis  prflevenerat  descendere  illuc,  queri 
post  lavaorum  desinebat  Figura  ista  medicinas 
oorporalis  1906  spiritalem  medicinam  canebal, 
ea  forraa,  qua  semper  carnalia  in  figura  spirita- 
lium  antecedunt.  Proficiente  itaque  in  bominibus 
gratia  Dei,  pius  aquis  et  angelo  accessit :  qui 
vitia  corporis  remediabantj  uuno  spiritum  ** 
medentur  :  qui  temporalem  operabantur  salu- 
tem,  nuno  seternam  reformant :  qui  unum  semel 
anno  liberabant,  nuno  quotidie  populos  oonser* 
vanty  deleta  morte  per  ablutionem   delictorum. 


duB  emundat,  perditor  liberat,  damnatus  absolvit.  n  Exempto  scilicet  reatu,  eximitur  et  poena  (20).  Ita 


Suam  videlicet  operam  destruet,  diluens  ^  delicta 
quse  inspirat  ipse.  Hsec  quidem  in  testimonium 
posita  sunt  repellentibus  fidem,si  minime  credant 
rebus  Dei,  quarum  afleetationibus  apud  aemuium 
Dei  credunt.  Annon  et  alias  sine  ullo  sacramento 
immundi  spiritus  aquis  incubant,afrectantes  illam 
in  primordio  divini  spiritus  gestationem  (Cen.  i)  ? 
Sciunt "  opaci  quique  fontes,  et  avii  quique  rivi,  et 
in  baineis  piscinas,  et  euripi  in  domibus  vel  cister- 
nee,  et  putei,  qui  rapere  dicuntur,  scilicet  per  vim 
spirilus  nocentis.  Nam  et  enectos  '^  et  lympbatos 
et  bydropbobos  vocant,  quos  aquae  nocaverunt,aut 
amentia  vel  formidine  exercuerunt.  Quorsum  ista 
retulimus  ?  Ne  quis  durius  credat  angelum  Oei 
Bductum  aquis  in  salutem  bominis  temperandis 
adesse,cum  angelus  malus  profanum  commercium 
ejusdem  elementi  in  perniciem  hominis  frequen- 


restituitur  "  homo  Deo  ad  simiiitudinem  ejus 
(Gen.  i),  qui  retro  ad  imaginem  Dei  fuerat ;  imago 
in  orfigie,  simiiitudo  in  ffiternitate  censetur. 
Aecipit  enim  illum  Dei  spiritum,  quem  tunc  de 
afflatu  ejus  acceperat,  sed  post  amiserat  per  de« 
lictum. 

CAPUT  VI. 

Non  quod  in  aquis  Spiritum  sanctum  consequa- 
mur ;  sed  in  aqua  emundati  sub  angelo,  Spiritui 
sancto  proeparamur  (21).  Hic  quoque  ilgura  pre- 
cessit  [Matth,  iii).  Sic  enim  Joannes  ante  prflecursor 
Domini  fuit,  prseparans  vias  ejus  :  ita  et  angelus 
baptismi  arbiter  (22)  superventuro  Spiritui  sanclo 
vias  dirigit  ablutione  delictorum,  quam  fides  im- 
petrat,  obsignata  [MaUh.  xxviii)  in  Patre,  et  Fllio, 
et  Spiritu  sanoto  [UaUh.  xviii).  Nam  si  in  tribus 


VariGB  lectiones. 

iB  Pelnsiis  Fran.  Corbinian.  ^  Naturae  aqua  Fran,  Corbinian.  **  Gognoscimus  Rig.  ^  Deluens  /un. 
**  Sunt  7ttn.  *♦  Apopniclos  Wouw.  "•  Profanus  —  frequentat  Fran.  Corbinian.  »  Aquis  accessit  q.  v. 
c.  r.  n.  spiritu,  etc.  fVowv,    ^  Restituetur  Fran,  Corbinian. 

Commentarius. 


dit  B.  August.  (iib.  ii  de  CiviiaU  Dei^  oap.  4)  : 
i<  Ludis,  inquit.  turpissimis,  qui  diis  deabusque 
exhibebantury  oblectabamur.  GQeleati  dofle  et  Bere- 
cyntbiae  Matrideorum  omnium,ante  ejusiecticam, 
die  solemni  lavalionis  ejus,  talia  per  publicum  can- 
titabantur  a  nequissimis  sceniois,  ^uaiia  non  dico 
fdatrem  deorum,  sed  nec  matrem  ipsorum  sceni- 
corum  deceret  audire.  »  Ac   paulo   post  :  «  Qua 
sunt  sacrilegia,  si  illa  erant  saora?  aul  quae  inaui- 
natiOf  si  ilia  lavatio  f  »   Super  quo   loco   Luaov. 
Vives  tradit  pridie  Idus  Aprilis  Matrem  deorum 
magna  pompa  a  Gallis  ad  Almonem  fluvium,  qui  D 
non  procui  ab  Urbe  Tiberi  miscetur,  deferri,  ibi- 
que  ad  confluentem  duorum  amnium  ablui  solere 
pjus  simulaorum,  inque  ex  Luoan.  lib.  i  PharsaL, 
Ovid. Fastor.  lib.  iv,  etPrudent.  in  Romano  martyre. 
Gitateliam  Giraid.,(/d  diis  gentium,9yaiagm.  4 ;  Vi- 
bium  Sequestrumod  Virgilianum  (ilium  ;  AmmiB^" 
num,  lib.  xxiii ;  Valerium  Flaccum,  lib.  viii  Argo- 
naut  et  Glaudianum.  Edd.  ex  Pamel. 

(18)  Ludis  ApoUinaribns  et  Eleusiniis,  Sic  legitur 
in  Ursini  codice ;  vuigata  iectio,  Peiusiis  :  atque 
bio  certe  signiflcari  videutur  sacra  solis,  seu  Mi- 
thrae  et  Serapidis,  qufle  quidem  Scrapidis  M.  Anto- 
ninum  a  vulgaritate  Pelusia  submovisse  tradit  Ga« 


pitolinus.  Ria. 

(19)  Quisquis  se  homicidio  infeeerat^  purgatrice 
aqua  se  expiabat.  Nota  est  (teste  Geraldo,  ubi  su- 
pra)  historia,  nihil  omnino  notius  apud  auctores, 
quod  quisquis  homicidiose  infecerat,  bis  septies  se 
purgatrice  aqua  vestoique  aqua  abluebat  et  ex- 
piabat  plerunique  fluinina.  Loqui  autem  addit 
Pausauiam,  in  Atticis,  de  simili  purgatione  Thesei 
ob  interfectos  Paiiantis  Glios  ;  et,  in  Gorinthiis,  de 
Apollinis  expiationeetDian»  post  caedem  Pythonis. 
Item  Horodotum,  lib.  ii,  de  Adrasto. 

(20)  Exempto  sdlieet  reatu  eximitur  et  pasna 
Pauiinus,  looo  supradicto,  de  baptismo  Joannis 

Diluit  infasis  credeDtum  crimiua  lympbis, 
Absolvitiue  metus  homioum,  poeaa«que  remittit. 
Atque  igaem  restiaguit  aquis.   Rio. 

(21)  Sed  in  aqua  emendati  sub  angelo  Spiritui  san- 
cto  praeparamur,  Angelum  baptismi  dicit,  ut  iib. 
de  Oratione,  Angclum  orationis.  Ria. 

(22)  Innuere  videtur  minislrum  baptismatis  in 
cujus  velut  arbitrio  ac  potestate  administratio  Bap- 
tismi  posita  est,  aliudens  ad  angeium  illum  in  pi* 
soina  Betksaidx^  de  quo  oap.  praeced.  Edd. 


131S 


TERTULLIANI  OPERUH  PARS  I.  —  SBRIES  II,  DOQMATIGA. 


131« 


tegtibas  stabit  omne  verbum,  quanto  magiB,  dum  A  mergimur ;  spiritalis  effectus,  quod  deliotis  libe- 
habemus  per  benedictioaem  eoadem  arbitroe  fidei,      ramur. 


quos  et  apoDsores  saiutis,  surflcit  ad  Oduciam  spei 
nostroB  etiam  numerus  nominum  divinorum  (23)? 
Gum  autem  sub  tribus,  et  testatio  fidei,  et  sponsio 
salutis  pignerentur,  necessario  adjicitur  Ecclesiffi 
mentio ;  quoniam  ubi  tres,  id  est  Puter,  et  Filius, 
et  Spiritus  sanctus,  ibi  Ecciesia,qu«e  trium  corpus 
est. 

CAPUT  VIL 

Exinde,  egressi  de  lavacro,  perungimur  (24)  be- 
nedicta  unctione  de  pristina  disciplina  (25),  qua 
nngi  oleo  de  oornu  in  sacerdotium  solebant.  Ex 
1907  quo  Aaron  a  Moyse  (Levit,  zviii)  unclus 
6it :  unde  Gbristus  dicitur,  a  chrismate  quod  est 


CAPUT  VIII. 

Dehinc  manus  imponitur  (28),  per  benedictio- 
nem  advocans  et  invitans  Spiritum  sanctum.  8ane 
humano  ingenio  iicebit  spiritum  in  aquam  arces- 
sere  (29)  et  ooncorporationem  eorum,  accommo- 
datis  190S  desuper  manibus  (30),  alio  spiritu 
tantffi  ciaritatis  animare  (31) ;  Deo  autem  in  suo 
organo  (32)  non  licebit  per  manus  sanctas  Bubli- 
mitatem  modulari  spiritalem?  Sedest  hoc  quoque 
de  veteri  sacramento,  quo  nepotes  suos  ez  Joseph 
Ephraim  **  et  Manassem  Jaoob  (Gen.  xlviii,  14), 
capitibus  impositis  et  intermutatis  manibus,  bene- 
dixerit  '*,  et  quidem  ita  transversim  obliquatiB  in 


unctio  (26)  (/  Reg.  xv),  qu«  Domino  nomen  accom-  B  se,  ut,  Christum  deformantes  (33),  Jam  tunc  por- 


modavit,facta  spiritualis,  quia  spiritu  unctus  est  a 
Deo  Patre,  sicut  in  Actis  :  Collecti  smi  enim  ver§ 
in  ista  cimtate  adversus  sanctum  Filium  tuum,  quem 
unxisU  (Act.  iv,  27).  Sic  et  in  nobis  carnaiiter  (27) 
currit  unctio,  sed  spiritaliter  proOcit :  quomodo 
et  ipsius  baptismi  camalis  aclus,  quod  in  aqua 


tenderent  bsnedictionem  in  Ghrlstum  futuram. 
Tunc  iiie  sanctissimus  Spiritus  super  emundata  et 
benedicta  corpora  libens  a  Patre  descendit  (Maith. 
III,  16),  super  '^  baptismi  aquaa,  tanquam  pristi- 
nam  sedem  recognoscens,  cooquiescit,  coiumbc 
figura  delapsus  in  Dominum  (34),  ut  natura  Spiri- 


Varise  lectiones. 
**  Efrem  Fran.  Corbinian.    **  Benedixit  aliimaL^  haud  invito  Corbinian.    '^  Et  super  ]un,  Corbinian. 

Commentarius. 


(23)  Ad  fiduciam  spci  noslrae  numerus  nominum 
divinorum.  Etenim  benediccbatur  in  nomine  Patris, 
et  Filii  et  Spiritus  sanoti.  Rig. 

(24)  Egressi  de  lavacro  perungimur.  In  fronle,  ut 
discimus  ex  Prudentii  Psycbomachia  : 

Post  iuscripLa  oleo  froQli  sigaacula,  per  quee 
Ungaeatum  regaledatum  est  etchri?aia  pereQoe.Rio. 

(25)  De  pristina  disciplina.  Uoc  est  Judaica.  Ria. 

(26)  Quod  est  unrfio.  Gbrismatis  multiplex  notio 
in  scriptoribus,  alii  confirmationem  quse  ab  epis- 
copo  tantura  administratur  in  Ecciesia  Latina,  aiii 
de  unctione  qu»  fit  ubi  parvulus  baptizatur.  De 
posteriori  hac  unctione  locus  hic  accipUur,  qu«  fit 
a  sacerdote  in  vertice,  cum  alia  seu  connrmatio  ab 
episcopo  flat  in  fronte.  Illustris  hanc  ob  rem  rii- 
mirurh  de  ungendi  ritu  episcoporum  et  presbytero- 
rum  controversia  exititit,  licet  obiter  inter  Petrum 
Aurelium,  et  Jacobum  Sirmondum  S.  J.  ad  quam 
poterit  quiiibet  confugere.  ut  rem  pienissime  in- 
telligat.  Lb  Pr, 

(27j  In  nobis  carnaliler.  Oleo  carnem  sive  corpus 
suaviter  pervadente  ac  permeante.  Ria. 

(28)  Manus  imponitur.  Manus  imposilio  familia- 
ris  erat  olim  iu  EccIesiaB  ritibus,  aibil(^ue  fiebat 
ferme  sine  manuum  impositione.  Certissimum  ta- 
men  per  sacramentum  manuum  impositionis  intel- 
ligi  confirmationem  seu  YetpoTovfav,  qus  sancto 
Glementi  est  pK6gi((i>7tc  tiic  i^bixoAoYlsc,  confessionis 
confirmatio.  De  hac  irapositione  bic  est  qudestio. 
Le  Pr. 

(29)  Sane  humano  intfenio  licebit  spiritum  in  aquam 
arcessere.  Organa  hydraulica  significat,  qnalia  dos- 
cribuntur  ab  Vitruvio,  libro  z  Architect.  et  Herone 
in  Pneumaticis.  Rio. 

—  Spiritum  in  aquatn  arcessere.  Vitruvius,  de 
Machina  Clesibii :  «  Ab  eo  liquore  pressionibus 
coacto  spiritu.  »  Le  Pr. 

(30)  Accommodatis  desnper  manibus.  Vitruvius  : 
«  Gum  pinniB  manibus  tact»  propellunt  et  redu- 
cunt  oontinenter  regulaa,  alternis  obturando  fo- 
ramina,  alternis  aperiundo,  ex  musicis  artibus. 


muitiplicibus   modulorum    varietatibas,  sonantes 
excitant  voces.  •  Hig. 

(31)  Alio  spiritu  tantae  claritalis  animare*  Ani- 
mari  dicitur  machina  digitis  musici  modulantibus 
spiritum  in  aqiiam  presaionibus  densatum  et  con- 
corporatum,  ita  ut  in  clariseimum  exeat  sonum 

C  multiplici  variutate  distinctum.  Huju&modi  autem 
Septimius  alium  spiritum  nuncupat,  nempe  era- 
dituin  et  exarticulatum.  Hio. 

(32)  Deo  autem  in  suo  organo.  Organum  Dei  vocat 
hominpm.  Rio. 

(33)  Et  quidem  ita  transversim  obtiquatis  in  se,  «1 
Chrisiutn  (i^/ormare/t/. Manus,trau8ver8im  obiicjuatA 
Chiasmum  faciunt,  boo  est.  fi^uram  Jitterc 
X,  quiB  apud  GraBCos  quidem  Christi  nemen  signi- 
ficaverit.  Sed  cum  nationes  cunctas,  non  Grscos 
tantum,  a  Christo  vocari  ad  benedictionem  cons- 
tet,  oerte  manus  transversim  obliquatae  nihil 
Christiani  mysterii  potenderint  nationious  csteris, 
quibus  in  usu  non  est  ejus  littera  fignra.  Qaare 
sic  accipienda  sunt  Tertulliani  verba,  ut  manibus 
transversim  obliquatis,  orucem,  sive  fixum  crnci 
Christum  deformari  intelligamus,  non  aimpliciter 
ChrisCum,  hoc  e«t,  nomen  Christi.  Ktenim  crucis 
figura  potuit  apud  universas  nationes  Cbriatum 

j)  portendere,  quibus  erat  futura  per  ejas  crucem 
salus.  RiG. 

(34)  CotumbsB  figura  deiapsus  in  Dominum.  Non- 
nihil  eo  loci  rei  symbolic»  confertSeptimius  Noster, 
nec  abs  re  erit  sin^ula  Golumbffi  delineamenta  ab 
Auctore  descripta  sigillatira  perEtringere,  ac  simul 
cum  veterum  Ghristianorum  monumentisconferre. 
1»  Scriptura  sacra  teste,in  Columbe  figuraSpiritus 
sancti  natura  declaratur  (Luc.  iii,  22 ;  Mare.  i,  10; 
Matth.  III,  16 ;  Joan.  i,  32).  Gf.  Bott.  Spiega%.  detie 
pitt.  et  scuU.  detla  Roma  sottetr.  tav.  xv,  tora.  I, 
p.  66 ;  Aringh.  Bom.  subterr.  lib.  HI,  c.  22,  p.  517. 
2<*  Ghristus  ipsemot  sub  Eucharistico  Sacram«nto 
abscondituB  in  Columba  adumbratur,eo  quod  olim 
corpus  Chrisli  in  vase  servari  consueverat.  Go- 
lumbffi  figuram  pre  se  ferente.  Gf.  Uasil.  Vilam, 
a  pseudo-Amphilochio  scriptam^  cap.  2,  n.  3,  p.  943, 


1317 


LIBER  DE  fiAPTlSMO. 


1318 


tuB  sancti  deolararetnr  pet  animal  simplicitatis  A  delicta  restaurat,  ut  hoc  quoque  in  signum  admo- 
t%Qi9  et  innocenti69   (35),    qnod   etiam  corpo-      nitionis  nostroD  debeat  accipi. 


raliter  ipso  felle  oareat  columba.  Ideoque  : 
Estote,  inquit,  simpliees  sieut  columb<e  (Matth.  x, 
16),  ne  hoc  quidem  sine  argumento  praBcedentis 
flguriB.  Quemadmodum  enim  post  aquas  diluvii, 
quibns  iniquitas  antiqua  purgata  est,  post  Bap- 
tismum  (ut  ita  dixerim)  mundi  pacem  ocBlestis  iras 
preoo  columba  terris  adnuntiavit  dimissa  ex  arca, 
et  cum  olea  reversa  {Gen,  viii,  11) ;  quod  signum 
etiam  apud  nationes  paci  pr8etenditur(36)  :  eadem 
dispositione  spiritales  effectus  terr»,  id  est  oarni 
nostrs  emergenti  de  lavacro  post  v»)tera  deiicta, 
columba  sancti  Spiritus  advolat  {Luc.  iii),  pacem 
Dei  alTerens,  emissa  de  codlis,  ubi  Ecciesia  est  aroa 


CAPUT  IX. 

Qoot  igitur  patrocinia  natur«,  quot  priviiegia 
gratiffi,  quot  solemnia  disoiplin»,  figurie,  pria- 
structiones,  precationes  reiigionem  aquos  ordina- 
verunt  ?  Primo  quidem,  cum  populus  de  ^gypto 
{Exod.  xiv)  libere "  expeditus,  vim  *»  regis  iEgy- 
pti,  per  aquam  transgrussus,  evadit,  ipsum  regem 
cum  lotis  oopiis  aqua  exstinxit.  Qu«  flgura  mani- 
festior  in  baptismi  sacramento  ?  Liberantur  de  s«- 
cuio  nationes  per  aquam  sciiioet,  et  diabolum, 
dominatorem  pristinum,  in  aqua  oppressum  dere- 
linquunt.  Item  aqua  de  amaritudinis  vitio  in 
figurata  (37).  Sed  mundus  rursus  delinquit'^,  quo  suum  ^  commodum  1910  suavitatis  Mosei  ligno 
male  comparetur  baptismus  (38)  diluvio.  Itaque  "  remediatur.  Lignum  iliud  erat  Ghristus,  venenats 
igni  destinatur,  sicut  et  homo  qui  post  baptismum      et  amarse    retro  natur»    venas  insulaberrimas 

Yarise  lectiones. 

**  Deliquit  Fran.     "  Libere  abest  Fran.     "  De  iEgypto  liber,  vim,  etc,  V.  Cod.   Wouw.     »♦  Usum 
Jun,  Lat. 

Commentarias. 


t.  II :  Acta  sand.  Boll.  mense /un. ;  Bott.,  looo  cit., 
tav.  xix;  Aringhi,  I,  339;  II,  309,337;  Boldetti, 
Osservaz.  sopra  i  cimit.t  560,  37.5,  164,  371,  874. 
3'»  Est  insuper,  ut  fuit  a  Patribus  animadversum, 
ColuxDbBi  candoriStSimplicitatisquemorum^  et  amoris 
et  pacis  et  castitaiis eipruilentias et  conlemplationis  et 
mitis,  demissiy  innocen tisque animi  signum.  Hinc  Gy- 
prianus,  libro  de  Unitate  Ecclesiss,  cap.  6  :  «  8im- 
piex,  inquit,  animal,  et  leetum  est  coiumba,  non 
felle  amarum,  non  morsibus  ssQvum^  non  ungnium 
laceratione  vioientum  ;  hospitia  humana  dili^ere,  . 
unius  domusconsortianosse  ;  cumgenerant,  simul  ' 
filios  eduoare ;  cum  commeant,  voiantibus  simul 
cohflerere  ;  communi  conversatione  vitam  suam  de- 
gere,  oris  osculo  concordiam  pacis  agnoscere,  Ie« 
gem  circa  omnia  unanimitatis  implere ;  ha^c  est 
in  Ecolesia  noscendasimplicitas,  haec  charitas  obti- 
nenda,  ut  Colnmbas  dilectio  fraternitatis  imitetur.  i 
Gonrerendi  sunt  Giem.  Alex.,  lib.  i,  Pxdag.  o.  5, 
p.  106,  tom.  I,  ed.  Oxon. ;  Gyrill.  Hierosolorait. 
Catcch,  illum.  xvii,  xviii ;  Aug.  contra  Epist.  fun- 
dnmenti  cap.  4  ;  aliique  quos  laudant  Ph.  Buona- 
otli,  Osserv.  sopra  alcuni  framm.  vasi  antichi  di 
eiro,    p.   154  seqq.   ;    Arigh.    lib.    vi,    oap.   25, 
%g.  607  ;  Boldetti,  lib.  i,  c.  7,  p.  24;  Bottar.  III, 
^.  78,  tav.  cxv.  4»  Nec  etiam  insolens  est  in  pictu- 
M9,  9cu1ptisc|ue  lapidibus,  Apostotos  sub  ColumbsB 
^ypo  exhiben.  Panlinus  Nolanus,  enist.  32,  ad  Se^ 
}^erumf  p.  202^  de  S.  Felicis  basilicffi   ab  se  ex- 
trnctae  picturis,  operibusque  musivis  disserens, 
.nquit  :  / 

Cruce  corona  lucido  cingit  globo  ; 
Cui  coroncR  sunt  corona  apostoU, 
Quorum  flgura  est  in  columbarnm  choro. 

Atque  in  cruce  qu8B  exstat  Rom»  in  summa  bati- 
lica  S.  Glementis  abside,  duodecim  ooiumbffi  oruci 
insistunt,  qus  Apostolos  denotant.  Gjus  autem 
crucis  ectypon  exstat  apud  Bosium.  lib.  vi,  de 
Cruce  tr. ;  Gretser.  op.  de  Cruce  lib.  i,  c.  33 ; 
fiottar.,  tom.  I,  pag.  118.  b^  Demum  se  ipsos 
passim  veteres  Ghristiani  eodem  adornarunt  Sym- 
bolo,  quo  se  acrius  ad  Columbam  imitandam  ex- 
citarent.  Ulustris  esl  iterum  Paulini  Nolant  in  ead. 
epist.  locus  : 
NoB  qnoqat  parficits  placitas  tibl,  Christe  coluaias. 

ISt  Paqlo  snpra : 


D 


Ardua  florifer»  crax  eingitar  orbe  coron», 
Et  Domfni  fuso  tincta  cruore  robet, 

Quaeque  super  signum  reaident  ccelesta,  GolambflB 
Simplicibas  prodant  regoa  patere  Dei. 

•  Spessissimo  si  vede,  inquit  eximius  Boldettus, 
loc.  cit,  p  23,  la  sola  coIombad][>intaneIlecapelle, 
e  sepolcri  (de'  cimiteri),  e  scolpita  ancora...  e  cio 
faceasi  scnzaalcundubbio,  percb^  quei  primi  feile- 
li...,  raffiguravano  in  questo  innocente  volatile 
la  carit^,  la  simplicit&,  il  gemito,  ia  compun- 
zione,  ia  puritk  e  rinnocenza.  »  Gf.  M.  machi  Ori- 
ginum  el  Atiiiquit.  christiana7\  lib.  i,  cap.  i,  §  0, 
pag.  66-69.  Edd. 

(35)  Per  animal  simplicUatis  et  innocentix.  Nemo 
est  adeo  rerum  ignarus,  ut  columbam  his  verbis 
deslgoari  non  agnoscat,  propter  innocentiam  et 
candorem.  NonnuUi  etiam  theologi,  columbam 
qua;  advolavit  in  caput  Ghristi  Domini  iu  Jordane 
baptizati,  candidam  afGrmant.  8ic  Nonnus  Pa- 
nop  vocat  (JL({XT){xa  iiiXeidcSo<  :  ictXeia^c  autem 
est  columba  oandida  Latine  tivia  a  candore  seu 
livido  dicta.  Le  Pr. 

(36)  ^ari  praeienditur.  Quid  notius  hoo  paciHco 
hieroglypbico ;  et  ideo  patres  pntratos,  feciales, 
oratores  pacis,  ramum  frondentis  olive  gessisse  in 
paois  symbolum  ?  Maro,  jEn.  viii  : 

Paciferflaqoe  mana  ramum  prfistendit  olivsB 

Silius,  lib.  iii  : 

Prffitendens  dextra  ramum  canentis  oIIt».    Lac. 

(37)  Vhi  Ecciesia  est  arca  figurata.  Typum  Ec- 
clesiaB  fuisse  arcam,  nomo  feraie  Patrum  non  as- 
seruit,  Hieronymus,  Gyprianus,  etc,  Augustinus, 
lib.  V  de  Bapiis.^  cap.  extremo.  Notanda  sunt  verba 
Tertulliani,  ne  excludat  Ecclesiam  visibilem  in 
terris ;  nam  ad  Ecclesiam  in  terra  advonit  co- 
lumba  Spiritus  sancti,  cum  pace  suae  gratias :  quare 
cum  ait,  emissa  de  cxlis,  minime  appellat  super 
Ecclesiam,  nam  Ecclesia  in  terris  etiam  est,  sed 
super  vocem,  figurata.  Nam  figuram  arce  gerlt 
apud  Deum,et  beatos  in  cmlis  secura  fruentes  tran- 
quillitate,  Ecclesia  militans  in  terrispersecutionum 
diluvio  agitata,  ut  expiicat  Gyprianus.  Lac. 

(38)  Quo  male  comparetur  baptismw.  etc.  Le- 
ffendum  videtur,  quo  malo  comparetur  baptismnt 
dUuvio.  Ria. 


1319 


TBRTULLIANI  OPERDM  PAKS  I.  —  SBRIBS  II,  DOGMATIGA. 


1320 


aqaas  baptismi  **,  scilicet,  ex  Bese  remedians 
(ixod.  VII ;  Num,  xx\  l  Cor,  x).  HaBC  est  aqua, 
qu(B  de  comite  pelra  populo  defluebat.  Si  enim 
petra  GhristuSy  sine  dubio  aqua  ^  in  Ghristo  bap- 
tismum  videmus  benedici.  Quanta  aqusB  gratia 
penes  Deum  et  Ghristum  ejus  est  ad  baptismi 
oonfirmationem.  Nunquam  sine  aqua  Ghristus, 
siquidem  et  ipse  aqua  tinguitur  [MaUh,  iii,  z,  xiv, 
XXVII ;  Joan,  iii,  iv,  vii,  xiii,  xix).  Prima  rudi- 
menta  potestatis  susb,  vocatus  ad  nuptias,  aqua 
auspicatur.  Gum  sermonem  facit,  sitientes  ad 
aquam  suam  invitatsempiternam.  Gumde  agape  do- 
cet,  aqu8Q  calicem,  fratri'^  oblatum,  inter  opera 
dilectionis  probat.  Apud  puteum  vires  resumit; 
Buper  aquam  incedit  libenter,  transfretat ;  aquam 
disoentibus  ministrat ;  perseverattestimonium  bap- 
tismi  usque  ad  passionem  ;  cum  deditur  in  crucem, 
aqua  intervenit,  sciunt  Pilati  manus ;  cum  vulnera- 
tur,  aqua  de  latere  prorumpit,  scit  iancea  miiitis. 

GAPUT  X. 

Diximus,  quantum  mediocritati  nostrs  licuit, 
de  universis  qu»  baptismi  religionem  struunt ; 
nuno  ad  reliquum  statum  ejus,  «eque  «t  potero, 
progrediar  de  queestiunculis  quibusdam.  Baptismus 
ab  Joanne  denuntiatus  (39)  jam  tunc  habuit  qu»- 
stionem  ab  ipso  quidem  Domino  propositam  Pha- 
risffiis,  ccelestisne  is  baptismus  esset,  an  vero  ter- 
renus  {Mattk.  xxi)?  De  quo  iili  non  valuerunt 
constanter  respondere,  utpote  1911  non  inteili- 
gentes,quia  noncredentes(/ja.  vii)-  Nos  porro  quan- 
tuia  fide  sumus,  tantulo  et  intellectu  possuinus  ®sti- 
mare,  divinum  quidem  eum  baptismum  fuisse,man- 
datu  tamen,  non  et  potestate,  quod  et  Joannem  a 
Domino  missum  legimus  in  boc  munus  csterum 
humanum  conditione.  Nihil  enim  coeleste  pras- 
stabat  (40),  sed   coelestibus  praeministrabat  (40), 


B 


A  posnitentia  scilioet  praeposituB  (41),  qu«  est  in 
hominis  potestate  (42).  Denique  legis  doctores  et 
Pharissi,  qui  oredere  noluerunt,  nec  poenitentiam 
egere'*.  Quod  si  pGsnitentia  humanum  est,  et 
baptismus  ipsius  ejusdem  conditionis  fuerit  ne- 
cesse  est ;  aut  daret  et  Spiritum  sanctum  et  re- 
missionem  delictorum,  si  coelestis  fuisset.8edneque 
peccatum  dimittit,  neque  Spiritum  indulget,  nisi 
Deus  solus  {Marc,  v).  Etiam  ipse  Dominua,  nisi  ipse 
prius  ascenderet  ad  Patrem,  aliter  negavil  (Joan.  xvi), 
Spiritum  descensurum.  Id  quod  Dominus  nondum 
conferebat,  servus  utique  prsestare  non  posset.  Adeo 
postea  in  Actis  apostolorum  (43)  invenimus  (Ad. 
xix),  quoniam  qui  Joannis  baptismum  habebant, 
non  accepissent  Spiritum  sanctum,  quem  ne  aa^ 
ditu  quidem  noverant  :  ergo  non  erat  coileste, 
quod  coelestia  non  exhibebat  [ioan,  i)  :  cum  ipsum 
quod  coeleste  in  Joanne  fuerat,  Spiritus  prophe- 
tiae,  post  totius  spiritus  in  Dominum  translatio- 
nem  usque  adeo  defecerit,  ut  quem  praedicaverat, 
quem  advenientem  designaverat,  postmodum,  an 
ipse  esset  miserit  sciscitatum  (Matih.  ii).  Ageba- 
tur  itaque  baptismus  poenitentiae,  quasi  candidatus 
remissionis  et  sanctificationis  in  Christo  subse- 
cuturae.  Nam  quod  praedicabat  baptismus  poeni- 
tentis  in  remissionem  delictorum,  in  futaram 
remissionem  enuntiatum  est.  Siquidem  poenitentia 
aDteccdit,  remissio  subsequitur,  et  hoc  est  viam 
prseparare  :  qui  autem  prsparat,  non  idem  ipse 
perficit,  1919  sed  alii  perficiendum  procurat. 
Ipso  profitetur  sua  non  esse  coelestia,  sed  Ghristi, 

C  dicendo  :  Qui  de  terra  e$t^  de  terra  loquiiur  : 
qui  de  supernis  venit,  super  omnes  est  [Joan,  iii, 
31).  Item,  in  sola  poenitentia '*  tinguere;  ven- 
turum  mox,  qui  tingueret  in  spirita  et  igni 
(Luc,  III,  46).  Scilicet,  quia  vera  et  Btabilis 
aquae   fides   qua  ttnguitur  in   salulem   (44) ;  si- 


Yariae  iectiones. 

^  Venas,  insulaberrimas  aquas  baptismi  Wouwer,  distinguit,    ^  Aquce  eod,  Wouw,  Aqua  Jun.    "^  Patri 
Paris.  atii  Pauperi  V,  c.  Wouw.  Rig.     ^  Agere  Gelen.  atiique.     ^*  Ilem  sola  se  poenit.  Fran.  CarbinioH. 

Gommentarius. 


(39)  Baptismus  a  Joanne  denuntiatus.  Discrimen 
esse  inter  baptismum  Ghristi  et  Joannis  norunt 
orthodoxi ;  unde  Trid.  syoodus,  sess.  7.  can.  i 
Le  Pr. 

(40)  Nihil  enim  caslesle  praestabat,  sed  coelestibus 
prseministrabat.  Sic  tamen,  ut  iicet  aqua  Joannis 
tincti   Spiritum  sanclum  non  acciperent,  tamen 

graepararentur  in  viam  salutis  in  nomine  venturi 
omini  nostri.  Ait  enim  Paulus  apud  Lucam,  Act. 
XIX,  4  :  'IwavvTjC  h^Iv  i;6a7rxt(j£  paiixKjjjLa  jiexavofa^, 
xt})  Xacp  XftYwv  £'.<  tov  ep';(6{i&vov  jxex'  auxov  Iva  Tct- 
oxtucrcooi,  xouxijxtv  eic  xov  Xpioxov  'Iijcrouv,  'Axo6- 
aavxec  tk  I6airx{a67)9av  elc  x6  ovojjLa  xou  KupCou 
'It^^ou.  Sic  igitur  baptizatos  perfccit  Paulus  :  im- 
posuit  iis  manus,  et  coutinuo  supervenit  Spiritus 
sanclus.  Sane  hunc  sensum  insinuare  videtur 
Lucas.  At  LatinuB  interpres  sic  tradidit,  ut  denuo 
tincti  fuisse  intelligantur,  qui  jam  baptismum 
Joannis  susceperant.  Unde  et  hos  quidem  denuo 
baptizatos  fuisse  consentiunt  Gypnanus  et  Au- 
gustinus.  Nobis  adhuc  suspioari  non  contigit,  cur 
hoo  argumento  abstinuerit  SeptimuSy  proposito 


quaestioni  omnium  utrinque  fortissimo.  Eo  vero 
utitur  Uieronymus  adversus  Luciferianos,  et  favet 
interpreti.  Rio. 

(41)  Pcenitentias  sctlicet  prxpositus.  Prsdicandc 
pcenitentiae  destinatus,  percommissionem  baptismi 

T\  lilius,  ^uo  homines  per  poenitentiam  impetrarent 
remissionem  criminum.  Lac. 

(42)  /n  hominis  potestale.  Et  ideo  non  conda- 
cebat  baptismus  Joannis  ad  reniissionem  pecca- 
torum ;  nam  in  potestate  baptizatorum  erat  im- 
petrare  remissionem  per  poenitentiam  (tametsi  ex 
gratia  Dei),  iicet  baptismum  Joannis  non  suscepis- 
sent.  Lag. 

(43)  In  Actis  apostolorum,  etc.  Actoram  capot 
XIX  intelligit,  quod  multorum  ingenia  exercuit. 
Lb  Pr.  V.  Cursum  Theologise,  auct.  Tournoly,  de 
baptismOf  q.  1,  art.  5.  Eod- 

(44)  Vera  et  stabitis  aquae  fides,  qua  iingmtmr  in 
salutem.  Omnino  soribendum,  «  Vera  et  stabilis 
fides  aqua  tinguitur  in  saiutem.  •  Sic  enim  scrip- 
sisse  Tertuilianum  ratio  persuadet,  sequentia  tes- 
tantur.  Ria. 


n 


ISM 


UBBR  DB  BAPTISMO. 


im 


«nnkta  aotein  et  inflrme,  igni  tingQilQP  in  Jadi- 
oinm  (45). 

CAPUT  XI. 

Sed  ecce,  inquit  *^,  venit  DomiDU8,et  non  tinxit. 
Legimus  eoim  :  Et  tamen  u  non  tinguebatt  verum 
ducipuli  ejus  (Joan,  iv),  quia  ",  revera,  ipsum 
Buis  manibas  tincturum  Joannes,prffidica88et(Lui;. 
ni).  Non  utique  sic  iutelligcndum  est,  sed  simpli- 
citer  dictum  inore  communi.  Sicut  est,Yerbi  gratia, 
Imperator  proposuit  edictum,  aut  praerectus  fusti- 
bus  cfficidit;  nunquid  ipse  proponit,  aut  nunquid 
ipse  cffidit?  semper  is  dicitur  facere,  cui  premi- 
nistratur.  Ita  erit  accipiendum.  Ipse  vos  tinguet 
pro  eo  qaod  e8t,pertp<ttmtinguemini,vel  Inipsum. 
8ed  ne  moveat  qaosdam,  qnod  non  ipse  tingue- 
bat.In  qaem  enim  tingueret  ?  in  poenitentiam  ?  quo 
ergoilli  precursorem?  in  peccatorum  remissionem, 
quam  verbo  dabat  ?  in  semetipsum,  quem  humi- 
litate  oelabai?  in  Spiritum  sanctum,  qui  nondum 
a  Patre  descenderat?  in  Ecciesiam,  quam  nondum 
apoBtoH  Btruxerant?  Itaque  tinguebant  discipuli 
ejas,  ut  ministri,  ut  Joannes  anie  prfficursor,  eo- 
dem  baptismo  Joaonis,  ne  qui  alio  putet,  quia 
neo  exstat  aiius  nisi  postea  Gbristi,  qui  tunc  uti- 
qae  a  discentibus  dari  non  poterat,  utpote  non- 
dnm  adimpleta  gloria  Doroini,  neo  instructa  effi- 
caoia  lavacri  per  paasionem  et  resurreotionem  : 
qaia  nec  mors  nostra  dissolvi  posset  nisi  Dominf 
passione  {Ram,  vi),  neo  vita  restitui  sine  reeurrec- 
tione  ipsius  ^*. 

191S  GAPUT  XII. 

Gom  vero  prffiscribitar  nemini  sine  baptismo 
oompetere  salotem,  ex  illa  maxime  pronnntiatione 
Domini,  qai  ait :  Nisi  natus  ex  aqua  quis  erit,  nan 


A  habei  vitam  (Joan.  ni),  BaboriantQr  sorapnloBi, 
imo  temerarii  retraotatus  qaorumdam,  quomodo 
ex  ista  prffiscriptione  apostolis  salns  competat, 
quos  tinctoB  non  invenimus  in  Domino,  prster 
Paulum.Imo  cum  Paulus  solus  ex  illis  baptismam 
Ghristi  induerit,  aut  prejudicatum  esse  de  offitero- 
rom  perioulo,  qoi  careant  aqua  Ghristi,  ut  prffis- 
ciptio  salva  sit,  aut  rescindi  prffiscriptionem,  ti 
etiam  non  tinctis  salud  statuta  est.Audivi,  Domino 
teste,  ejusmodi,  ne  quis  me  tam  perditum  existi- 
met,  ut  ultro  exagitem  libidine  **  styii,  que  aiiis 
scrupulum  incutiant  ^.  Et  nuno  illis,  ut  potero, 
respondebo,  qui  negant  apostoios  tinctos.  Nam  si 
humannm  Joannis  baptismum  inierant,  etDomini- 
oum  desiderabant  (46)  quatenus  unum  baptismum 
delinierat  ^*  ipse  Dominus,  dicens  Petro  perfundi 

°  nolenti  ^  :  Qui  semel  lavU  (47),  non  habet  necesse 
rursum  {Joan.  xiii,  6)  :  quod  utique  non  tincto 
non  omnino  dixisset ;  et  hano  est  probatio  exserta 
adversus  illos,  qui  adimunt  apostolis  etiam  Joan- 
nis  baptismum,  ut  destruant  aque  Baoramentam. 
An  oredibile  videri  potest,  in  his  personis  viam 
tunc  Domini  preparatam,  id  est  baptismom  Joan- 
nis,  que  ad  viam  Domini  per  totum  orbem  ape- 
rieadam  destinabantur  ?  Ipse  Dominus,  nuliins 
pcenitentie  debitor,  tinctus  est^  peooatoribuB  non 
fuit  necesse  ?  Quid  ergo  ?  alii  tinoti  non  sunt  ^^  ? 
non  tamen  comites  ChriBti,  sed  aamuii  fidei,  legis 
dootores  et  Pharisei.  Unde  et  suggeritnr,  cum 
adversantes  Domino  tingui  noluerint,  eos  qai  Do- 
minum  sequebantur,  tinctos  fuisse,neo  cum  ema- 

C  lis  suis  sapuisse,  maxime  qaando  Dominus  cui 
adherebant,1914  testimonio  Joannem  extuiisset, 
NemOy  dicens  {Maitk.  n,  il),  major  inter  natos  fe- 
minarum  Joanne  bapdxatore,  Alii  plane  satis  ooacte 
iigiciunt  tunc  apostolos  baptismi  vicem  implesse 
oam  in  navioula  fluotibuB    aspersi  operti  sunt 


YarisB  lectiones. 

^  Inqniant  Pari5.  ^<  Qaasi  Paris,  Jun,  Corbinian.  ^'  Surrectione  ipsius  Parti.  *'  Libidinem  Rigalt, 
Fran,  ^  Inontiat  Fran,  **  Definiebat.  t;.  c.  Wouw.  ^  Volenti  Jun.  Corbinian.  "  Qaod  ergo  Jun.,  alii 
tincti  non  sint  v.  c,  Wouw. 

GomaientariQS. 


f45)  Igni  tinguitur  in  judicium.  Sio  adsolet  Ter- 
tallianus  :  quoties  fit  mentio  ignis,  confestim 
occasionem  rapit,  intenditque  in  supremum  illud 
Domini  judicium.  Alii  vero  dictum  illud  Joannis,  D 
ventnrum  mox  qui  tingueret  in  spiritu  et  igni, 
accipiunt  de  Spiritus  sancti  in  apostoios  iilapsu  ad 
diem  Pentecostes.  Rio. 

(46)  El  Dominicum  desiderabant.  Ut  ronati  ex 
aqua  et  Spiritu  sancto,  haberent  vitam  eternaro. 
Nam  necessitas  ilia  Joan.  iii  edicta  :  Nisi  quis  rC' 
natus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  sancto^  non  potest 
inJtroire  in  regnum  Dei,  de  baptismo  Ghristi  intei- 
ligenda  e8t.Hespondetigiturauctor  iis  qui  eo  quod 
apostolos  non  baptizatos  dicereot,  eorum  salutem 
in  controversiam  vocabant,  vel  omnino  ambige- 
bant,  et  primum  agere  CGepit  adversus  eos,  qui 
sigmate  negabant  apostoiis  baptismum  Ghrisli,  id- 
que  in  hoo  cap.  non  inflciatur  TertuII.  Sed  absti- 
net  bao  qnsstione,  et  tantum  intendit,  non  esse 
dubitandum  de  iliorum  saiute  :  Jicet  Ghristi  bap- 
tismo  non  faerint  initiati,  quem  baptismam  ante 

Patrol.  I. 


resurreotionem  Ghristi  negavit  apostolis  cap.  pre- 
cedenti ;  nam  nec  lihristus  baptizavit  ilios,  juxta 
Tertulliauum,  neque  institutum  erat  sacramentum 
baptismi,  quod  possent  ministrare  ipsi,  idem  Ter- 
tnli.probat ;  fuerintne  post  resurrectionem  Ghristi 
baptizati,  non  disputat,  nec  inciinat  alterutro,  sed 
iliius  tantum  scopus  in  hoo  cap.  est,  apostoiis 
competere  omnino  salutem,  sive  tincti  fuerint, 
sive  illoti,  ubi  arrepta  occasione  baptisma  Joannis 
aocepisse  probat :  at  de  Dominico  caute  silet ; 
quare  titulus,  quem  capiti  huic  preOxit  Pamelius, 
quod  apostoli  baptizati  fuisse  videantur,  indicat 
plane  minime  coilimasse  auctoris  mentem.  Unde 
illustrissimo  Baronio,  an.  31,  num.  4,  licet  non  se 
explicet  omnino,  et  Bellarmino,  iib.  i  de  Bapt. 
oap.  25  minus  illuxit  Afri  nostri  testimonium  hoc 
oap.  ut  probarent  apostolos  fuisse  baptismo  Chri- 
sti  tinctos.  Lag. 

(47)  Qui  semel  lavit,  De  baptismo  non  iterando 
bffic  verba  loqui  videntur.  Lb  Pr. 


4$ 


{3f3 


TERTULLIANI  OPERtJM  PARS  L  —  SERIES  II,  DOGHATICA. 


fS»4 


{Matih.  viii) ;  ipsam  quoque  Petruin  per  mare  in-  A 
gredieotem  Batis  mereum  {MaUh  xiv).  (Jt  opinor 
autem,  aliud  aspergi  vel  intercipi  violentia  maris, 
aliud  itingui  discipiina  religionis.  Gffiterum  navi- 
cula  illa  flguram  Ecclcsis  preferebat,  quod  in 
mariy  id  est  ssoulo,  fluctibus,  id  est  pertiecutioni- 
bus  et  tentationibus  inquietatur,  Domino^  per  pa- 
tiam  velut  dormiente  (Matih.  viii),  donec  orationi- 
bu8  sanctorum  in  ultimis  suscitatus,  compescat 
saeculum  (48)  et  tranquillitatem  suis  reddat.  Nunc 
sive  tincti  quoquo  modo  fuerunt,  sive  ilioti  perse- 
veraverunt,  ut  et  iliud  dictum  Domiai  (Joan.  ziii), 
de  uno  iavacro  sub  Petri  persona  (49)  ad  nos  tan- 
tummodo  spectet,  de  salute  tamen  apostolorom 
satis  temerarium  et  «Bstimare,  quia  ^  illis  vel 
prime  allectionis,  et  exinde  individu»  familiarita- 1^ 
tis  (50)  prsrogativa  compendium  baptismi  conferre 
posset  (51).  Cum  iilo,  opinor  ^^  sequebantur 
illuro,  qui  credenti  cuique  salutem  poUicebatur  : 
Fides  tua  te,  aiebat,  salvum  fecit,  et  :  Remittunlur 
tibi  peccata  (Marc,  x),  oredenti  utique,  neo  tamen 
tinoto.Id  si  apoatolis  defuit,  nescio  quorum  fides  : 
uno  verbo  Domini  suscitatus  ^  teloneum  dereli- 
quit  (Matth,  ix) :  patrem,  et  navem,  et  artem  qua 
vitam  suatentabat,  deseruit**;  patris  exsequiasde- 
spexit :  summum  illud  "  Domini  preceptum  :  Qui 
patrem  aut  mairem  mihiprsstulerit,non  est  me  dignus 
(MaUh.  X,  37),  ante  perfecit  quam  audivit. 

CAPUT  XIIl. 

Hio  ergo  scelestissimi  illi  provocant  quffistiones. 
Adeo,  dicunt,  baptismus  non  est  neceaaarius,  qui-  G 
bus  1915  fides  satis  est :  nam  et  Abraham  nullius 
aquffi  nisi  fldei  sacramento  Deo  placuit  (Gen,  xv). 
8ed  in  omnibus  posteriora  concludunt,  et  sequen- 
tia  antecedentibus  praevalent.  Fuerit  salus  retro 
per  fidem  nudam  ante  Domini  passionem  et  resur- 
rectionem.  At  ubi  Odes  aucta  est  credenti  in  nati- 
vitatem,  passionem,  resurrectionemque  ejus,  ad- 
dita  est  ampliatio  sacramento,  obsignatio  baptis- 
mi  (52),  veatimentum  quodammodo  fidei,  qa» 
retro  erat  nuda,  nec  potentiam  habuit  sine  sua 
lege.  Lex  enim  tinguendi  imposita  est,  et  forma 


pr»8cripta.  //#,  inquit,  doeete  naiianes,  iinguentes 
eas  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiriius  sanea 
(Matth.  xxvm,  19).  Huic  legi  coUata  definitio  iila  : 
/Vi«2  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  etspiriiu,  non  intra' 
bit  in  regnum  ccelorum  {Joan.  m,  5),  obstrinxit 
fidem  ad  haptismi  necessitatem.  Itaqoe  omnes 
exinde  crepentes  tinguebantur.Tunc  et  Paulus  ubi 
credidit,  tinctus  est  (Aet,  ix,  6).  Rt  hoo  est  quod 
Dominus  in  illa  plaga  orbationis  prsceperat :  £x- 
surge,  dicens,  et  inlroi  Damascum  (t6ui.),  iltie  tibi 
demonsirabitur  quid  debeas  agere,  scilicet  tingui, 
quod  solum  ei  deerat.  Alioquin  satis  dedicerat 
atque  orediderat  Nazarenum  esse  Dominum  Dei 
Filium. 

CAPUT  XIV. 

Sed  de  ipso  Apostolo  revolvunt,  quod  dixerit : 
Non  enim  me  ad  tinguendum  Chrisius  misii  ((  Cor, 
i,  17),  quasi  hoc  argumento  baptismus  adimatur. 
Cur  enim  tinxit  Gaium  et  Crispnm  et  Stepbans 
domum  (ibid,)  ?  Quanquam  etsi  non  eum  miaerat 
Ghristusiad  tiDguendum,tamen  aliis  apostolis  pras- 
ceperat  tinguere.  1S16  Verum  hsc  pro  condi- 
tione  tunc  temporis  ad  Gorinthios  scripta  sunt 
(ibid,),  quoniam  schismata  et  dissenaiones  inter 
illos  movebantur,  dum  alius  Paulo  deputat,  aiioa 
Apollo.  Propter  quod  pacificus  ApostoluB,  ne  aibi 
omnia  defendere  videretur,  non  ad  tinguendum  ait 
se  misanm,  sed  ad  prsdioandnm.Nam  et  prios  eat 
predicare,  posterius  tinguere.  Si  prias  pnsdioa- 
tum  :  puto  ^  autem  iicuit  et  tingaere  (^)  cai  li- 
cuit  predicare. 

CAPDT  XV. 

Nescio  ai  quid  amplius  ad  controveraiam  bap- 
tismi  ventilatur.  Sane  retexam^  quod  supra  omisiy 
ne  imminentes  seneaa  videar  interoidere.  Unos 
omnino  baptiamus  est  nobi8,tam  ex  Domini  Evan* 
gelio  (Joan,  iii),  quam  ex  Apostoli  litteris  (Ephes, 
iv) ;  quoniam  unus  Dominus  et  unum  baptismum 
et  una  Ecclesia  in  CGalis.  Sed  circa  hffireticoa  sane 
quid  custodiendum  sit,  digne  quis  retraotet ;  ad 
nos  enim  editum  esl  (54).  H»retici  autem  nuUum 
habent  consortium  nostr»  disoipliuffi,  quos  extra- 


Variae  lectiones. 

**  QumnonWliBV,  c,  Wouw,  ^^  Junius  emend,  Exxnde  individun  familiaritatie  cum  illo  prffirogativa 
comp.  Bapt.  conf.  posset.  Opinor,  seqq,^  etc.  Big,  pesset,  oum  illi,  opinor,  sequebantur,  etc.  Leop,  Bapt. 
conf.  posset.  Opinor,  sequebantur.  ^  Susoitata  Wouw,  *^  Qui  ada,  Fran,  *'  lliius  Fran,  Corbinian, 
■*  Tingere.  Sed  sit  prius  prffidicatum.  Puto,  eto.  Cod,  Wouw, 

Commentarias. 


(48)  Orationibus  sanctorum  in  ultimis  susciiaius 
compescat  S3eculum,  Petitione  ista  scilicet :  Adve- 
niat  regnum  tuum.  Ria. 

(49)  De  uno  lavacro  sub  Petri  persona,  Historice 
illud  dictum  est  Petro  :  Qui  lotus  eU  non  indiget^ 

etc.  Lx  Pr. 

(50)  Individuse  familiaritatis.  Christi  Domini  so- 
cii  et  contubernales  apostoli  dicuntur  Bit^p6^iOi 
^TaTpoi.  Nonno,  Panop.  in  Joan.  Le  Pr. 

(51)  Famiiiaritatis  prxrogativa  compendium  bap- 
iiemi  conferre  posset,  Eo  scilicet  modo,  quod  Ipsi 
etiam  juris  auotores  tradunt  nonnunquam  celeri- 


D  tate   conjungendarum   inter  se  actionum»  anam 
actionem  occultari.  Rig. 

(52)  Obsianatio  baptismi  vestimentum  quodamnMde 
fidei,  Fideles  porfici  baptismo  aoiebant  etiam 
Stoici.  Sic  enim  diiisertissime  Arrianus,  Epict.  XI| 
9  :  *Oxav  8k  AvaXaS^  to  izi^oQ  xh  xoo  ^oajifAlvou, 
xal  ij^p7]{jl£vou,  x^xe  xai  Cori  tq>  ^vTi,  xal  xoXtlxat 
'Iou8aToc.  RlG. 

(53)  Puio  autem  licuit  et  tinguere,  cui  ticuU  prS' 
dicare,  Prsdicatur  sive  docetur  regula  fidei.  Dein 
baptismo  obsignatur  Gdes.  Rig. 

(54)  Ad  nos  enim  editum  esi,  ObacuriAsimum 


1325 


LIBBR  DE  BAPTISMO* 


1326 


neo8  utique  testatnr  ipsa  ademptio  communica-  A 
tionis.  Non  debeo  in  iiiis  agnoscere  *^  quod  mihi 
est  praeceptum,  quia  non  idem  Deus  est  nobis  et 
iliie,  nec  udus  Gbristus,  id  est  idem.  Ideoque  nec 
baptismus  unua  (55),  quia  non  idem.  Qupm  cum 
rite  non  habeant,  sinedubio  non  habent,  nec  oa- 
pitnumerari,  quod  non  habetur  (56):  ita  nec  pos- 
Bunt  accipere,  quia  non  habent  (57).  Sed  de  isto 
plenius  jam  nobis  in  Qrseco  digestum  est  (58). 
Semel  ergo  lavacrum  inimus^semeldelicta  diluoin- 
tur,  quia  ea  literari  non  oportet.  Gffiterum  Israel 
(Marc.  vii)  Judseus  1917  quotidie  lavat,  quia 
quotidie  inquinatur  (59)  (Hebr.  vi).  Quod  ne  in 
nobis  quoque  factitaretur,  propterea  de  uno  lava- 
cro  deQnitum  est.  Felix  aqua   quae  semel  abluit, 


CAPUT  XVI. 
Est  quidom  nobis  etiam  secundum  lavacrum, 
unum  et  ipsum,  sanguinis  scilicet  :  de  quo  Domi- 
nus  :  Habeo,  inquit,  baptismo  tingui  (Luc,  xu,  50), 
cum  jam  tinctus  fuisset.  Venerat  enim  per  aquam 
ct  sanguinem  (/  Joan.  v,  6),  sicut  Joannes  scripsit, 
ut  aqua  tingueretur,  sanguine  glorificaretur,  pro- 
inde  nos  faceret  aqua  vocatos  (Joan.  xix),sanguine 
electos.  Hosduos  baptismos  (60)  de  vulnere  per- 
fossi  lateris  emisit  ^^,  quia  qui  in  sanguinem  ejus 
crederent,  aqua  lavarrtntur  :  qui  aqua  lavissent, 
etiam  sanguinem  potarent  (61).  Hic  est  baptismus, 
qui  lavacrum  et  non  acceptum  repr98entat,et  per- 
ditum  reddit. 

CAPUT  XVII. 


quffi  ludibrio  peccatoribus  non  est,  qun  non  assi-  d  Superest  ad  concludendam  materiolam  de  obser- 
duitate  sordium  infecta,  rursus,  quos  diluit,  in-  vationelSlS  quoque  danti  et  accipiendi  bapti- 
quinat.  smum  commonefacere.  Dandi  quidem  habet  jus 

—  summus  sacerdos,  qui  est  episcopus  (62).  De  hinc 

Variee  lectiones. 

■^  Gognoscere /{t^.  ^  Legitur  in  ccdd:  proinde  nos  facere  diq,  Semler,  et  ed,  Fran, :  Vroinde  ut 
nos  faceret  ~  electos,  hos  —  emisit.  Quia  qui,  etc.  Hecepimus  cum  Leopoldo  a  Higaltio  probatam 
Wowerii  emendationem,  Idem  in  $qq. :  Hic  est  baptismus,  nempe  sanguinis,  sive  martyrium,  qui  lava- 
crum  —  reddit. 

Commentarius. 


videtur  Pamelio  :  tamen  non  ita  nimis  ;  sensus 
est  :  In  Evangelio  et  Paulo  unum  baptisma  prs- 
Bcribitur ;  sed  quis  decidet,  an  hoc  custodiendum 
sit  circa  hffireticos,  cum  ad  nos  catholicos  diriga- 
tur,  quod  sacris  Litteris  editum  promulgatum  sit? 
Nec  vero  est,  quod  hsreat  Pamelius,  an  velit  Ter- 
tullianus  ab  hsreticis  non  posse  conferri,  an  vero 
acripi  baptismum,  cum  utromque  velii  sit  opus, 
cum  dicat  non  habere  baptismum. 


—  Adnos  enim  editum  est.  Illud   scilioet   quod  ^  multi  observarunt.  Le  Pr. 


habere  aut  dare  poterant,  quod  baptismum  Chris- 
ti  sapere  videretur.  Eig. 

(57)  Ita  nec  possunt  acnpere  quia  nan  habent. 
Apertiora  suntapud  Cyprianum:  Nos  autem  dici- 
mus  eoa  qui  inde  veniunt  non  rebaptizari  apud  nos, 
sed  baptizari.  Neque  enim  accipiunt  illic  aliquid, 
ubi  nihil  est.  Hio. 

(58)  /n  GraBCO  diqestum  est,  Vides   TertuIIianum 
p  Graece  prolusisso  m  hacmateria,  ut  in  aliis,  quod 


prfficedenti  commate  dixit :  •  Unus  omnino  l)apti- 
sinus  est  nobis.  Haec  regula  ad  noa  edita  est,  tam 
ex  Domini  Evan^elio,  quam  ex  apostoli  litterie,  » 
non  ad  haeretioos.  Apud  nos,  boc  est  catholicos, 
editum  est,  manifestum  et  apertum  quid  custo- 
diendum  sitnobisin  disciplina  baptismi :  hserelici 
autem  nullum  consortium  habent  nostrs  disci- 
plin».  Non  debemus  in  illis  cognoscere,  quod 
editum  est  oobip,  quod  nobis  est  prsceptum. 
Videatur  Baronios,  nn.  Ghr.  217,  num.  8  Lag. 

(55)  Ideoque  nee  baj^tismus  unus,  etc.  Hunc  er- 
rorem,  de  baptizandis  iterum  iis  ^ui  ab  h/ereticis 
baptizati  sunt,  a  discipulo  Terluiliani  Cypriano  ex 
boc  deduotum  arbitrantur  nonnulli  ;  verum  si 
recte  hic  aurtor  explicetur,  erroris  nulla  suspi- 
cio  forsan  relinquetur.  Nam  defectum  in  materia, 
ut  vocant,  admissum  intelUgi  posse  mulla  persua- 


(59)  Israel  Judxus  quotidie  tamt,  quia  quotidie 
inquinatur.  Sio  lib.  de  Oralione :  «  Omnibue  licet 
meinbris  lavet  quotidie  Israel,  nunquam  tamen 
mundus  est.  Gerte  manus  ejus  semper  immunds 
sanguine  prophetarum,  »  etc.  Hie. 

—  Israel  Judasus.Jaim  enim  est  Israel  oatholicus, 
quemadmodum  et  catholica  Jerusalem.  Le  Pr. 

(60]  Hos  duos  baptismos.  Ea  mens  est  auctori, 
ut  prms  aqu»  baptismaie  nos  indigere  dicat,  ut 
eanguinem  postea  bibamus  qui  e  perfosso  latere 
manavit,  hoc  est,  eucharistiffi  participes  flamus, 
Le  Pr. 

(61)  Qui  aqvn  lavissent,  etiam  sanguinem  pota- 
rent  Hoc  loco  agitur  de  duplici  baptismo,  aquffi  et 
sanguinis.  Utrnmque  autem  de  vulnere  perfossi 
lateris  fluxisse  ait  Boptimius,  ut  qui  in  sanguinem 
Christi  credimus  ejus,  aqua  lavemur :  tamque  sa- 


dent,  vel  etiain  in  forma,  cum   nihil    tale  S.   Cy-      lutaris  aqu»  beneflcio  abluti,  etiam  calicem  mar- 
prianus   docuerit.    Unde   can.   19  Nicaeni     conc.  D  tyrii  pro  Cbristi  nomine,  quoties  occasio  inciderit, 


sancitum  est  ut  de  intpgro   rebaptizarentur   qui  e 
Paulianistis  ad  Ecclesiam  oonfugerent.  Le  Pr. 

(56)  fiec  capie  numerari  quod  non  habetur,  Uoum 
est  apud  Ecclesiam  baptisma.  Unitas  autem  non 
est  numerus,  sed  principium  numeri.  Cum  igitur 
extra  Ecclesiam  sint  hffiretici,  nullum  est  apud  eos 
baptisma  ;  quare  nec  unum,  quia  quod  non  est, 
nequit  numerari,  neo  principium  dare  numero. 
Hso  fuit  Tertulliani  senientia,  quam  discipulus 
ejus  Cyprianus  adversus  Stephanum  pertinacius 
asseruit  compluribus  epistolis.NiM  tamen  excusa- 
ri  vel  propterea  maxime  debuerit,  quod  ea  tuno 
temporis  hffireticorum  erant  crimina  ut  capite 
aliquo  tenerentnr  Iffif^»  sanotissimffl  Trinitatis;qua 
penes  eos  noii  inlegra,  adeoque  nulla,  nihil  etiam 


bibamus  intrepide  et  constanter.  Ilunc  enim  esse 
tam  efficacem  baptismum,  ut  lavacrum  et  non  ao- 
ceptum  reprffisentet,  et  perditum  reddat.Quffi  haud 
dubie  sunt  intelligenda  de  martyrio.  Rio. 

(62)  Summus  sacerdos  qui  est  episcopus,  —  Pro- 
pter  Ecclesix  honorem,  quo  salva,  salva  pax  est. 
A  lioquin  etiam  laids  jus  est.  Gonsimills  est  locus 
lib.  de  Exhort.  Castit.  Ex  utroque  autem  collegit 
Hioronymus,  quod  aitadversus  Luciferiano8,bapti- 
smum  esse  sacerdotium.  Etenim  scriptum  est  : 
Hegnum  quippe  nos  et  sacerdotes  Deo  et  Patri 
suo  fecit  :  et  iterum  :  gentem  sanctam,  regale 
sacerrtolium.  Eoque  etiam  spectat  quod  opu- 
Bculi  hujus,  initio  Septimius  notavit,  egressos  de 
lavaoro  ungi  benedicta  unotione,  de  prisoa  dieoi- 


1327 


TERTULLUNI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIES  II,  DOGHATICA. 


1328 


presbyteri  et  diaconi,  non  tamen  sine  epiBCOpi  A 
auotorilate  (63),  propfer  Ecclesis  honorem.  Quo 
salvo,  saiva  pax  est.  Alioquin  etiam  laicis  Jus  est. 
Quod  enim  ex  flsquo  accipitur,ex  (squo  dari  potest, 
nisi  episcopi  jamaut  presbyteri,aut  diaconi  vocan- 
tur  discenles  ^^,Domini  sermo  non  debet  abscondi 
ab  ullo.  Proinde  et  baptismus  seque  Dei  census  ab 
omnibuB  exerceri  potest  (64)  :  sed  quanto  magis 
laicis  disciplina  verecundifle  et  modestias  incumbit, 
cum  eamnjoribus  competat(d5),  ne  sibi  assumant 
dicatum  episcopi  '^''ofQcium  episcopatns  '^.  ^mu* 
latio  schismatum  mater  est.  Omnia  licere  dixit 
sanctissimus  Apostolus,  sed  non  omnia  expedire 


[I  Cor.  VI  et  x).  SufQoiat  soilfcet  in  necetaitatibus 
ut  '*  utaris,  sicubi  aut  loci,aut  temporis,  aut  per- 
Bonae  conditio  compeliit.  Tuno  enim  constantia 
Bucourrentis  (66)excipitur,oum  urget  circumstantia 
periclitantis.  Quoniam  rens  erit  perditi  hominis^si 
Bupersederit  praBstare,  quod  1919  libere  po- 
tuit  (67).Petulantia  autem  mulieris^  que  u&urpavit 
docere,utique  non  etiam  tinguendi  Jus  sibi  pariet, 
nist  si  qutt  nova  bestia  evenerit  similis  pristine : 
ut  quemadmodura  ilia  baptismum  auferebat,  ita 
aliqua  per  se  eum  conferat  (68).Quod  si  que  Paulo 
perperam  ascripta  sunt  (69),  exemplum  Thecle" 
ad  lioentiam  mulierum  (70)  docendi  tinguendique 


Variae  lectiones. 

••  Vocarentor  dicentes  Laiin.  Vooantur  dicentes  Fran.,  Paris,  't  Episcopis  v.  c.  Wouw.  ■•  Boc 
voeabulum  a  librario  quodam  margini  adscriptum  in  iextum  illatum  esse  arbitratur  Leop.  Junius  :  offi- 
oium.  Episcopatus  89mulatio,  etc.  **  Ut  abest  Rio.  ^  Muiierum  Bran.  *^  Quodsi  qu»  paulo  perpe- 
ram  adscripta  sunt,  tcriptum  Theols,  etc.  c.  nouw.  Exemplum  Tbecl»  deleverunt  post  RigaU.  Ed. 
Paris.  Venet,  Semler.  Leop. 

Gommentarius. 


Eiina,  qua  ungi  oleo  de  oornu  in  sacerdotium  sole- 
ant.IdemHieronymus  adversus  eosdem  hflBreticos, 
Septimii  quoquenostriverbamutuatu8,de  episoopi 
honore  ac  potestate  disserit,  quem  et  nuncupat 
Bummum  saoerdotem;  quod  ante  Hieronymum  fe- 
cerat  auctor  quaestionum  Veteris  et  Novi  Testa- 
menti,  quast.  101 :  c<  Presbyterum,  inquit,  inteliigi 
episcopum  probat  Paulus  apostoluBtquando  Timo- 
theum,  quem  ordinavit  presbyterum,  instruitqua- 
lem  debeat  creare  episcopum.  »  Deiude  adjecit : 
ic  Quid  est  enim  episoopus  nisi  primus  presbyter, 
hoc  est  sumus  sacerdos  ?  »  Et  sane  sequitur,  eum 
esse  summus  sacerdotem,  qui  sit  prepositus  non 
tantum  populo  8acerdotum,hoo  est  laici8,baptismi 
Bacerdotio  sive  saoramento  prsditis,  verum  etiam 
presbyteris  et  diaconis.  Quin  etsummus  sacerdus 
propterea  dicatur,  quod  prster  sacerdotium  ba- 
ptissimi  habeat  sacerdotium  ordinis,  sive  bonoris, 
qui  sive  ordo  sive  honos  est  in  Ecclesia  maximus. 
Augustinus,  lib.  xx,  de  Civ.  Dei^  cap.  10,  episcopos 
et  presbyleros  ait  proprie  jam  vocari  in  Ecclesia 
sacerdotes:  n  8ed  sicut  omnes  Ghristianos  dicimus 
propter  mystioum  chrisma :  sio  omnes  saoerdoteB, 
quoniam  membra  sunt  unius  sacerdotis.  »  Denique 
cum  omnis  Christianus,  etiam  laicus,pa8sim  apud 
Tertullianum  et  alios  dioatur  ara  iJei  et  templum 
Dei,  et  immoiare,  et  sacrificare  Deo  laudeSjgratias 
jejunia,  eleemosynas:  cum  etiam  episcopo  et  pre- 
sbytero  s&orificiorum  orationes  concipienti  rem 
faciat  adstiputantis,  respondendo,  Amen,  quod  est, 
Fint,  eo  sensu  Gbristiani  etiam  laioi  diountur  sa- 
cerdotes.  Rig. 

(63)  Non  tamen  sine  episeopi  auctoritate.  Id  et 
docet  Glemens,  Gonst.  VIII,cap.  45 ;  et  S.Ignatius, 
ad  Smyrnenses :  Oux  1^6^  iari  X^P^<  '^^^  iirioxiS- 
1C0U  ouTs  pairc(2^siv,  oGte  icpocrtp&peiv.  Non  licet  nisi 
episcopo  aut  baptizare,  aut  sacra  facere.  Lb  Pr. 

(64)  Mque  Dei  census  ab  omnibus  exerceri  po- 
tesi.  Gonsimilis  est  de  episcoporum  et  prfesiden- 
tiam  honore  locus,  lib.  de  Corona.  Rra. 

(65)  Cum  ea  majoribus  competal.  Nempe  episco- 
pis,  preBbyteris,  diaconis.  Rio. 

(66)  Constantia  succurrentis.  Fidnciam  Bignificat 
Buccurrentis,  quijurissui  conscius,  sine  addubi- 
tatione  aut  hsssitatione  suourrit  periclitanli,  hoc 
est  admittitur^  accipitur,laudatur.Gonstantiam  di- 
cit  audaciam.  Dixisset,  constanter  succurrere^  ea- 
dem  forma,  qua  mox  dicet,  constanter  discerey  et 
lib.  de  Patieniiaf  constanter  denotare.  Rio. 

f67)  Quaniam  reus  erit  perditi  hominiSy  si  super- 
seaeril  prssstare  quod  libere potuii.Quomodo  perditi 


3  hominis,  cuminse({uentibus  dicat,  iis  qui  pondus 
intelligant  baptismi  magis  timendamesseoonsecu- 
tionem  quam  dilationem,  fldem  integram  securam 
esse  de  salute?  Non  pugnat  secum.  Nam  reus  est 
perditi,hominis  quisquis  baptismum  in  subita  peri- 
culi  violentia  desideranti  dare  supersedit.    Btenim 

3uantum  in  se  fuit,  perdidit,  quem  vei  inhumana 
esidia,  vel  intempestiva  veretundia  salutaii  lava- 
cro  proourare  non  festinabit.  Ad  qui  in  toto  animo 
tataque  mente  Ghristianus  iBeri  deBideravit,  is  per 
fidem  factuB  est  Ghristo  quod  fldei  GhristuB  iudni- 
sit,  et  qui  periit  bomini  pravo  cunctareri,  Balvus 
est  Deo  servatori  liberalissimo.  Rio. 

(68)  Vi  aliqua  per  se  eum  eonferat.  Hoc  est,  ut 
ipsa  tinguat  Rio. 

(69)  Quodsi  qusB  Paulo  perperam  ascripta  eunt. 
Notat  scriptum  illud  cui  titulus  erat,  Acta  Pauli, 
jampridem  inter  apocrypha  relatum.EJns  meminit 
EusebiuB,  Uist.   ui,  cap.  19.    Hunc  vero    locum 

(2  emendavimus  ex  Ursini  libro.  Nam  haud  dubie  de 
'  margine  aliqua  irrepeerat  nomen  Thecle,  cijguB 
hiBtoria,sub  nomine  Basilii  SeleuciensiB  etiamnum 
circumfertur,  ejusdem  cum  illis  Paulinis  farin». 
iEvo  Septimii  nostri  taiium  fabularum  scriptoreB 
loco  si  quem  in  Ecclesia  obtinebant,  pellebantur. 
Rio. 

—  Quod  si  qum  Paulo^  eto.  Expunxit  hio  Rigal- 
tii  codex,  exemplum  ThecttB^  quod  in  aliiB  fere 
omnibus  occurrerit,  et  interpretes  exercet.  Puto  e 
margine  has  voces  in  textum  irrepsisse.  Ne  vero 
historia  Thecls  omnino  ignoretur,  sciendum  ple- 
risque  eam  videri  apocrypham,  licet  a  Baronio 
defendatur  notis  in  Martyrolog.  Ea  est  talis  : 
Theola  virso  concionantem  Paulum  cum  Iconii 
audisset,  adolescentem  cui  io  matrimonium  pacta 
erat,  recusavit.Mater  flliam  tanquam  Cbristianam 
ad  judioes  detulit :  Bupplicia  inflnita  si^no  crucis 
etPauIi  precibuB  superavis,  et  maKyrii  tandem 
n  palmam  adepta  est.  Que  omnia  huo  usque  vera 
sunt  :  alta  vero  dubia,  nimirum  monialem  factam, 
et  velum  a  B.  Paule  sumpsisse.  Hseo  Damascenus 
VI  supposititius  e  Palladii  Laus,desump8it,ut  alia 
qusdam  ejus  geseris  de  FranoonillaB  et  Trajani 
animis,  precibus  Thecla  et  Qregorii,  liberatis.  Li 
pR.  —  Huo  usque  catholioi  quidem  aoetores,  quo- 

rum  Btomachi 

(70)  Ad  licentiam  mulierum,  etc.  Hoe  est  licen- 
tiam  docendi,  pariter  et  tinguendi  :  ad  licentiam 
dixit,  ut  ad  nduoiam  ad  commun|onem,  etc. 
Rio. 


131» 


LIBER  DB  BAPTISMO. 


1330 


derendunt ;  sciant  ia  Asia  presbyterum,  qui  eam 
.soripturam  construcxit,  quasi  titulo  Pauli  de  euo 
cumulane  (Tl),  conviotum  atque  oonressum  (72)  id 
se  amore  Pauli  fecisse,  loco  decessisse.  Quamenim 
fidei  proximum  videretur,  ut  is  docendi  et  tiu- 
guendi  1990  daret  femin»  potestatem,  qui  ne 
discere  *'  quidem  constanter  mulieri  permisit  (73)  ? 
Taceantf  et  domi  maritos  suos  consularU  {II  Car. 
xiv). 

GAPUT  XVIII. 
GiBterum  baptismum  non  temere  credendum  esse 
Bciunt,  quorum  officium  eet.  Omni  petentt  te  dato, 
suum  habet  titulum  perinde  *'  ad  eieemosynam 
pertinentem.  Imo  illud  potiua  perspiciendum :  No' 
iiie  dare  sanctum  canibus  {Luc.  vi),  et  poreis  proji' 
cere  margaritas  vesiras  *^  {Matth.  vuy  6),  et  Manus 
ne  facile  imposwris^  ne  participes  aliena  delicta 
(/  Tim.  V,  22  ;  Act,  viii).  1991  Si  Pbilippus  tam 
facile  tinxit  eunuchum,recogitemuB  manifestam  et 
exeertam  dignationem  Oomini  interceBsiBse.  Spiri- 
tuB  Phiiippo  prffioeperat  in  eam  viam  priBtendere**; 
spado  et  ipse  inventus  est  non  otio8U8,.nec  qul 
Bubito    tingui  concupisoeret :   sed   ad  templum 


A  orandi  gratia  profectuB  Scripturo  divin»  impres- 
Bus.  Sic  oportebat  deprendi,  cui  ultro  Deus  apo« 
stolum  miserat,  ad  quem  rursus  Spiritus,  ut  se 
curriculo  ennuchi  adjungeret,  jussit,  Scriptura 
ipaius  fldei  occurrit  in  tempore,  exhortatus  assu- 
mitur,  DominuB  ostenditur,  fides  non  moratur, 
aqua  non  exspectatur,  apostolus  perfecto  nefi^otio 
eripitur.  Sed  et  Pauius  revera  cito  tinctus  eat 
{Act.  ix).  Cito  enim  coguoverat>  8imon  ^  hoB- 
peBvaseum  esse  electionis  constitutum.  Dei  digna- 
tio  Buas  pr»mittit  prsrogativas ;  omnis  petitio 
et  decipere  et  decipi  potest.  Itaque  pro  cujus- 
que  persouffi  oonditione  ac  dispositione,  etiam 
state  cunctatio  baptismi  utiiior  est  :  prffici- 
pue  tamen  circa  parvuloB.  Quid  enim  necesse 
est  *^,  sponBores  etiam  periculo  ingeri  (74)  ?  quia 

"  et  ipsi  **  per  mortalitatem  destituere  promissiones 
suas  poBsunt,  et  proventu  malae  indoHs  falli.  Ait 
quidem  Dominus :  Notite  illos  rohibere  ud  me 
venire  (Matt.  xix,  14).  Veniant  ergo  dum  adole- 
scunt,  veniant  dum  discunt,  duro  quo  veniant, 
dooentur ;  fiant  Gbristiani,  oum  Ghristum  nosse 
potuerint.  Quid  festinat  innocens  ffitas  (75)  ad  re- 


Vari»  lectionaB. 

•>  Dooere  alii.  *'  Proinde  v.  c.  Wouv.  **  Margaritam  vestram  Paris,  et  porois  projicere  margarita 
vestra  v.  c.  Wouv.  ^'^  Pertendere  v.  c.  Wouw.  ^  Judas  Franeq.  Ananias  Lalin,  ^^  8i  non  tam  necesse 
add.  Franeq.  si  non  tam  necesse  est  v.  c.  Wouv.    ^  Qui  et  ipsi  fran.  Corbin.  Leop. 

Gommentarius. 


rum  Btomachi  plena  potius  c|uam  suasionis  argu- 
menta  recolens  vir  frugi,  frigidique  ac  sanioris  in- 
genii,  doctissimus  e  Protestantium  agmine  Gra- 
biuB,  hnc,  habet,  qu«,  usquedum  ipsamet  Acta 
Pauli  et  Tbeclffi  proferamus,  sat  erit  asperiori  no- 
stratum  supercilio  opponere  :  u  Uinc  profecto 
constat,  inquit,libellum  istum  fuisse  Pauli  noiuine  C 
falao  iuBcriptum.  At  vero  illud  adhucin  quipstione 
manet :  utrum  historia  Theolffi  in  eo  libro  narrata 
mera  fuerit  fabula  a  presbytero  isto  conficta :  cum 
talis  virgo  et  martyrsanctissima  numquamexstite- 
rit,  istave  egerit  et  passa  fuerit  pro  flde  Ghristiana 
quam  a  Paulo  didicisso  fertur.  Sane  Tertulliani 
verba  hoc  non  evlncunt ;  sed  solum  presbyteri 
istiuB  Asiatioi  libellum  perperam  Paulo  ascriptum, 
male  aui  in  eo  relatum  esse  volunt,  quod  Thecla 
ipsa  docendi  ao  baptizandi  munus  exercuerit. 
Quid  quod  hoc  ipsum  bi  penitius  inspicias  horom 
Actorum  antitjuitatem  arguit?  Sequioris  enim  eevi 
soriptor  vix  illud  posuisset :  neque  ullus  reoen- 
tior  muliebri  sexui  tale  quid  attribuisset,  neque 
aut  Paulum  apostolum  munus  istud  sacrum  injun- 
geotem  aut  Theclam  illud  exercentem  introduxis- 
Bot.  Primifl  temporibus  hsBC  magis  conveniunt 
atque  historie  Eoclesiarum  Asiae  satis  sunt  con- 
grua.  In  istls  enim  mulieres  quasdam  potestatem  D 
prsdicaodi  in  Ecdesia  sibi  arrogasse  colligitur  ex 
verbia  Pauli  ad  Timotheum,  Ephesi  in  Asia  reli- 
ctam  ita  soribentis :  Mulier  in  silentio  discat  cum 
omni  subjectione.  Docere  autem  mulieri  non  permitto 
(I  Tim.  II,  11,  12).  Quid  c^uaso  hao  instructione 
Timotheo  opus  erat,  nisi  in  Epbesina  EccIsBia 
femiuffi  saorum  istud  munus  ambussent  ?  Ita  et  in 
alta  Asiatica  Ecclesia,  Thyatirffi  sciiicet,  mulier 
Jezabet  docebat^  dicens  se  icoo^tjtiv  esse,  id  quod 
improbatur  {Afoc.  ii,  20).  Hcgusmodi  mulierum  in 
eoclesiiB  pnedioantium  patronus  iste  auoque  A  ja- 
caus  preBbyter  fuisBe  videtur  qui   Aota  Pauli  et 


Thecle  soripsit :  et  ob  id  merito  a  Banoto  Joanne 
gradu  Buo  dejectus  est,  ut  a  Tertuliiano  et  Hiero- 
nymo  memorie  proditum.  »  {Spicileg.  SS.  PP. 
tom.  I,  pagg.  88,  94  et  334).  Hactenus  cruditus 
Grabius :  qui  et  animadvertit  Hieronvmum  non 
Tfieclas  fabulam^  baptiTMti  Leanis  fabxuam  dixis- 
se;  quffi  quidem  fabula  in  nostris  Actis  baud  legi- 
tur :  ut  proinde  jure  censeatur  sanctus  Pater  aut 
iBta  Actapenitus  ignorasse,  aut  in  exemplar  ali- 
quod  eorumdem  Actorum  depravatum  inoidissc. 
Edd. 

(71)  Quasi  titulo  Pauli  de  suo  cumulans.  Hoc  est : 
Quasi  aliquid  titulis  et  glorie  Pauli  de  suo  adde- 
ret,  quod  cumuli  esset  iostar.  Ria. 

(721  Convictum  atque  confessum.  Hieronymus 
addiait,  convictum  apud  Joannem.  Rio. 

(73)  Ne  discere  quidem  constanter  mulieri  permi* 
sit.  Ut  etiam  cum  verecundia  discere  appetant.  Non 
constanter  discere,  hoc  est,  non  absolute  scitari, 
aut  prffifracte  interrogare.  Sic  lib.  de  Patienla, 
fc  Proditorem  suum  nec  constanter  denotovit.  » 
Rio. 

(74)  Sponsores  etiam  periculo  ingeri.  Puerorum 
Busceptores,  qui  Grfficis  divdiSo^ot,  quasi  fidejussores 
sunt,  eorum  offlcium  est  infantem  instruere,  et  ad 
bene  vivendum  adhortari,  et  hino  sensum  auctoria 
edioere  potes.  Ls  Pr. 

(75)  Quid  festinal  innocens  xtds.  Sic  putabat 
Tertullianus,  ad  nomen  Ghristianum  admitti  non 
debere,  qui  nondum  haberet  ullum  intellectum 
fidei  Christianffi,  nec  indigere  delictorum  remis- 
sione,  qui  nondum  esset  ullius  doli  sive  delicti 
capax.  Visumtamen  Ecclesiffi  catholicffi,  secundum 
Gypriani  sententiam,  a  baptismo  et  gralia  nemlnem 
prohibere,  ac  ne  infantes  quidem,  qui  recens  nati 
nihil  peccavere,  nisi  quod  secundum  Adam  car- 
naliter  qati,  contagium  motis  anti^u»  prima  na- 
tivitate  contraxere :  itaque  ad  remissam  peccato- 


1334 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIBS  H,  DOGMATICA. 


4333 


misBionem  peccatorum  ?  Gautius  agetur  in  88ecu-  A 
laribus,  ut  cui  substantia  terrena  non  creditur, 
divina  credatur  *' ;  norint  petere  salutem,  ut  pe- 
tenti  dedisse  videaris.  Non  mi!:ore  de  causa  in- 
nuptl  quoque  procrastinandi,  in  quibus  tentatio 
praparata  est  tam  virginibus  per  maturitatem, 
quam  viduis  per  vagationem  "^^^  1999  donec  aut 
nubant,  aut  cotinentiaB  corroborentur.  Si  qui 
ponduB  intelligant  baptismi,  magis  timebunt  con- 
secutionem  quam  dilationem  :  fides  integra  secura 
est  de  salute  (76). 

GAPUT  XIX. 

Diem  baptismo  solemniorem  (77)  Pascba  pre- 
stat,  cum  et  passio  Domini  in  qua  ''*  tinguimur, 
adimpleta  est,  nec  incongruenter  ''^  ad  iiguram  «> 
interpretabitur,  quod  cum  ultimum  Pascba  Domi- 
nus  esset  acturus,  missis  discipulis  ad  prsparan- 
dum,  Invenietis  ^',  inquit,  hominem  aguam  baju» 
laniem  (Marc,  xiv,  13)  Pascbaa  celebrandad  locum 
de  siguo  aquffi  ostendit.  Exinde  Pentecoste  ordi- 
nandifl  lavacris  latissimum  spatium  est  [Aci,  ii), 
quo  et  Domini  resurrectio  inter  discipulos  fre- 
quentata  est,  ct  gratia  8piritus  sancti  dedicata,  et 
spes  adventus  Domini  subostensa,  quod  tunc  in 
coelos  recuperato  eo,  angeli  ad  apostolos  dixerunt, 
sic  venturum  quemadmodum  et  in  cgbIos  conscen- 
dit  [Act.  i),  utique  in  Pentecoste.  Sed  enim  Jere- 
mias  cum  dicit :  Et  congregabo  illos  ab  extremis 
terrx  in  die  festo  {Jerem.  xxi,  8),  Paschs  diem 
signiflcat  ot  Pentecostes,  qui  est  proprie  dies  fe- 
Btus.  Gasterum  omnis  diesDomini  isst,  omnis  hora,  ^ 
omne  tempus  habile  baptismo  :  &i  de  solemnitate 
intereBty  de  gratia  nibil  refert. 


CAPUT  XX. 
IngresBuros  baptismum,  orationibus  crebris,  je- 
juniis  et  genicuiationibus,    et    pervigiliis   orare 
oportet,  et  cum  confessione  omnium  retro  deli- 
ctorum  (78),  ut  exponaint  etiam  bapiismum  Joan- 
nis  (79).  Tinguebantur,  inqmi,  confitentes  delicta  tua 
{Malth,  iii,  6).  Nobis  gratulandum  est,  si  non  pu- 
blice   confitemur   iniquitates   aut   turpidines  no- 
stras  (80).  tiimui  199S  eoim    et   de   pfistinis  sa- 
tisfacimus   conflictation^   ^*  carnis  et  spiritus,  et 
subsecuturis  tentationibus   munimenta   praestrui- 
muB.  Virgilata  et  orate^  inquit,  ne  iticidatis  in  ten-- 
tationem  {Matth,  zxvi»  41).  Et  ideo,  credo,   tentati 
Bunt,   quoniam    obdormierunt,   ut  apprebentum 
Dominum  destituerint,  et  qui   oum  eo  perstiterit, 
et  gladio  sit  usus,  ter  etiam   negaverit  :  nam  et 
prscesserat   dictum  :   neminem  intentatum  regna 
coslestia  consecuturum  {Luc.  xxir,  28,   29).  Ipsum 
Dominum    post   lavacrum  statim  tentationes  cir- 
cumsteterunt  quadraginta  diebusjejuniis  functum. 
Ergo  et  nos,  dicet  aliquis,  a  lavacro  potius  jeju- 
nare  oportet.  Et  quis  enim    probibet,   niai   neces- 
sitas  gaudii   et  gratuiatio  salutis  ?  Sed  Dominus, 
quantum  existimo  "^*,  de  figura  iBraeiis  exprobra- 
tionem  in  ipsum  retorsit.  Namque  populus  mare 
transgressus,   et  in  solitudine   1994  translatus 
per  quadraginta  annos,  illic  cum  divinis  aleretur, 
nibilo  minusventrisetgulsmeminerat,  quamDei. 
Deinde  "^'  Dominus  post  aquam  segregatus  in  de- 
serto  ''''  (81)  quadragiota  dierum  jejunia  emenBQS, 
ostendit  non  pane  vivere  bominem   Dei,  sed  Oei 
verbo,  tentationesque  plenitudini   et  immoderan- 
tis  ventris  appositas  abstiuentia  elidi.  Igitur  bene- 
dioti  quoB  gratia  Dei  exapectat.  Gam  de  illo  san- 


Yariffi  lectioDes. 

••  Credatur  ?  Norint  Latin,  '^  Vacationem  fyouv,  '*  Quam  cod.  Woutc,  '•  Quis  add.  cod.  Wouw- 
■"  Convenietis  Paris.  '*  Conflatione  Rigalt.  1»  Quantulum  «Btimo  Fran.  '•  Proinde  Latin.  "  De- 
serto  v.  e.  Wouw. 

Gommentarins. 


rum  accipiendam  hoo  ipso  facilius  aocedere,  quod 
illis  remittuntur  non  propria,  sed  aliena  pecoata. 

RlG. 

(76)  Fides  integra  secura  est  de  salute.  Dixit  supra 
de  iis  quibus  aliena  culpa  lavacrum  negavit ;  nuno 
de  iis  quibus  dum  veniuntad  Ghristum,  dum  ado- 
lescunt  in  Gbristo,  dum  addiscunt  coslestia,  vis 
aliqua  majoretvitam  abstulit  et  lavacrum.  Atque 
bos  etiam  securos  esse  jubet  Septimius:  fidem 
integram  esse,  quae  talis  fieri  satagit,  ao  proinde 
securam  esse  de  s&Iute.  Rio. 

(77)  Diem  baptismo  solemniorem.  Nullus,  puto, 
ignorat  duo  olim  prfficipue  tempora  baptizandis 
Ghristianis  data  fuisse»  sacrum  Pascha  et  Pente- 
costen,  atque  iu  priorc  possimura  per  die»?  octo 
Bolemnitatem  baptizundi  ceiebratam  fuisse.  LbPr. 

(78)  Cum  confessione  omnium  retro  deledorum. 
Gonfitentur  onioia  retro  delicta,  aiii  serio  ao  se- 
dulo  resipiscunt,  et  vitffi  apud  etnnicos  aoteaotffi 
crimina  vel  errores  damnant  ao  detestantur,  corde 
ad  verum  Deum  conversffi.  Confltentur,  inquam, 
omnia  retro  delicta,  qui  delictorum  pcBnitentiam 
agunt,  mutatoque  consilio  vitam  instituant  inno- 
centem.  Ria. 


(79)  Vt  expanant  etiam  baptismum  Joannii.  Ex- 
pOBitione  omnium  delictorum  suorum.  Etenim 
baptismum  administrabit  Joannes  ptfinitentibuB  et 
confltentibus  deliota  sua.  Eam  vero  confesBionem 
publice  factam  fuiase  ostendit  Septimius,  cum  ait 
aliam  esse  GbriBtianorum  ffivosuo  oonBuetudtnem. 

D  RiG. 

(80)  Nobis  gratulandum  est,  si  non  pubtice  conft^ 
temur  iniquitaies  aut  turpitudines  nostras.  Qaomodo 
igitur  ?  Confliotatione  oarnia  et  spiritus  :  hoc  est, 
orebris  orationibus,  jejuniis  et  genicuIationibuB  et 
pervigiliis.  Ex  hujusmodi  autem  conflictatiooe  du- 
plioem  utilitatem  percipi.  docet :  «  Simul  enim, 
inquit,  et  de  pristinis  satisfacimus,  et  BubBecnto- 
ris  tentationibus  munimenta  prffistruimus.  »  Quod 
si  conflictatione  carniB  et  spiritus  de  pristiniB  de- 
lictis  satisfacimuB,  eane  satisfactio  facta  per  oon- 
flictaiionem  carnis  et  spiritus,  oonfessionem  quo- 
que  ipsa  conflictatione  factam  inclodit.  Atque  h»c 
de  confessione  seu  podnitentia  venientium  ad  fidem 
Christianam.  Hic  enim  de  aliis  non  agitur.  Rio. 

(81)  Post  aquam  segregaius  in  deserto.  Poet 
aquam,  hoo  eat,  post  baptiBmum  JoaaniB.  Rio* 


f3S8  LIBER  DE  POENITBNTIA.  13S4 

ctlsBimo  lavacro  novi  nataliB  aBoenditiSy  et  pri- ^  jioiente  ^*,  PtfftY^  et  accipietis  {Maitk.  vii»  7),  in- 
mas  '^*  manas  apud  Matrem  oum  fratribus  ape-  quit.  QuesiBtis  enira  et  invenistis  ;  pulsaBtis,  et 
riti8(82):  petitede  Patre,  petite  de  Domino,  pe-  apertum  est  vobis.  Tantum  oro,  ut  cum  petitis 
culia,  gratiaB,   distributioneB  chariBmatum,  sub-      etiam  Tertulliani  peocatoris  memineritis. 

VarisB  lectiones. 
^*  B3Se  vox  redund.  visafuitJun.    ^^SubJacentc  Paris. 

Gommentarius. 

(82)  Primas  manut  aperitii,  Orabant  manibus  —  Apud  Matrem.  Apud  Ecolesiam.  Sio  lib.  de 
expansiB.  Itaque  primaB  manus  dicit,  tum  primum  Idololatria, «  Attollere  ad  Deum  Patrem  manus.  » 
a  nde  ad  orationem  apertas  sive  ezpansaB  Ria.  Ria. 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 


LIBER 


DE    POENITENTIA. 


De  Popniteniia  libram  eo  lempore  soripstBse  TertnUianum,  quo  nondum  Montani  dogmata  sectarelary 
libri  ipsias  argamentom  edocet ;  in  eo  enim  post  baplismum  lapsi  ad  pcBnilentiam  excitantar,  qaam 
MontanistsB  dandam  esse  negabant :  «  Omnibas  ergo,  aiebat,  delictis,  seu  carne,  seu  spirilu,  seu  facto, 
seu  volantale  commissis,  qai  pcBnam  per  judicium  deslinavii,  idem  et  veniam  per  pcBniienliam  spopon- 
dii  dicens  :  Vivo  ego,  dicit  Dominus,  pasnitentiam  malo  magis  quam  mortem,  «  (lufra,  cap.  4.).  Et  capile  ? 
diserte  anam  ex  priecipuis  Monianistarum  erruribus  impugnat,  demoosirando  cos,  qui  post  baptismum 
peccala  commiserunl,  ab  Ecclesia  absoluiionem  eorum  impetrare  posse,  dum  eos  illorum  poBnituerit. 
An  is  liber  sit  Teriulliani,  nemo  neque  olim  dubilavit,  neque  nuno  dubilal.  Unus  erat  Erasmus  RoUe- 
rodamuB,  eumdem  Terlulliano  detratiere  conatus,  quem  non  nisi  Bealus  Rhenanus  seootaB  esl,  uterqoe 
ani  haio  argomento,  saiis  imbecilli,  innixus,  styli  diversitalis.  Atqoe  honc  qoidem  non  nego  in  hoo 
libro  paolo  floridiorem  esse,  sed  non  magnu  a  reliquorom,  etiam  qoos  extrcma  ferme  ffitale  scripsit, 
diversitate,  el  solum  in  qoibusdam  allegoriis  ae  melaphuris  paulo  iliustrioribos  sita.  Quodsi  ?ero 
similes  flosculos  ex  aliis  ejuBdem  areolis  decerpere  vacaret,  facile  integras  eorollas  neclere  possem. 
Gffiterum  ez  sola  et  quaecomque  styli  discordantia,  nisi  aliorom  et  graviorom  qoidem  argomentam 
adminicola  concorrant,  vix  aoctorem  sospectom  fleri,  ne  dicam,  aliqoid  contra  enmdem  decerni 
posBe,  pridem  sensere  alii  oplimae  notaB  critici»  ex  qoibos  ?ei  unom  addoco  Guillelmom  Caveom,  qol 
in  Hisi.  808B  titterar,  Prolegomenis,  sect.  iv,  nom.  64,  tum  demum,  ceu  sappoBitionis  argomentom 
probari  ait,  «  si  stjlos  totioBqoe  ralioniscoDtexloSy  sit  longe  diversos  ab  eo  dicendi  cbaraclere,  qoo 
in  geuuinis  sois  osos  est  aactor.  »  Aiqoi  ?ero  adeo  non  longe  di?orsom  qai?is  legens  deprebendet,  ut 
potios  pneter  paocas  qaasdam  phrases,  paulo  excitatiores,  ei  in  aiiis  Terluliiani  Bcriptis  ?ix  occurrenles, 
Afrum  illod  acconcisum  eloquii  genus,  oni  ferme  Tertolliano  propriom,  illa  deinde  styii  ?eIot  qoflBdam 
majestas,  seosuumque  in  singolis  prope  verbls  obertas ;  illa  grandis  eloqoentia,  qoae,  otot  dora  sit,  nescio» 
qoomodo  tamen  leotorem  vel  invilom  ad  se  rapere  potestj  non  minos  in  boc  libro  Iriomphel :  ot  nil  dicam 
de  aliis  phrasibos,  ex  aliis  ejosdem  libris  lam  1995  sedolo  expressis.  Faletor  dein  ipse  BealOB  Rbenanus 
c<  auctorem  bojos  libri  verbis  et  figoris  iisdem  oti,  et  qoisqois  foerit,  ejos  indobie  esse  ssBCoIi,  ei  Ter- 
talliani  slodiosissimom ;  »  quidquid  veroTeriullianom  ipsom  ?  Qois  enim  alios  stylom  ejus,  certe  singola- 
rem  et  ?ix  a  qaopiam  imitabilem»  tam  scile  expresscrit,  ot  apod  S.  Pacianom,  saeo.  iv  scriptoremy 
omnesqoe  alios  per  plosqoam  ondecim  saecola  ad  E'  ^^mom  osque,  pro  ipso  Tertulliano  fefellerit,  et  nolli 
anqoam  ex  stjli  diversitate  qoidpiam  de  alio  libri  hojos  aoctore  sopoluerit?  Tttodem  crgo  ex  iila  qoa- 
licomqoe  demom  sijli  discordaniia  plos  argoi  non  posse  censemos,  quam  Tertollianom,  com  adhoo 
vegetiori  esset  aetate  vivaoioriqoe  ingenio,  hanc  scriptionem  soscepisse.  Solont  enim  ingenia  ejosmodi 
fervida  ac  igilia,  instar  apum,  per  varios  flores  ciroumvolitare,  alque  ex  alienis  eliam  rebos  allegoriaB 
et  melaphoras  exsogere,  soomqoe  in  al?eare  eas  comporlare.  Solet  ilem  aetate  sensim  pro?ectiori 
sohsidere  slilos,  temperatiorqoe  et  robostior  fieri.  Bt  deniqoe  haod  facile  scriptorem  qoisqoam  repe« 
riety  qoi  perpetoo  sibi  constet,  prsBBertim  si  non  ano  oontinoo  opere  protraxerit,  sed  per  varias,  neqae 


1335  TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SERIES  II,  D06MATIGA.  1336 

cobaBrentes  raaterits,  variis  temporibus  anDisquo  ipsis  interpolatas,  circamdaxerit  calamom.  Est  enim 
quaedam  suapte  natura  trisiior  aul  humiiior,  alque  exsucca  magis,  quae  juTenilis  quoque  ingenii  ngo- 
rem  salis  relundat  atque  deprimat,  et  ad  quam  succulenla  csleroquin  yirorum  eloquentia  velot  eia- 
rescat  :  est  autem  alia  rursue  materia  suavior  amceniorque,  et  ipsiut  auctoris  ingenio  aocommodalior, 
qu8B  languidiut  c^eteroquin  ingeniuin  salis  ezcitare  ac  siimulare  queat  :  est  denique  ita  vivaz  ac 
radiosum  quidpiam  difTundens,  quae  scribentom  penitus  incendere  ac  inflammare,  quem  el  ex  seneciute 
jamjam  cinericia  diu  consopilos  igniculos  quandoque  susciiare  vaieat.  Sunt  deinde  alia  quoque,  tcri- 
benii  aliunde,  ac  velut  per  obliquum,  advenientia,  quas  Itmen  ad  ejut  ingenium,  ot  ita  dicam,  alteran- 
dum  quandoque  mullum  possunt.  Quid  mirum  igitor,  si  neque  Terlullianus  undequaque  sibi  conftet, 
sed,  cum  primilus,  iioet  jam  adulliori  aetale,  se  ad  scribendum  contolit,  nonnihil  alacriori  slyio  osas 
fuerity  deinceps  aiiis  in  ejus  operibus  nonnihii  magis  subsidente,  majorique  eruditionis  apparatu  orna- 
tum  velit  compensare  ? 

81  jam  vero  tempus  ipsum,  quo  bunc  Iraclatum  exaraverit,  ptulo  propinquiut  (quanquam  id  prascise 
fieri  nequeat)  designandum  sit,  ila  opinor,  hano  traclationem  certo  ante  annum  Ghristi  200  et  verisi- 
mililer  anno  197  aut  fortasse  maturius,  litteris  consignatam  fuisse,  cerle  autem  et  hujus,  et  allerius 
de  baptismo  scripti,  tempus  haud  procul  iQvicem  distare.  An  vero  librum  De  Baptismo  huic  de  Poeni' 
tentia^  an  hunc  illi,  scribendi  ordiQe,  tubjunxerit,  vii  quidquam  determinari  potett.  Verisimiliot  tamen 
mihi  quidem  videlur,  subjunxisse ;  ti  enim  hunc  de  Pceniienila  prjBmieisset,  credo,  in  cap.  ah.  dje 
BaptismOf  ubi  de  poenitentiay  baptismo  inslar  prae  oralionit  prsBmitlenda,  agit,  hujut,  ceu  jam  alibi 
fusios  periraclalss,  1996  nonnullam  mentionem  faclurum  fuiste.  Gerle  aolem  in  ipso  libro  de 
Bapiismo  ad  finem  oap.  45  lectores  suos  ad  aiium  de  eodem  tractatum,  jam  antea  Grafco  sermone 
exaratum»  solerter  remittil.  Quis  ergo  male  videtor  opinari,  si  maleriam  hanc  de  Pomitencia,  qoam  ad 
calcem  libri  de  Bapt,  nonnihil  brevius  perslrinxerat,  novo  contilio,  et  in  pecoliari  libro  ampiiorem 
ejus  tractationem  postea  sosoepisse  dicatur,  et  quidem  partim  in  catechumenorum  gratiam,  ot  hi 
eo  majorem  de  baplismi  prelio  aestimatioDem  conciperent,  qoem  intelligerent  tam  laboriotit  pOBol- 
tentiaB  operibus  comparandum  esse?  Quidni  ergo  in  his  se  eo  ardentiori  deinceps  ttodio  exercerent,  nt 
tam  largiter  propositum  baptitmi  praeraium,  ejusque  graliam,  eo  certius  consequerentor,  eoqoe  toUos 
deincept  conservarent  ? 

Denique  vero  praeclarum  de  hoo  libro  judicium  audiendum  est,  quod  ipse  Beatus  Rhenanos,  vir 
magni  judicii,  in  praemisso  ad  eumdem  argumento  tulit,  nerape  «  commentarium  honc  esse  ejusmodi, 
ot  theoiogi  eom  debeant  ad  unguem  ediscere ;  nara  egregium,  »  pergil,  «  monomentom  est  antiqoilatit ; 
tam  sancte  docet,  tam  pie  suadet,  tam  instanter  urget  rem  ecclesiaAlicae  disciplinae  sommopere  neces- 
sariam,  Exomologbsin,  hoc  est,  actum  et  ministerium  poenilenliae.  t  Gerte  autem  ut  passim  ex  Tertol- 
liano  veteris  Ecclesiae  Iraditiones  ot  disciplinam  addiscimus,  ita  etiam  hic,  insigni  conlra  novalores 
nostros  utililate,  modum  agendae  poenilentiae,  proul  ea  primis  mox  saecuiis  et  utique  ex  apostolioa  institn- 
tione,  agi  consueverat,  pulchre  solideque  doceraur.  Lump. 

ARGUMErmiM.  Principio  generatim  de  poenitentia  pertraclat  (cap.  1)  eamque  necessariam  adstroit  pro 
omnibus  peccalis  et  deliciis,  seu  carne,  seu  spiritu,  seu  facto,  seu  voluntale  commissis  (cap.  4).  Dein 
duo  dislinguit  poenitentiae  genera.  Prior  est,  quae  baptisroo  debet  praemitti  a  oatechnmenis,  seo  qna 
agitur  ante  baptismom  (cap.  6) ;  posterior  eorum,  qui  in  peccata  gravia  post  baptismum  infeliciter 
lapsi,  ex  iis  exsurgunt  operosa  poeniteniia.  In  priori  parie  necessilatem  sese  prodandi  urget,  el  sese 
praeparandi  ad  baptismi  graliara  vera  poBnilenlia.  Baptismum  inanem  esse  non  veretur  asserere,  com 
aliquem  peccatorum  suorum  non  poenituit,  nec  vita  emendavil,  et  vanam  esse  fiduciam,  sibi  fingere, 
com  quis  prave  ad  baptisini  usque  diem  vixeril,  eum  repente  in  yirom  sanctum  evasurum,  et  a  peocato 
desiturum,  ubi  primum  illud  SHcramentum  receperit  (cap.  6).  Tractatus  hojus  pars  posterior  est  de 
pcenitencia  post  baptis^mum,  quae  Exomoiogesis  dicilur.  Testatur  cap.  7)  iliico  se  aegre  de  hao  poste* 
riore  poenitentia  ioqui,  quae  postrema  spes  est  iis  reiiqoa,  qoi  oriminibus,  h.  e.  peccatis  atrocibos 
post  baptismom  se  obstrinxerunl,  ne,  inquit,  de  hac  nova  a  peccatis  exsorgendi  ralione  agendo,  a  Deo 
nobis  oblata,  de  novo  peccandi  viara  aperire  videatur.  liiius  postea  poenitentise  publicae  Exomologesis 
diolae  operosa  depitigit  exercitia  (cap.  9),  ejus  necessitatem  demonstrat  (cap.  11),  ac  tandem  eos  objorgat, 
qoos  eam  amplecti  pudebat,  criminibus  post  baptismum  admissis  (cap.  10). 


t%%7  GAPUT  PRIMUM.  ipsi  retro  faimus,  caeci,  sineDomini  lttmine,natara 

Poenitentiam  (1)  hoo  genus  hominum,   quod  et     tenus  norunt  paseionem  animi  qnandam  esBe  qoae 

Commentarias. 

(1)  Multa  fuere  olim  et  reoentius  doote  aapien-      Bimal  de  multiplici  vetenim  GliriBtianoram   poeni- 
terque  dicta  de  bi:gu8ce  libri  argumentOi  multa     teutia,  ao  prffisertim  de  ea  quc  voQaior  Bxamotoge* 


1337 


LIBBR  DE  PCENITBNTIA. 


idak 


Yeniat  de  oifensa  sententiffi  prioris  ^   Gffiterum  a  A  stent ;  contra,  poenitentiaB  malorum    levius  inou- 


bant  * :  denique  faciliua  per  eamdem  ^  delinquunt, 
quam  per  eamdem  rectefaciunt. 

CAPUT  II. 

Quod  si  Dei  ac  per  hoc  ralionis  quoque  compotea 
agerent,  merita  primo  pcBuitenti»  ezpenderent, 
nec  unquam  eam  ad  ^  arguiientum  perversa 
emendationis  adhiberent ;  modum  denique  pcBui- 
tendi  temperarent,  quia  et  delinquendi  tenerent  ; 
timentes  Dominum  scilicet  (5).  8ed  ubi  metus 
nuUuBy  emondatio  proinde  nulla.  Ubi  emenda- 
tio  nulla,  pcBnitentia  necessario  vana  :  quia 
caret  fructu  suo,  cui  eam  Deus  sevit,  id 
est  hominis    saluti.     Nam     Deus  post    tot    ac 


ratione  ejus  tantum  absunt,  qoantum  ab^  ipso  ra* 

tionis  auctore  :  quippe  res  Dei,  ratio  ;  quia  Deus 

omnium  conditor,  nihil  non  ratione  tractari  intel- 

ligique  voluit.  Igitur  ignorantes  quique  Ueum  rem 

quoque  ejus  ignorent  necesse  est,  quia  nullus  om- 

nino  thesaurus  extraneis  patet.  Itaque  universam 

vita  conversationem    sine    gubernaculo  rationis 

transfretantes  imminentem   sseculo  procellam  (2) 

vitare  non  norunt.   Quam   autem  in   pGenitentieB 

actu  (3)  irrationaliter  '  deversentur,  vel  uno   isto 

satis  erit  expedire,  eum  iilam  etiam  in  bonis  factis 

suis  adhibent.  Poanitet  fldei,  amoris,  simpiicitatis, 

patientieB,  misericordi»  proutl9M  quid  iningra- 

tiam  cecidit.  Semetipsos  ezsecrantur  (4)   quia  be- 

nefecerint,  eamque  maxime  poanitentiflB '  speciem,  p  tantadelicta  humano  temeritatis,  ac  principe  ge- 

qu®  optimis  operibus  irrogatur,in  corde  fingunt^,      neris  t%%9  Adam  auspicata  (a^.  iii),   post  con- 

meminisse  curantes,  ne  quid  boni  rursus  praa-      demnatum  hominem  cum  sflBCuli  dote  (6),pCst  ejeo- 

Yariae  lectiones. 

*  SententiflB  pejoris  Semler.  *  Irrationabiles  Rig.  Paris.  »  PatientiflB  speciem  Semler.  *  In  corde  flgunt. 
Semler.  Leop.  "  Contra  patientiflB  maium.  Semi.  quod  emendaverat  Hhen.ecod.  Gor%.  ei  post  eum  Rigal. 
Paris.  Venet.  Franeq.  *  Per  eam  r.  Wouw.  ^*  Ad  augmentumSdm/.  Leop. 

Commentarius. 

lib  11.  observ.  5 ;  Morinus  lib.  v,  cap.  27  ;  Petavius 
in  Epiphan.nd  hseres.  59.  Gontra  vero  Nat.  Aiexan- 
der  dissertat.  10  in  Hist.  sxcuU  iii.  Eadem  est 
Tournelii  opinio,  ac  omnino  videtur  posterior  illa 
tenenda.  Gf.  theol.  Curs.  complet.  tom.  xxii,  p. 
691.Adi8i8  imprimis  Cl.  P.  Corbiniani  ThomaB 
luculentos  de  hoc  ipsomet  libello  Tertulliani  com- 
mentarios ;  quos  cum  eo  looi  continuos  attexere 
magnopere  juvi8Bent,nim;a  vero  difflcultate  actar- 
diori  mora  nactos  tandem  et  receptos,  ad  calcem 
hujusce  editionis  TertulliansB,  quo  lectorem  remit* 
timus,  seponere  oportuit.  Edd. 

—  Pxniteniiam.  Huno  librum  Erasmus  non  esse 
Tertulliani  tandem  Rbenano  persuasit ;  nullo  ma- 
gis  argumento,  quam  ptyli,  ut  ipsis  videtur,  accu- 
rations.  Cujus  argumenti  vim  sane  frivolam  esae, 
mecum  sensuros  omnes  confido,  qui  Septimio  le- 
gendo  atlentius  incubuerint.  Nam  et  hic  genium 
plane  TerluUianicum  agnoscent,  et  io  aliis  libris, 
qui  nuliam  status  unquam  suis  controyersiam 
sunt  passi,  partes  ejusdem  operis  longe  aliis  acou- 
ratiores  et  eleganliores  animadverteni.  Rio. 

(2)  Imminentem  smcuio  proceltam.  Quam  in  Apo- 
l0(fetico  dixit,  «  vim  maximam  universo  orbi  im- 
minentem  ipsaraque  clausulam  saeculi  acerbitates 


sis,  cum  pablica  criminum  satisfactione,perperam 
ao  malesana  mente  olim  et  recentius  permista;  neo 
etiam  abfuent  seyerior  nota  optimis  quibusdam 
TertuUiani  commentatoribus,  ao  proinde  nemini 
in  nos  suggillandum  erit,  dum  in  hujus  libri  fronte 
pauca  perstrin^amus  capita,  prflBcipuasque  stabi- 
liamus  oonclusiones  de  mstitutione,  progressu  et 
cessatione  poBnitentiaB  solemnis.  Eamdem  fusias 
breviusve  desoribendam  susceperunt  provinciam 
ex  veteribus  post  Tertullianum  B.  Cvprianus  in 
iibris  epistolisque  de  lapsis  adversus  fiovatianum ; 
item  8.  Pacianus  lib.  et  epist.  2  ad  Sympronianumf 
ac  parttn.  ad  poenitewiiam  :  D.  Ambrosius,  lib.  ii  de  C 
PoBnitentia ;  Joh .  Chrysontomi  ao  tou  (AoexapCou 
Epbrem  fumiiix  sermonesque  de  Paenitent.  ;  Fui- 
gentius  lib.  ii  de  Remissione  peccatarem  ad  Euthy- 
mium.  —  Inter  recentiores  unus  omnium  instar 
est  ao  nemini  ea  de  re  secundus  doctiss.  Morinus, 
de  Sacrament.  lib.  iv,  oap.  9,  40,  cujus  porro  to- 
tam  dootrinam  satis  ibi  erit  ad  quaedam  brevia 
capita  reductam  proponere.  Cum  eo  i^tur  claris- 
simo  viro  statuendum  est,  i^  poBnitentiam  ab 
initio  Ecclesic  usque  ad  Montani  bfleresim,  id  est 
ad  annum  ciroiter  ilf>breviorum  fuisse  ei  clementius 
tii/ltic/am ;  2o  a  Montani  flBTO  ad  Novatum  usque, 
id  est  ad  annum  ciroiter  250,  levem  ac  brevem 
fuiise  panitentiamt  si  cum  subsequentis  flBvi  severi- 
tate  comparetur ;  tunc  tamen  nonnihil  crevisse, 
quoad  modum  et  tempus,  etsi  istud  necdum  in 
speoie  determinatum  fuerit  ab  Ecclesia  ;  3«  post 
Novatianum  scbisma  graviorem  ac  diuturniorem 


horrendas  comminantem.  »  pag  447.  Rio. 

(3)  In  pasnitentiss  actu.  Wihil  aliud  quam  in 
agenda  poBuitentia.  Lag. 

{A)  Posnilet  fideiamorit.eio,,  prout  quid  tn  fw- 
gratiam  eeciiitf  semefipsos  exsecrantur.  Quintilia- 
nus.  Inst.  XI  :  «  Jus  mortis  a  senatuquidem  vel  ob 


fuissepoBoitentiam.quam  priu8,eique  certatempo-  j)  aiiquam  magnam  infelicitatem,  vel  etiam  poeni- 
ria  spatia  prfloflxa  fuisse,  variis  io  classibus  evoU      tentiam.petunt.  »  Rio. 

— >/n  tn^ra/iam.  Nos,  attento  quod  alibi  etiam 
ingratiflB  vocabulo  utatur  pro  ingratitudinescripsi- 
mus,  c<  prout  quid  in  ingratiam  oecidit.  •  Sio  in 
hoc  libro  infra.  Rhen. 

(5)  Timentes  Dominum  sdlicet.  Pertinet  hoo  ad 
primam  pcBnilpntiaB  partera,  qiiaB  cst  contritio, 
cujus  initium  timor  Domini,  sicut  infra  cap.  5,  et 
Aug.  lib.  de  Pasnit.  med.  contra  quam  sentiunt 
nostri  adversarii,  dicentes,  uti  Lutherns,  optlmam 
poenitentiam  esse  novam  vitam,  neque  ulta  con- 
tritione  opus  esse,  aut,sionti  Melanchthon,  nonnisi 
servili  timore  quodam   qui  {metum  incutiat.  Pam. 

(6;  Po9i  condem$ut^  hommem  cum  eeecuH  doie. 


venda,  idque  in  Orientali  Ecclesia  ante  viguisse 
quam  in  Occidentali ;  4*  in  Ecclesia  Orientali  post 
qaartum  sflBOulam,  in  Ocoidentali  vero,  post  septi- 
mum  multopere  refriguisse  solemnem  poBnitentiflB 
diflciplinam,  fereque  in  desuetudinem  flmtisse  proB- 
dictflB  poBnitentiflB  stationes ;  &>  non  omnia  lethalia 
etiana  publica,nec  clerlcos  omnes,  saltem  majores, 
pubiice  reos,  pcBnitentiffi  solemni  subjacuisse  ; 
6p  poBnitentiam  publicam,  nisi  forte  quoad  crimen 
hflBreseoB,  nunquam  iteratam  fuisse.  —  An  vero, 
sublata  peccatori  relapso  publicflB  poenitentiffi  me- 
dicina,  nihil  Jam  ille  in  olavibos  haberet  remedii, 
aneeps  agitatur  oontroversia.Affirmat  Albaspineua 


1339 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  11,  DOQMATICA. 


ISM 


tam  paradiso,  morttque  subjectum,  cum  rursus  ad  A 
Buam  misericordiam  maturavisset  (7),  jam  inde  in 
semetipao  pGBDitentiam  dedicavit,  (8),re8ci88asen- 
tentia  irarum  pristinarum,  ignoscere  pactua  (9) 
operi  et  imagini  sua^  {Gen,  viii  et  iz).  Itaque  et  po* 
pulum  sibi  congregavit,  et  multis  bonitatis  suob 
largitionibuB  fovit,  et  ingratissimum  totiens  ezper- 
tu8»  ad  poenitentiam  semper  hortatu8est(0^.  xii) : 
et  prophetando  universorum  prophetarum  emisit 
ora  (10),  mox  gratiam  pollicitus,  quam  in  extre- 
mitatibus  temporum  per  Spiritum  suum  universo 
orbi  iliuminaturus  esset,  praeire  intinctionem  (11) 
pGsnitentiee  jussit,  si '  quos  per  gratiam  vocaret 
ad  promissionem  semini  Abraham  destinatam,  per 
prBniteDtiiB  subsignationem  ^ante  componeret  (12). 
Non  tacet  Joannes,  PoBnitentiam  initote,  dicens 
{Matth,  ui)  :  jam  enim  salus  nationibus  appropin- 
qoabit,  Dominus  scilicet  (13),  afferens  secundum 
Dei  promissum,  cui  prsministrans,  pcBnitentiam 
destinabat  purgandis  mentibua  ^^  propositam,  uti 
quidquid  errorvetus  inquinasset^quidquid  incorde 
hominis  ignorantia  contaminasaet  (14),  id  pceni- 
tentia  verrens  et  radens,  et  foras  abjiciens  mun- 


B 


dam  pectoris  domum  superventuro  Spiritui  san- 
cto  paret,  quo  se  ille  cum  ccBlestibus  bonis  libens 
IMO  inferat  (15).  Horum  bonorum  unus  est  ti- 
tuIuB,  salus  hominis,  criminum  pristinorum  aboli- 
tione  premissa.  Haec  poenitentio  causa  :  hecopera 
negotium  divinae  miaericordi»  curans  :  quod  ho- 
mini  "  proficit  (16),  Deo  senrit.  CaBterum  ratio 
ejuB,  quam  cognito  Domino  discimuB,  certam  for- 
mam  tenet,  nebonis  unquam  faclis  (17)  cogilatisve 
qua8i*«violentaaliqua  manus  injiciatur  (18) ;  Deus 
cnim  reprobationem  bonorum  ratam  non  *•  habet 
utpote  suorum,  quorum  cum  auctor  **  et  defensor 
sit,  necesse  estproinde  et  acceptator ;  si  acccptator, 
etiam  remunerator.Viderit  ergoingratia  bominum, 
8i  etiam  bonis  factis  poenitentiam  cogit.  Viderit  ct 
gratia,  si  captatio  ejus  ad  benefaciendum  incita- 
mento  est,  terrena,  mortalis  utraque.  Quantulum 
enim  compendii,  si  grato  benefeceris  ?  vel  diflpcn- 
dii,  81  ingrato  ?  Bonum  factum  (19)  Deum  habet 
debitorem,  sicuti  et  malum  :  quia  judex  omniB  re- 
munerator  est  oausae.  At  cum  judex  Deus  justitie 
oharissime  sibi  exigend»  tuendsque  presideat, 
It  in  eam  omnem  Bummam  diBciplina  sua  ^'  san- 


YarisB  lectiones 

»  Ut  Fran,  Paris.  •  Anteponeret  Seml.  "  Prfflpositam  Seml.  "  Profcoit  Rig.  «•  Violentia  Seml.  *■  Habens 
Seml.  ^^Est,  Wouw.  M.  S.  SemL  <*  Sufe  omiU.  SemL 

GommentariQs. 


Dotem  sfficuii  dicit  delicta,  per  que  homo  excidit 
a  divins  gratia.  Rio. 

—  Cum  saeculi dote.  Miserias  humanas  intelligit, 
quapost  ptccutummortalibus  in  doctem  assignate 
Bunt.  Albasp. 

(7)  Gum  ad  suam  misericordiam    maturavisiet. 
Optime  explicat  Rhenanus,  «  Gum  ad  suam  mise-  G 
ricordiam  Deus  mature  se  recepisset.  i> 

—  Ad  suam  misericordiam  maturavisset.  Hoo  est 
mature  se  recepisset  et  in  tempore.  Sic  Gypria- 
nu8  ad  Donatum  gratiam  maturantem  dixit. 
Rhen. 

(S)Jam  inde  in  semetipso  pOBnitentiam  dedica" 
vt/.  QuasiDeum  poanitueritfecisse  hominem  :  quasi 
etiam  poenituerit  damnaBse.  Rig. 

—  Pxnitentiam  dedicavit.  Punito  Adami  peocato, 
cum  mortalea  novis  beneOciis  complesset,  docuit 
priuB  acta  poenitentia  emendari  posse.  Albasp. 

(9)  Ignoscere  pactus.  Quasi  ioto  nobiscum  foedere. 
Ria. 
(iO)  Propketando  emisit.  Ad  prophetandi  munus. 

RlQ. 

(11)  Proeire  intindionem.  Jussit  ut  poenitentia 
baptismum  prscederet  ;  quam  ele^anter  docet 
poenitentiam  ante  baptismum  necesBariam  esse.AL- 

BASP.  D 

—  Intindionem  posnitentix.  Quam  hio  intinctio- 
nem,  mox  dicet  subsignationem.  Rio. 

—  Intinctionemposnnentias.  Signiflcat  baptismum 
Joannis,  qui  fuit  poenitentiae  baptismus.prscursor 
baptismi  Ghristiani,  qui  fuit  etiam  Spiritus  sanoti. 
Ria. 

{iZ)  Per  pcenitentise  subsigationem  ante  compo- 
neret.  Verba  sunt  e  Jure  petita  fisc.  Etenim  juris 
auctoribus  subsignats  facultates  reo  dicunturi 
Quse  conductorum  subscriptionibus  obligats  sunt 
U8C0,  et  subsignata  apud  erarium  et  oensorem 
predia,  que  sunt  in  censum  delata.  Eo  sensuTer- 
tulIiaauB  poBnitentiam  BubBigoatam  dioit,  qua  se 


apud  Deum  quiBpropoBitovitesanctioriBobligavit, 
adhibito  intinotionis  aive  baptiBmi  Bacramento, 
tanquam  Bignaculo.  Sio  enim  lib.  i  ad  Vxor, : 
«  Viduitatem  apud  Deum  Bubsig^natam. »  Ria. 

—  ComponereL  Componere  dicitur  pretor  quoB 
jurisdictione  buo  compeBcit,  deque  advereariiB 
amicos  et  quietos  reddit.  Gomponit  BacramentiB 
Buis  DeuB  homines  pcBBime  meritos,  et  in  Boorum 
amicorum  numero  esse  jubet.  Rio. 

(13)  Dominus  scilic^,  eto.  Novas  tabulas  novum 
fceduB,  Novum  Testamentum,  Bvangelium.  Ria. 

(14)  Ignorantia  contaminasseL  Gum  Dei  legem 
ignorarent  ethnioi,  quidquid  peocarunt  ignorantia 
feciase  videbantur,  Albabp. 

(15)  Quo  se  ille  cum  ccslestibus  bonis  inferai._&i' 
gnificat  dona  Spiritus  sanoti.velut  invecta  et  illaU 
prestantisBimi  inquilini.  Eodem  Benau  libro  cte  Pa- 
tientia  dixit,  »  Rector  animus  facile  oommunicat 
spiritus  inveota  cum  habitaculo  suo.  »  Rie. 

(16)  Quod  homini  proficUy  eto.  Expendatur  hoo, 
quasi  dioat,  Deua  non  eget  poenitentia,  Bod  tu  egea. 
Et  quia  res  tua  agitur.  ideo  flervitium  Deo.  Tale 
quiddam  Joan.  Chrysoflt.  orat.  2,  adv.Jud.^  nhiira- 
ctat  locum  Malachie.  Lac. 

(il)  Ne  bonis  unquam  factis.  Ut  gentiloa  qui  ma- 
nus  injiciunt  bonie  factis,  id  est,  qui  oum  de  bo- 
nie  factisdolent,  crinea  aut,  barbam  aibi  evellunt. 

Albasp 
(iS)  Quasi  violenta  aliqua  manus  injieiaivr.   Que 

bene  facta  aul  bene  cogitata  interfioiat  et  «tr*?- 
gulet,  oonvertena  in  deteriora.  Unde  illud   Ennu  : 

Quo  vobis  mentes  recte  que  slare  aolebant 
Antehac,  dementes,  Bese  flexere  viete  ?     Rio. 

(19)  Bonum  factum.  Alludit  ad  formam  qua  ve- 
teres  causaboni  ominis  banumfaetum  prefari  eo- 
lebant.  Notavit  hoo  TurnebuB,  lib.  iii,  cap.  22. 
Lag. 


1341 


LIBER  DB  POENITENTIA. 


1342 


ciat ;  dabitandum  est,  sicut  in  universis  aotibus  Al 
nostris,  ita  in  poBoitentinquoque  causa,  JuBtiliaoa 
Deo  prffistandam  esse?  quod  quidem  ita  impleri 
licebit,  si  peocatis  solummodo  adhibeatur.  Porro 
peccatum,  niei  maium  factum,  dici  non  meretur; 
nec  quisquam  benefaciendo  delinquit.  Quod  si  non 
delinquit,  19S1  cur  pcBoitentiam  invadit,  delin- 
quentium  '*  privatum  (20),  cur  malitiae  offioium 
bonitati  suaB  imponit  ?  ita  evenit,  ut  cum  aliquid 
ubi  non  oportet  adhibetur,  lllio  ubi  oportet  negli- 
gatur. 

CAPUT  III. 
Uuorum  ergo  pasnitentia  justo  et  debita  videa- 
tur,  idest,  quaa  delicto  deputanda  sint,  locus  qui» 
dem  ezpostuiat  denotare,  sed  otiosum  videri  po- 
test  (21),  Domino  enim  cogoito,  uitro  spiritus  a  n 
Buo  auctore  respectus  emergit  ad  notitiam  verita- 
tis,  et  admissuB  ad  Dominica  prffioepta,  ex  ipsia 
Btatim  eruditur,  id  peccata  deputandum,  a  quo 
DeuB  arceat.Quoniam  cumDeum  grandequid  boni 
constet  esse,  utique  bono  niei  malum  non  displi- 
ooret,  quod  inter  contraria  sibi  nulla  amicitia  est. 
Perstringere  tamen  non  pigebit,  delictorum  qu»- 
dam  esse  carnalia,  id  est  oorporalia,  quedam 
vero  spiritalia.  Nam  cum  ex  boc  duplicis  substan- 
tiffi  congregatione  confectus  bomo  sit,  non  aliun- 
de  delinquit,  quam  unde  constat.Sed  non  eo  inter 
se  differunt,  quod  corpus  et  BpirituB  duo  sunt ; 
alioquin  eo  magis  patia  sunt,  quia  duo  unum  effi- 
ciunt:  ne  quis  pro  diversitate  materiarum  pec- 
cata  eoram  discerunt,  ut  alterum  altero  levius  aut 
graviuB  existimet.  Siquidem  et  caro  et  spirituB,  C 
Dei  res :  alia,  manu  cjus  expressa ;  alia,  afllatu 
ejus  consummata  (Gtfii.ii).Gum  ergo  ex  pari  adDo- 
minam  pertineant:  quodcumqueeorumdeliquerit, 
ex  pari  Dominum  offendit.  An  tu  discernaB  actuB 
carnis  et  spiritus  ?  quorum  et  in  vita  etin  morte, 
etin  resurrectione.tantumcommunioniB  atque  con- 
sortii  eat  {Joan.  v),  ut  pariter  tuno  aut  in  vitam  aut 


in  judicium  susoitentur:  quia  scilicet  pariter  aut 
deliquerint,aut "  innocenteregerint.Hoceo  prsmi- 
8erimu8,ut  non  minoremalteri  quam  utrique  parti, 
si  quid  deliquerit,  pcenitsntiffi  t9S9  necessita- 
tem  intelligamus  impendere.  Communis  reatus 
amborumest,  oommunis  et  Judex,  Deus  soilicet: 
communis  igitur  etpodnitentismedela.  Exindespi- 
ritalia  et  corporalia  nominantur,  quod  delictum 
omne,  aut  agitur,  aut  oogitatur,  ut  corporale  sit, 
quod  in  facto  est :  quia  factum,  ut  corpus,  et  vi- 
deri  etcontingi  habet.  Spiritale  vero  quodin  ani- 
moest,  quia  spirituB  neque  videtur,  neque  tene- 
tur ;  per  quod  ostenditur  non  ^facti  aolum,  verum 
et  voluntatis  delicta  vitanda  et  podnitentia  pur- 
ganda  esse.  Neque  enim  si  mediocritas  humana, 
iacti  ^'  solum  judicat(22),  quia  voluntatis  latebris 
par  non  est,  idcirco  crimina  ejus  etiam  eub  Deo 
negiigamuB,  Deus  in  omnia  sufQcit.  Nihii  a  con- 
spectu  eJuB  remotum,  unde  omnino  delinquitur. 
Quia  non  ignorat  nes  omittit,  quominus  in  judi- 
cium  decernat.  Dissimulator  et  prnvaricator  (23) 
perspicaciffi  bus  non  est.  Quid  quod  voluntas  fa- 
cti  origo  est?  Viderint  enim,  si  qua  oasui,  aut  ne- 
cessitati,  aut  ignorantias  imputantur :  quibus  ax- 
ceptis  jam  non  Inisi  voluntate  delinquitur.  Gum 
ergo  facti  origo  est,  non  tanto  potior  ad  pcsnam 
est,  quanto  principalis  ad  culpam :  quas  ne  tunc 
quidem  liberatur,  cum  aliqua  difncultas  perpetra- 
tionem  ejus  interoipit.  Ipsa  enim  sibi  imputatur, 
neo  exouBari  poterit  per  illam  perficiendi  infelici- 
tatem  (24},  operata  quod  suum  fuerat.  Denique 
DominuB  quemadmodum  se  adjeotionem  legi  bu- 
perstruere  demoQBtrat  (MaU.  v),  nlsi  et  volunta- 
tia  interdicendo  deiiota  ?  Gum  aduiterum  non  eum 
solum  definit^  qui  oominus  -in  alienum  matrimo- 
niuni  cecidisset  (25),  verumetiam  iiium,  qui  aspe- 
ctus  concupisceutia  contaminasset  :  adeo  quod 
urobibetur  administrare,  satis  periculose  (26)  ani- 
muB  sibi  reprffisentat  (27),  et  temere  per  volunta- 


Variffi  leetioQes. 

<*  Privatum  a6^#(.  LafiM.  delinquentium  privatum?  Wouwer,  M.  S.  Af^.  delinqaentioro  peccatum? 
Jun,  delinquentium  ?  Privatum  our  malitiffi  Semler,  ^'^  Innocentes  Rig,  *"  Factis  Pam,  Seml.  e  factis 
Leap. 

CominentariaB. 


{20)Cur  pasnitentiam  invedit,  delinquentium  pri- 
vatum,  8ic  legitur  incod.  Ursini.  Pcsnitentiam  di- 
cit  esse  delinquentium  privatum,  hoc  est  rem  et 
curam  deliquentium  propriamet  privatam.  Injuste 
autem  facit,qui  privatis  utitur  tanquam  commu- 
nibus  et  publicis.  Privatum  absolute,  pro  agro  pri- 
vato,  dicit  Ovidius,  v  Faslor. 

Vindica  aervabat  nuUo  sua  poblica  vulgiw : 
Jamque  in  privato  paacertt  inertia  erac       Rio. 

(21)  Oriosum  videri  potesl.  Supersedendum  es^e 
censet  de  pietate  et  religione  catechumenorum, 
qui  cum  Dei  legem  perspcctam  haberent,  ultroque 
pcBnitentiam  amplecterentur,  illius  elogia  aut  ad 
illam  adhortationes  non  postulabant.  Le  pr. 

(22)  Facli  solum  judicat.  Facti,  scilicet  delicta. 
Etenim  prffioessit.  «  Non  factisolum,  verum  et  vo« 
luntatis  deliota  vitanda.  ■  fiia. 


0  (23)  Prxvaricator.  Proprie  qui  prodit  causam. 
Nam  et  glossffi  non  solum  auxotpd^vTric,  sed  etiam 
iipo8i8ouc  xV^v  I8(av  8{xT]v,  xal  xcjp  avxi8(x<|>  ^oi)- 
6(DV.  Lag. 

(24)  Perficiendi  infelicitatem.  Frustationem  dtio- 
•/fav.  RiQ. 

~  Perficiendi  infelicilalem.  Metaphora  illa  ab  ar- 
boribuB  ducitur,  qufficum  fructus  non  ferant  seu 
temporis  injuria,  seu  ouitorum  negligentia,  infe- 
lioes  vocantur.  Le  pr. 

(25)  Cominus  in  alienum  mnlrimonium  cecidisset. 
Adultero  scilicel  concubitu.  Rio. 

(26)  Saiis  periculose.  Ipse  Tertullianus  lib.  de 
Monog  :  «  Habetsecum  animi  iicentiam,  qui  omnia 
bomini,  qus  non  habet,  imaginario  fructu  repiaa- 
sentat. «  Rio. 

(27)  Sibi  reprxsentat.  Ez  hoc  looo  Petrus  Mar- 
tyr  et  cffiteri  nnretioi  aiunt  hoo  verbnm  preesetUem 


1343 


TERTULLIANI  OPEROM  PARS  I.  —  SERIBS  II,  DOQMATIGA. 


4344 


tem  (28)  expungit  effecturo.  Cujus  voluntatis  cum 
vis  tanta  sit,  1988  ut  '*  non  solatium  sui  satu- 
rans  pro  facto  cedat  (29),  ergo  plectetur.  Vanissi- 
mum  est  dicere.  Volui,  nec  tamen  feci.  Atquin 
perficeredebes  quia  vis  :  aut  nec  velle,  quia  nec 
perficis.  Sed  ipse  conscientisB  tus  oonfessione  pro- 
nuntias.  Nam  si  bonum  concupisceres,  perficere 
gestisses ;  porro  sicut  malum  non  perficis,  nec 
concupiscero  debueras.  Quaqua  te  ^°  constitueris, 
crimine  astringeris,  quia  aut  malum  volueris,  aut 
bonum  non  adimpleveris. 

CAPUT  IV. 
Omnibus  ergo  delictis  (30)  seu  carne,  seu  spi- 
ritu,  seu  facto,  seu  voluntate,  commissis,  qul 
pcenam  per  judicium  destinavit,  idem  et  veniam 
per  pcsnitentiam  spopondit,  dicens  ad  populum  : 
Pcenitere  **,  el  $alvum  facium  te  (Ezech.  xviii,  21, 
23).  Et  iterum,  Vivo^  inquit  Dominus,  et  pmmien^ 
Uam  malo  quam  mortem,  Ergo  pcenitentia  vita 
est(3i),  cum  prflBponitur  morti.  Eam  tu  peccator, 
mei  similis  (imo  me  minor  (32),  e^o  enim  prsB- 
stantiam  in  delictis  meam  agnosco),  ita  invade,ita 
amplexare,utnaufragU8  alicujus  tabulae  fidem  (33). 
Hso  te  peccatorum  fluctibus  mersum,  proleva- 
bit  *'  (34)  et  in  portum  divinfle  clementiffl  protela- 
bit.  Rape  occasionem  inopinats  felicitatis,  ut  ille 
tu  nihil  quondam  penes  Deum,  nisi  [Isa,  zl,  15  \ 
LXiv,  8;  Dan,  ii:  P$al  i,  3;  Jerem,  xix,  14; 
Matlh,  iii)  stilla  sUuUb,  et  arece  pulvis  el  vasculum 


A  A^tih',  arbor  exinde  fiasilla,  que  penesaquat  sefi- 
tur,  et  in  Joliis  parennas,  et  temporosuo  frucius  agil, 
qu®  non  ignem^  non  securim  videbit.  PcBniieat  er" 
rorum^  reperta  veritate;  pcsniteat  amasie  qus 
Deus  non  amat,  quando  ne  nos  quidem  ipsi  ser- 
vulisnostris  ealM4  quibus  offendimur  *^  non 
odisse  permittimus.  Obsequii  enim  ratio  in  simi- 
litudine  animorum  constituta  est.  De  bono  posni- 
tentias  enumerando,  diffuaa  et  per  *^  hoc  magno 
eloquio  comittenda  inateria  est.  Nob  vero  pro 
nostris  augustiis  unum  inoulcamus :  bonum  atque 
optimum  esse,  quod  Deus  prsBcepit  ".  Audaciam 
existimo,  de  bono  divini  prscepti  Idisputare. 
Neque  enim  quia  bonum  est,  idciroo  auscultare 
debemus,  sed  quia  Deus  '*  prsoepit.  Ad  exhibi- 

P  tionem  obsequii,  prior  est  majestas  divins  pote- 
statis  :  prior  est  auctoritas  imperantis,  quam  uti- 
litas  servientis.  Bonum  est  pcenilere,  annon  ?  Quid 
revolvis  ?  Deus  praecipit.  At  enim  '^  ille  non  pre- 
cipit  tantum,  sed  etiam  hortatur.  Invitat  (E%ech, 
xxxiii,  14)pr8emiosalutem'*y  jurans,  etiam  Ftoo 
dicens,  cupitcredi  sibi.  0  beatos  nos**  quorum 
causa  Deus  jurat  I  0  miserrimos,  si  nec  juranti 
Domino  credimus  I  Quod  igitur  Deus  tantopere 
oommendat,  quod  etiam  humano  more  tub  dc^e- 
ratione  testatur,  summa  utique  gravitale  et  ag- 
gredi  et  custodire  debemus,  ut  in  asseveratione 
divin»  gratis  permanentes,  in  fructu  quoque  ejus 
et  emolumento  proinde  perseverare  possimas. 


Varitt  lectioneB. 


"  Cur  Franeq.  Paris.  Rigalt.  ^  Converteris  Latin.  Jun.  "*  Poeniteat  te  JVouw,  M.  5.  "  Per- 
lavabit  Franeg.  ««  Nosse  Rhen.  male,  **  Pro  Jun.  ■»  Pracipit  Fran.  Paris.  Rig,  "  Praecipit  Rigalt. 
"  At  ille  Rig.    »•  Salutis  Pet.  Ciaconnius ;  salute  Rig.    *•  Nos  omiUU  Seml. 


Commentarias. 


exhibere^^pud  Auctoremnon  8ignificare;atque  adeo  C 
cum  ait  paneCbristumcorpussuumrepreesentasEe, 
non  ita  accipiendum  ut  praesens  corpus  tradiderit: 
v&rum  huio  uni  sexcentos  opponere  possem,  ubi 
praeseniem  rem  ipsam  exponere  signiQcat.   Albasp. 

(28)  Es  iemereper  votuntatem.  fn  eamdem  sen- 
tentiam  dixerat  Juvenal.  sat.  13. 

Has  posnaB  pathar  peccandi  sola  volantaa : 
Nam  acelos  intra  ae  tacitum  qui  oogitat  uUam 
Faeti  crimen  tiabet  Rio. 

(29)  Cujus  voluntatis  cum  vis  tanta  sit,  cur  non 
solatium  suis  saturans^  pro  facto  cedat  ?  Sio  edidit 
RhenanuB.  Sed  retinendam  censeo  codicis  antiqui 
soripturam  hujusmodi:  «  Cujus  voluntatis  cum 
visitanta  sit,  ut  non  solatium  sui  saturans  pro  fa- 
cto  cedat,  pro  facto  ergo  plectetur. »  Sic  autem 
inlerpretor :  Qui  feminam  non  suam  aspectu  con- 
cupiscenti»  contaminat,imaginaria  voluptatis  prie- 
sentia  animoquod  concupivit,Jam  mGBcbatus  estin 
corde  suo.  Jure  igitur  voluntas  cujus  tantavis  est,  j. 
ut  peripsam  animus  imaginario  fruclu  delecte- ^ 
tur,  pro  facto  plectitur.  Rio. 

—  Sotalium  sui  saturans.  Animus  per  volunta- 
tein  apud  seipsum  fecit  etadeptus  est  auodlibuit; 
itaque  hoc  jam  fruitur  et  saluratur  solatio.  Nam 
quod  superest  non  est  animi,  eed  corporis.  Rio. 

(30)  Omnibus  ergo  delictis.  De  prima  poQuitentia 
lo^uitur,  quod  non  animadvertens  Paroelius,  ne- 
scio  quid  turbat,  aut  cur  primam  cum  secunda 
confundit ;  nam  neoesse  eat  mihi  dei^  hoo  nihil 


pro  particulari  poenitentia  facere,  atque  adeo  pro 
confessione  et  remissione  omnium  peccatorumy 
cum  de  prima  sit  mentio,  quia  nemo,  inquam^ 
negavit  omnia  omnino  peccata  deieri.    Albasp. 

(31)  Ergo  poBuiientix  viia  est.  Ait  Dominus,  P«e- 
nitentiam  mato  quam  mortem  ;  opponens  poeniten- 
tiam  morti.  Quid  autem  verius  opponitur  morti 
quam  vita?  Ergo  opposita  morti  poBnitentia  vita 
est.  RiG. 

(32)  Imo  me  minor,  Quidquid  ante  iavacrum 
commeruerant  catechumeni  aut  fecerant,  id  omne 
naturas  magis  impetu  quam  voluntate  fecisae  exi- 
8timabantur,ut  Auctor  de  Pudic.^  D.  Cypr.,  ant 
quisquis  libellum  d«  P^dum  Ablutione  nobis  dedit, 
Hermes  et  Justinus  affirmant:  quamobrem  ait 
catechumenum  minus  se  peccasse.  Albabp. 

(33)  Alicujus  tabulx,  Quando  aiunt  Patres  pos- 
nitentiam  esse  seoundam  post  nanfhigium  tabu- 
lam,  de  secunda  et  post  baptismum  pcBnitenUa 
id  accipiendum,  non  de  prima,  qu89  non  erat  so- 
ounda,  sed  prima  tabula.  Alb. 

^  Alicujustabutae,  Optime  monuit  Aibaspineus 
secundam  tabulam  dim  tantum  de  pcsnitentia  so- 
cundoseu  post  baptismum  su8cepta.Prima  quippe 
pcBnitentia  qua  fideles  accedebant  ad  baptismuoi 
suscipiendum  navis  dicebatur,  q^ua  scilicet  fracta, 
secundapcenitentiaceu  tabula  m  naufragio  ro- 
stabat.  Lb  Pr. 

(34)  Protevabit.  Sic  legitur  in  antiquis  exem- 
plaribus  Rio. 


1345 


LIBER  DE  PCBNITENTIA. 


1346 


CAPUT  V. 


A  exaaltationem  eJiiB  seipsom  facit,  ut  denno  malus, 
recuperata  preda  sua,  adversus  Domioum  gau- 
deat.  Nonne  quod  dioere  quoque  periculosum  est, 
sed  ad  aBdificationem  proferendum*^est,  diabolum 
Domino  praeponit?  Comparationem  enim  videtur 
egisse,  qui  utrumque  cognoverit,  et  judicato  pro- 
nuntiasse  eum  meliorem,  cujus  se  rursusessema- 
luerit.  Ita  qui  per  delictorum  pGsnitentiam  insti- 
taerat  Oomino  satisfacere,  diabulo  1M6  per 
aliam  posnitentiaB  pcBnitentiam  (38)  satisfaciet  '* : 
eritque  tanto  magls  perosus  Deo,  quanto  sBmulo 
ejus  acceptus.  Sed  aiunt  quidam  (39)  satis  Deum 
habere,  et  corde  et  animo  suspioiatur,  lioet  actu 
mious  fiat.  ttaque  se  salvo  metu  et  flde  peccare  : 
hoo  estfSalva  castitate  matrimonia  violare,  salva 


Hoo  enim  dico,  poBnitentiam  qum  per  Dei  grs- 
tiam  ostensa  et  indicta  nobisy  in  gratiam  nos  Do- 
mino  revocat,  semel  cognitam  atqae  susceptam 
nunquam  post  hoc  ftebatione  delicti  resignari  *^ 
oportere.  Jam  quidem  nullum  ignoranlia  prsetex- 
tum  (35)  tibi  patrocinatur,  quod  Domino  agnito 
praeceptisque  ^us  admissis,  denique  pcsnitentia 
deliotorum  funotasy  rursus  te  in  delicta  resti- 
tuis  *'  (36).  Ita  in  quantum  1986  ignorantia 
segregaris,  in  tantum  contumacia  agglutinaris. 
Nam  si  idcirco  te  deliquisse  pcBnituerat,  quia  Do- 
minum  oceperao  timere,  our  quod  metus  gratia 
gessisti  rescindere  maluisti,  nisi  quia  metuere 
desisti  ?  Neque  enim  timorem  alia  res,  quam  oon- 
tumacia  subvertit.  Cnm  etiam  ignorantes  Domi-  ^  pietate  parenti  venenum  temperare.  Sic  ergo  et 
num  (37)  nulla   exceptio  tueatur  "  ad  poenam ;      ipsi  salva  venia  in  gcbennam  detrudcntur,  dum 


quia  Deum  in  aperto  constitutum,  et  vel  ex  ipsis 
coelestibus  bonis  comprehensibilem,  ignorari  non 
licet:  quanto  '*  cognitum  despioi  periculosum 
est !  Despicit  porro,  qui  bonorum  ac  malorum  in- 
tellectum  ab  illo  consecutus,  quod  inteliigit  fu- 
giendum,  quodque  jam  fugit,  resumens,  intellectui 
suo,  id  est  Dei  dono,  contumeliam  facit :  respuit 
datorem  cum  datum  deserit,  negat  ^  beneflcium^ 
cum  beneficium  non  honorat.  Quemadmodum  ei 
potest  placere»  oujus  manus  sibi  displicet?  Ita  in 
Dominum  non  modo  oontumax,  sed  etiam  ingra- 
tu8  apparet.  CaBterom  non  leviter  in  Dominum 
peccaty  qui,  com  ffimulo  ejus  diabolo  posnitentia 
renuntiasset,  et  hoc  nomine  illum  Domino  subje- 


salvometu  peccant.  Primum  exemplum  perversi- 
tatisy  quia  timent,  delinquunt :  opinor  non  delin- 
querent,  si  non  timerent.  Igitur,  qui  Deum  nolit 
ofTensum,  neo  revereatur  omnino,  si  timor  ofren** 
dendi  patrocinium  est.  Sed  ista  ingenia  de  semine 
hypocritarum  puilulare  consuerunt,  quorum  "  in- 
dividua  oum  diabulo  amicitia  est  (40),  quorum 
poBnitentia  nunquam  fldelis. 

CAPUTVI. 

Quidquid  ergo  mediocritas  nostra  (41)  ad  pcBni- 
tentiam  semel  eapessendam  et  perpetuo  oontioen- 
dam  suggerere  conata  est,  omnes  quidem  deditos 
Domino  spectat,  ut  omnis  '*  salutisin  promereodo 


oisset,  rursoa  eumdem   regressu   suo  erigit,    et  C  Deo  petitores,  sed  precipue  novitiolis  islis  (42) 

Varise  lecliones. 

^  Resignare  Venei.  •*  Ita...  Leop,  Restitues  Seml.  Fran,  Paris,  Rig.  •■  A  poBua  Fran*  Paris.  Rig,  ; 
ad  poenam  SemL  ^  Quanto  magts  Junins.  '^  BeneQciam  Jm,  '*  Pr»ferendum  SenU.  ^  Batisfacial 
Smi.    "  Invidia  Fran.  Paris.    "  Omnes  Parit.  Jun, 

Gommentarias. 


(35)  JgnaranUx  praetextum.  Gentiles  sive  au- 
dientes  nac  una  ratione  peccatis  suis  ignosci  vo- 
lebant,  quod  quid  optimum  esset  factu  ignoras- 
sent:  qna  excusatione  iis  non  liceret  uti  qui 
Cbristi  mandatis  imbuti  essent,  unde  etiam  con- 
etabit  totum  hoc  caput  ad  audientes  et  catechu- 
menos  pertinere.  Albasp. 

(36)  Rursus  ie  m  delicta  resiiluis.  Stultissimus 
qui  pugnans  adforsus  propria  commoda,  et  in  de- 
teriorem  statum  restitui  postulas.  Rig. 

(37;  Cum  etiam  ignorantes  Dominum.  Facit  locus 
ille  conra  novos  istos  evangelicos  gui  ab  aposto- 
loram  tempore  majores  nostros  in  ignorantia  per- 

fietua  vixisse  dicunt,  et  tamen  a  culpa  excusatos. 
mprimis  autem  pro  Auctoris  sententia  faciunt 
frequentisaima  illa  sacriGcia  immolari  jussa  pro 
peccatis  ignorantiae,  Levit.  iv  et  v,  et  Num.  xv,  de 
quibus  et  Uebr.  ix.  Deinde  et  in  Novo  Tesl.  Act. 
II,  B  Petrus  ad  illos  quos  sciebat  per  ignorantiam 
peccasse,  Poenitentini^  inquit,  et  convertimini^  ut 
delenntur  peccata  vesira.  Hini*.  Patrum  omnium  con- 
formis  est  sententia  quod  ignurantia,  quam  cras- 
sam  moderni  theologi  vocant,  neminem  a  culpa 
excuset,  qualis  illa  haud  dubie  faisset,  si  verum 
illi  dicerent.  Pam. 

(38)  Per  aliam  poeniientise  pamitentiam.  Plinius, 
epiat.  10  lib.  vii :  «  Superest  ne  rursus  provinois 
quod  damnasse  dioitur,  placeat  agatque  poBniten- 


tiam  pGBnitentifls  suae.  »  Rio. 

(39)  Sed  aiunt  quidam.  Adnotatu  dignus  etiam 
iste  locus  adversus  novam  quorumdam liaBresim  (a 
qua  neo  Galvinistas  abborreot),  qui  sibi  suflicere 
arbitrantur,  si  corde  et  animo  saam  religionem 
retineant,  quamvis  Oatholicorum  contrariaB  sibi 
religioni  exercitiis  ac  mysteriia  se  immisceant, 
imo  et  communicent.  Pam. 

(40)  Quorum  individua  cum  diabolo  amicitia  est. 
Rectissima  scriptura,  neo  debvit  sollioitari.  Est 
enim   sermo   de  genere   hypocritarum,    quorum 

-    pcBnitentia  nunquam  fidelis,  quorum  sciiicet  indi- 
D  vidua  cum  diabolo  amicitia  est ;  adeoque  semper 
ad  ejus  castra  revertuntur.  Rig. 

Jk\)  Quidquid  ergo  mediocritcu  nostra^  eto.  Docere 
etur  Tertullianus  hoc  loco  catechumenos  quos 
tirones  vocat  poenitentiam  usque  ad  baptismum 
aliquando  protraxisse ;  cum  enim  probe  intellige- 
rent  omnia  peccata  baptismo  deleri,  pOBnitentiffi 
suBcipiendas  tempus  producebant  quantum  in  se 
eraty  adeoque  non  includebant  poenitentiam,  hoo 
est  non  peragebant.  Qua  in  interpretatione  a  Ri- 
galtio  tantisper  discedo,  etenim  includere  est  icXt)- 
p(i>9ai,  TsXeiu)9ai.  Le  Pr. 

(42)  Novitioiis  istis.  Novitiolos  istos  post  paulo 
dicet  audientes,  et  auditorom  tirocinia.  Rio. 

—  Novitiolis  istis,  Notetur  catecbumenos  ita  di- 
ctos,  nnde  fortasse  sumpta  vox  monastioa  disoi- 


1347 


TBRTDLLIANI  OPBRUM  PARS  L  —  SBRIBS  II»  DOGMATIGA. 


1348 


imminet.  Qui  eam  mazime  incipiuDt  divinis  ser-  A 
monibus  aures  rigare,  quique  catuli  infanti®  adhuc 
recentie,  neo  pertectis  luminibus  incerta  reptant ; 
et  dicuut  quidem  ^  prislinis  renuntiare  (43),  et 
pcBnilentiam  assumunt  (44),  sed  includere  eam 
negiigunt  (45).  Interpeiiat  enim  illos  ad  deside- 
randum  ex  pritinis  t%B7  aliquid,  ipse  finis  de- 
siderandi :  velut  poma  cum  jam  in  acorem  vel 
amaritudinem  senescere  incipiunt,  ez  parte  ali- 
qua  tamen  adliuc  ipsi  gratisQ  su»  adulantur. 
Omne  prseterea  cunctationis  et  tervigersationis  er- 
ga  pcenitentiam  vitium  prssumptio  intinctionis 
(46)  importat.  Gerti  enim  indubitatae  veni®  delic-* 
torum,  madium  tempus  interim  furantur,  et  com- 
meatum  sibi  faciunt  (47)  deiinquendi,  quam  eru- 
ditionem  non  deiinquendi.  Quam  porro  ineptum,  n 
quam  iniquum,  poBniteotiam  non  adimplere,  et 
veniam  deliotorum  sustinere,  hoo  est,  pretium 
non  exhibere  ^^,  ad  (48)  mercem  manum  emit- 
tere !  Uoc  enim  pretio  Dominus  veniam  addicere 
instituit ;  hac  poenitentias  compensatione  redi- 
mendam  proponit  impunitatem.  Si  ergo  qui  ven- 


ditanty  prias  nammum,  qao  paciscuntar,  exami- 
nant,  ne  scalptus,  neve  rasus,  ne  adulter  (49) 
etiam  :  Dominum  credimus  pcBniteotiffi  probatio- 
nem  prius  inire,  tantam  nobis  mercedem  *'  peren- 
nis  scilicet  vitae  coocessurum  ?  Sed  diETeramus 
tantisper  pGenitentisBveritatem.  Tunc  opinor,emen- 
datos  ^^  liquebit,  cum  absolvimur  ?  Nullo  pacto. 
Sed  cum  pendente  venia,  posna  prospicitur,  cum 
adhuc  iiberari  IMS  non  meremur  ut  possimos 
mereri  (50),  cum  Deus  comminalur,  non  cum 
ignoscit.  Quis  enim  servus,  postquam  libertate 
mutatuB  est  (54),  furta  sua  et  fugas  sibi  imputat? 
Quis  miles  postquam  castris  suis  emissus,  pro 
notis  suis  satagit  (52)?  Peccator  ante  veniam 
deflere  se  debet ;  quia  tempus  poenitentis,  id  ** 
CAt,  quod  periculi  et  timoris.  Neqoe  ergo  renuo 
divinum  beneBcium,  idest,  Abolitionemdeliotorum 
inituris  aquam  omnimodo  salvum  esse :  sed  at  eo 
pervenire  contmgat,  eiaborandum  est  Quis  enim 
tibi  tam  infids  podnitentias  viro  ^  asperginem 
unam  oujuslibet  aqu®  commodabit  (35)?  furto 
quidem  aggredi,  ei  prvpositum  **  hujus  rei  asse- 


Variee    lectiones. 

••  Ita  edd,  omnes^  excepL  Leop.  gui  scribit :  se  renuntiare.  *^  Mercedem  Rig.  ♦>  Meroem  Latin. 
*»  Licebit  Rken.  «  Idem  Fran.  Rig.  ^  Asparginem  Jun.  ex  M.  S.  «  Proposilum  Seml.  Prajpositum 
Wouw»  M.  S.  Rig.  melius. 

Gommentariue. 


plinffi  qus  hodie  retinetur,  ita   ut  novitii  religio- 
num  sint  veluii  audientes  et  catechomeni.  Lag. 

(43)  Prislinis  renuniiare.  Uoc  est  idoioiatrin  et 
negotiis  vite  sfficularis.  Kig. 

(44)  Ei  fCBniientiam  assumunt.  Assumere  poani- 
lentiam  dicuntur,  qui  inter  audientes  nominapro- 
fltentur  sua.  Rio.  C 

' —  Pceniientiam  assumunt.  Notetur  in  primis 
poenitentiam  assumere  esse  propriam  iocationem 
eorum  qui  invadebant  poBuitentiam,  cujus  ipse  pri- 
mus  aditus  dicebatur  assumptio.  Et  quidem  hano 
esse  propriam  locutionem  invadentium  poeniten- 
tiam  notavit  Heraidus,  lib.  i,  c.  4,  digress.,  sed 
noila  re  prohavit.  Lag. 

(45)  Sed  incLudere  eam  negliguni,  fiaptismo  sci- 
licet,  qui  et  obsignatio  dicitur.  Et  ipse  mox  dicet, 
«  intinctionis  seram  obstructam.  >»  PoBuitentia  igi- 
tur  et  fides  tunc  includitur,  cum  in  baptismum 
deducitur;  sicut  actiones  judicio  inbiusas  dixit 
Gaius,  qus  sunt  in  Judicium  deductffi,  1.  gxxxix 
de  reg.  ^u.   Porro   poenitentiam   includere  negli- 

§unt,  qui  pristinis  agre  renuntiant ;  quasi  male 
ciorum  summa,  quam  includi   baptismo  volunt, 
nondum  confecta.  Kio. 

(46)  Prassumpiio  intinctionis.  Fiducia  veniae  per 
baptismum  impetrandffi.  RiQ.  n 

(47)  Commeatum  sibi  faciunt.  Dooebantur  au- 
dientes  non  solum  quam  grave  et  periculosum 
esset  peccare,  Deumque  iratum  habere  sed  etiam 
omnia  retro  deiicta  baptismo  condonari,  unde 
ait  Tertullianus  quibusdam  peccandi  audaciam  et 
securitatem  ejosmodi  prfficeptis  fleri.  Albasp. 

(48)  Boc  est  preiium  non  exhibere.  Id  cautum  fue- 
rat  lege  12  taD.  ne  venditoris  res  emptori  aliier 
acquireretur,  quam  si  is  pretium  solvisset,  §  ven- 
ditor  Inst.  de  rerum  divisioue  et  ex  jure  Attioo 
petitum  :  id  enim  Grxcam  fidem  vocat  Plautus, 
in  Asinaria ;  Ausouius,  in  Epislolis,  Grxca  non  bona 
fide.  Turneb.  advers.  iib.  xii,cap.  18.  Albasp. 

(49;  lYe  sculpius  ne  rasaf^  ne  adulter,  Lege  Cor- 


neiia  de  falsis,  punitur  qui  nummos  aareos  partim 
raserit,  partim  tinxerit,  vei  finxerit,  1.  viii  ad  I. 
Gorn.  de  fai. ;  ubi  Basilicorum  auctores  legisse 
videntur,  dnxerit^  non  tinxerit.  Btenim  dixere,  0\ 
xk  vofjLtorjxatx  (4ovTcc  1\  iceptx^TrrovTec*  Rin. 

(50)  Cum  adhuc  liberari  non  meremur  ut  passi' 
mus  mereri.  Sic  ista  uno  spiritu,  absque  ulla  dis- 
tinctione  sunt  perducenda.  Disputat  Tertuilianus» 
de  poBniteotium  prooessu.  Et  quando  nos,  inquit, 
poonitentiam  qui  assumpsimus,  pro  emendatia 
babebimur  ?  An  cum  absolvimur. lavacro  impetrato, 
aqua  concessa?  Minime,  inquit ;  sed  cum  pendeate 
venia  prospicimus  poBuas  anteactffi  vit»  piaculi, 
constitutas,  cum  adhuc  liberari  non  dicam  non 
meremur;  nam  quis  merita  sua  coram  Deo  repo- 
tare  ausit  unquam  ?  sed  cum  adhuc  non  roeremor 
ot  possimus,  divina  misericordia  sic  largiente  de 
suo,  merci.  Rio. 

(51)  Servus  libertate  mutatus  Sacramentum  li- 
bertatis,  vertigo,  mutationis  eignum.  Hinc  illa, 

QnibuB  ana  Quiritem. 
Virtigo  facit. 

Et. 

Momento  turbiniB  exit. 
MarcuB  Dama. 

Et  qui  de  ethnicis  flunt  Christiani,  dicuntur  coq- 
versi  ad  Deum  scilicet  verom,  cui  soli  aervire  vera 
est  libertas.  R.o. 

(52)  Pro  noiis  suis  satagit.  Notas  militares  dioit, 
quibus  miles  denotatur,  ob  delicta  militaria,  puta 
si  fuerit,  emansor,  desertor,  seditiosus,  etc.  Ba> 
dem  metaphora  de  seipso  dioet,  peccatorem 
omnium  notarum,  sub  flnem  hujus  operis.  Rio. 

(53)  Quis  enim  tibi  tam  infidm  poRniientim  viro 
asperginem  unam  cujusiibet  aquas  commodaretf 
Qualis  ilia  fuit  Isiacorum,  quam  apertius  descri- 
bit  lib.  de  Baptis.  :  «  Villas,  domos,  templa,  totaa- 
que  urbes  aspergine  circumlatffi  aquffi  expiant.  » 
Rio. 

-^  Asperginem  unam    cuJusHbet   aqux*    Aqua 


rs-.     T 


1349 


LIBBR  DB  POBNITBNTIA. 


1880 


verationibas   tuis  oircumdoci  faoile  est  (54).   Sed  A  ii^^ogor »  oxinde  ^  qQoad  Dominuin  senseris  (64)i 


Dens  tbesauro  suo  providet,  nec  sinit  obrepere 
indignos.  Quid  denique  ait?  Nihil  occuUum,  quod 
non  revelabitur  (Ltur.  viii,  17).  Quaiilascunque 
tenebras  factis  tuis  superstruxeris,  Deus  lumen  est. 
Quidam  autem  sic  opinaotur,  quasi  Deus  necesse 
babeat  prsestare  etiam  indignis  quod  spopondit  : 
et  liberaiitatem  ejus  faciunt  servitutem.  Quod  si 
neceesitate  nobis  ^,  symbolum  mortis  indulget(55), 
1989  ergo  invitus  facit :  quis  enim  ^^  permittit 
permansurum  id,  quod  tribuerit  iuvitus?Non  enim 
multiposteaexciduntPnonamuitisdonumiliudau- 
fertur?  Hisunt  sciiicet,  quiobrepunt,quip(Bnilenti89 
fidem  agressi  (56),  super  arenas  domum  ruituram 
collocant.  Nemo  ergo  sibl  aduletur,  quia  inter  au- 


fides  sana,  conscientia  semel  pcBnitentiaro  ampJe- 
xata.  CeBterum,  si  ab  aquis  peccare  desistimus,  ne- 
cessitala,  non  sponte  (62)  innocentiam  induimus. 
Quis  ergo  in  bonitate  praecellens  ?  cui  non  licet, 
aut  ^  cui  dispiicet  malo  esse?  qui  jubetur,  an 
qui  delectatur  a  crimine  vacare  ?  jErgo  neo  a  forto 
manus  avertamus,  nisi  claustrorum  duritia  repu- 
gnet :  nec  oculos  a  stupri  concupiscentiis  rerrene- 
mus,  nisi  a  custodibus  corporum  obstructi,  si  ne- 
mo  Domino  deditns  delinquere  desinet,  nisi  intino- 
tione  alligatus.  Quod  si  qui  ita  senserit,  nescio  an 
intincius  magis  contrietetur,  quod  peccare  desie- 
rit,  quam  Istetur,  quod  evaserit.  Itaque  audientes 
1940  optare  intinctionem,  non  prsesumere  opor- 


ditorum  tirocinia  (57)  deputatur,  quasi  eo  etiam  q  tet.  Qui  enim  optat,  honorat :  qui  presumit,  su- 

•  1  •     <     ••  _     ^  !• »  rv___: _s__ I    _  _  ^_  _      ^    ___i.:a       r_    :ll_   «._ i:^      •_    •_«.  a     i        ». 


nuno  sibi  delinquerelioeat  Dominum  simui  cogno- 
veriSy  timeas  :  simul  inspexeris,  reverearis.  Ca- 
terum  quid  te  cognovisse  interest,  cum  iisdem 
incubaSy  quibus  retro  ignarus  ?  Quid  autem  te  a 
perfecto  servo  (58)  Dei  ^'  separat  ?  An  alius  est 
intinctis  Ghribtus,  aiius  audientibus?  Num  spes 
alia,  vel  merces  alia  formido  judicii,  alia  neces- 
sitas  poenitenti»  ?  Lavacrum  illud  obsignatio  est 
fidei  :  qus  fldes  a  poBnitentiffi  (59)  fide  incipitur 
et  commendatur.  Non  ideo  abiuimur,  ut  delin- 
quere  desinamus,  quoniam  jam  corde  loti  sumus. 
Hec  enim  prima  audientis  intinctio  (60)  est  metus 


perbit.  In  ilio  vereouodia,  in  isto  petulentia  appa- 
ret.  Ille  satagit.hic  negligit.  llle  mereri  cupit,  at  bio, 
ut  debitum,  sibi  repromittit :  ille  sumit,  bic  inva- 
dit.  Quem  censeas  digniorem,  uisi  omendatiorem? 
quem  emendaliorem,  nisi  timidiorem,  et  idcirco 
vera  pcBnitentia  lunotum?  Timuit  enim  adbuo 
delinquere,  ne  non  mereretur  aocipere.  At  ille 
prssumptor^  oum  sibi  repromitteret,  securus  soili- 
cety  timere  non  potuit  :  sic  nec  pcBnitentiam  im- 
plevit,  quia  instrumento  pcBnitentiaa,  id  est  metu, 
caruit.  PraBSumptio  inverocundieB  portio  est,  instat 
petitorem,  despicitdatorem.  Itaquedecipitnonnun- 


YarisB  lectiones. 

^  A.  Neander  hec  W.  transponenda  esse  censet,  ita  ut  scribatur  :  Quodsi  necessitate,  ergo  invitns 
facit ;  symboium  mortis  indulget.  Sed  tollitur  looi  difGcuItaa  apposito  post  facii  interrogaodi  signo. 
♦^  Promittit  Jun.    ♦•  Dei  verbo  /un.  ex  M,  SS.    *»  Quo  ad  RigalL    "  An  Fran.  Rig. 

Commentarius. 
communis  profanaB.  Tam  infidn,  inquit,  poBniten-  C      (^^)    ^^^^^*   a^ditorum    tirocinia,    Catechumenos 


iiffi  vlrum  nemo  aqusB  communis,  non  dicam 
cyatho,sed  negutta  quidem  una  dignabitur,tantum 
abest  ut  velit  ad  baptismum  deducere.  Splendide 
nugantur  qui  haec  verba  de  baptismo  per  asper- 
sionem  acoipiunt;  nam  ubicunque  de  baptismo 
sermonem  facit,  Lavacrum  dicit,  et  Tingere,  et 
Intingere^  et  Ablui^  et  Mergitari^  et  Immersionem^ 
qus  sane  aspersionem  mmime  significant.  Non 
eat  propterea  tamen  culpanda  EcclesiaB  benigni- 
tas  qus  postinodum  invaluisse  videtur  ut  cogente 
necessitate  saltem  aqusB  aspergine  Christiani  per- 
ficerentur.  Etenim  Cyprianus  epist.  ad  Magnum 
seounda  ex  sacris  Litteris  probat,  aquam  aspersio- 
nis  puriQcationem  esse,  nec  moveri  quemquam 
debere  quod  aspergi  vel  perfundi  videntur  agri, 
non  baptizari.  RiQ. 

(54)  Prxpoiitum  hujus  rei  aueverationibus  tuis 
circumduci  facile  est,  Presbyterum  significat  lava- 


non  intelligit,  ut  opinior ;  nam  proprie  oatechu- 
meni  illi  vocabantur,  qui  probo  edooti  et  eruditi 
de  lege  Christi  orarent  et  jus  baborent  ad  bap- 
tismum  (quamvis  non  ignorem  tirones,  audientes, 
et  catechumenos  uno  eodemque  nonnunquam  no- 
mine  Hppellari),quinqueprimampGBnitentiam  pene 
finierant ;  sed  tirones  et  novitiolos  qui  Cbrisliana 
legis  prima  elnmenta  docpbantur.  Albasp. 

(58)  A  perfecto  Dei  servo.  fnitiabantur  adsiimpta 
pGBnitentia  ;  perficiebantur  baptismo,  unctione, 
Eucharistia.  Rio. 

(59)  Qu3S  fidtfs  a  pcenitentias.  Non  accedehant  ad 
baptismum,  nisi  de  rebus  fidei  plane  instructi, 
id  est  de  Dei  magnitudine  et  potestate,  rebusque 
qui  in  Evangoliis  continentur,  uno  exceplo  Eucha- 
ristie  mysterio,  neque  baptizantur  nisi  postouam 
ea  omnia  se  credere  jurassent,  quorum  Odes  a 
pcBuitentia  incipiebat,  quia  scilioet  non  censendi 


cro  ministrando  praepositum,  quem  lib.  de  Bap'  j)  erant  Deo  oredere  eunique  magnifaoere  et  timere 


tismo,  angelum  vocat  baptismi  arbitrum.  Ria. 

(55)  Symbolum  mortu  indulget.  Syngrapham 
mortis  donat,  id  est  peccatum.  Etenim  obligatio- 
nes  etiam  ex  delictis  et  maleficiis  nascuntur.  Pau- 
lus  ad  Coloss.  ii  dixit,  chirographum.  ^EJaXsf^'»* '^o 
xa6'  ^(jLtbv  ^eip^Ypaoov  xoic  o(5Y|xaaivi.  Ipse  Tertul- 
lianus  lib.  de  Puaie  :  «  Nam  et  solvit  liberans 
bominem  per  lavacrum,  donato  ei  chirographo 

mortis.  »  Rio* 

(56)  Qui  poeniieniife  fidem  aggressi.  Id  est,  qui 
incipiunt  credore  pcBnitendum  esse,  et  tamen  eos 
non  vere  poenitet;  nihil  enim  prius  catechumeni 
aive  tirones  docebantur,  quam  ut  prioria  vit»  poB- 
nitentiam  agerent.  Albasp. 


nisi  eum  dignum  existimarent,  cui  de  pristinis 
satisfacerent,  et  pcBnitentia  diluerent,  qu«  in  eum 
ejusque  legem  olim  peoassent.  Albasp. 

(60)  Prima  audientis  intinctio,  etc.  Quo  tenetur 
tota  vita  sua  Christianos  qui  integre  sapit  ad 
Deum,  mente  ad  idololatriam,  ad  stuprum,  ad  ho- 
micidium  irretorta.  Rio. 

(61)  Exinde  quoad  Dominum  senseris.  Domino  de- 
ditus,  infra.  Bio. 

(62)  Necessitate  non  sponte.  Jurabant,  in  baptismo 
solemnibus  verbis  se  nnnquam  peccaturos,  deinde 
renuntiabant   diabolo  et  pompis  ejus  ;    denique 
oensura,  si  pecoarent  post  baptismum  ooercebant 
quapropter  ait,  neoessitate.  Albasp. 


j 

I 

j* 


I3SI 


TBRTDLUANI  OPBRUH  PARS  L—  SBRIBS  II,  DOOMATICA. 


13» 


B 


quam.  Ante  enim  qnam  debeatur  repromittit,  quo  A 
Bemper  is  quis  est  prflBstaturns,  offenditur. 

CAPUT  VII. 

Hucusque,  Christe  Domine,  de  poeDitentiaB  disci- 
plina  servis  tnis  dicere  *^  vel  audire  contingat, 
quousque  etiam  delinquere  non  oportet  audien- 
tibus  :  vel  nihil  jam  de  pcenitbntia  noverint,  nibil 
ejus  requirant.  Piget   fecundae,  imo  Jam  ultimae 
spei   subtexere    montionem,    ne  retractantes  de 
residuo  auxilio  poenitendi,  spatium  ndhuc  delin- 
quendi  demonstrare  videomur.  Absit,  ut  aliquis  ita 
interpretur,  quasi  eo  sibi  etiam  nunc  pateat  ad 
delinquendum,  quia  patet  ad  pcenitendum  ;  et  re- 
duodantia  clementiae   CGelestis,    libidlnem   faciat 
humanffi  temeritatis.  Nemo  idcirco   deterior  sit, 
quia  Deus  melior  est,  toliens  delinquendo  quotiens 
ignoscitur  (63).  Gaeterum  flnem  utique  evadendi 
habebit,  cum  ofTendendi   non  habebit.  Evasimus 
semel ;  bactenus  1941   periculosis  nosmetipsos 
inferamus  (64),  et  si  iterum  evasuri  videmur.  Pie- 
rique  naafragio  liberali  exinde  repudium  et  navi 
et  mari  dicunt  (65),  et  Dei  beneficium,  salutem 
suam  scilicet,  memoria  periculi  honorant.  Laudo 
timorem,diligoverecundiami  noluntiterumdivlDffi 
misericordis  oneri  esse  ;  formidant  videri  incul- 
oare,  quod  consecuti  suot :  bona  cerle  soUicitu- 
dine  iterum  experiri  vitant  quod  semel  didicerunt 
timere.  Ita  modus  temeritalis  testatio  est  timoris. 
Timor  autem  hominis  Dei  honor  est.  8ed  enim 
pervicacissimus  hostis  ille  nunquam  malitis  sus 
otium  facit.  Atquin  tunc  maxime  sffivit,  cum  ho-  C 
minem  plene  sentit  liberatum  *' ;  tunc  plurimum 


acoenditur,  dum  exstinguitur.  Doleat  et  ingemisoat 
necesse  est,  venia  peccatorum  permissa,  tot  in 
homine  mortis  opera  diruta,  tot  titulos  damnatio- 
nis  retro  sue  erasos.  Dolet  quod  ipsum  et  angelos 
ejns,  Ghristi  servus  illi  peccator  judicatums  est. 
Itaque  observat,  oppugnat,  obsidet,  si  qua  possit 
aut  ocuios  concnpiscentia  carnali  ferire,  aut  ani- 
mum   illecebris   saecularibus   irretire,   aut  fidem 
terrense  potestatis  formidioe  evertere,  ant  a  via 
certa  perversis  ^  traditionibus  (66)  detorquere  : 
non  soandalis,  non  tentationibus  deflcit.  Hsc  igi- 
tur  venena  ejus  providens  Deus,  clausa  licet  igno- 
scentiffi  janua,   et    intinotionis    sera    obstructa, 
aliquid  adhuc  permisit  patere.  Collocavit  in  vesti- 
bolo  (67)  pceniteDtiam  secundam,  qus  pulsantibus 
patefaciat  :  sed  jam  semel,  quia  jam  secundo.  Sed 
amplius  nunquam  (68),  quia  proxime  frustra.  Non 
enim  et  hoc  semel  satis  est?  Habes,  quod  jam  ^ 
non  merebaris ;   amisisti   enim  quod   acceperas. 
Si  tibi  indulgentia  Domini  accommodat,  unde  re- 
stituas  quod  araiseras,  herato  beneficio  gratus  esto, 
nedom  ampliato :  majusest  enim  restituere,  quam 
dare  :  quoniam  miserius  est  perdidisse,  quam  (G9) 
omnino  non  accepisse.  Verom  non  statim  succiden- 
dus  ae  Bubroendu8l949estanimusdesperatione, 
si  secundffi  quis  pcenitentiffi  debitor  foerit :  pigeat 
sane   peccare  rnrsus>  sed   rursus   poenitere  non 
pigeat :  pigeat  iterom  periclitari,  sed  non  iterum 
liberari.   Neminem   pudeat ;   iteratae    vaietudinis 
iteranda  medicina  est  :   gratus  in   Dominum  ** 
exstiteris.    si    quod    tibi    Duminus    offert,   non 
reousaveris   :   offendisti,   sed   reconciliari  adhuc 
potes.  Habes  cui  satisfaoias,  et  qoidem  volentem. 


VarieB  iectiones. 

8<  Discere  ff^ouw.  Af .  S.  Rig,    **  Baptismo  scilicet.    ^*  Gonditionibus  alii.  Pamel.  in  trib.  eodd.    ^  Non 
abest  Rig.    **  Domino  Seml. 

Commentarius. 


(63)  Totiens  delinqu&ndo  ouotiens  ignoscitur.  Quis 
ex  his  non  existimaret  Ecclesiffi  fores  pcenitentibus 
semper  patuisse,  cum  dicat  Ghristum  toties  parce- 
re,  quoties  delinquitur?  Pamelius  quoque  ex  his 
non  dubitat  affirmare  Ecclesiam  peccatoribus  ve« 
niam  semper  indulsisse,  et  quid  apud  auctores 
inter  legendum  de  secunda  et  ultima  poenitentia 
occurrat,  id  omne  de  publica  acoipiendum  esse, 
atque  ad  confirmandum  multa  ex  auctoribus  ao- 
cumulat,  quffi  nihil  referret  explicare,  oum  que 
istie  ait  Tertullianus  cujusmodi  aut  quomodo  ao- 
cipienda  sint  nostri  duntaxat  sit  instituti  edocere. 
Hffic  igitur  quotiens  ignosdtur  ita  intelligas  quasi 
post  secundam  poenitentiam  alius  esset  poenitendi 
focus,  sed  nihil  aliud  voluit  dicere,  quam  tametsi 
aliqua  post  baptismum  spes  veniffi  supersit,  et 
secunda  atque  ultima  concedatur  pcenitentia,  ta- 
men  rursus  peccandum  non  esse  post  baptismum ; 
nam  sexcentis  lucis  non  dicam  hoc  capite,  unam 
tantum  ait  a  lavacro  veniam  superesse,  neque 
ullum  primis  illis  temporibns  inter  privatum  aut 
publicam  graviorum  criminum  discrimen  occurret. 
Itaque  illa  totiens  et  quotiens  dicuntur,  recte  de 
duabus  veniis,  ut  ita  dicam,  et  totidem  peccatis, 
de  iis  scilicet,  quffi  ante  sive  post  baptismum  re- 
mittebantur.  Gffiterum  Ecclesiffi  universffi  hano 
fuisae  sententiam  vel  hanc  consuetndinem  in  om- 
nibus  omnino  Bcclesiis,  observatam  ftiisse,  noii 


ausim  afflrmare.  AtBiisp. 

(64)  Hactenus  pericuiosls  nosmetipsos  inftramus. 
HactenuSf  id  est,  nunquam  posthac.  Rie. 

(65)  Re^udium  et  navi  et  maH  dicunU  Nam,  inquit 
Rhenanus,  ut  est  apud  Pubiium  Mimographum, 
improbe  Neptunum  accusat,  qui  iterum  naufra- 
gium  facit.  Venustus  vero  sermo,  com,  inquit,  re- 
pudium  et  navi  et  mari  dicunt,  translatione  sum- 
pta  ab  his  qui  uxori  libellum  repudii  mittunt  8i- 
mihter  lib.  de  Hab.  mut.  cap.  4,  repudium.  exU 
dixit.  Pam. 

(66)  Perversis  traditionibus.  Mss.  tres  eondUionib, 
D  Illud  tamen  magis  placet,  ut  agat  contra  Monta- 

nistas,  qui  perversis  traditionious  suis  de  nulla 
post  baptismum  pcenitentia  a  via  certa  fideles  de- 
torquebant.  Eo  autem  quod  addit,  perversis,  patet 
non  omnes  ab  Auctore  traditiones  impugnari ;  ve- 
rum  de  his  latius  lib.  de  Cor.  mit.  ubi  multas  Eo- 
clesfte  traditiones  probat.  Pam. 

(67)  Collocavii  in  vestibulo.  Gonsuetudo  et  ritus 
erat  ut  pcenitentes  in  vestibulo  ecclesiffi  manereDt» 
ad  quem  respicit.  Albasp. 

(68)  Sed  amplius  nunquam,  Ergo  una  tantam 
erat  post  baptismum  pGenitentia.  Albasp. 

(69)  Miserius  est  perdidisse  quam.  etc.  Miserias 
est  multo  salutem  quam  accepisti  baptijtzno  per- 
dere  peocando,  quam  omnino  eam  non  aooepisae. 
Albasp. 


1353 


LIBBR  DE  POBNITENTIA. 


1384 


CAPUT  VIII.  A 

Id  fli  dubitas,  evolve  qu»  Bpiritus  Eoolegiia  dioat 
{Apoc,  I,  II,  III).  Desertam  dliectionem  Ephesiie 
imputat,  Btuprum  et  idolotbytorum  esum  Tbyati- 
renis  exprobrat.  Sardos  ^  non  plenorum  operum 
incusat,  Pergamenos  docentes  perversa  reprehen- 
dit ;  Laodicenos  fidentes  divitii?  objurgat :  et  tamen 
omnes  ad  pcBnitentiam  oommonet,  sub  commina- 
tionibus  quidem.  Non  oomminaretur  autem  non 
poBoilentiySi  non  ignosceret  poenitenti.  Dubium,  si 
non  et  alibi  hano  olementiffi  sua  profusionem  de- 
monstrasset.  Non^  ait  {Jerem,  vui,  4 ;  Osee^  vi,  6), 
qui  ceciderit^  resurget^  ei  qui  aversatus  fuerit  con- 
vertetur  f  Ille  est  scilicet,  ille  est  qui  misericor' 
diam  mavuU  quam  sacrificia  "''.  Lsetantur  coeli,  et 
qui  illic  angelif  posnitentia  hominis  (Matth,  jx,  13).  n 
Heu8  tu,  peccator,  bono  animo  sis,  vides  ubi  de 
tuo  reditn  **  gaudeatur.  Quid  illa  similitudinum 
Dominicarum  argumentanobi8volunt?Quod  mulier 
draohmam  perdidit  et  requirit,  et  reperit,  et  ami- 
cas  ad  gaudium  invitat,  nonne  restituti  peocatoris 
ezemplum  est?  Errat  et  una  pastoris  ^^*  ovicula, 
sed  grex  nna  carior  non  eraf :  una  illa  oonquiritur, 
nna  pro  omnibus  desideratur,et  tandem  invenitur, 
et  humeris  pastoris  ipsius  refertur  :  multum  enim 
errando  laboraverat.  Illum  etiam  mitissimum  pa- 
trem  non  tacebo,  qui  prodigum  fllinro  revocat,  et 
post  inopiam  poBnitentem  ^  libens  suscipitjmmolat 
vitulum  pr»opimum,convivio  gaudium  suum  exor- 
nat.  Quidni?  1948  fllium  enim  invenerat,  quem 
amiserat ;  oariorem  senseraty  quem  lucri  fScerat. 
Quis  ille  nobis  intelligendus  pater?  Deus  scilicet  ;  ^ 
tam  pator  nemo,  tam  pius  nemo.  Is  ftrgo  te  fllium 


8uum,  etsi  acceptum  ab  eo  prodegeris,  etsi  nudus 
redieris,  recipiet,  quia  redisti,  magisque  de  re- 
gressu  tuo,  quam  de  allerius  sobrietate  Iffitabitury 
sed  si  poBniteat  '^*  ex  animo,  si  famem  tuam  cum 
saturitate  mercenariorum  paternorum  compares, 
si  porcos  immundum  relinquas  pecus,  si  patrem 
repetas  vel  offensum,  Deliquiy  dicens,  ptUer^  nec 
dignus  ego  jam  vocari  tuus.  Tantum  relevat  (70) 
oonfessio  delictorum  ^^quantum  dissimulatio  exag- 
gerat.  Gonfessio  enim  satisfactionis  consilium  est, 
dissimulatio  oontumaciffi. 

GAPUT  IX. 

Hujus  igitur  pGBnitentis  secunds  et  unius,quanto 
in  arcto  negotium  est,  tanto  operosior  probatio  **, 
ut  non  sola  conscientia  ^  proferatur,  sed  aliquo 
etiam  actu  administretur.Is  actu8,qui  magis  GrflBCO 
vocabulo  exprimitur  et  frequentatur,Exomolog6sis 
est  (71),  qua  delictum  Domino  nostrum  confltemur  : 
non  quidem  ut  ignaro,  sed  quatenus  satisfactio 
confessione  disponiiur,  oonfesBione  poBnitentia 
nascitur,  pcBnitentia  Deus  mitigatur.  Itaque  Exo- 
mologesis  prosternendi  et  humilificandi  hominis 
disciplina  est,  oonversationem  1944  injungens  ^ 
mlHericordiaB  illioem;de  ipso  quoque  habitu  atque  ^ 
victu  mandat,  sacco  et  cineri  inoubare  (72),  corpus 
sordibus  obscurare»  animum  mcBroribus  dejicere, 
illa  qua  peocavit  tristi  tractatione  mutare ;  cste- 
rum  pastum  et  potum  pura  nosse  (73),non  ventris 
scilicet,  sed  anim»  caussa  :  plerumque  vero  jeju- 
niis  preces  alere,  ingemiscere,  lacrymari,  et  mu- 
gire  dies  noctesque  ad  Dominum  Deum  tuum  **, 
presbyteris  advolvi  (74),  et  charis  ^'^  Dei  adgenicu- 


Yari»  lectiones. 

••  SardioB  Paris.  Fran,  «"^  Sacrificium  Fran.  »•  Reditu  aberat  a  Rhen.  »•  Pastori  RigaU,  ^  PcBni- 
tentia  Seml.  pcenitentiam  Fran.  Paris.  Rigalt.  «®*  Te  add.  Jun.  •*  Deiictum  Paris,  «*  Est  addit  Paris. 
Fran,  Rigalt.  •*  Pr»feratur  Fran.  Paris.  RigaU.  Perferatur  P,  Ciaconius.  ••  Inungens  cod,  DivUm,  •»  Sic 
e$  Junius  legU;  alii  addunty  viotu  mandat ;  quod  a  Rfien.  abest.  Vox  mandat  deesi  in  edition,  Rhen.,  sed  ab 
eo  posiea  aidUa  in  cod.  Gorz.    ••  Suum  Rig.    ^^  Aris  Seml, 

GommentariuB. 


(70j  Tantum  relevat,  De  confessione  publica  ac 
particulari  h»o  accipienda  non  sunt,  sed  de  con- 
lessione  qua  peccator  Beipsum  Deo  accusat.  Alb. 

(71)  Fxomologesis  est.  Dum  pluribus  dicamus 
(^uid  sit  Exomologesis,  pluribusque  j^robemus,  sa- 
ti8  tum  erit  dicere  per  eam  confessionem  auricu- 
larem  non  intelligi,  sed  actus  quibus  pcBnitenteB 
ceteris  poBnitenti®  sus  fidem  facerent.  Albasp. 

(72)  Sacco  et  cineri  incubare.  Gonciliciatum   et  j) 
Goncineratum,  ut  ipse  dicet  lib.  de  Pudic.  «  In  as- 
peritudine  sacci  et  horrore  cineris,  »  ut  hic  paulo 
post  saccum  sio  describit  Paulinus  ad  Pneuma- 
tium  : 

Si  modo  lagentem  gravis  hirto  tegmine  Baccus 
Gaprigeoam  setit  dum  tegat  et  stimalet.    Ric. 

(73)  Pastum  et  potum  pura  nosse.  Alibi  dixit, 
mero  pane  et  a^ua,  id  est,  puro,  sive  solo,  absque 
ullis  aliis  esculentis,  absque  condimentis.  Sic  ad 
Scapulara,  v  Sacrificamus  pura  precp,  »  hoo  est, 
absque  odoribus,  absque  sanguine,  absqoe  thure, 
absque  victima,  hoc  est  pane  et  aqua.  Kodem  si- 
gnificatu  apxov  xotOapov  dixit  Alexis  poeta  comicus 
in  Tarentinis,  ubi  jocatur  versibus  elegantissimis 
in  diastam  Pythagoreorum  : 

Patrol.  L 


IluOaY^p,  of[xoi,  xa\  )6^oi 
Asntoi,  Si(i)|iiX&J|ievai  xe  <ppovT(8ec 
Tpicpouv'  ixe{vou<'  x^  $k  xaa  V^fxipav  xd^e, 
^'ApTO^  xaOap^C,  eTc  IxaT^pcp,  icoTiJptov 
'ToaTOc,  ToaauTa  Tai3Ta. 

De  frugalitate  Pythagoreorum  notum  est  illud  Ju- 
venalis  : 

Unde  epulum  possis  centam  dare  Pythagoreis.    Rio. 

(74)  Presbyteris  advolvi.  En  quomodo  ante  saoer- 
dotes  volverentur,  ut  peccata  sua  conflterentur,  et 
eorum  veniam  obtinerent,  aiunt  interpretes,  cum 
Baronio,  Bellarmino,  Maldonato  in  controversiis. 
Ego  etsi  hunc  ritum  anti^uissimum  esse  fatear, 
ex  bis  tamen  probari  nequit ;  nam  oum  pro  foribus 
templi  starent  poenitentes,  prietAreuntious  sacer- 
dotibus  cffiterisque  fidelibus,  omnibus  omnino  do- 
lentis  animi  Hignis  pcenitentiam  suara  testabantur^ 
lacrymis  non  parcebant,  precibus  insistebant,  voi- 
vebantur,  et  8i  qun  alia  habet  pcBnitentia,qu8B  rai* 
serioordiam  movere  possint,  non  omittebant,  ut 
pacem  recuperarent:  quem  ritum  describit auctor, 
oum  ait  presbyteris  advolvi^  quare  nibii  hflBC  ad 
oonfesa.  auricularem.  Albasp. 

48 


ias5 


TERTDLLIANI  OPEflUM  PAftS  l.-SfiRlES  II,  DOGMATICA. 


13S6 


lari  (75),omDibu8  fratribui  legationes  deprecationiB  A 
su»  iz^ungere.  II»c  omnia  Exomologesis,  ut  poe- 
nitentiam  oommendet,  ut  de  periouli  timore  Do- 
minum  honoret,ut  in  peooatorem  ipsa  pronuntians 
pro  Dei  indignationd  fungatnr,  et  temporali  afflicta- 
tione  **  ffiterna  supplicia  non  dicam  frustretur,  sed 
ezpungat.Gum  igitur  provolvit  hominem  (76),  ma- 
gis  relevat:oum  squalidum  faGit,magi8  mundatum 
reddit :  cum  aocnsat,  cum  condemnat,  absolvit. 
In  quantum  non  peperoeris  tibi,  in  tantum  tibi 
Deu8,  crede,  parcet. 

GAPUT  X. 

Plerosque  tamen  hoc  opus,  ut  publicationem 
Bui  (77),aut  sufftigere,  aut  de  die  in  diem  differre, 
praesumo;  pudoris  magii  memores  quam  salutis  :  „ 
velut  illi,  qui  in  partibus  verecundioribus  corporis 
contracta  vexatione,  conBcientiam  medentium  vi- 
tant  1945  et  ita  cum  erubesoentia  sua  pereuut. 
Intolerandum  scilicet  pudori,  Domino  offeneo  sa- 
tisfacere,  saluti  prodactae  (78)  reformari.  Nse  tu 
verecundia  bonus,  ad  delinquendum  ezpandenB 
frontem,  ad  deprecandum  vero  subducens.  £go 
rubori  loeum  non  facio,  cum  plus  de  detrimento 
cjuB  acquiro,  cum  **  ipse  bominem  quodammodo 
ezhortatur,  Ne  me  respezeris,  dicens,  per  te  mihi 
meiiuB  est  perire.  Gerte  periculum  ejus  tunc,  si 


forte,  oncrosum  est,  eum  penes  insultaturos  in  ri- 
Biloquio  consistit^  ubi  de  alterius  ruina  alter  at- 
tollitur,  uili  prostralo  superaoenditur.  Gaeterum 
inter  fratres  atque  conservoB,  ubi  communis  ''^ 
spes,  metus,  gaudium,  dolor,  passio  (quia  com- 
munis  spiritus  de  communi  Domino  et  Patre),  quid 
tu  hoB  "^'  aliud  quam  te  opinaris  (79)  ?  Quid  oon« 
Bortes  casuum  tuorum  (80),  ut  plausores,  fugia  ? 
Non  potest  corpus  de  unius  membri  vezatione  Is- 
tum  agere  :  condoleat  univerBum,  et  ad  remedium 
conlaboret,  necesse  est.  In  nno  et  altero  Eocleeia 
est,  Eoolesia  vero  Christus.Ergo  oum  tead  fratrum 
genua  protendis,  Ghristum  oontreotas,  ChriBtom 
ezoras.  iGque  illi  cum  super  te  lacrymas  agunt, 
Ghristus  patitur,  Ghrifltus  Patrem  deprecatur.  Fa- 
cile  impetratur  semper,quod  fiItuspoBtuIat.Grande 
plane  emolumentum  vereoundiae  occultatio  delicti 
poliicetur.  Videlicet  si  quid  humana  notitia  sob- 
duxerimus,  proinde  et  Deum  celabimus  ?  Adeone 
ezistimatio  hominum  et  Dei  couBcientia  compa- 
rantur  ?  An  melius  est  damnatum  latere,quam  pa- 
lam  absolvi  (81)?  Miserum  est  sic  ad  Exomologesin 
pervenire  (82).  Malo  enim  ad  miseriam  ''*  perveni- 
tur,  1946  sed  ubi  poenitendum  oBt  ""  deserit 
miserum  :  quia  factum  est  salutare.  Miserum  est 
secari  et  cauterio  exuri,  et  pulveris  alicujus  mor- 
dacitate  ''*  cruciari  :  tamen  qus  per  insuavitatem 


YarisB  lectiones. 

^  alii  afHiction.  M$i  autem  parum  proba  htec  sententia,  *'  Quin  Latin,  et  Jun,  ''^  Species  Fran,  Paris, 
^^  TuoB  Seml.  Leop.  tu  hoB  Rig.  ex  cod,  Div,  ^'  Ad  misdriam  Fran.  Paris.  Rigalt.  amans  si  perv. 
Seml.  adventum  est  volebcU  Rhen,  minue  bene.  ^^  Desinit  Fran.  ''^  Gruciari  Fran.  Rig.  auziari 
Seml* 

Gommentarius. 


(75)  Et  charis  Dei  adgeniculari,  Putarim  ego  per  G 
charos  Dei  intelligendos  esse  martyres,  quos  pce- 
nitenteB  rogarc  solebant,  ut  se  Ecclesiae  redderent, 
et  nonnihil  de  poenitentia  indulgerent.  Unde  Ter- 
tull.  noster  Protrep.  ad  Mart.  :  «  Quam  quidam 
[paoem  nimirum]  non  habentes  a  martyribus  pe- 
tere  oonBueverunt.  »  Ea  ratione  faciliores  habebant 
nresbyteros  csterosque  GhristianoB.  Qufe  affert 
La  Gerda  ut  probet  per  charos  Dei  intelligi  presby- 
teroB  nibil  ad  rem  facere  videntur ;  loca  quippe 
iila  tum  ez  Eusebio,  tum  ez  Greg.  Nazianzeno 
aliisque,  referenda  sunt  ad  has  voces,  presbyleris 
advolvi,  Le  Pr. 

(76)  Provolvit  hominem,  Etenim  poeDitentes  vo- 
iutabantur  ad  genua  fratrum.  Rig. 

(77)  Vt  publicationem  sui.  Quia  scilicet  post  bap- 
tismum  per  publicam  semper  poenilentiam,  in 
graviora  delicta  animadvertebant,  eaque  ob  banc 
caussam  palam  nonnunquam  exponeoaiitur.  Gae- 
terum  non  assentior  interpretibus,  neque  card. 
Baronio  an.  Ghr.  56,  qui  hsc  de  aurioulari  oonfes-  D 
sione,  non  de  publico  poenitentiae  actu  intelligi 
voiunt;  toto  enim  hoc  capite  de  publica  confes- 
Bione  peccatorum  et  de  publica  pcenitentia  agitur. 
Albabp. 

(78)  Saluti  prodactx.  Prodiga  peccandi  protervia 
perditissimfle.  Ria. 

(79)  Quid  tu  Iws  aliud  quam  te  opinaris.  Sic  legi- 
tur  in  oodice  Divionensi.  Et  ease  verdissimum 
puto.  Hxo. 

(80)  Quid  cmsortes  casuum  tuorum,  Hunc  locum 
sio  ezpressit  B.  Pacianus  : «  Gonsortes  casuum  ve- 
Btrorum  timere  noiite.  »  Nullum  oorpus  membro- 


rum  suorum  vezatione  Iffitatur ;  imo  pariter  dolet, 
et  ad  remedium  coliaborat.  In  uno  et  aitero  EccJe- 
sia  est,  in  ecclesia  vero  GhriBtus  ;  atque  adeo  qui 
fratribus  peccata  sua  non  tacet,  Ecclesiae  lacrymis 
adjutus,  uhristi  precibus  absolvitur.  Pam. 

(81)  Quam  palam  absolvi.  Palam  quidem  et  fre- 
quente  ecclesia  absolvebantur,  verum  satis  mihi 
non  constat  haec  de  sacramentali  absolutione  acci- 
pienda  esse ;  quin  potiuB  conjicerem,de  oltima  ezo- 
mologesi,  quae  permolesta  et  plena  pudoris  vide- 
batur,illud  palam  abselvi  dictum  esse ;  nam  quid 

fkOBset  inesse  pudoris  aut  verecundis  in  illa  abso- 
utione ;  at  vero  in  ultima  ezomologesi  multa  oo* 
ourrebantqus  sine  pudore  non  poterant  ferri.  Pri- 
mum  e  limine  in  mediam  ecclesiam  adducebantur 
ab  episcopo,  istic  ad  ejus  pedea  prostrati  veniam 
peccatorum  suorum  deprecabantor,  precibus  et  la- 
crymis  totius  fraternitatis  gratiamet  misericordiam 
80llicitabaQt,tandem  in  eodem  statu  permanentes, 
id  est  humi  jacentes,  a  peccatis  liberabantur  :  b»c 
omnia  muitls  ita  permolesta  videbantur,  ut  mallent 
in  culpa  remanere,quam  hoc  modo  ab  ea  lii)erari, 
Albasp. 

(82)  Miserum  est  sic  ad  exomologesin  pervenire. 
Forma  loquendi  abhorrentium  aliquid,  miserum 
est  I  Sic  Horatius, »  Deprehendi  miserum  est.w  Hio 
igitur  aliquis  abhorrens  aueteriorem  pcenitendi  for- 
mam,  ait,  «  Miserum  est  sic  ad  ezomologeain  per- 
venlre!  »  Huio  respondet  Tertullianus  :  <c  Malo 
enim  ad  miseriam  pervenitur,  >»  etc,  hoc  est  pec- 
cato.  Et  mala  sunt  quae  nos  ad  miseriam  ducoDt. 

RlG. 


4357 


LIBBR  DE  POENITENTIA. 


13S8 


medenihri  et  emolomanto  curationis  otfenBam  eui 
excusanty  et  prseentem  i^Juriam  superventuree 
utilitatiB  gratia  commendant. 

CAPUT  XI. 

Quid  ai  prieter  pudorein»  quem  potiorem  putant 
etiam  incommoda  corporia  reformident,  quod  inlo- 
toSy  quod  eorduientos,  quod  eztra  Istitiam  (83)  o- 
portet  deversari,  in  asperitudine  saoci»  et  horrore 
cineris,  et  oris  de  jejunio  vanitate  (84)  ?  Num  ergo 
in  coccino  (85)  et  Tyrio  (86)  pro  delictis  suppli- 
care  nos  condecet?  Gedo  aoum  criminihus  distin- 
guendis,  et  pulverem  dentihus  elimandis  (87),  et 
hisulcum  aliquid  ferri  vei  «Bris  unguihus  repasti- 
nandis.  Si  quid  ficti  nitoris,  si  quid  coacti  ruboris, 
in  lahia  aut  genas  urgeat.  Pr»terea  exquirito  hal- 
neas  latiores  hortulani  maritimive  seoessus  :  acyi- 
cito  ad  sumptum ;  conquirito  altilium  enormem  sa- 
ginam ;  defecato  senectutem  vini.  Gumque  quisin. 
terrogarit,  cuinam  ea  largiaris  (88)  :  Deliqui,  di- 
cito,  in  Deum,  et  periclitor  in  oBternum  perire. 
Itaque  nunc  pendeo  et  maceror,  et  excrurior,  ut 
Deum  reconoiliem  mihi,quem  delinquendo  Isesi.Sed 
enim  illos,  qui  amhitu  '^'  oheunt  capessendi  ma- 
gigtratus,  neque  pudet,  neque  piget  incommodis 
anima  et  corporis,  nec  incommodis  tantum,verum 
et  contumeliis  oninihus  eniti  in  causa  votorum  suo- 
rum.  Quas  non  ignohiiitates  vestium  affectant?  Qun 
non  atrial947  nocturnis  et  crudis  salutationihus 
occupant?  ad  omnem  occureum  msgoris  cujusque 
personoB  decre8centes,nullis  conviviis,celehres,nul- 
lis  comessationihus  coagreges,  sed  exsules  a  liher- 
tatis  et  Istitiasfelioitate.Idquetotumpropter  unius 
anni  volaticum  gaudium  (89).  Nos,  quod  securium 
virgarumve  petitio  sustinet,  in  periculo  aBternitatis 
tolerare  dubitavimuB?et  castigationem  viotus  atque 


A  oultuB  offenso  Domino  prestare  cessahimuB,  qu» 
gentiles  nemine  omnino  lasso  gihi  irrogant  ?  Hi  sunt 
de  qcihug  Bcriplura  commemorat :  Vm  ibis  qui  de* 
licta  sua  velut  pracero  fune  neetunt  (90). 

GAPDT  XII. 

Si  de  exomologesi  retractas,  gehennam  in  corde 
considera,  quam  tibi  exomologesis  exstinguit :  et 
pcBue  prius  magnitudinem  imaginare,  ut  de  reme- 
dii  adeptione  non  duhites.  Quid  illum  thesaurum 
ignis  eterni  eestimamus,  cum  fumarioia  qusedam 
ejuB  tales  flammarum  ictus  Buscitent^utproximttur- 
bes  aut  Jam  nullse  exstent,  aut  idem  sihi  de  die 
sperent.  Dissiliunt  superhissimi  montes  ignis  in- 
trinsecus  fetu :  et  quod  nohis  Judicii  perpetuitatem 

Q  prohat,  oum  dissiliant,  cum  devorentur,  nunquam 
tamen  finiuntur.  Quis  hso  supplicia  interim  mon- 
tium  non  Judicii  minantis  exemplaria  deputahit  ? 
QuiB  Bcintillas  tales  non  magni  alicujus  et  inassti- 
mahilis  foci  missilia  qiisdam  et  exercitoria  ja- 
cula(94)  consentiet?  Igitur  cum  scias  adversusge- 
hennam  post  prima  illa  inlinctionis  Dominic» 
munimenta,  esse  adhuc  in  exomologesi  secunda 
suhsidia,  1948  cur  salutem  tuam  descris?  Cur 
ceBsas  aggredi  quod  scias  mederi  tihi  ?  Muta  qui- 
dem  animsetirrationaIes,medioinas  sihi  divinitus 
attributas  in  tempore  agnoscunt.  Cervus  sagitta 
transfixus,  ut  ferrum  et  irrevocabiles  moras  ejus 
(92)  de  vulnere  expellat,  scit  sihi  dictamno  meden- 
dum.  Hirundo,  si  excecaverit  pullos,  novit  illos 
oculare  (93)  rursus    de  sua  chelidonia.  Peccator 

C  restituendo  sibi  (94)  institutam  a  Domino  exo- 
mologesin  sciens,  prateribit  illam  {Dan,  iv),  que 
Bahylonium  regem  in  regna  restituit  ?  Diu  enim  pod- 
nitentiamDomino  immolarat,septenni  squalore  exo- 
mologesin  operatus,  unguium  leoninum  in  modum 


?B  AmhitiuB  Rig. 


YarisB  lectiones. 


Cooimentarias. 


(83)  Extra  Ixtitiam.  Non  lioehat  poBnitentihus 
ullo  delectationis  genere,  ne  quidem  brlneis  se 
oblectare.  Albasp. 

(84)  Oris  dejefunio  vanitate.  Etenim  jejunio  na- 
tivtts  oris  et  formea  vigor  evanescit.  Alludit  ad  illud 
Matth»i,  VI,  46  :  'A<pav{2^ou9t  x^  icp^acoica  a^wv. 
Vultu  incedunt  evanido,  Ria. 

(85)  In  coccino.  Per  coccinum,  inquit  Rhen.,  in- 
telligit  vestem  cocco  infectam.  MartialiB  : 

Coccina  formosee  donas  et  ianthina  mechce. 

Coccum  vulgo   granum  vocant  Latine  reddentes 
Tou  x($xxou  Grfficum  vocabulum.  Pam. 

(86)  Et  Tyrio.  Tyrium,  inquit  idem,  appellat  ve- 
stimentum  ex  purpura  Tyria  constans.  Ovid. : «  Sive 
erit  in  Tyriis,  Tyrios  laudabisamictus.  Qui  etiam  ad- 
notat  cedo  hic  accipi  pro  da  Pam. 

(87)  Et  pulverem  dentibus  elimandis.  Aptissime 
verbo  elimare  usub  est,  nam  limus  vocatur  illa 
Bcabrities,  seu  aordes  iila  dentibus  adbasrenles.  At 
prffiler  pulverem,  dentifricio  utebantur  veteres. 
Videsis  Apuleium  in  apolog.  Lb  Pr. 

(88)  Cuinam  ea  largiaris.^ic  emendavimus  secuti 
vestigia  scripturffi  veteriB :  «  Cur  anima  largiaris.  a 
Rm. 


D 


f  S9)  Propter  unius  anni  velaticum  gaud^  Nam  con- 
sulatuB,  inquit  Rhen.,  erat  magistratus  annuus. 
Item  aliae  quaedam  functiones  annua.  Et  vero  an- 
tiqua  vox  volaticum  pro  inconstanti,  etiam  Cice- 
roni  usitata  lib.  //  ad  Att.  et  de  Harusp.  cap.  43, 
Pam. 

(90)  Vse  illis  qui  delicla  sua,  etc.  Nemo  odoratuB 
est  locum',  cum  is  sit  Isais  v  :  Oua'.  ol  inKncci^uevoi 
tac  (iiJLapTla;  w;  o^oivCtp  fjiaxpc}).  Scd  TertulhanuB 
nunqoam  legehat  Latinum  textum  qui  hahet,  Vss 
qui  trahitis  iniquitatem  in  funiculis  vanitaUs.  Cum 
Beptuaginta  babehant,  Vx  itlis  qui  deUcia  sua  velui 
longo  fune  nectunt.  De  fune  comtemptionis  alia  est 
ratio ;  lege  lih.  iv  adv.  Marcionem  et  lih.  ad  Judssos, 
Lag. 

(9  )  Exercitoria  jacuta.  Lusoria.  Ria. 

(92)  Ferrum  et  irrevocabiles  moras  ejus.  Hama- 
tile  spiculum  signiGcat,  quod  ubi  penetravit  in 
vulnus,  revocari  aut  aveili  nequit,  nisi  vuluus 
ipsum  novo  vuinere  diducatur.  Rio. 

(93)  Oculare,  Id  est  oculos  reddere.  Hoo  ipso 
usus  est  verbo  de  Pud.  et  in  Apolog. :  quod  mihi 
pro  arguoiento  est  hunc  Tertuliiani  esse  iibellum. 
Albabp. 

(94)  Kestituendo  sibi,  Restitutioni  Bua.  Rio. 


i359        .  TERTULLlANl  OPEROM  PAUS  1  --SERIfiS  II,  DOGMATICA.  1360 

efferatiouo,  et  oapilli  incuria  horrorem  aquiliQum  "^^  A  (^)  abjecerat.  Quid  ^*  ergo  ultra  de  istis  duabus 


prsferente.  Proh  male  tractationis  (95) !  quem  ho- 
mines  perhorrebant.  Deus  recipiebat  (EtDod,  ziv). 
Gontra  autem  iEgyptius  imperator,qui  populumDei 
aliquando  afflictum»  diu  Domino  suo  denegatum 
perseoutui,  in  prffilium  irruit,  post  tot  documenta 
plagarum,  dissidio  ''^  maris,  quod  soli  populo 
perviam  licebat,  revolutis  fiuctibus  perit.  Pceni- 
tentiam  enim  et  ministerium  ejus  exomologesin 


humane  salutis  quasi  ^*  planeis  (97),  styli  po- 
tiuB  negotium  quam  officium  coQscientiflB  meae  ca- 
rans  ^®?  peccator  enim  omnium  notarum  cum 
sim,  nec  ulii  rei  nisi  pcBnitentie  natus,  non  facile 
possum  super  illa  tacere,  quam  ipte  quoque  el 
Btirpis  humans  et  ofiTenBflB  in  Dominum  princeps 
Adam  ezomologesi  restitutus  (98)  in  paradisam 
Buum,  non  tacet. 


Yarise  lectiones. 

"^*  Aquilinam  in  morem  quidam  uddunt.    '''*  Discidio  Rig.    ''*  Ego  Fran,  Pam.  daobus  Fran.    ^  Pharis 
Pam.    ^^  Gurem  ?  Latin. 

Gommentarias. 


(95)  Pro  maUe  tractationis  Saipicor  Tertullia- 
num  soripsisse  maletractationis  diotione  unica^cum 
dicat  TurnebuB  lib.  ii,  cap.  20,  qufle  mala  tractatio 
a  multis  dicitur,  eam  ab  Arnobio  maletraitatio  dici 
voce  unioa  lib.  iv  adv,  genies.  Apparet  autem  Ar- 
nobium  imitalum  esse  scripta  Tertulliani.  Apud 
rhetoras  etiam  maletractatio  dicitur  unica  dictione. 

Lac. 

(96)  Pomiteniiam  ei  ministerium  ejus  exomol.PeC' 
catori  ad  poenitentiam  admisso  ministrabatur  exo- 
mologesis,  qua  rite  peructa,  si  satis  episcopo  et 


presbyteris  et  plebi  factum  fuisse  videretnr,  Rc- 
ciesisB  reddebatur.  Rio. 

{9n)  Dualnu  humanm  saluOs  quasi  plasieis.  Alii 
legunt,  phareiSf  sed  ab  veteribus  libris  id  habeant, 
an  ab  ingenio,  non  tradunt.  Illud  autem,  quati 
planeiSf  propius  accedit  ad  hflBC  veteris  Boripturas 
vestigia,  quasiplane.  Rig. 

(98)  Adam  exomologesi  restitutus,  Hoo  oontra  Ta- 
tiaoum  haBreticum  ;  cujus  erat  haBresis,  Adam 
salutem  consequi  non  potuisse ;  uti  patet  ex  lib. 
de  Prasscript,  adv.  hxres.  Pam. 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 


LIBER 


DE  PATIENTIA. 


AR6UMENTUM. 

Traotatus  de  patientia  quem  molti  a  TertuUiano  adhucdum  catholioo  oiroa  a.  cc  conBcriptQm 
faisse  existimant,  in  qaam  imprimis  abiere  sententiam  dootiss.  Tillemontius.  D.  neiteriasy  p. 
Dominicas  Schramm»  eximia  est  malta  cam  eloquentia  adhortatio  ad  patientiam  ampleotendam 
pene  dicam  ad  martyrium  sustinendam,  baad  aliter  ac  si,  cum  baBO  oonscriberet  Sepiimius,  jam- 
jam  nova  ingroeret  procella,  iteramqae  Ghrislianorum  calamilates  forent  refricandaB.  Qaidqoid  ea 
de  re  sit  ratam  habendam,  qualisve  lempore  vel  rerum  teropeslaie  foerit  bio  libellas  exaratos,  in 
ea  nolla  non  affertar  causa,  cur  Christiani  ad  palienliam  excitari  qoeant  et  ab  impatientia 
deterreri  Nempe  com  in  operis  limine,  qoasi  publice  stratas,  suam  aactor  imbeciilitatem  animiqae 
impolentiam  propalaverit,  palientiamqae  magnis  laudibus  sommalim  descripserit,  singola  perslrin* 
git  motiva  ad  eam  amplecteodam  proponenda  scilicel :  I.  Patientiam  Dei  erga  nos,  cap.  2.  II.  Pa- 
tientiam  Ghristi,  3,  4.  Itl.  Natalos  impatientiflB  ac  ejos  mala  in  ipso  diabolo  deprehensa,  5. 
lY.  Fidem  palientia  probandam^  6.  V.  Temporalia  exinde  spreta.  5.  YI.  Injarias  flBqaa  monte  lalas,  8. 
YII.  Dolorem  e  sooram  amissione  temperatom,  9.  YIII.  YindiotflB  oopiditatem  exstinctam,  10.  IX.  IrriU 
jam  inimioi  inoilamenta,  li.  X.  Paiieotiam  virtotam  matrem,  13.  XI.  Yiriamqoe  fontem  inexhaaslam,  14. 
XII.  Exempla  patientia),  demom  mcrcedem  et  fractom,  14, 15.  Eon. 


11149  CAPUT  PRIMUM  si  non  etiam  impudenter,  de  patientia  oomponere 

Gonfiteor  ad  Dominum  Deum,  satis  timere  me,      ausum,  cui  prestandsB  idoneus  omnino  non  sim  S 


VarisB  lectiones. 


^  Snm  Paris. 


i36i 


LIBBR  DE  PATIENTIA. 


1362 


ut  homo  nullias  boni  (1)  quando  oporteat  demon-  A. 

Btrationem  at  commendationem  alicujus  rei  adortos, 

ipsos  prius  in  administratione  ejus    rei  depre- 

hendi,  el  constantiam  oommonendi  '  proprifla  oon- 

versationis  auotoritate  dirigere,   ne    dicta  faotis 

deQeientibus  erubescant*    Atque  utinam    erube- 

soereistud   remedium  ferat,  uti  pudor  non  ex- 

hibendi    quod  aliis  suggestum  imus,  exhibendi 

fiat  magisterium  1  Nisi  quod  bonornm  quorum- 

dam,  sicuti  et  malorum,   intolerabilis  magnitudo 

est,  ut,  ad  oapienda  et  prestanda  ea,  sola  gratia 

divinsB  inspirationis  operetur.    Nam    quod   ma- 

xime  bonum,  id    IMO  maxime  peaes  Deum, 

nec  alius  id  quam  qui  possidet  dispensat,  ut  cui- 

que  dignatur.  Itaque  velut  solatium  erit  disputare 

super  eo  quod  frui  non  datur,  vice  languentium,  ^ 

qai  cum  vacent  a  Banitate,de  bonis  ejus  taoerenon 

norunt.Ita  miserrimus  ego,  semper  sger  caloribus 

impatientin,   quam  non   obtineo  patienti»  sani- 

tatem,   et  suspirem,   et  invocem,  et  perorem  ne- 

cesse  est,  cnm  recordor,  et  in   meae  imbecillitatis 

contemplatione  digero,  bonam  (idei  valetudinem, 

et  DominiciB  discipline  sanitatem,  non  facile  cui- 

quam,  nisi  patientia  assideat,  provenire.  Ita  pro- 

posita  Dei  rebus  est,  ut  nullum  preceptum  obire 

quis,  nullum  opus  Domino  complacitum  perpe- 

trare  eztraneus  patientis  possit.    Bonum  ejus, 

etiam  qui   cseci  '  vivunt  (2)   summ»  virtutis  ap- 

pellatione  honorant  ^  Philosophi  1M1  quidem, 

qui  alicujus  sapientias  animalia*  deputantur,  tan- 

tum  illi  subsignant,  et  cum  inter  sese  variis  secta- 

rum  libidinibus  et  sententiarum  aBmulationibus  C 


discordent,  solius  tamen  patientias  in  commune 
memores,  huic  uni  studiorum  suorum  commiserini 
paoem.In  eamconspirant,ineam  f(Bderantur,illam' 
in  ^affectationevirtolis  unanimiter  8tudent(3),om- 
nem  sapientiam  ostentationem  de  patientia  prsBfe- 
runt.Grandetestinfionium  ejus  est^cum  etlam  vanas 
saBCuli  discipiinas  ad  laudem  et  gloriam  promo- 
vet.  Aut  nunquid  potius  injuria,  oum  divina  res  in 
ssecularibuB  artibus  volutatur  ?  Sed  viderint  illi, 
quos  moz  sapientisB  suffi  cum  seculo  destruete  ao 
dedeoorate  pudebit. 

CAPUT  II. 

Nobis  exeroendsB  patientie  auctoritatem,  nonaf- 
fectatio  '  humana(4)caninffi  aequanimitalis  stupore 
formata  (5),  sed  vive  '  ac  ccelestis  discipline  (6) 
divina  dispositio  delegat  '^  Deumipsum  ostendens 
patientie  1969  exemplum.  Jam  primum  ^^  qui 
rorem  "  lucis  hujus  (7)  super  Justos  et  injustos 
lequaliter  spargit,  qui  temporum  offioia,  elemen- 
torum  servitia,  totius  geniture  tributa  dignis  si- 
mul  et  indignis  patitur  **  occurrere,  sustinens  in- 
gratissimas  nationes,  ludibria  artium  et  operama- 
nuum  suarum  adorantes,  nomen  cum  familia  '* 
ipsius  persequentes  (8),  luxuriam,  avaritiam,  ini- 
quitatem,  malignitatem  quotidie  insolescentem  '*, 
ut  sua  sibi  patientia  detrahat :  plures  enim  Dorai- 
num  idoirco  non  credunt,  quia  seculo  iratum 
tamdiu  nesoiunt. 

CAPUT  tll. 

Et  hec  quidem  ^'  divine  sapientie  species, 
quasi  de  longinquo  fors,  ut  de  supernis,estimetur. 
Quid  illa  autem  que  inter  homines  palam  in  ter- 


YarisB  lectiones. 

'  (Sommendandi  Lalin.  *  Geca  Rhen,  Fran.  *  Honorent  Fran,  Paris.  >  Animalis  Wouw.  M.  5.  ^  IIU  Fran, 
Paris.  ■»  In  abesl,  RigaU.  •  Afreotio  Paris.  •  Viva  Paris.  *«  Dirigat  alii;  diligat  Rhen.  "  Jun.  ita  distinguit, 
ezemplum  Jam  primum  :  qui  florem,  etc.  ^'  Florem  Rhen.  ^^  Patiatur  simul  occurrere  Paris  ^^  Familiam 
Rhen.  nomen  Ghristiannm  cum  familia  Ghristi  Jun.  ^*  Inolescentem  Wouw.  M.  S.  Rig.  *•  Quidem  abest 
Paris. 

Gommentarius. 


(1)  E(mo  nullius  boni.  Ubique  fere  abjectissime 
de  se  loquitur.  Sio  lib.  de  Pomit.  :  c  Eam  tu  pec- 
oator  mei  similis,  imo  me  minor  (ego  enim  pre- 
stantiam  in  delioUs  meam  agnosoo),  ita  invaoe.  » 
Et  lib.  n  de  CuUu  fem.  :  «  Quod  ipsum  mihl,  uti- 
que  reprehendendo  in  omnibus,  reprehendere 
Deus  permittat.  »  Et  eod.  :  «  Utinam  mieerrimus 
ego,  »  etc.  RiG. 

(2)  Etiam  aui  csRci  vivunt.  Hec  scriptura  est 
codicis  Ful.  tJrsini.  In  aliis  legitur  :  Quia  csua 
vivunt :  quod  magis  ad  genium  Tertuliiani  Jure 
videatur :  quemadmodum  apud  Juvenalem  : 

Qai  Cnrios  simnlant,  et  bacchanalia  vivunt.     Rig. 

8ic  B.  Gyprianus  eodem  helleniBmo  usus  est,  lib. 
de  Bono  pat.  :  «  Qui  non  loquimur  msgna,  sed 
vivimus,  >^  |  quasi  diceret :  06  Xafxnpo^  ^ih  "ki^o^ 
fjitv,  iXXa  C<^fJLsv,  pro  Xajxicp&c.  Le  Pr, 

(3)  lllamstudeni.  8ic  babent  exemplaria  antiqua. 
Rio. 

(4)  ffon  affectatio  humana.  Sio  ex  3  Mss.  pro 
affedio  ;  nam  haud  absimiliter  8.  G.yprianu8,etiam 
citante  Bhenano.  Pam. 

(5)  Caninx  sequanimitatis  stupore  formata.  Intel- 
ligit  cynioam  sive  Diogenicam  tolerantiam.  Hunc 
looum  emulator  Tertulliani»  Gyprianus  afTert,  liby 


de  Bono  pat.  Rhen. 

—  Stupore  formata.  Nam  scilicet  Diogenis  patien- 
tia  stupori  bellulno  propior,  quam  humane  tole- 
raatie.  Lac. 

(6)  Sed  viv3e  ac  coelestis  disciplinse^  eto.  Pro  dili" 
^alaliquando  nobis  scribendum  esse  visum  est 
dirigat ;  nunc  in  delegat  mutavimus  :  non  male, 
ut  putamus.EstfiteZegfareinjunfferesive  committere 
aliquid  :  sic  lib.  u  adv.  Marc.  Rhen. 
D  (7)  ijttt  rorem  tuds  hujus.  Ethuno  locum  suavi- 
ter  edisserit  Gyprianus,  lib.  ctt.  deBon.  Pat.  Rhen. 
Alii,  ut  La  Gerda,  leger.  florem.  —  «  Ftorem  lucis. 
Flos  de  luce  est  ignis.  Lucr.  lib.  iv  :  Florentia 
lumina  flammis;et  lib.  i  :  Flammai  fulserunt  flore, 
Stat.  lib.  I  Theb.  :  Arcano  florentes,  lumine  postes. 
Tertull.  Apolog.  ii  :  Lumina  floruisse.  Joan.  Gbrys. 
hom.  10  ad.  Pop.  An*..  :  T<i  irotx(Xa  xwv  aTcpujv 
«vOt),  astrorum  varii  flores.  Plura  his  ego  dicebam 
in  lib.  VII  jEneid.  In  mss.  est  rorem  lucis,  fortasse 
quia  spargit ;  sed  nihil  muto.  »  Lag. 

(8)  Nomen  cum  familia  tpsius  persequentes.  Red- 
dam  libens  quod  Rhenanus  edidit,  et  exemplaria 
mss.  comprobant  :  «  Nomen,  familiam^  ipsiusper- 
sequentes.  »  Nomen  autem  dicit  Ghristianum,  et 
familiam  ipsius,  scilicet  Christi,  hoc  estGhristia- 
nos.  RiQ. 


1363 


TERTULLIANI  OPEllDM  PARS  i.  —  8EHIES  II,  DOGMATICA. 


.1364 


ris  qaodammodo  manu  apprehenBa  eBt  ?NaBci  ^'^ae 
Deus  in  utero  patitur  matris,  et  ezspectat,  natus 
adolescere  sostinet,  et  adultus  non  gestit  sgnosci, 
eed  contumeliosus  insuper  sibi  est  (9),  et  aservo 
suo  tingitur  '*,  et  1M8  tentatoris  congressus 
Bolis  verbis  repellit  (40),  cum  ^*  de  Domino  flt  *^ 
magister,  docens  bominem  evadere  ad  salu- 
tem  {\i)  'S  scilioet  veniam  offenss  patientiae  ** 
eruditus,  non  contendit,  non  reclamavit,  nec 
quisquam  in  plateisvocem  ejus  audivit,arundinem 


\  quassatam  non  fregit,  linum  fumigans  non  re- 
Btinzit(/xa.  zui).  Nec  enim  mentitus  fuerat  prci- 
pheta,  imoipsius  Dei  contestado,Spiritum  Buomin 
Filiocumtota  patientia  collocantis(ioaii.ziii.lfa/tA. 
iz,  Luc,  iz,  Luc.  zvii,  Matth.  ziv^  Matth,  zzvi,  ha. 
uii,  Matih.  zziz,  Joan,  zviii,  Matth.  zzv,  Matih. 
zzvii,  Marc.  zv,  Luc.  zziii,  Joan.  ziz).  Nullum 
volentem  sibi  adbfirere  non  suscepit  ;  nullins 
mensam  tectumve  despezit :  aquam  ^  ipse  lavan- 
dis  discipulorum  pedibus   miniBtravit  (12).  Non 


VarisB  lectiones. 


11 


Ghristus  se  patitur  ooncipi,  ezspectabat  natur®  legein  utero  dum  nascatur  et  veniat  in  hano  iuoem. 
Gontumeliosua  insnper  sibi  est,  fabrili  ministerio,  ut  ett  apud  Marcum.  Jun.  ^"  Tinguitur  Franeq.  ^*  Tnm 
Latin.  *^  Sit  Fran.  *^  Cod.  DivionensiSy  docens  hominem  evadere  mortem  absolutam  {cod,  Pithxi :  absolu» 
tem),  scilicet  veniam  ofTenss  patientiffi  eruditus.  Cod.  Ursini:  doc.  hom.  ev.  mortem  adsolits  scilicet  ve- 
niamp  etc.  Tret.  Vaticani  affirmanie  Pamelio.  et  ed.  Franeq. :  doc.  hom.  ev.  mortem,  ob  salutem  soilicei 
venire  oiTensa  patientia  eruditus.  Rhen.  :  doo.  hom.  ev.  mortem,  absolute  sciiicet  veniam  offensflB  paiien- 
tiffi  eruditus.  Rigalt.  et  Semt.  v.  mortem  ejeceruni.  **  Les  42,  2,  3.  Leopold  legert  maluii  :  mortem  ad  aa- 
lutem  eto.  "  Atquin  Fran.  Paris. 

Commentarius. 


(9)  Sed  contumeliosui  insuper  sibi  est.  Facie  per  B 

deiormitatem  obnozia  probris  et  conviciis.  Sic, 

lib.  de  Paltio,  oris  oontumeliam   dizit,   pro  defor- 

mitate  vultus.  Et  lib.  adv.^Jud.  «  Gbristum   fuisse 

dicit  ne  adspectu  quidem  honestum.  »  Et  lib.  iii 

a(fi;«rm  tfarciorm ;  &  Quodounque  illud   corpus- 

culum  sit,  quoniam  habitum,  et  quoniam  conspe- 

otum  fuit;  si  in^lorius,  si   ignobilis,  meus  erit 

GhristuB  :  talis  enim  habitu  et  adspectu  annuntia-* 

batur.  »  Nempe  haec  apud  Isaiam  verba  :    Yidimut 

eum,  et  non  habebat  speciem,  neque  decorem,  non 

de  tempore  tantum  passionis,  sed  de  nativa  corpo- 

ris  conformatione  Septimius  accipi  voluit,  ut  prs 

deformitate  faotus  aa  contumelias  videretur,  aoeo- 

oue  ait  ipsum  sibi  fuisse  contumeliosum.Et  lib.  de 

Carn.  Chr.  :  «  Adeo  nec  humanffi  honoBtatis  corpus 

fuit.  Tacentibus  apud  nos  qooque  prophetis  de 

ignobili  aspectu  ejus,  ipss  passiones,  ips»  contu- 

meliffi  ioquuntur;   passiones  quidem,  humanam 

oarnem ;  contumeli»  vero,  inhonestam.  An  ausus  Q 

OBset  aliquis  un^ue  summo  perstringere  corpus 

novum  ?  sputammibus  oontaminare  raciem,   oisi 

merentem  ?  »  Qui  serviii  supplieio  cruciandus  pro 

nobis  venerat,  formam   quoque  servi  susceperat, 

non  eTSoc  fijiov  Topavv(8oc.   Origenes  lib,  vi  contra 

Celsum:     '0{xoXoyov|i&vu)<     to{vuv    y^YP*^**    "^^ 

mp\    tou    8u9ei8l<    '>(z^o^iytai    tou    'Irjaoo     ocofxa, 

X.  t,  X.  Augustinus,  in  Ps.  zuii :  «  Ut  homo,  non 

habebat  speoiem  neque  decorem  ;   sed  speciosus 

forma,  ex  eo  quod  est  pr»  filiis  hominum.  «  Et  m 

Psal.  Gzvui  :  •  Et  ipse  Spcnsus,  non   carne,   sed 

yirtute  formosus.  »  In  Pt.  czzvii  :  «  Sponsus  OEt 

ille,  ^uo  nihil  est  pulchrius,  qui   quasi  fosdus  ap- 

paruit  inter  manus  porsequentium  ;  de  quo  paulo 

ante  dicebat  Isaias  :  Et  vidimus  eum,   et  non  habe» 

hatspeciem,  netjue  decorem.  Er^o  sponsus   noster 

foBdus  est  ?  Absit.  Quomodo  enim   illum  virgines 

.  amarent,  que  in  terra  maritos  non  quaesierunt  ? 

Ergo  persequentibus  foedus  apparuit.  Et  nisi  eum  D 

foBdum  putarent,  non  insilirent,non  flagellis  cffide- 

rent,non  spints  coronarent,  non  sputis  inbonesta- 

rent ;  sed  quia  fcedus  illig  apparebat,  fecerunt  illi 

ista  :non  enim  habebant  oculos  unde  Ghristus 

fmlcoer  videretur,»  eto.  Deniiue  Septimius  noster, 
ib.  III  adv.  Marcionem,  Davidicum  illud,  Speciosus 
forma  prx  filiit  hominum,  ezplicans  ait  :  «  Nam. 
etsi  tempestivus  decore,  apud  David,  suprafilios 
homjnum ;  sed  in  allegorico  illo  statu  gratiffi  spi- 
ritalis  eum  acoingitur  ensem  sermonis,  qui  vere 
species,  et  decor,  et  gloria  ipsius  est.  Caeterum 
habitu  inoorporali,   apud    eumdem  prophetami 


vermis  etiam,  et  non  homo,  ignominia  hominis  et 
nullificamen  populi.  »  Virum  ezimis  pietatis  et 
doctrlnffi  Jacobum  Sirmundum  audivi  narrantem, 
se  vidisse  numisma  vetus  ffireum,  cusum  (ut  ipse 
arbitrabatur)  sub  Gonstantino :  soalptura  faciem 
ezhibebat  satis  deformem  et  borridam,et  in  altera 
parte,  temnlum  cum  inscriptione  :  AifACTACic,  quffi 
viz  alium  mdicare  videatur,  quam  Ghnstum,  qui 
templum,  hoc  est  corpus  suum,  morte  destructom 
ac  dissolutum»  tertia  die  restituit,  vita  resnmpta. 
Itac^ue  haud  mediocriter  aberrant  aui  ▼ultum 
Ghristi  esse  aiunt,  quem  Fulvius  UrsinuB  T. 
Quinctio  Flaminio  tribuit(/ma^.  illustr.  126).  Qua 
de  reestoap.  1,  lib.  i,  Vanar.  leciionum  Jani  Rut- 
gersii.  Ad  Dominici  vultus  tristitiam  pertinere 
videtur,  quod,  apud  Joannem,  Judffii  aetatem 
Ghristi  quasi  ad  quinquagesimum  annum  vergen- 
tem  denotant :  in  facie  nimirum  indecora,  confa- 
sis  ipsa  deformitate  lineamentis,  multo  plures 
quam  haberet  annos  computabant.  Ria. 

(10)  Teniatoris  congressut  solis  verbis  r^eltU. 
Gorruptum  prava  distinctione  looum  sic  faeile 
restituemuB  :  «  Ettentatoris  congresBus  solis  ver- 
bis  repellit,  cum  de  domino  fit  magister,  dooens 
hominem  evadere  ad  salutem  soilicet  veniam  offen- 
sffi  patientiae  eruditus.  Non  contendit,non  reclama- 
vit,  •  etc.  Satanam  tentantem  Christus  repulit 
soHb  verbis,  et  quidem  ez  Scriptura  citatis.  Pote- 
rat  Dominus  viribas  divinis  et  nutu  ad  ima  tartari 
detrudere ;  sed  maluit  magistrum  agere,  et  Scrip- 
turas  calumniose  citantem  simplici  Scripturarum 
veritate  confutare.  Subinde  autem  TertuIIianus 
occasionem  dicti  illius:  «Dedomino  flt  magister,B 
ab  Satana  ad  hominem  transtulit,  oontinuoque  ad- 
jecit,  «  docens  hominem  evadere  ad  salutem.  »  Sic 
ubique  solet  hujusmodi  occasiones  captare.  Rio.  ^ 

(11)  Docens  hcminem  evadere  ad  salutem.  Dic 
plurima  veterum  librorum  inter  se8edi8Gordia.An- 
tiquiHsimus  P.  Pithoei  :  «  Docens  hominem  eva* 
dere  mortem  absolutam  ;   scilicet  veniam  offensc 

Eatientiffi  eruditus.  »  Godez  Divionensis :  «  Dooens 
ominem  evadere  mortcm  absolutam  ;  scilicet  ve- 
niam  offensffi  patientiffi  eruditus.  »  Ursini  :  «  Do- 
oens  hominem  evadere  mortem  ;  ad  solitffi  scilicet 
veniam  offensffi  patientiffi  eruditus.  «Tros  Vaticani, 
Pamelio  affirmante  :  «  Docens  hominem  evadere 
mortem,  ob  salutem  scilicet  venire  ofTenBa  patien- 
tia  eruditus.»  Rhenanus  edidit:«  Docenshominem 
evadere  mortem,  absolute  soilioet  veniam  offen- 
sas  patientiffi  eruditus, »  Ria. 
{h)  jiquam  ipse  lavandis  ditcipulorum  pedtbus 


1365 


LIBER  DE  PATIENTIA. 


136« 


peccatorOB,  non  Publicanos  aspernatus  est.  Non  A  dem  1966  artiilcium  promerendi  obsequium  est, 


iJli  saltim  *^  dvitati  que  cum  recipere  noluerat. 
iratus  est,  cum  etiam  discipuli  tam  contumelioso 
oppido  ccBlestes  ignes  repraBsentari  voluissent. 
IngratoB  curavity  insidiatoribusceeait.  Parum  boc, 
ai  non  etiam  proditorem  suum  secum  babuit,  nec 
constanter  '*  denotavit.  Gum  vero  traditur,  cum 
adduoitur  ut  pecua  ad  victimam,  eic  enim  non  ma- 
gia  aperit  os,  quam  agnus  aub  tondentis  potestate, 
ilie»  cui  legiones  angelorum,  si  voluiaset,  uno 
dicto  de  ccelia  adfbiBsent,  ne  1M4  unius  qui- 
dem  discentis  '*  giadium  ultorem  *^  probavit. 
Patientia  Domini  in  Malcho  vulnerata  est.  Itaqueet 
gladii  opera  maledixit  in  posterum,  et  aanitatis 
restitutione  ei,  quem  non  ipse  vezaverat,  satisfecit. 


obsequii  *'  vero  discipiina,  morigera  Bubjectio  est, 
quanto  magis  nos  secundum  Dominum  moratos  '* 
invenirii  oportet  I  Servos  scilicet  Dei  vivi,  cujusju- 
dioium  in  suos,  non  in  compede  aui  pileo  (14) 
vertitur,  sed  in  aeternitate,  aut  poBnn,  aut  salutis. 
Gui  severitati  declinande,  vel  liberalitati  invitanda, 
tanta  obsequii  diiigentia  opus  est,  quanta  sunt  ipsa, 
quffi  aut  severitas  comminatur,  aut  liberalitas  pol- 
licetur.  Et  tamen  nos  non  de  hominibus  modo  ser- 
vitute  Bubnizis  (15),vei  quolibet  alio  jure  debitori- 
bus  obsequii,  verum  etiam  de  pecudibus,  etiam  de 
bestiis  obedientiam  ezprimimus,  intelligentes  usi- 
bus  noBtris  easa  Domino  provisaB  (16)  traditasqne* 
Ifeliora  ergo  nobiB  erunt  in  obsequii  diBciplina, 


per  **  patientiam,  miserioordiffi  matrem.  Taceo  p  qus  nobis  Deus  aubdit  ?  Agnoscunt  denique  qu» 


qaod  figitur,  in  boc  enim  venerat.  Numquid  ta- 
men  Bubeandffi  morti  etiam  contumeliis  opus  fue- 
rat?Sed  ea^i^inarl  voluptate  patientiffi  diBcesBuruB 
volebat.  Despuitar,  verberatur,  deridetur,  fcBdis 
vestitur,  foBdioribas  coronatur.  Mira  ffiquanimita- 
tis  Odes.  Qui  in  hominis  figura  proposueratlatere, 
nihil  de  impatientia  bominis  imitbitusest.  Hincvel 
mazime.  Pharisffii,  Dominum  agnoscere  debuistis: 
patientiam  hujusmodi  nemo  hominum  perpetraret. 
Talia  tantaque  documenta,  quorum  magnitudo 
penes  nationes  qoidem  detrectatio  fldei  est,  pencB 
noB  vero  ratio  et  etructio  **,  satis  aperte,  non 
sermonibuB  modo  in  precipiendo,  sed  etiam  pas- 
sionibuB  Domini  ^  sustinendo,  probant  hiSy  qui- 
buB  credere  datum  est,  patientiam  Dei  esse  natu- 


obediunt,  nos.  Gui  soli  aubditi  sumus,  Domino 
Bcilicet  auscultnre  dubitamuB  ?  At  quam  injustum 
est,  quam  etiam  ingratum,  quod  per  alterius  indul- 
gentiam  de  aliis  consequariB,  idem  illi  per  quem 
conseqaeris,  ne  temetipso  non  rependere  1  Neo 
pIuribuB  de  obsequii  ezhibitione,  debita  a  nobis 
Doroino  Deo.  Satis  enim  agnitio  Dei,  quid  sibi  in- 
cumbat,  intelligit.  Ne  tamen  ut  extraneum  de  ob- 
sequio  videamur  interjecisse,  ipsum  quoque  obse- 
quium  de  patientia  trahitar.  Nunquam  impatiens 
obsequitur,  aut  patiens  quis  non  '^  oblectatur  '*. 
Quam  ergo  Dominus  omnium  bonorum  et  demon- 
strator  et  acceptor  Deus  in  Bcmetipso  circumtulity 
quis  de  bono  ejus  late  "  retractet  (17)  ?  1M8  Gui 
item  dubium  sit  omne  bonum,  quia  ad  Deum  per- 


ram  (13),  elTectum  et  prffiBtantiam  ingenitffi  cuJub-  ^  tineat,  pertinentibus  ad  Deum  tota  mente  sectan- 
dam  proprietatis.  dum  ?  Per  qus  in  ezpedito  (18)  et  quasi  in  prffi- 

GAPUT  IV.  scriplionnis  oompendio  (19)  et  commendatio  et  ez- 

Igitur  si  probos  quoBque  servoB  et  bouffi  mentis      hortatio  de  patientia  constituta  ^  est. 
pro  ingenio  dominico  conversari  videmus  (siqui- 

VarisB  leetioDeB. 

*♦  Saltem  Fran.  Paris.  «» Instanter  Jun.  *•  Educentis  Rhen,  Fran.  Paris.  "  In  ultorem  Fran. 
Paris.  ^  Proh  Rhen.  **  Instructio  alii,  ^  In  add.  Jun.  paBsionibus  in  sustinendo  Rig.  '*  Obsequi 
Rigalt.  **  Secundum  Dominum  morigeros  Pamelius  tegit  ex  3  Vatieanis.  "  Non  abest  Fran.  Paris.  *♦ 
Obiuctatur  Rigalt.  ^  Latere  Pran.  Paris.  ^  Constituta  Fran.  Paris.  in  preBoriptioniB  compendio  de 
patientia  oonBtitatum  est  Rigati. 

CommentariuB.  ^ 


minisiravit.  Plocuit  hffic  scriptura  codicis  Ursini, 
^uia  sic  etiam,  lib.  de  baptismo,  «  Aquam  discen- 
tibuB  ministrat.  •  Et  tamen  possit,  neo  sine  ratio- 
ne,  defendi  quod  in  PithcBano  le^itur, «  Atquin  ipse 
lavandis,  »  etc.  Nam  hic  de  ministerio  tantum,illic 
de  aqua  sermo  est.  Rio. 

(13)  Patientiam  Dei  esse  naturam.  Nam,  ut  ait 
Augustinus,  etiam  infiirmitas  Dei  fuit  ex  potestate 
(lib.  ziv  De  Civit.,  Dei,  cap.  9).  Rio. 

(14)  Non  in  compede  aut  pileo,  Gompedes  servi- 
tutis  notffi  erant,  ut  pileus  libertatis.  Unde  Bruti 
numisma  pileo  duobuBquepugionibus  insi^nitum, 
quibus  restitutam  a  se  patri®  libertatem  signiflca 
bat.  Mitto  hic  dicere  Anacharsin  Scytham,adeoque 
servum,   'rTXov  assumpsiBse  in  gymnasiis.  Le  Pr. 

(15)  Servttute  subnixis.  Hoc  est,  servis  multo  oo- 
natu  et  nisu  allaborantibus.  Auctor  poematum  ad- 
versus  Macionem,  Poem.  ni : 

Moluit  afflictus  popoli  portare  labores 
Subnixa  eerrice... 


Et, 
Pro  patria  quffi  belUgero  suboiza  labori.  Rio. 

(16)  Usibus  nostris  a  Domino  proviscu.  Alludit  ad 
illud  Gen.  i :  Dominamini  piscibus  maris,  etc.  ; 
item  quod  est  Gen.  ix :   Terrar  et  tremor  vester  sii 

n  superomnia  animantia,  etc.  Pam. 

(17)  Quis  de  bono  ejus  late  retractet  ?  Quis  de 
bono  ejus  satis  unquam  dizerit  1  Retraotare,  apud 
Tertullianum  est,  tractare,  disputare,  disBerere, 
At  in  omnibus  antiquis  ezemplaribus  legitur  : 
<<  Quis  de  bono  ejus  latere  tractet?  »  Nec  debuit 
mutari.  Nam  et  commode  ezplicari  potest :  Quls 
de  bono  ejus  latere  aut  reticere  apud  se  cogitet  ? 
Rio. 

(18)  Per  qux  in  expedito.  Phrasis  juriBconsulto- 
rum  in  ezpedito  esse.  Hinc  illud  Ulpiani  I,  si  dubitet, 
ff.  de  fidejuss.  :  «  Gum  numeratio  totius  debiti  non 
sit  in  ezpedit.  »  Similiter  et  illud  :  »  In  prsscrip- 
tionis  compendio.  »  Pam. 

(19) /n  prmscripiianis  compendio.  PrffiBcribo  in 


1367 


TERTULLIANI  OPEHUM  PAHS  L— SERIES  II,  DOGMATIGA. 


i368 


CAPUT  V.  A 

Verumtamen  procedere  disputationem  de  necee- 
Bariis  fidei  non  est  otiosumy  quia  neo  infructoo- 
Bum.  Loquacitas  in  ediflcatione  nulla  turpis,  ei 
quando  turpis.  Itaque  si  de  aliquo  bono  sermo  est, 
res  postulat,  contrarium  quoque  boni  receneere. 
Quid  enim  seotandum  sit,  magis  illuminabis  (20), 
8i  quod  vitandum  sit  proinde  digesseriB.  Gonside- 
remus  igitur  de  impatientia :  an  siout  patientia  in 
Deo,  ita  adversaria  ejus  in  adverBario  nostro  nata 
atque  comperta  sit ;  ut  ex  isto  appareat,  quam 
principaliter  fldei  adversetur.  Nam  quod  ab  aemulo 
Dei  oonceptum  est,  utique  non  est  amicum  Dei  re- 
bus.  Badem  discordiaest  rerum,  quas  etanctorum. 
Porro  oum  Deus  optimus,  diabolus  e  contrario 
pessimus  ;  ipsa  sui  diversitate  testantur,  neutrum  ^ 
alteri  facere  '^,  ut  nobis  non  magis  a  malo  aliquid 
boni,  quam  a  bono  aliquid  maii  dictum  *'  videri 
possit.  Igitur  natales  impatientia  (21)  in  ipso  diabo- 
lo  deprebendo,  jam  tuno  oum  Dominum  Deum  uni- 
versa  opera  que  fecisset,  imaginisua9,id  est  bomi- 
ni  subjecisse  impatienter  tulit  (Gen,  iii).  Nec  enim 
doluisset,  si  sustinuisset ;  nec  invidisset  bomini,si 
non  doluisset.  Adeo*'decepiteum,  quia  inviderat : 
invideratl967  autem,  quia  doluerat.  Doluerat, 
quiapatienter  utiquenon  tulerat.  Quid  primum  fue- 
rit  ille  angeius  perditionis,  malus  an  ^  impatiens, 
contemno  quABrere ;  palam  cum  sit,  impatientiam 


oum  malitia,  aut  malitiam  ab  impatientia  auspi- 
catam,  deince  inter  se  conspirasse,  et  individaaB 
in  uno  patris  sinu  adolevisse.  Atenim  quam  pri- 
mus  senserat,  per  quem  delinquere  intraverat*^ 
de  suo  experimento  quid  ad  peocandum  adjava- 
ret  **  structus  ^*  eamdem  impingendo  in  crimen 
bomini  advocavit:  conventa  statim  illi  malier, 
non  temere  dixerim  per  colioquium  ipsnm  ejus 
affiacta  est  spiritu  impatientia  infecto,  usque  adeo  ^ 
nunquam  omnino  peccasset/  si  in  ^  divino  inter- 
dicto  patientiam  perservasset  ^.  Quid  quod  non 
sustinuit  sola  conventa  ;  sed  apud  Adam  nondum 
maritum,  nondum  aures  sibi  debentem  (22)  impa- 
tiens  etiam  taoendi  est,  ao  ^^  traducem  illum  ejos, 
quod  a  malo  hauserat  (23),  faoit  **,  Perit  igitur  et 
alius  homo  per  impatientiam  alterius ;  perit  mox 
et  ipse  per  impatientiam  suam  utrobique  com- 
missam  :  et  oiroa  Dei  praBmonitionem,  et  oiroa 
diaboli  circumaoriptionem  (24),  iliam  Bervare,hano 
refutare  non  sustinens.  Hinc  prima  judicii,  unde 
delicti  origo  ;  hino  Deus  irasci  ezorsus,  unde 
offendere  homo  inductus.  Inde  in  Deo  prima  pa- 
tientia,  unde  indignatio  prima.  Qui  tunc  male- 
dictione  sola  contentus,  ah  animadversionis  im- 
petu  in  diabolo  temperavit.  Aut  quod  crimen  aote 
istud  **  impatientias  admissum  homini  imputatur? 
Innocens  erat,  et  Deo  de  proximo  amious,  et  pa* 
radisi  colonus.  At  ubi  semel  succidit  "^  impatien- 


Yarise  lectiones. 

"  Favere  Wouwer.  MS.    ••  Editum  Fran.  Paris.  Higalt.    »•  Ideo,    ^  An  absst  Rigalt.    ♦*  Per  auam 

£rimu8  deiiquerat  Rhen.  primus  delinquere  intraverat  Cod.  Pithaei.  ^*  Adjutaret  Fran.  Paris.  nouw. 
S.  **  Instructus  Wouw.  MS.  ^  Adeo  ut  numquam  Wouv.  MS.  ^  Jn  abest  Fran.  Paris.  RiqalU 
♦*  Prsservasset  Fran.  Rhen.  ^^  Ad  Seml.  ^  Faoit  ?  Lat.  Jun.  ei  deest  Wouw.  Jf S.  ♦*  Aut  quod  orimen 
ante  istud  Jun,  Quod  crimen  Ciacc,  Ciac.    ^  tiemei  Buocubuit  a/tt,  Jun,  non  probat, 

Gommentarius. 


jure  triplioem  habet  8ignifloationem,et  omnes  Ter-  G 
tulliano  convenire  possunt.  Prima,  praBScribere  est 
prafinire,  ut  prssoriptum  a  testatore  tempu8,il  est 
prffifinitum.  Ergo.cum  Deus  tanti  feoerithanc  virtu- 
tem  habes  compendiose  preBScriptum  prffifinitum-. 
que  quid  sentire  de  illa  debeas.  Altera  significatio 
est,  qua  quis  post  rei  alienae  usucapionem  contra 
omnem  litis  intentationem,  sibi  hoc  unico  verbo 
consulit;  itaque  qui  prsescripsii^  elidit,  adimitque 
omnem  aotionom  contra^se,  et  litem  quamcumque 
interneoat.  Quid  ergo  boc  verbo  compendiosius  ? 
I^iturliabes  compendium,  quoimpugnantes  patien- 
tiam  elidas,  si  tantum  dicas,  Domini  est  virtus  :  quo 
yerbo  omnem  actionem  adimes,  non  aliter  atque 
illi  qui  praescripsere.  Tertia  et  propria  est :  nam 
preesoriptio  in  jure  est  exceptio,  et  prflescribere 
est  exoipere,  aut  exoeptionem  opponere,  et  acto- 
rem  excludere  ;  hoc  sensu  qui  se  judicio  defendit, 
et  orimen  in  adversarium  transfert,  oum  illud 
refellit^dicitur  adversario  suo  praesoribere.  Ergo  D 
babescompendium^quopraescribas  tuis  adverrtariis. 
Quod  hoc  compendium  ?  Virtus  est  Oei,  eam  Oeus 
magni  habet,  Deus  in  semetipso  circumtulit.  Lag. 

(20)  Magis  illuminabis.  Vere  spectat  ad  illumina- 
tiones  rhetorum.  Itaque  non  audio  illos,  qui  de 
baptismo  nescio  quid  fingunt.  Scio  baptismum 
illuminationem  dioi,  teste  etiam  Paulo  ;  sed  hic 
augurari  aliquid  de  baptismo,  insulsum  ost.  Lac. 

(24)  Nalales  impatientiss.  Appellat  impatientiae 
natales,  originem  Bive  initium  impatientie.  Sic 


lib.  I  adt.  Marc.  «  Natales  agnitionis  »  dixit;etlib. 
dePalliOy  «  Nataies  mundi.  »  Rhen. 

(22)  Nondum  aures  sibi  debentern.  Alludit  ad  cod- 
jujgum  inter  ipsos  debita,  qus  bona  fide  cxsolvi 
etiam  Apostolus  voluit ;  ita  ttt  aures  debeat  con- 
jux  conjuffiappellantiposcentique.  Rig. 

(23)  Ac  iraducem  illum  ejus  quod  a  malo  kam- 
ratf  facit.  In  antiquis  exemi^laribus  legitur,  ad 
tradncem  ad  iltum.  Quod  etsi  vitio  non  caret,taiDen 
ostendit  quid  sincerum  haberi  debeat  :  «  Adtrado- 
cem  illum  ejus  quod  a  malo  hauserat,  facii. » 
Evam,  inquit,  solam  convenerat  Satanas ;  solam 
afHaverat  spiritu  impatientia  infecto.  At  illa,  im- 
patiens  etiam  tacendi,  pravam  SatansB  snggestio- 
nem  transfudit  in  suum  Adam.  Itaque  i{)8a  fuil 
peccati  tradux  in  Adam,exindeque  iliumfeoitejus- 
dem  peccati  adtraducem,  hoc  est,  adminiatrum  et. 
collegam  traducendo  in  communem  prosapiam 
peccalo.  RiG. 

(24)  Et  circa  diaboli  circumscriptionem.  Decc* 
ptionem  inteiiigit,  qua  diabolus  Evam  circumve- 
nerat:  banc  refutare  debebat  Adam.  Gircumscri- 
bere  dcclpere  significat.  Et  Giceroni  circumscribere 
senalum,  est  aucloritate  senatum  privarn,  tracta  a 
fabris  aut  chirurgis  metaphora,  qui  qu»  precisuri 
sunt,  prius  circumscribunt.  Et  revara  primi  pa* 
rentos  nostri  a  diabolo  sunt  circumsoripli,  cujub 
astu  de  paradiso  sunt  ejecti  atque  exsilio  damnaii, 
omni  Jure  possessionis  sibi  adempto.  Rbbn. 


1369 


LIBER  DB  PATIENTJA. 


1370 


ti89,  desivit  •*  Deo  sapere,  desivit  ccBlestia  susti-  A  tientia  est  boni.  Nemo  impudicus  non  impatiens 


nere  posse.  Exinde  homo  terrs  datus  (25),  et  ab 
oculis  Oei  ejectus,  facile  usurpari  "  ab  impatien- 
tia  cospit  (26)  in  omne  quod  Deum  offenderet. 
IMS  Nam  statim  illa  semine  diaboli  concepta, 
maliliffi  fecunditate,  iram  >'  filium  procreavit, 
editum  suis  artibus  erudiit  *\  Quod  enim  ^  ipsum 
Adam  et  Evam  morti  immerserat,  doouit  et  Giium 
ab  homicidio  incipere  {Gen,  iv).  Frustra  istud  im- 
patientisB  adscripserim,  si  Gain  ille  primus  homi- 
oida,  et  primus  fratricida,  obiationes  suas  a  Do- 
mino  ^  recusatas  «quanimiter  neo  impatienter 
tulit,  si  iratus  fratri  suo  non  est,  si  nominem  deni- 
que  interemit.  Gum  ergo  nec  occidere  potuerit, 
nisi  iratus,  nec  irasci,  nisi  impatiens  :  demonstrat 


pudicitiffl,  et  improbus  probitatis,  et  impius  pieta- 
tis,  et  inquiotus  quietis.  Ut  malus  unusquisque  fiat, 
bonus  perseverare  non  poterit.  Talis  igitur  exce- 
tra  "  (28)  1259  delictorum,  cur  non  Dominum 
offendat  improbatorem  malorum  ?  Annon  ipsum 
quoque  Israei  per  impatientiam  semper  in  Deum 
deliquisse  manifostum  est,exinde  cum  oblitusbra- 
chii  CGBlestis,  quo  ^hyptiis  afflictationibus  fuerat 
extractus,  de  Aaron  sibi  deos  duces  postulat,  cum 
in  idolum  auri  sui  collationes  defundit  {Exod. 
xvii)  ?  Tam  necessarias  enim  Moysis  cura  Domino 
congredientis  impatienter  exceperat  moras  (29). 
Post  mann»  escatilem  (30)  pluviam,  post  petr» 
aquatilem  sequelam  desperant  de  Domino,  tridui 


quod  per  iram  gessit  ad   eam  referendum,  a  qua  n  sitim  non  sustinendo.  Nam  hffic  quoque  illis  im- 
ira  suggesta  est.  Et  haeo  quidem  '"^  impalienti»      patientiaaDomino  exprobratur.  Ac  ne  singulaper- 


iggesta  est.  Et  haeo  quidem  '"^  impalientia 
tunc  infantis  quodammodo  incunabula.  Csterum 
quanta  mox  incrementa,  nec  mirum.  Nam,  si 
prima  deliqait,  oonsequens  est,  ut  quia  prima, 
idcirco  et  sola  sit  matrix  in  omne  delictnm,  de- 
fandens  de  suo  fonte  varias  criminum  venas.  De 
bomicidio  quidem  dictum  est.  Sed  ira  editum  a 
primordio,  etiam  quascumque  postmodum  ^  causas 
sibi  invenit,  ad  impatientiam  ut  ad  originem  sui 
confert.  Sive  enim  quis  inimloitiis,  sive  prsedffi 
gratia  id  scelus  conOcit,  prius  est  ut  aut  odii  aut 
avaritiffi  fiat  impatiens.  Quioquid  compellit^  sine 
impatientia  sui  non  est  ut  perfici  possit.  Quis 
adulterium  sine  libidinis  impatientia  subiit  ?  Quod 
et  si  pretio  in  feminis  cogitur  venditio  illa  pudi- 


patientia  a  Domino  exprobratui 
vagemur,  nunquam  non  per  impatientiam  delin- 
quendo  perierunt.  Quomodo  autem  prophetis 
manus  ••  intulerunt,  nisi  per  impatientiam  au- 
diendi  (Act,  vui,  Sap.  ii)  ?  Domino  autem  ipsi,  per 
impatientiam  videndi  (31)?  Quod  si  potientiam 
inissent,  liberarenlur. 

CAPUT  VI. 

Ipsa  adeo  eat,  qu»  fidem  et  subsequitur,  et 
antecedit  {Gen.  xv),  Denique  Abraham  Deo  credi- 
dit,  et  justitiffi  deputatus  •*  ab  illo  (32)  est :  sed 
fidem  ejus  patientia  probavit,  cum  filium  immo- 
lare  jussus  est,  ad  fidei  non  tentationem  dixerim, 
sed  typicam  contestationem  (33).  Gfflterum  Deus, 


oitiffi,  utique  impatientia  contemnendi  lucri  ordi-  C  quem  justiti»  deputasset,  sciebat.  Tam  grave  pras- 
natur.  Hffic,  ut  principalia  (27)  penes  Dominum  ceptum,  quod  neo  Domino  perfici  placebat,  patien- 
delicta.  Nam  ut  compendio  dictum  sit,  omne  pec-  ter  et  audifit,  et  s\  Deus  voluisset,  implesset. 
catum  impatientiffi  adscribendum.  Malum  impa-      Merito  ergo  benedictus,  quia  et  fidelis ;  merito 

YarieB  lectiones. 

»*  Desinit  —  desinit  Rgen.  "  In  usum  ocoupari  Jun.  ^  Mira  Jun.  •*  Brudivit  Latin.  "  Quid  enim 
Latin.  ••  Ad  dominum  Rhen.  "  Et  haec  quidem  abest  Bhen.  Fran.  "  Postea  Fran.  PurU.  RtgaU. 
"*  Exoedra  Jun.  exhedra  Paris.  exedra  Rhen.    ^  Manus  prophetis  Rig.    "^  Deputatum  Jun. 

Commentarius. 

(25)  Exinde  homo  terrx  datus.  Ipse,  lib.  de  Pal- 
lio  :  «  Pellitus  orbi  ceu  metalio  datur. »  Eio. 

(26)  FacHe  usupari  ab  impatiantia  capit.  Usur- 
pant  ^roprie,  ad  guos  jus  possessionis  spectat.  Sic 
impatientia  veluti  Jam  possidens  hominem,  facile 
cum  ad  quidvis  traxit  quod  Deum  offenderet. 
Rhen. 

(24)  Hsec  et  principalia.  Haud  absimiliter  8.  Cy- 
prianus,  lib.  de  Bono  pat.  c.  5  :  c  Adulterium, 
fraus,  homicidium,  mortale  crimen  est.  »  Hoc  in- 
terim  notandum,  quod,  cum  S.  Augustinus  et  alii 
reoentiores  delicta  accipiaot  pro  peccatis  minori- 
buB,  Tertullianus  in  genere  aocipiat  pro  omni 
genere  peccatorum  ;  ubi  autem  de  gravioribusagit, 
addit  :  principalia,  capitalia,  mortalia  Pam. 

(28)  Talis  igitur  excetra.  De  exhedra  interpreta- 
las  est  locum  hunc  Rhenanus,  nos  tamen  malui- 
z^ius  alios  sequi  qui  excetram,  hoc  est  serpentem, 
seu  hydrain  ab  Hercule  victam  explicant.  Le  Ph. 

(29)  Impatienter  exceperat  moras.  Postremum 
istud  vocabulum  non  legitur  in  codice  Pithoei,  ut 
in  hoc  commate  repetenaum  de  prfficedenti  videa- 
inv^oltationes,  Mosis  videlicet  cum  Domino.  Rig. 

(jO)  Po$t  mannx  esoatilem,  etc.  De  manna  He- 


brfflis  in  deserto  vagantibus  concessa  loquitnr,  uti 
postea  de  aquffl  abundantia  quam  Moses  a  Domino 
obtinuit;  loca  obvia  sunt  hao  de  re  infinita,  tum 
apud  profanos.  tum  apud  sacros  scriptores.  Non- 
nulla  de  his  in  animadvers,  nostrie  diximus  adyer- 
sus  Prapadamitas  ;  hic  subjungam  Salvianum,  lib.i 
D  de  Gubem.  :  «  Rorantes  escis  coelestibus  polos, 
salientes  rupibus  aquas.  »  Satis  quidem  poetioe. 

Lb  Pr.  .... 

(31)  Per  impatientiam  eliam  videndi.  Per  mvi- 
diam  nec  enim  patienter  aut  libpnter  videtur  .qui 
invidetur,  et  esse  odio  solet  invidentibus.  Sic  Ghri- 
stus  Judfflis  invisus,  et  :  Sciebat  Pilatus  traditum 
sibi  a  Jwixis  per  invidiam.  Big 

(32)  Justitias  deputatus  est  ab  ilto.  In  Abraham 
typica  fidei  contestatio.  Neque  enim  iliud  ad  fidem 
ar.am  quam  vivam  pertinere  ipse  auctor  hic  indi- 
cat  dum  subjicit:  «  Sed  fidem  ejus  patientia  pro- 
bavit ;  »  et  pauio  post :  «  Fides  patientia  illumi- 
nata.  »  Cui  similem  plane  habes  locum  apud 
S.  Cyp.  epist   63.  Pam. 

(33)  Sed  typicam  contestaiionem.  Hoo  eat  exem- 
plura,  figuram,  sacramentum,  myslerium.  Rig. 


437! 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  1.  —  SBRIES  II,  DOGMATICA. 


ms 


fidelis,  quia  et  patiens.  Ita  fides  patientia  illumi-  A 
nata,  cum  in  nationes  seminaretur  per  semen 
Abrah»,  quod  est  Ghristus  {Galat.  iii),  et  1960 
gratiam  legi  auperduceret,  ampliandaB  adimplen- 
dffique  legi  adjutricem  suam  patientiam  praefecit, 
quod  ea  sola  ad  justitiffi  doctrinam  retro  defuieset. 
Nam  olim  et  oculum  pro  oculo,  et  dentem  pro 
dente  repetebant,etma1um  malo  foBnerabanl  (£d^i. 
XXI ;  Deut.  xiz)  :  nondum  enim  patientia  in  terris, 
quia  nec  fldos  :  Scilicet  interim  impatientia  ooca- 
sionibus  legis  fruebatur.  Faoile  erat,  absente  do- 
mino  patientiae  et  magistro  (34).  Qui  postquam 
supervenit  (35),  et  gratiam  iidei  patientia  compo- 
suit,  Jam  nec  verbo  quidem  lacessere,  nec  Fatu^ 
quidem  dioere  sine  judicii  periculo  licet.  Prohi' 
bita  ira,  restricti  ^  animi,  compressa  petulantia  p 
manus,  exemptum  lingus  venenum,plu8  lex  quam 
amisit  invenit,  dioente  Ghristo  (Matth,  v,  44)  : 
Diligite  inimicos  vestroz^  ei  maledicenMbus  benedi- 
cite  :  et  orate  pro  persecutoribut  vestris,  ut  filii  sitis 
Patris  vestri  cmlestis.  Vides  quem  nobis  patrem 
patientia  aequirat?  IIoc  principali  prscepto  uni- 
versa  patienti»  disciplina  succinota  est,  quando 
ne  digne^'  quidem  malefaoere  concessum  est  (36). 

CAPUT  vn. 

Jam  veroy  percurrentibus  nobis  caueas  impatien- 
tiffi,  cffitera  quoque  prfficepta  suis  locis  responde- 
bunt.  Si  detrimento  rei  familiaris  animus  conri- 
tatur,  omni  pene  in  loco  de  contemnendo  sffioulo 
Scripturis  Dominicis  commonomur  :  nec  major  ad 
pecuniffi  contemptum  exhortatio  subjacet,  quam  G 
quod  ipse  Dominusin  nullis  divitiis  invenitur.Semper 
pauperesju8tiiicat,divite8  pr»damnat(27).In  detri- 
mentum  •*patientlffi(38)  faslidium  opulentiae  prcmi- 
nistravity  demonstrans  per  abjeotionem  divitiarum 


Iffisuras  quoque  IMI  oarum  (30)  computandafl 
non  esse.  Quod  ergo  nohis  appetere  minime  opos 
est  quia  nec  Dominus  appetivit,  detruncatom  vel 
etiam  ademptum  non  ffigre  sustinere  debemus. 
Cupiditatem  omnium  malorum  radicem  Spiritus 
Domlni  per  Apostolum  pronuntiavit  (I  Tim.  vi,  10). 
Eamnoninconcupiscentiaalienitantomoonstitutam 
interpremur ;  nam  et  quod  nostrum  videtur,  alie- 
num  est :  nihil  enim  nostrum,  quoniam  Dei  omnia, 
cujus  ipsi  quoque  nos.  Itaqne  si  damno  affecti 
impatienter  senserimus  ••,  non  de  ••  nostro  amis- 
sum  dolentesy  afdnes  cupiditatis  deprehendemor. 
Alienum  qu89rimus,  cum  alienum  amissum  •^  flsgre 
sustinemus.  Qui  damni  impatientia  conoitatur, 
terrena  coelestibus  anteponendo,  de  proximo  in 
Deum  peccat.  Spiritum  enim  quem  a  Domino 
sumpsit,  saeoularis  rei  gratia  ooncutit.  Libenter  •• 
igitur  terrena  amittaraus,  coBlestia  tueamur.  To- 
tum  licet  sfficulum  pereat,  dum  patientiam  luorifa- 
ciam.  Jam  qui  minutum  sibi  aliquid  aut  flDrto,aut 
vi,  aut  etiam  iguavia,  non  constanter  sustinere 
constituit,  nescio  an  facile,  vel  ex  animo,  ipse  rei 
sun  manum  inferre  posset  in  causa  eleemosync 
Quis  enim  ab  alio  secari  omnino  non  sustinens, 
ipse  ferrum  in  corpore  suo  ••  ducit  ?  Patientia  in 
detrimentis  exercitatio  est  largiendi  ct  communi- 
oandi.  Non  piget  donare  cum,  qui  non  timet  per- 
dere.  Alioquin  quomodo  duas  habens  tunicat, 
alteram  earum  nudo  dabit,  nisi  idem  sit,  qui  au- 
ferenti  tunicam,  etiam  pallium  offerre  poBsit 
{Matth.  v)  ?  Quomodo  amicos  de  mammona  fabri- 
cabimus  nobis  (Luc,  xvi),  si  eum  in  tantom  amave- 
rimus,  ut  amissum  non  sufferamus?  Peribimus 
cum  perdito.  Quid  hic  invenimus,  ubi  habemos 
amittere  (40)  ?  Gentilium  est,  omnibus  detriraentis 
impatientiam  adhibere,  qui  rem  peouniariam  '• 


YariaB  lectiones. 


••  Restincti  Latin.  Jun.  ••  Lingu©  Fran.  flde  Pamel.  ex  MS.  et  Jun.  probaJt.  •*  Detrimentorum  Weu». 
MS.  «» Ita  Ri^alt.  Semler.  Impatientes  erimus  Paris.  Leop.  «•  De  non  nostro  Rig.  •'  Dolentes  add^ 
Fran.    ••  Dibentes  Fran.  Rig.    «»  Corpori  suo  jRi^.    '•  Pecuniarum 


Fran. 


Commentarius. 


(34)  Et  magistro.  Ignatius  Martyr,  epist.  ad 
Smyrnens,,  ait  fideies  eruditos  a  Patre  per  Filium, 
nxxipa  $ia  a^xou  ufxac  90f  (aravxa.  Greg.  Nyss.  in 
opere  de  perfecta  Christiani  forma,  loquens  de 
Christo  :  *0  Ttp  »«}>  p((|>  8i*  lauToo  vofjioOtTwv  xh 
(xaxp(5eu|iov  VilsB  tua  per  seipsum  leges  patientise 
dedit.  Lag. 

(36)  Qui  postquam  supervenit.  Credo  ad  eam- 
dem  rem  spectatum  ab  Hieronymo,  epist.  ad  Mar^ 
celtam  ubi  :  «  Qui  irascitur,  non  se  esse  judioat 
Christianum.  Gur  ?  Quia  Christus,  et  iex  nova 
ademit  jam  iram,  qu»  olim  non  ita  vetita.  »  Et 
Cyprianus  dixit  :  « Ipsa  aotum  dirigit,  ut  tenere 
possimus  viam  Christi,  dum  per  ejus  tolerantiam 
gradimur.  »  Lag. 

(36)  Ne  digne  quidem  malefacere  concessum  est. 
Sic  babent  antiquissima  cxemplaria ;  neo  dubi- 
tandum  quin  ita  scripserit  Tertullianus,  uti  etiam 
edidit  et  rectissime  explicavit  Rhenanus.  Evange- 
lica  lege  non  est  concessum  malum  maio  reddere, 
nec  male  meritis  male  facere,  quamvis  alias  dignis 
talione,  quibos  adeo  digne,  boo  est,  jore  et  merito 


male  fleret.  Ria. 

(37)  Divites  praedamnat.  Quasi   m  anteoessom 

Juaicii  Bupremi.  Ria. 

(38)  Ita  detrimenium  patienliss,  etc.  Obeoora 
sententia ;  videtur  sic  intelligenda  diatinguenda- 

p.  que  :  Ita  Dominus  prffiministravit  patientis  detri- 
^  mentum,  subaudi  rei  familiaris^  faBtidium  opa- 
lentiffi,  contemptum  divitiarum  :  appositive  :  ot 
sit  sensuB  :  Dominus  primus  ostendit  patientia  to- 
lerandum  esse  detrimentum  rei  familiaria,  dom 
docet  divitias  esse  comtemnendas.  Sio  apte  cohs- 
rebit  claosula  que  sequitur.  Rhen. 

(39)  Laesuras  quoque  earum^  etc.  Uesuras  vooat 
detrimenta  sive  dispendia,  com  aliquid  de  ro 
familiari  nostra  amittitur.  Potuisset  dicere  jactu- 
ras,  sed  placuit  novum  vocabulum.  Rheh. 

(40)  Qmd  hic  invenimus,  ubi  habemus  amittere  ? 
Ailudit  ad  verba  Christi  apud  Matlh.  x,  39  :  Qm 
invenerii  animam  suam,perdet  eam;  et  qui  penii^ 
derit  animam  suam  propter  w,  irweniai  eom. 
Ria. 


1373 


LIBER  DE  PATIENTIA. 


1374 


fortasse  axiims  anteponant.  Nam  ''^  et  facinnt,  A 
cum  lueri  196!!  cupiditatibus  qu«stuosa  pericula 
mercimoniorum  in  mari  ezeroent ;  cum  pecunis 
causa  etiam  in  foro  nihil  damnationi  timendum 
aggredi  dubitant ;  cum  denique  ludo  et  castris  (41) 
sese  locant  (42),  oum  per  viam  in  mores  bestiarum 
latrooinantur  (43).  Nos  vero  secundumdiversitatem, 
qua  cum  illis  sumus,  non  animam  pro  peounia, 
sod  pecuniam  pro  anima  deponere  convenit,  seu 
sponte  in  largiendo,  seu  patienter  in  amittendo. 

CAPUT  VIII. 

Ipsam  animam  ipsumque  corpns  in  snculo  isto 
expositum  omnibus  ad  injuriam  gerimus,  ejusque 
iiguri»  patientiam  subimus  ;  minorum  delibera- 
tione  ^*  laedemur  (44)  ?  Absit  a  servo  Gbristi  tale  «. 
inquinamentum,  ut  patientia,  majoribus  tentatio- 
nibus  praparata,  in  frivoiis  excidat.  Si  manu  quis 
ientaverit  provocare  *",  praesto  est  Dominica  mo- 
nela  (45) :  Verberanti  ie  (inquit  Hatth,  v,  39)  in 
faciemy  etiam  alteram  genam  obverie.  Fatigetur 
improbitas  patientia  tua.  Gujus  ''*  ictus  ille  sit, 
dolore  et  contumelia  constriotus,  gravius  a  Do- 
mino  vapulat  (46).  Plus  improbum  illum  cadis 
sustinendo  :|  ab  eo  enim  vapulabit,  cujus  gratia 
Bustines.  Si  linguaB  amaritudo  maledicto  sive  con- 
vicio  eruperit,  respioe  dictum  {Matth.  v,  12) : 
Cum  vos  maledixerint,  gaudete.  Dominus  ipse 
maledictus  in  lege  est  {DeuL  zxi,  23),  et  tamen 
solus  est  benedictus  {Galat.  iii,  13).  Igitur  Domi- 
num  servi  consequamur,  et  maledioamur  patienter, 


nt  benedicti  esse  possimus.  Si  parum  aequanimiter 
audiam  dictum  aliquod  in  me  protervum  aut  ne- 
quam,  reddam  et  ipse  amaritudinis  vicem  necesse 
est,  aul  cruciabor  impatientia  muta.  Gum  ergo 
percussero  maledictus  ^',  quomodo  secutus  inve- 
niar  doctrinam  Domini,qua  traditum  est  {Marc.  vii, 
15, 18),  non  vasculorum  inquinamentis  (47),  sed 
eorum  quffl  1!I6S  ex  ore  promuntur,  hominem 
communicari  "^*?  item :  {Matth.  xii),  manere  nos 
omnis  vani  et  supervacui  dioti  reatum  ?  Sequitur 
ergo  ut  a  quo  nos  Dominus  arcet,  idem  ab  alio 
sequanimiter  pati  admoneat.  Hic  jam  '^'^  de  patien- 
tiffi  voluptate.  Nam  omnis  injuria,  seu  lingua,  seu 
manu  incussa,  cum  patientiam  offenderit,  eodem 
exitu  dispungetur  (48),  quo  telum  aliquod  in  pe- 
tra  ^'  constantissim»  duritiae  libratum  (49),  et 
obtusum.  Goincidet  enim  ibidem  irrita  opera  et 
infructuosa,  et  nonnonquam  repercussum  in  eum, 
qui  emisit,  reciproquo  impetu  seviet.  Nempe  id- 
oirco  quis  te  laedit,  ut  doleas,  quia  fructus  Isden- 
tis  in  dolore  Isesi  est.  Ergo  cum  fructum  ejus 
everteris,  non  dolendo,  ipse  doleat  necesse  est 
amissione  fructus  sui :  tunc  tu  non  modo  illesus 
abis  "^*,  qood  etiam  solum  tibi  sufficit,  sed  insuper 
adversarii  tui  et  frustratione  oblectatus,  et  do- 
lore  defensus.  Hsec  est  patientiae  utilitas  et  volu- 
ptas  ^. 

GAPUT  IX. 

Ne  illa  quidem  impatientiae  species  excusatur  in 
amissione  noatrorum,  ubi  aiiqua  doloris  patrooi- 


YarieB  lectiones. 

^A  Quid  Latin.  *>*  deiibatione  Latin.  Pith.  et  Rigalt.  Statuunt  posse  :  de  liberatione.  Latinius  emen- 
davU:  de  libatione.  "  Provooari  Rhen.  ''♦  Quivis  Fran,  Paris.  Rigal.  "  Maledicto  Fran.  Paris.  male- 
diotus  Wouw.  M.  S.  "'«  Coinquinari  alii.  "  Admoneat  etiam  Jun.  "^»  Petram  Jun.  "  Ibis  Rhen.  ^  Vo- 
luntas  Rhen. 

Commentarius. 


(41)  Cum  denique  tudo  et  casiris.  Ludum  ffladia-  C 
torium  intelligit,  cujus  prsefectus   lanista    diceba- 
tur :  per  oastra,  militiam.  Rhen. 

(42;  Sese  locant.  Fuite  iste  turpissimus  acqui- 
rendi  aueestus  mos :  nam  honesto  etiam  loco  nati, 
cum  aa  egestatem  pervenerant,  locabant  auotora- 
bantque  se  ad  ludumgladiatorium.Meminit  hujus 
moris  Seneoa  epist.  87  :  «  Utrum  se  ad  gladium 
locet,  an  ad  oultrum.  »  Nihil  mirum  :  nam  quid 
paupertas  non  efOcit?  de  qua  Gyrill.  Alex.  hom.  5, 
defestis  Paschalib.  Lag. 

(43)  Per  viam  in  mores  bestiarum  latrocinantur. 
Codex  PithoBi,  per  via  in  memores.  Yesti^ia  sunt 
vers  leotionis  quam  fuisse  arbitramur  hujusmodi: 
«  Per  invia  in  mores  bestiarum  latrocinantur.  » 
Sio  ipse  lib,  de  anima  :  u  Quia  et  ipsa  bestiis  ob- 
ieoerit  eos,  quos  in  svlvis  et  aviis  truoidaverit.  » 
In  mores  bestiarum,  noc  est,  in  morem  bestiarum^ 
more  bestiarum.  Ria. 

(44)  Minorum  deliberatione  Ixdemur.  Hanc  sori-  j) 
pturam  constantissime  servant  libriveteres ;  miiiO' 
rum,  hoc  est,  pecuniae.  Deliberatione  autem  posi- 
tum  videtur  pro,  Itberatione.  Et  GbristianaB  pnilo- 
Bophiae  soitum  est,  divitias  inter  impedimenta 
oeoseri.  Eodemque  sensu  posset  etiam  legi.  c  Mi- 
norum  deliberatione  Isdemur  ?  »  quod  et  Pithoeo 
viaum.  Rio. 

{^)nominieafnonela,  Bic  monelam  i:Murpat  a 


monendo  pro  monitione,!  sicut  a  sequendo  seque- 
lam.  Rhen. 

(46)  Gravius  a  Domino  vapulat.  Ictu  contrario, 
seu  repercussu  diviuflB  ultionis.  Rig. 

(47)  Non  vasculorum  inquinamentis.  Quod  apud 
Matth.,  cap.  xv,  legitur  non  semel,  xotvoT  t^v  fiv- 
BpuTcov,  Tertullianus  vertit  communicat,  quemad- 
modum  etiam  Aurelius  Augustinus  legit.  Est  au- 
tem  xoivouv  commune  facere.  Et  quia  Judsi,  quod 
impurum  est,  id  ipsi  commune  vocant,  factum 
est  ut  xoivouv  sive  communicare,  sit  illis  coinqui- 
nare,  ceu  vetus  Evangeliorum  editio  habet  in  qui- 
busdam  exemplaribus  praecipue  nostris.  Erasmus 
elegantissime  vertit,  impurum  reddere.  Rhen. 

(48)  Eodem  exilu  dispungetur .  Dispungere  delere 
est  et  inducere,  sumpta  translatione  a  oeratis  ta- 
bulis  nomina  continenlibus,  in  quibus  ea  quaedis- 
soluta  sunt  grapho  dispunguntur ,  delenturqoe. 
Nam  hoc  verburo  ad  ratiocinia  pertinere  docet 
Ulpianus  jureconsultus,  cum  inquit:  Dispungere 
est  oonferre  accepta  et  data  ff.  de  verborum  si- 
gniflcationibus.  Rhen. 

(49)  Quo  telum  libratum.  Librare  bic  pro  magna  vi 
conjicere  accipit,  imitatus  illud  Virgilii,  ix  Mneid. : 
«  Summa  telum  librabat  ab  aure.  »  Alioqui  si- 
gniflcatio  propria  longe  alia  est,  pro  ponderare, 
Paic. 


4375 


TERTDLUANI  OPRROM  PARS  I.— SERIES  II,  DOGMATICA. 


1376 


natur  affectio  "^  Proponendus  eet  '*  enim  respe-  A 
ctus  denuntiationis  Apostoli  qui  ait  (I  Thess.  iv) : 
Ne  contristemini  dormitiont  cujnsguam,  sicut  natiO' 
ne$  quas  spe  carent.  Bt  merito.  Gredentes  enim 
resurrectionem  Ghrisli,  in  ^  nostram  quoque  cre- 
dimus,  propter  quos  ille  et  obiit  et  resurrezit. 
Ergo  cum  conslet  de  resurreotione  mortuorum, 
vaeat  dolor  mortis,  vacat  et  impatientia  doloris. 
Gur  ergo  *^  doleas,  si  periisse  non  credis  ?  Gur 
impatienter  feras  subduotum  1!I64  interim,  quem 
oredis  reversurum  ?  Profectio  est,  quam  putas 
mortem .  Non  est  lugendus  qui  antecedit,  sed 
plane  desiderandus.  Id  quoque  desiderium  patien- 
tia  temperandum .  Gur  enim  immoderate  feras 
abiisse,  quem  moi  subsequeris  ?  Gaeterum  impa- 
tientia  in  hujusmodi,  et  spei  nostrsB  male  omina- 
tur,  et  fidem  prffivaricatur.  Et  Ghristum  Iffidimus, 
cum  evooatos  quosque  ab  illo  quasi  miserandos 
non  nquanimiter  accipimus.  Cupio,  inquit  Apo- 
stolus  {Phil.  i),  recipi  (50)  jam  et  esse  cum  Domino. 
Quanto  melius  ostendit  votum  Ghristianorum  (54)  I 
Ergo  votum  ^  si  alios  consecutos  impatienter 
dolemus,  ipsi  consequi  nolumus. 

CAPDT  X. 

Est  et  aliuB  summus  impatientin  Btimulus,  ul- 
tionis  libido,  negotium  curans  aut  gloriae,  aut 
malitiffi.  Sed  et  gloria  utiqne  vana,  et  malitia 
nunquam  non  Domino  odiosa,  hoc  quidem  loco  *' 
maxirae,  cum  alterius  ^^'  malitia  provocata  supe- 
riorem  se  in  ezsequenda  (52)  ultione  constituit,  et 


remunerans  nequam  duplicat  quod  semel  factum 
est.  Uitio  penes  errorem  (53)  Bolatium  videtur  do- 
loris,  penes  veritatem  certe  '*  redarguitur  mali- 
gnitatis  (54).  Quid  enim  refert  inter  provocantem 
et  provocatam,  .niei  |quod  ille  prior  in  raaleficio 
deprehenditur  (55),  at  ilie  posterior?  Tamen  uter- 
quffi  laesi  hominis  Oomino  reus  est,  qui  omne  ** 
nequam  et  prohibet  et  damnat.  Nulla  in  maleficio 
ordinis  ratio  est :  neo  locus  secernit.  quod  Bimili- 
tudo  conjungit.Absoluteitaque  pracipitur  (56)  ma- 
lum  malo  non  rependendum  {Rom.  xii).  Par  fao- 
tum  par  habet  ^  meritum.  Quomodo  id  obBerva- 
bimuB,  1 965  si  fastiditiantein  fastidio*^  ultio- 
nis  non  erimus  (57)  ?  Quem  autem  honorem  lita- 
bimus  Domino  DeOySitnobis  arbitrium  defensioniB 
arrogaverimus  ?  Nos  utres  •■,  vasa  fiotilia,  serva- 
lis  nostris^assumentibus  sibi  de  oonBcrviB  ultionem, 
graviter  oifendimur  ;  eosque  qui  nobis  patientiam 
obtulerint  suam,  ut  memores  humilitatifl,  eervito* 
tie,  JuB  dominioi  honoriBdiIigenteB,non  probamoB 
modo,  sed  ampliorem,  quam  ipsi  Bibi  prmumpBiB- 
sent,  satisfactionem  facimus.  Id  nobiB  in  Domino 
tam  justo  ad  ffistimandum,  tam  potenti  ad  perfi- 
ciendum  periolitatur  ?  Quidergo  oredimus  Judicem 
illum,  si  non  el  ultorem  ?  Hoc  se  nobis  pepromittit, 
dicenB  {Deut.  xTxii) ;  Vindictam  mihi  (58)  et  ego 
vindicabo;  id  est,  Patientiam  mihi,  et  ego  pa- 
tientiam  remunerabo.  Gum  enim  dioit  (Maith. 
vii).  Nolite  judicare,  ne  judicemini,  nonne  patien* 
tiam  flagitat  ?  Quis  enim  non  judicabit  alium, 
nisi   qui   patiens  erit   non   defendendi  ^  ?  Quis 


Yariffi  lectiones. 


eBiRhen.    **    In 
tShristianorumergo  votum 

^^... *.«,..       «„„t.ot,uD   i/u«.        v4oxto    rrv..«..  -«.  ^^.«-i.   Rhen,    ••  On-nem  Fran, 

Paru,    w  Habet  et  meritura  Woutv.  MS.    "  PastidienteB,  in  fastidio  Rhen.    »«  Putres  Rhen.    ••  Defandi 
Rhen.  Jun.  mavult  defendi  ? 

CommentariuB. 


(50)  Cupio,  inquit  Apostoius  recipi.  Optime  vul-  Q 
gatus  oodez  habet  dissolvi,  nam  in  Qrsco  est  dva- 
Auoxxi.  La  Gerda  -tuetur  interpretationem  hano 
redpi  ingeniosaexpiicatione,  sea  parum  vera;  aliis 
in  locis  versionem  hano  sequitur  Septimius,  ut 
cap.  28  de  Spect.,  et  c.  5  lib.  i  ad  Uxorem.  Le  Pr. 

(51)  Quanto  melius  ostendit  votum  Chrisiianorum, 
Hepetendum  de  superioribus,  quam  natianum  quae 
spe  carent,  Rio. 

(52)  Superiorem  se  in  exsequendo .  Gonstituere 
se  Buperiorem   in   ultione,  erit  ^erere  se  instar 

Erincipis,   et    sibi   arrogare  judicis  potestatem. 
AC. 

(53)  Penes  errorem.  Penes  ethnicos.  Sic  penes 
veritatem,  id  est.  penes  Ghristum.  Ria. 

(54)  Certe  redarguitur  malignitatis.  Rhenanus 
edidit :  •  Penes  veritatem  certam  redarguitur  ma- 
lignitatis.  »  Placet  emendatio,  «   Gprtamen  redar- 

§uimur  maiignitatis.  »  Hano  emendationem  oon- 
rmat  Augustinus ,  et  Septimii  verba  habuisse  n 
videtur  pra  oculis,  cum  ita  scripsit  in  psal.  xxxvi : 
•  Gontende  cum  malo,  sed  de  bonitate ;  ipsa  est 
enim  vera  contentio,  vel  potius  certamen  salubre, 
ut  sit  bonus  contra  malum,  non  ut  sint  duo  mali.  » 
Ria. 

(55)  Ule  prior  in  maleficio  deprehenditur,  Etenim 
reddere  malum  pro  malo,  sive  dvxaitoSouvai,  nuid 
est  aliud   quam  dh^xiStx^vflii  ^tin&pav  ?  Glem.  Alex. 


Strom.  vii. 

{bd)  Absolute  itaque  prxeipitur.  Quin  hano 
Bummam  GhriBtianffi  aiBcipfine  ait  Ambros.  Berm. 
iO'  u  Haeo  enim  nostr»  GhriBtianitatis  summaeBt, 
ut  amantibus  vicissitudinem,  indentiboa  patien* 
tiam  rependamuB.  >  Lag. 

(57)  Si  fastiditi  ante,  in  fastidio  ultumis  non  m- 
mus?  Sic  legitur  in  eodioe  Ursini.  Alii,  «  Si  fasti- 
dientes  in  fastidio  ultionis  non  erimua,  »  frigidis- 
simo  sensu.  Itaque  lepmuB, «  Si  faBtidientem  fa- 
stidio  ultionis  nocuenmuB.  »FaBtidimurab  adver- 
aario,  qui  nos  odio  habet :  quem  si  vidBsim  odio 
habemuB  et  fastidiojamfastidientem  refastidimaa, 
et  malum  malo  rependimus,  et  prfficeptum  Oomini 
non  observamus.  Nocere  fastidientem  dixit  hoe  loco 
SeptimiuB,  ut  nooere  nascentem,  lib.  de  Exh  ca- 
stitatis.  Ria. 

(58)  Vindictam  mihi,  Expendalur  Ioodb  Grejsoni 
Nyss.  in  epist.  ad  Plavianum,  ubi  loquens  deinjo* 
ria  sibi  facta,  cum  j^rffimiserit  non  esse  condonan- 
dam  petulantiam  inimici,  imo  depriniendam  ejos 
superbiam  coercendumque  inanem  ilHuB  faBtum : 
Cum  haec,  inquam,  praBmiserit,  ita  ut  leotor  poeeit 
putare  in  vindictam  sui  a8{)iraturum  Gregoriom, 
egregie  legentes  fallit  subJioienB :  "Oitwc  8"  &v  Tfi- 
v<uTo  et6c  ficXi{fftt ;  Ut  autem  id  fiat,  Deo  erii  enrsB. 
Id  est,  ii^Juria  mihi  facta  Deom  habet  oltorem ; 
illi  permltto  qui  meas  audit  qoerelas.  Lac. 


I 


1371 


LIBER  DE  PATIfiNTlA. 


1378 


idoirco  judioat*^,  ul  ignoBcat?  Ac  si  ignosoet,  ta-  A  gratulari  et  gaudere  nos  docet  *,  dignationedivin» 


men  judicantis  impatientiam  **  cayit  '*,  et  hono- 
rem  unici  judicis,  id  est  Dei,  abstulit^  Quantos  ve- 
ro  casus  hujusmodi  impatientia  incusare  (59) 
consuevit  ^  !  Quotiens  pcenituit  defensionem  I 
Quotiens  instantia  ejus  deterior  facta  ^  est  caussis 
8uia  (60)  I  Quoniam  nihil  impatientia  susceptum 
sine  impetu  transigi  novit  :  nihil  impetu  actum, 
aut  non  offendit,  aut  corruit,  aut  prsBceps  abiit. 
Jam  si  leviuB  defendaris,  ineanies  :  si  uberius, 
oneraberis.  Quid  1  !I66  mihi  oum  ultione,  c^jus 
modum  regere  non  possum  per  impatientiam  dolo- 
ris  ?  Quod  si  patientisB  incubabo  (61),  non  dolebo  : 
si  non  dolebo,  ulcisci  non  desiderabo. 

CAPDT  XI. 

Post  has  principales  impatientifla  materias,  ut 
potuimua,  regestas,  quid  inter  csteras  evagemur? 
Qae  domi,  qusa  foris?  Lata  atque  diffusa  est  ope- 
ratio  mali  **  (62) ;  multiplicia  spiritus  incitamenta 
jaculantiB,  et  modo  parvula,  modo  mazima  Sed  par- 
vula  de  Bua  mediocritate  contemnas,  maximis  pro 
8ua  ezBuperantia  ^  cedas.  Ubi  minor  ix^'uria,  ibi 
nuUa  necesBitaB  impatientie  *.  At  ubi  migor  inju- 
ria,  ibi  neoesBarior  (63)  injuris  medela,  patientia  "• 
GertemuB  igitur  qu»  a  malo  infliguntur  sustinere, 
Qt  hostiB  studium  smuiatio  noBtr»  squanimitatis 
eludat.  Si  vero  quasdam  ipsi  in  noB,  ut  impruden- 
tia,  aut  sponte  etiam  Buperducimus,  sque  patien- 
ter  obeamuB,  que  nobis  imputamus,  Quod  si  a 
DominononnuliacredimuBincutiyOui  magis  patien- 


oastigationis.  EgOj  inquit,  quos  diligo  castigc,  0 
servum  illum  beatum,  cujus  emendationi  Dominus 
instat  I  cui  dignatur  irasci  (64),  quem  admonendi 
dissimulatione  non  decipit !  Undique  igitur  ad- 
Btricti  Bumus  ofdcio  patientiaB  administrandsB.  Qua- 
qua  ex  parie,  aut  erroribus  nostris,  aut  maii  insi- 
diis,  I!I67  aut  admonitionibus  Domini  interve- 
nit  (65)  usus,  ejus  officii  magna  meroes,  felicitas 
Boilioet.  QuoB  enim  felices  Dominus,  nisi  patienteB 
nunoupavit,  dicendo  :  Beali  pauperes  spiritu,  illo- 
rum  est  enim  regnum  coelorum  (Malth,  v).  NuiluB 
profecto  spiritu  pauper,  nisi  humilis ;  quis  enim 
humilis,  nisi  patiens?  quia  nemo  subjicere  Bese 
potest,  Bine  prima  patientia  subjectionis  ipsiuB. 
|v  Beatif  inquit,  flentss  aique  lugentes.  Quis  talia  sine 
patientia  toierat  ?  Itaque  talibus  et  advooatio  (66) 
•t  risuB  promittitur.  Beati  mites.  Uoc  quidem  vo- 
cabulo  impatienles  non  licel  omnino  censeri.  Item 
cum  pacificos  eodem  litulo  felicitatis  notat,  et  fi- 
lios  Dei  nuncupat,  numquid  impatientes  paois  affi- 
nes?  Stultus  hoc^  senserik.  Cum  vero,  Gaudete  et 
exsultate^  dicit,  quotiens  vos  maledicentet  persequen- 
tur,  merces  enim  vettra  plurima  in  cxto;  id  ulique 
non  exsultationisimpatientisBpollicetur,  quia  nemo 
in  advjersis  ezsultavit^  nisi  ante  ea  contempserit ; 
nemo  contemnet,  nisi  patientiam  gesserit. 

GAPUT  XIL 

Quodad  paois  gratissimaB  Deo  attinet  disciplinam, 
quis  omnino  impatientiffi  natus  vel  aemel  ignoB- 


tiam  quam  Domino  praebeamuB  ?  Quin  ^  insuper  C  oet  >  fratri  buo  (non  dicam  Bepties,  sed  et  >  sep- 

Yariad  lectiones. 


CommentariiiB. 


(59)  Tamen  judicantis  imvaiientiam  cavit.  Hoo 
eat  adhibuit  impatientiam  judicantiB,  seu  perse- 
quentis  injuriam  Judicio.  Gavit  impatientiam  inju- 
ris,  actionem  ejuB  aggresBus  judicio,  etsi  non 
peregit.  Cavit,  tanquam  periclitaretur  reposita  apud 
Deum  ultio;  eaque  oautione  honorem  unici  judicis, 
id  est  Dei,  abstulit.  Cavere  impatientiam  dizit  Ter- 
tnliianuB  eadem  forma  qua  Ulpianus  et  Sce  vola, 
oavere  ohirographum,  lib.  v;  D.  Commodati,  et 

lib.  Lzxziz  De  solut.  et  liber.  quod  est,  cavere  per  supplicio  affectum  a  Deo,  dixit  illi,  ut  est  apud 
cbirographum.  Sic  oavere  impatientiam,  hoc  est,  t^  Theodorit.  lib.  iii,  cap.  12  :  Ou$i  y^P  ^  tT*^^ 
cavere  per  impatientiam,  prospicere  eibi  ultionem  ^  xU  6  napa  aou  icoXefi.ou|jitvo<,  ei  xfi  aueviJOet  fxaxpo. 


diaboli  latitudines  muniri.  »  Ria. 

(63)  /6i  necessarior.  Comparativum  inusitatum. 
Sic  necessarius  dizit  in  neutro,  lib.  de  Carne  Chri- 
sti,  «  Quasi,  inquit,  necessarius  aliquid  afferrent.» 
Rhen. 

(64)  Cttt  dignatur  irasci.  Prfflclare  ;  nam  ir«  Dei 
in  nos  procedunl  ez  mera  ejus  dignatione  et  mise- 
ricordia,  ut  corrigamur.  Uxor  Juliani  Apostatn, 
pia  et  sancta  femina,  cum  viderct  impium  maritum 


per  impatientiam  inJuriflB.  Ria. 

(60)  instantia  ejus  deterior  facta  est  causis  suis, 
Institit  acrius  et  asperius  eequo.  Non  suberat  causa 
tam  seve  tamque  atrocis  aut  pertinacis  instantin. 
Ezegit  ptuB  quam  lez  ulla  dolori  coocessit. 
Ria. 

(61)  Quod  ti  patientix  incubabo,  Incubare  pro 
indormire,  translatione  sumpta  a  rebus  caris,  quas 
ne  perdamus,  etfam  cum  dormimus,  nobis  suppo- 
nimus  oustodis  causa.  Gyprianus,  de  Eteemos.  : 
«<  Quid  divitiis  tuis  solis  incubas  ?  »  8ic  in  libro  de 
Prxscript,  TertullianuB,  et  de  Resurrect.  carnis. 
Rhen. 

(62)  Laia  atque  diffuta  est  operatio  mali,  Sic  lib. 
de  IdotoL  cap.  2,  dizit  :  i  Non  in  modico  con- 
eistere  dit^bm  iDgenium,  et  ChriBtianos  adverBus 


^M[kia  vpTjaifAevoc  Tauxac  aot  6ei)'Xixeouc  irX?)Yak< 
oux  4TniY»Yev.  Ptane  ignorasses  quem  oppugnasti^ 
nisi  sueia  tenilate  utus  has  plagas  divinitus  tibi 
inftixisset.  Lag. 

(66)  Aut  admonitionibus  Domini  intervenit.  Inter- 
venimus  erroribus  nostriB  aut  mali  insidiiB,  oum 
noB  illis  opponimuB,  non  consentiendo,  vel  evitando 
potiuB.  Sic  olim  tribunuB  senatusconsultis  inter- 
cedebat.  At  admonitionibus  Oomini  intervenimus, 
oum  illis  obsequimur.  Rhen. 

(66)  Tatibus  advocatio  et  risut  promittitur.  Ad- 
vocatio,  icap(ixXT]ai<,  cunsolatio.  8io  vocet  advoca- 
tionit,  id  est  consolationis.  Advocare  tanguentet, 
id  est  consolari  asgrotanteB.  Advocaior  pauperum^ 
id  oBt  consolator.  Ria. 


' 


1379 


TERTULLIANl  OPERCM  PARS  L  —  SERIES  II,  DOGMATICA. 


1380 


tuagies  septies  (Matlh.  xviii)  ?  quis  judioium  *^  cum 
adversario  suo  dirigens  {Luc,  vi;  MaUh,  v),  ae- 
gotium  convenieotia  solvet  (67),  nisi  prius  animi 
dolorem,  duritiam,  amaritudinem,  venas  scilicet 
impatientiaB  amputarit?  Quomodo  remittes,  et  re- 
mittetur  tibi, si  tenax  inj urisB  per  absentiam  patien- 
tia  fueris  ?  Nemo  convulsus  animum  in  fratrem 
suum  munus  11168  apud  altare  perficiet,  nisi 
prius  reconciliando  fratri  revorsus  ad  patientiam 
fuerit.  Sed  super  iram  nostram  si  occiderit,  peri- 
clitamur.  Non  licet  nobis  una  die  sine  patientia 
manere.  At  enim  cum  omnem  speciem  salutaris 
disciplinc  gubernet  {Bphes,  iv),  quid  mirum  quod 
etiam  poBniteutiffi  ministrat,  solitffi  lapsis  subveoire, 
cum,  disjuncto  matrimonio,  ex  ea  tamen  causa, 
qua  licet  seu  viro,  seu  feminffi  ad  viduitatis  per- 
severantiam  sustineri,  haec  exspectat,  hffic  exoptat, 
hffic  exorat  ^'  (68)  pcBnitentiam  quandoque  inituris 
salutem.  Qnantum  '^  boni  utrique  confert  I  alte- 
rum  non  adulterum  ^'  facit  (69),  alterum  emendat. 
Sio  et  illis  Dominicarum  simililudinum  exemplis  de 
patientia  sanctis  adest.  Erroneam  ovem  patientia 
pastoris  (70)  requirit  et  invenit.  Nam  impatientia 
unam  facild  contemneret.  Sed  laborem  inquisitio- 
nis  patientia  suscipit,  et  humeris  insuper  advenit 
bajulus  patiens  peccatricem  dereliotam.  Illum  quo- 
que  prodigum  filium  patientia  patris  et  recipit,  et 
vestit,  et  pascit,  et  apud  impalientiam  irati  fratris 
excusat.  Salvus  est  igitur  qui  perierat,  quia  poeni- 
tentiam  iniit.  Pcenitentia  non  perit  ^^,  quia  pa- 
tientiam  invenit.  Nam  dileotio,  summum  fidei  sa- 


A  cramentum  (71);  Ghristiani  nominis  theBauras' 
quam  Apostolus  totis  viribus  sancti  Spiritus  com- 
mendat,  cujus  nisi  patientiaB  disoiplinis  eruditur  ? 
Dilectio,  inquit,  magnanimis  est  (72).  Ita  patientiam 
sumit.  Benifica  est;  maium  patientia  non  facit. 
Non  ssmulatur ;  id  quidem  patientia  proprium  est. 
Nec  protervum  sapit ;  modestiam  de  patientia  tra- 
xit.  Non  inflatur  non  proterit  (73)  ^* :  t%M  non 
enim  ad  patientiam  pertinet.  Nec  iua  requirit^  si 
offert  sua  ^*,  dum  alteri  prosit :  nec  incitaiur;  ca^ 
terum  ^^  quid  impatienti»  reliquisset?  Ideo^  inquit, 
dilectio  omnia  sustinet^  omnia  toterat,  utique  quia 
patiena.  Merito  ergo  nunquam  excidet ;  nam  cs- 
tera  evacuabuntur,  oonsummabuntur.  Exhauriun- 
tur   ^*  linguae,   scientie,   propheti»  ;  permaneiU 

^  fides^  speSy  dilectio ;  fldes,  quam  Ghristi  patientia 
induxit  :  spes,  quam  hominis  patientia  exspec- 
tat ;  dilectio,  quam,  Deo  magistro,  patientia  comi* 
tatur. 

CAPUT  XIII. 

Usque  huo  de  patientia  tandem  ''  simplici  et 
uniformi,  et  tantum  in  animo  constitata;  cum 
eadem  *^  etiam  in  oorpore,  demerendo  Domino 
multipliciter  allaboret,  utpote  qu®  ab  ipso  Domino 
in  corporis  quoque  virtute  edita  est,  siquidem 
rector  animus  facile  communicat  spiritus  invecta  *' 
oum  habitaculosuo.  Qu»  igitur  negotiatio  patientis 
in  corpore?  In  primis  affliotatio  carnis,  hostiaDo- 
mino  placatoria  per  humiliationissacriQciumyCum 
sordes  cum  angustia ''  victus  Domino  iibat,  oon- 


Yarias  lectioDes. 

^o  Quis  Judicem  Hhen,  "  Haec  exhortatur  Paris,  ^'Salutem?  quantum  etc.  Jun.  "  Aduitenim 
non  Fran,  Paris,  Jun,  **  PoBnitentia  non  poriit  Jun,  "  Prolervit  Pran,  Paris,  *•  Sed  ofTert  Latin. 
"  Ceteroquin  Latin,  '*  Exhaurientur  Jun.  ^*  Tantum  Jun.  ^  Eamdem  Rhen,  Rigatt.  ^  Invicta 
Wouw.  M&.    **  Quum  angustiam  Wouw.  MS. 


Commentarins. 


(67)  Negotium  convenientia  solvet.  Hoc  est,  con-  Q 
ventione,  pacto  amicabili.  Ria. 

(68)  Hasc  ezoptatj  haec  exorai.  Patientia  non  so- 
lum  exspectat  atque  exoptat,  verum  etiam  extor- 
quet  pcBnitentiam,  hoc  est,  cogit  eos  quos  sic  squa- 
nimiter  tolerat,  ad  pQBnitentiam  faciendam,  ut 
aliquando  saiutem  inir-e  ijossint,  et  quia  addit, 
solitaR  lapsis  subvtmire,  loqui  videtur  de  Christianis, 
seu  viris  seu  feminis,  qui  se  ethnicis  in  matrimonio 
conjungunt.  Hic  aliquando  contingebat,  ut  uxor 
Christiana  marito  etbnico  tandem  continentiam 
persuaderet,  (juam  amplexus  ille  servabat ;  mulier 
vero  poBnitentiam  agebat,  atque  prius  factum  ex- 
plabai  apud  Ecclesiam,  juxta  ritum  ejus  temporis; 
atque  hoc  est  auod  sequitur :  «  Quautum  boni  utri- 
que  confert !  aiterum  adulterum  non  facit,  alterum 
emendat.  >»  Cunscntit  quod  infra  dicit,  «  PoBaiion- 
tiam  exoptat,  exomologesim  assignal.  Rhen.  > 

(69)  Alterum  adulterum  non  facit,  Sio  Rhenanus 
editione  postrema ;  sic  Pamelius ;  sic  alii.  At  in  q 
antiquissimis  exemplaribus  legitur,  t\  AUerum  ad 
alterum  non  facit,  »  quod  ab  ipso  esse  TertuUiani 
stylo  facile  adducimur  credere.  Diejuncto,  inquit, 
ex  causa  adulterii  matrimonio,  patientia  interoe- 
dit,  ao  plurimum  boni  utrique  confert  :  alterum 
non  facity  hoo  est,  conjugero,  repudiata  conjuge 
aduitera,  non  mittit  ad  alterum  coigugium.  Sic  est 


omnino  :  Non  faoit,  non  mittit,  vadere  non  sinit. 
Ut  libro  de  Pallio  :  Qux  ad  ittum  ex  LyHa  Ammen 
facit,  hoo  est,  venit.  Bio. 

(70)  Patientia  pastoris,  Id  est  Christi,  qui  pa- 
stor  patientissimus,  Ignat.  Mart.  ep.  ad  Philadeipb. 
icot{jivoc  itpaoTolTou,  pastoris  mansuetissimi.  Greg. 
Naz.  orat.  1,  inter  Cnristi  elogia,  etiam  hoc  ha* 
bet.  Sic  et  a  Petro  Ghrysol.  serm.  6.  Ghristns  di- 
citur  pastor  misericors^  datque  eidem  pattermtem 
disciplinam  et  tenitatem,  Lag. 

(71)  Diteaio  summum  Adei  sacramentum.  Quaa 
vel  sola  exhibet  in  se  ouaXiJ68y)v  omnes  virtutes 
Christianas.  Rio. 

(72)  DileciiOf  inquU,  inagnaminis  est,  Paulinam 
verbum,  (jiaxpodufjiET,  vertit  TertuIIianus,  mo^iis- 
mis  est ;  quoa  vocabulam  Latinis  insolens  est ;  eed 
suo  more  ioqui  solet.  Cyprianus  smulator  Tertnl- 
liani,  sed  styli  purioris  :  (c  Charitas,  inquit,  mtt- 
gnanima  est.  »  Idem  (laxpodufACav,  magnaninUtaitm 
reddidit  in  libro  de  Eleemosyna,  Aliis  plaoet  magis 
longanimis  et  tanganimitas,  Rhen. 

(73)  Non  infiatur,  non  proterit.  De  superbia  cx- 
plicat  La  Cerda,  eorum  scilicet  qui  nimium  sibi 
arrogantes  alios  proterunt.  Legunt  aiii  protenit, 
Erasmus  non  male  vertit,  non  est  procax,  hoc  ost, 
ut  ex  Grsecis  quibusdam  soholiis  interpretatnrv 
non  extoilit  sese  neque  ostentat.  Lb  Pr. 


1381 


LIBBR  DB  PATIBNTIA. 


1382 


tanta  aimplioi  pabulo  puroqud  aqu»  potu,  cum  A 
jeJuDia  oonjungitfCnm  oiueri  et  sacoo  inole8oit(74). 
Hso  patientia  oorporis  preoationes  commendat» 
depreoationes  afflrmat :  hm  aures  Christi  *>  Dei 
aperit  (75),  severitatem  dispergit,  olementiam  eli- 
cit  (Dan.  iv).  8ic  ille  rex  Babylonius,  ofFenso  Do- 
mino,cum  squalore  et  psdore  septenni  ab  humana 
forma  exsuiasset,  immolata  patientia  corporis  sui, 
etregnum  reouperavit,  et'  quod  optabilius  homini 
OBt,  satis  Deo  feoit.  Jam,  si  altiores  et  feliciores 
gradus  oorporalis  patienliiB  digeramu8,eadem  san- 
ctitati  quoque  proourat  oontinentiam  '^  carnis 
{Matik,  zix).H8Bc  et  viduam  tenet,  et  virginem  as- 
aignat,  et  voluntarium  spadonem  1!I70  ad  regna 
coeli  levat.  Quod  de  virtute  animi  venit,  in  carne 
perfloituri  carnis  patientia  in  persecutionibus  de- 
nique  preliatur.  Si  fuga  urgeat,  adversus  incom-  '^ 
moda  fug»  caro  militat.  8i  et  carcer  premat  ", 
caro  in  vinoulis,  caro  in  ligno  (76),  caro  in  8olo(77), 
et  in  illa  paupertate  lucis,etin  illa  penuria'^mun- 
di  (78).  Gum  vero  producitur  ad  experimentum 
felioitatis,  ad  occasionem  secundo  intinotionis(79), 
ad  ipsum  divine  sedis  ascensum,  nulla  plus  illic 
quam  patientia  corporis :  8i  spirUus  promptuSf  sed 
caro  sine  patientia  infirmtL  {Matth.  xxvi),  ubi  salus 
spirituB  et  oarnis  ipsius.it  quum  hoo  Dominus  de 
earne  dicit,  inQrmam  pronuntians,  quid  ei  flr« 
mand»  opus  sit,ostendit,patientia  scilicet  adversus 
omnem  subvertendfla  fidei  vel  punienda  (80)  para- 
turam  "^,  ut  verbera,  ut  ignem,   ut  orucem,   be- 


8tias,gladium  constantissime  toleret,qus9  prophet», 
qu8B  apostoli  sustinendo  vicerunt. 

CAPUT  XIV. 
His  patientise  viribus  secatur  Isaias,  et  de  Do- 
mino  non  tacet.  Lapidatur  Stepbanus,  et  veniam 
hostibus  suis  postulat  (Act,  vii).  0  felicissimum 
illum  quoque,  qui  omnem  patientis  speciem  ad- 
versus  omnem  diaboli  vim  expunxit,  quum  non 
abacti  greges,  non  ili®  in  pecore  divitiae,  non  filii 
uno  ruin»  impetu  adempti,  non  ipsius  denique 
oorporis  in  ulcere  *^  cruciatus  a  patientia  et  fide 
Domino  debita  '*  exclusit,  quem  diabolus  totis  viri- 
bus  frustra  cecidit  (Job.  i) !  Neque  enim  a  respectu 
Dei  tot  doloribus  avocatus,  ilie  est :  sed  constilit 
nobis  in  exemplum  et  testimonium,  tam  spiritu 
quam  carne,  tam  animo  quam  corpore  patientisa 
perpetrand»  ^  ;  ut  neque  damnis  saeoularium,  nec 
amissionibua  carissimorum,  nec  corporis  quidem 
conilictationibus  succidamus.  Quale  (81)yin  illoviro 
feretrum  (82)  Deus  ^  diabolo  exstruxit  {Joan.  u)  ! 
1971  Quale  vexilium  deinimico  gloriae  suaB  ex- 
tulit,  cum  iile  homo,  ad  omnem  acervum  >'  nun- 
tiorum  (83),  nihii  ex  ore  promeret,  nisi  Deo  gra- 
tias  ;  cum  uxorem  jam  maiis  delassatam,  et  ad 
prava  remedia  suadentem  exsecraretur.  Quid  ?  Ri- 
debat  ^^  Deus.  Quid  ?  Dissecabatur  malus  :  cum 
Job  immundam  uloeris  sui  redundatiam  magna 
aequanimitate  destringeret ;  oum  erumpentes  be- 
stiolas  (84)  inde  in  eosdem  specus  et  pastus  refor- 
mosas  *^  carnis  (85)  ludendo    revocaret.  Itaque 


yarise  lectiones. 

**  Ghriati  et  Dei  Jtm.  *^  Gontinentia  Pet,  Ciac.  ^  Prffiveniat  Fran.  ^  Patientia  Men.  >^  Paratum 
nuntium  Fran,  Paris.  *«  Dedita  Rhen.  *•  Perpetuand»  Jun.  ^  Do  addit  Fran.  Paris.  «*  Aeerbum 
Paris.  s*  Vulnere  Rhen.  '^  Qui  deridebat  deus  ?  Jun.  '^  Foraminose  Fran.  Paris.  alii  reformata,i;W 
refossa,  v$l  reforatai  ;  formioo889  Jun. 

Gommentarius. 


(74)  Cineri  et  sacco  inolescit.  Hoc  est,  pra  assue-  C 
tudine  pcBnitentiam  familiarem  sibi  reddit,  ao 
veluti  naturalem.  Desumitur  metaphora  ab  arbo- 
ribus,  quae  insita  in  alias  arbores  et  inoculateB 
cibo  et  alimento  assuesount  per  truncum  educto 
et  attracto.  Lb  Pr. 

(75)  Aures  Christi  Dei  aperit.  Benignum  et  faci* 
lem  nobis  Deum  praastat,  adeo  ut  petitionibus 
nostris  precibusque  aures  non  obstruat.  lb  Pr. 

(76)  Caro  in  ligno.  In  Ugnea  compede.  Sic  in 
Actis  Apost.  cap.  16 :  Tou;  Tc48a<  auTwv  :?)ff«paX{- 
flraxo  eU  t^  ^uXov.  Quod  vulgata  versio  sio  reddidit 
La  ine  ;PedeSj  eorum  strinxU  ligno.  Rig. 

(77)  Caro  in  solo.  In  solitudine,  in  tristitia  deso- 
latiooid  ;  vel,  iu  nuda  humo,silice  in  nuda.(Idem). 

(78)  In  Ula  penuria  mundi.  In  omnium  rerum 
egestate,  iv  l^r[\dc^^  que  ab  Arriano  in  lib.  de 
Epicteto^  elegantissime  dicitur  ,  xaxicrcaaCc  tk; 
(l6oY}eiiTou,   id  est,  Status  hominis  adjutorio  desti- 

tuti  R.  o.  .  D 

(79)  Ad  occasionem  secundx  intinctionis.  Seoundi 
baptismi,  hoo  est  martyrii,  Ric 

(80)  Fidei  puniendx.  Hoc  est,  poBnis  ao  tormen- 
tis  exercendffi  proband®que.  Ric. 

(8i)  Quasi  in  ilto  viro  ferelrum  Deus  diabolo 
exslruxU.  Sic  veteres  libri.  Est  aatem  feretrum, 
vexpooope^iov,  quo  mortuus  effertur.  Itaque  dicitur. 
JobuB  ieretrum  fuisse  diabolo,  quiain  Jobi  patien- 
tUsimicorpaBomnes  Salanasimpetus  Biousquecoa- 


tusi  sunt  et  oommortui.  Hia. 

(82)  In  illo  viro  feretrum,  etc.  Inter  instrumenta 
triumphi  feretrum  est,  in  quo  pompa  fertur.Intel- 
lige  in  quo  diabolus  triumpharetur,  Deo  tropsum 
statuente.  Nam  Job  per  divinam  gratiam  diabolum 
vioit,  impatientiffi  nentiqoam  succumbens,  quasi 
dicat  :  Quale  tropaaum  de  diabolo  Deus  erezit  I 
Olim  circumferebantur  arma  devictarum  gentium 
in  pompa,  mox  suspendebantur  ;  apte  ergo  loqui- 
tur  :  Quale  vexillum.  Rhen. 

(85)  Ad  omnem  acervum  nuntioruui.  Sio  etiam 
libri  veteres,  et  recte ;  nam  tristia  illa  quam  plu- 
rima  nuntiata  sunt  Jobo  confertim :  Adhuc  ilto 
loquenle,  inquit  Soriptura.  Deinde  :  Adhuc  ilto  lo- 
quente,  etc.  Ria. 

(84)  Erumpentes  bestiolas.  Non  video  cur  Pame- 
liu8  id  arsuere  possit ;  quod  in  toto  libro  vix  ulla 
flat  bestiolorum  mentio.  Patientiffi  enim  illud  mi- 
raculum,  cum  in  putredinem  fluxerit  totus,  cor- 
pusque  vermibus  undequaque  scateret.  Minime 
mirum,  si  ita  loquatur  Tertuilianus.LE  Pr. 

(85)  In  eosdem  specus  et  pastus  reformosx  camis. 
Sic  emendavimus,vestigia  seouti  veterum  exem- 
plarium  in  cjuib.  legitur,  reformasse.  Reformosam 
carnem  Jobi  dixit,  ulceribus  deformem,  et  vermi- 
enlante  purulentia  scatentem.  R.  o. 

—  Reformosx  earms,  Ita  Rigaltius.Olim  refossge 
et  reforalx  habebatur  :  sed  Hhenanus  correxit, 
foraminosm  :  fortasse  melius  ^  ^us  quippe  oorpus 


1383 


TBRTDLL1ANI  OPERUM  PARS  L  —  SBRIES  II,  DOGMATIGA. 


4384 


operarias  ille  victorisB  Dei|  retusis  omnibus  Jacuiis 

teatationum  lorica  clypeoque   patientie,   et  inte- 

gritatem  mox  corporis  a  Deo  rccuperavit  ^,  et  quae 

amiserat  conduplicata  ^  poascdit.  Et  si  filios  quo- 

que  restitui  voluisBet,  pater  iterum  vocaretur  (86). 

8ed  maluit  in  illo  diereddi  sibi.  Tantum  gaudii, 

securuB  sic  de  Domino,  distulit  ?  sustinuit  tam  '"^ 

voiuntariam  orbilatem,  ne  sine   aliqua  patientia 

viveret. 

CAPUT  XV. 

Adeo  satis  idoneus  patientias  sequester   Deus. 
6i  injuriam  deposueris  penes  eum,  ultor  est ;   si 
damnum,  restitutor  est ;  si  dolorem,  medicus  est ; 
eimortem,    resusoitator  ost.  Quantum   patienti® 
licet,  ut  Deum  habeat  debitorem  I  Nec  immerito. 
Omnia  enim  placita  ejus  tuetur:omnibus  mandatis 
ejus  intervenit.  Fidem  t%71t  munit,  pacem  gu- 
bernat,  dilectionem  adjuvat,  humilitatem  instruit, 
pcBnitentiam   exspectat,  exomologesim   adsignat, 
carnem  regit,   spiritum  servat,  ;  linguam  frenat, 
manum  oonlinet,   tentdtiones   inculcat,   scandala 
pellity  martyria  ooiiaummat,pauperem  consolatur, 
divitem  temperat,  infirmum  non  extendit  (87),  va- 
lentem   uun   coniiumit  (88),   fidem  delectat,  gen- 
tilem  invitat,  servum  domino,  dominum  Deo  com- 
mendat,  feminam  exornat,  virum  approbat  amatur 
in  puero,  laudatur  in  juvene,  suspicitur  in  sene  : 
in  omni  sexu,  in  omni  89late  formosa  est.Age  jam, 
si  ^  eteffigiem  habitumqueejuscomprehendamus. 
Vuitus  illi  tranquiliius  et  placidus,frons  pura,nulla 


j^  moBroris  aut  iras  rugoaitate  contracta ;   remissa 
aeque  in  Isetum  modum  supercilia,  oculis    hamili- 
tate,    non   felicitate,  dejectis.   Os    tacitaniitatis 
honore  signatum.  Golor,qua]is  securis  et  innoxiis. 
Motus  frequens  capitis  in  diabolum,et  minax  risas, 
GsBterum  amictus   circum  pectora  candidus,    et 
corpori  impressus,  ut  qui  nec  inflatur,  nec  inqoi- 
natur  ^*.  Sedet  enim  in  throno  spiritas  ejas  mi* 
tissimi  et  mensuetissimi,  qui  non  tarbine  glome- 
ratur,  non  nubilo  Hvet,  sed  est  teneras    sereallatis 
apertas  et  simplex,  qaem  tertio  vidit  Elias  (89). 
Nam  ubi  Deus,  ibidem  etalumnaejas,  patientia 
Hcilioet  {Matth.  lvii)  :  cumergo  spiritus  Dei  t%7Z 
descendit   (90),    individua    patientia     comitator 
eum  «^.  Si  non  ^^  cam  spirito  admiserimaBy   in 
nobis  morabitur  semper  ?  Imo  nescio  aa  diotioa 
perseveret  ^'.  Sine  sua  comite  ac   ministro,   omni 
loco  ac  tempore  angatur  necesse  est.Qoodoomqae 
inimicus  e  jus  inflixerit,  Bolus  Bastinere  noii  po- 
terit,  carens  instrumento  sustineadi. 

CAPUT  XVI. 
H89C  patientia  ratio,  haec  disciplina,  h»c  opera 
ccelestis  et  vera,  scilicet  Ghristiana  ^ ;  non,  ot 
illa  patientia  gentiom  terraa,  falsa,  probrosa.  Nam 
ut,  in  isto  quoque,  Domino  diabolos  aemularetar, 
quasi  plane  ex  pari,  nisi  quod  ipsa  diveraitas  maii 
et  boni  aequaliter  magnitudinis  ^^  par  est,  docait 
et  soos  patientiam  propriam  :  illam  dioo,qaae  ma- 
ritos  dote  venales,  aut  11174  lenociniis  negotian- 
tes  (91)  uxorum  potestatibus  subjecit ;  qaae  occa- 


B 


Vari»  lectiones. 


*>  Recuperatam  Rhen,  '^  Redaplicata  Fran.  Paris,  centupiicata  Bken,  ^  Tum  Jun,  Jam  ff^ouw. 
MS,  Sis /un.  *>  Inquietatur  Rnen,  *®  Eam.  8i  nos  eam  cum  spiritn  Wonw.  MS.  Jun.  maxmlt^ 
patientia  comitatur.  Eam  si  nos  cum  spiritu  adm.  eto.  *'  Nos  Fran,  Paris.  ^*  Imo  nescio  an  dio  qola 
perseveret  sioe  sua  comite /un.  semper  :  imo  a.  a.  d.  perseveret  sine  saa  o.  a.  ministra.  Omni ).  t. 
tangatur  n.  est  Rhen,     ^  Hsc  opera  CGeleBtis  et  verae,  soilicet  Ghristiaaad  Rigalt.    ^  Magnitodine  /m. 


Gommentarius. 


undique  perforatum  erat  ac  veluti  cribrum,   ut 
Plautinavooe  utar.  LePr. 

(86)  Et  si  filios  resfitui  voluisset,  pater  iterum  vo- 
caretur,  Imo,  inquiunt,  pater  iterum  vocatus  est ; 
nam  id  aperte  Scriptura  tradidit  :  Fuerunt  illi 
septem  filii  et  ires  filias.  Fuerunt  auidem  ;  verum 
post  Jobi  restitutionem  genili.Ab  illostotidem  uno 
ruinsB  impetu  aderaptos  non  recepit,  nec  ab  iis 
pater  iterum  vocatus  est.  Horum  igitur  orbitatem 
Bustinuit  voluntariam,  ne  sine  aliqua  patientia  vi- 
veret.  Sed  istis  non  receptis,  quo  pacto  constabit 
ejusdem  Scripturae  fides,  affirraantis  Deura  omnia 
quas  Jobi  fuerant  auxisse  in  duplum?baneacquies- 
oimus  eorum  sententiaB,  qoi  scripturam  tam  scru- 
pulosa  trutina  examinari  cavillatoriae  curiositatis 
vitio  tribuunt.  Tametai  commodissime  dicatur, 
septem  illos  priores  ideo  non  fuisse  redhibitioni 
caBterorum  annumeratos,  quia  non  sicut  caatera 
perierant,  sed  penes  Deum  in  perpetuum  per  glo- 
riam  Jobo  ip^i  vivere  intelligebantur.  Rio. 

(87)  Infirmum  non  extendii.  Imbecillum  non  pre- 
mit  aut  gravat  onere.  Rio. 

(88)  Valentem  non  consumit.  Robusti  vires   non 

exnaurit,  RiG. 

(89)  Quem  tertio  vidit  Blias.  Ipse  optimus  sui  m- 
terpres  lib.  iv,  adv.  Marcionem,  cap.  23,  ubi  de 
olementia  Dei :  Talis,  inqait,  utique  muUo  magis 


G  homines  non  erat  crematurus;nam  et  tum  eid  Eiiam : 
Non  in  igne,  inquit  DominuSf  sed  in  spirilu  miU. 
Utrobique  autem  adspicit  ad  historiam  Elic,  III 
Reg.  c.  10,  et  patientiam  dicit  sedere  in  throoo 
ppiritus  mitissimi  et  mansuetissimi,  qoem  tertio 
vidit  Elias.  Etenim  tres  illic  visiones  I^ia  seee 
ofl*erunt ;  prima  et  seounda,  angelus  Domini  man- 
data  afl^ert  ad  Eliam,  tertia,  ipse  Dominos  non  in 
vento  confringente  petras,  non  in  terrae  motQ,non 
in  igne,8ed  post  auram  tranquillam  et  mitem  adlo- 
quitur  propnetam  suum.  In  illo  igitur  epirita  leni 
teneraa  serenitatis,  aperto  et  simplici  sedere  ait 
patientiam  Septimius.  Ria. 

(90)  Cum  ergo  spiritus  Dei  descendit^  etc.  Sea- 
sus  est  :  Spiritu  Dei  in  Ghristianum  qoempiaai 
descendente,  una  etiam  descendit  patientia,  comee 
individua.  Admittendus  igitur  oum  saa  comitcL 
Quam  si  non  admiserimuscum  Spirito^credimasne 
fore  ut  Spiritui  semper  in  nobis  morari   libeat  t 

j)  Imo,  nescio  an  resideat  aliquantisper.  Etenim  eiae 
sua  comite  ac  ministra  ubiqus  semner  anxios  ae 
perplexuslaborabit :  quodcunqoe  aiaboloB  iofli- 
xerit,  solus^  sustinere  non  petorit,  careoe  sateiiite 
8ao,patientiascilicet,forti&simo  sustinendi  iDstru- 
mento.  Rio. 

(9i)  Lenocitiiis  negotiantes.  Etiam  haec  phraeis 
est  jureoonsultoram :  nam,  teste  Ulpiano,  lie  U« 


1388  LIBBR  I  AD  UXORBM.  1386 

pandis  orbitatibas  (92)  omnem    coacti  obsequii  A.  Sed  viderit  sua  (95)  et  sui  praesidts  (96}  patientia  ^\ 

laborem  mentitisalTectionibustolerat ;  qu8B  ventris  quam  subter  ignis  (97)   ezspectat.  Giaterum  nos 

operarioB(93)contumeliosispatrocinlt8*'subjectione  amenus  paiientiam  Dei,patientiam  Christi  :  repea- 

libertatis  gul»  ^  addioit.  Talia  nationes  patieniiiB  damus  iili  quam  pro  nobls  ipse  dependit  ^.  Ofife- 

studia  noverunt ;  et  tanti  boni  nomen  fGedis  opera-  ramus  patientiam  spirltus,  patientiam  carnis,  qu 

tionibus  oooupant :  patientes  rivalium  et  divitum  in  resurrectionem  ^*  carnis  et  spiritus  credimus. 
et  invitatorum  (94),  impatientes  solius  Dei  vivunt. 

yariae  lectiones. 

*•  Gontumeliosos  patronis  Wouw.  MS.  coatumeliosis  patronis  RigaL    *•  Gula  Wouw,  MS,  utrumque 
abeit  Rigalt.    ^*'  Viderint  suam  sui  praesides  quam  Fran.    ^  Defendit  hhen,    **  Qui  resurreotionem  Jun . 

Commentarius. 

qui  notantur  infamia  (o.  I.  athletas),  lenocinium  Rhen.  —  Ventrii  operarios.  Parasitos  quos  et  Luci- 

fiicit  qut  qusBStuaria  mancipia  habuerit,  sed  etqui  lius,  Ventres  : 

ih  liberis  (adde  ez  sententia  auctoris  uxorem),bunc  ...  .«    .^      ^  .  .  ., 

qu«8tum  exercet.  Pam.  ^  ^*^^*^'  ^"^«^'  comedones,  viv,ta.  vanlr.8. 

(92)  Bucupandis  orbitaJtibus.  Notissima  est  sedu-  Ipse  Tertull.,  in  Apolog.  :  u  Parasiti  apud  vos 

litas  heredipetarum  qui  orbos  calibesque  muneri-  alTeciant  ad  gloriam    famulands    libertatis,  sub 
bu8  omnique  orOciorum  genere  palpabant  ut  baere-  R  auctoramento  ventrisintercontumeltassaginandi.» 

des  scriberentur.  De  iis  m^  Paradpxis  Tullius.  De  Propterea  mox  parasitorum  Invitatores  contume- 

iisdem  B.  Hieronymus,  Epist.  2,  que  est  ad  Nepo-  iiosos  patronos  nuncupat.  Atque  ipsi  parasiri  apud 

tianum  :  «   Audio   prffiterea,    In   senes   et   anus  comicos,  plagipatidae,  et  duri  capitones.    £t  invi- 

absque  liberis,  quoruradam  turpe  servitium.  Ipsis  tatorum  mensae  iniqus,  Juvenalis  Sat.  Rig. 

apponunt  matulam,  obsident  lectum,  purulentiair.  (94)  Paiienies  rivalium  et  divitum  ei  invitatorum. 

stomachi  et  phlegraata  pulnionis  manu  propria  Patientes  rivalium  dicit  maritos  dote  venales  :  Pa- 

susoipiunt  •,  etc.  Vide  totam   epistolam,  tomo  I.  tientes  divitum  hsaredipetas  insidiantes  divitum 

De  Pr.  —  •  Quae  ancupandis  orbitatibus.  »Notat  orbitatibus;  patientes  invitatorum,  parasitos,  qui 

testameotorum  captatores»  quos  satira  duodeoima  apud  invitatores  contumoliosissime  pascebant.Ria. 

arguit  Juvenalis.  Rhen.  (95)  Sed  viderit  sua.  Viderit  patientia  Nationum, 

(93]  Qu3B  ventris  opernrios.   Appellat  operarios  qusB  rivales  et  divites  et  invitatores  contumeliosis- 

ventns,  oum  parasilos  et  alienarum  mensarum  simos  patitur.  Rio. 

asseclas,  qnibus  nihil  aliud  est  magis  cure,  quam  (96)  Sui  prxsidiis,  Satanas.  Ria. 

ut  ventri  satisfiat  :  tum  eos  qui  se  in  divitum  (97)  Subter  ignis.  Ignis  arcani  sub  terram    the- 

clienlelam  tradunt,  quibus  illi  postea  abutantur.  saurus.  Ria. 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

AD  USOREM  IflBRI    DUO '. 

LIBER  PRIMUS. 


ABSIJIHElinnJlH. 

Terlallianas,  sive  eelate  vel  morbo  ingravescente  monilas^sive  jam  rebus  sascalaribus  nantiom  miskurus, 
ul  arctius  Gbristianam  profiteretur  disciplinam,  et  ad  sublimis  sacerdotii  festigia  eveheretar,  ad  axorem 
quasi  testamenli  tabalas  condiditi,  daos  nempe  hosce  libros,  in  quorum  primo  axorem  saam  hortatur  ut 
ai  prior  ipse  ad  Dominam  migraveril,  a  secundis  nuptiis  abstineat,  in  altero  vero  prsecipit  at  si  nubere, 
velii,  tantam  cum  Christiano  viro  conjuDgatur.  Sic  se  habet  totius  operis  prospectus. 

GAPUT  PRIMUM.  hinc  providere   1!I75  ;   ut  provisum   observes, 

Dignum  duxi  *,  dilectissima  mihi  *  in  Domino  mandare  fidei  tu».  Nam  ssBCularibus  satis  agentes 

conserva,  quid  tibi  eectandum  sit  post  discessum  sumus  et  utriquc  nostrum  consultum  volumus  K 

de  scBcuio  meum,  si  prior  te  fuero  vocatus,  jam  Si  taiibus  tabulas  ordinamus  (1),  cur  non  magis 

Yari»  leclioDes. 

^  Additur  de  unis  nuptiis  Fran,  '  Dignum  duzi,  abera  a  prima  Rhen,  '  Ita  Fran.  Paris.  Big.  mihi 
delet  Semler.  ^  Ita  ex  auctoritate  cod,  Agob.  cons.  vol.  talibus  talibus  ord.  hunc  locum  emendavit  Rigalt; 
Woufver ;  8i  de  ialibus  ord.  Semt.  ex  ed,  princ.  volumus  taiibus  ord.  coeieri :  et  talibus  ord.,  vel  si  tali- 
bus  ord. 

Commentarius. 

(i)  Talibus  iabutas  ordinamus.  Tertullianus,  £c-  vescente  admonitus,  libros  ad  uxorem  adhuo 
ciesi»  Garthaginenais  presbyter,  sstate  )am  ingra-     vividam  duos,  quasi  teatamenti  tabuias  condidit : 

Paviol.  I.  44 


1387 


TERTULLTANI  OPBRnM  PAHS  I.  —  SERtES  II,  D06MATICA. 


1388 


de  diviniB  atqae  CGelestibus  posteritati  nostrae  pro-  A  ssculodigressisnullarestitutionuptiarum  indiem* 


Bpicere  debeamus,  et  iegatum  quodammodo  prs- 
legare;  admonitionem  et  demonstrationem  eorum 
quse  ez  bonis  immortalibus,  et  [de  ']  hsreditate 
coelorum  deputantur  ?  Tu  modo  ut  solidum  capere 
possis,  boo  mese  admonitionis  *  fldei  commis- 
Bum  (2),  Deus  faciat  :  cui  sit  bonor,  gloria,  clari- 
tas,  dignitas  "^,  potoetas  ',  nunc  et  in  saeculasfficu- 
lorum,  amcn.  Praecipio  igitur  tibi,  quanta  conti- 
nentia  potes,  post  excessum  noslrum  renunties 
nuptiis  :  nihii  mihi  isto  nomine  collatura,  nisi 
quod  iibi    1!I76  proderis.  Ceeterum  Ghristianis 


resurrectionis  repromittitur,  translatis  scilicet  in 
angelicam  qualitatem  et  sanotitatem  :  proinde 
solHoitudo  culla  qus  de  carnis  zelo  (3)  vel  in  Do- 
mini  sententiam  illam  *^,  quam  Bcptem  fratribDs 
per  succcssioncm  nuptiis  voluerunt,  neminem  tot 
roaritorum  resurrectionis  in  die  olTendet,  nec  quis- 
quam  iilam  confusurus  ezspecta.  Questio  Saddu- 
cseorum  cessit  sententi»  Oomini.  Neo  '^  me  pates 
propter  carnis  tus  integritatem  mihi  reseivafidaro. 
de  contumelitt  dolore  suspectum,  inBinoare  jam 
hinc  tibi  couBilium  viduitatis  :  nihil  tunc  inter 


Yariae  lectiones. 

I  De  abest  aliis.  *  Ac  inserunt  aliu  "^  Et  add,  alii.  «  Et  additur.  *  Die  alii.  ^^  Vulgo  :  Proinde 
Boll.  n.,  qu.  de  c.  zelo.  Vel  Domini  sententia  Seml.yel  in  sententiam  illam  illa  quam  septem  fr.per  suoe. 
nupsisse  voluerunt,  Seml.  :  nuptiis  evolvere  nemo  tot  mar.  res.  die  offendet.  Cod.  Agob.  :  Proinde  solJ. 
n.  qu»  de  o.  zelo  venit,  etiam  iUam  qaam  septem  fratribus  per  successionem  maritorum  resurrectionis 
dies  o£Fendet,  eto.  unde  Rigalt.  haec  sola  reUneri  jussii :  Proinde  soll.  n.  qus  de  c.  z.  venit  etiam  illam 
Bcptem  maritorum  res.  die  offendet.    <*  Ne  Semler. 

Commentarius. 


qnorum  altero  (juidem  delectissim»  conjugis  fldei 
committit,  ut  si  prior  ipse  ad  Dominum  mi^rave- 
rit,  nuptiis  secundis  abstineat ;  altero  precipit  ut 
si  minus  abstinendum  sibi  ducat,  tantum  Ghri- 
stiaiii  nuptias  sequatur.  Itaqae  priore  libro  prs- 
fatur,  hance  curam  homine  esse  Gbristiano  di- 
gniBsimam.  Etenim  omnes  ferme  homines  rebus 
Buis,  humanis  et  morlalibus,  sollicite  atque  anxie 
providere,  ac  super  iis  tabulas  ordinare,qua8  dili- 
gentissime  servari  cupiant.  Quod  si  momentaneis 
ao  perituris  taniopere  oavent,  cur  non  magis  de 
divmis  atque  immortalibus  bonis  posteritati  su» 
oonsultum  velint  ?  •  Nam  sscularibus,  inquit, 
Batis  agentes  sumu8,et  utrique  nostrum  consultum 
volumuB.  Si  talibus  ordinamus,  cur  non  magis  de 
divinis  atqae  ocBiestibus  posteritati  nostrn  pro- 
spicere  debeamus  ?  »  6ic  in  vulgatis  editioaiDus. 
Aliis  placuit,  si  de  talibus  ordinamus.  Liber  Ago- 
bardi  genuin»  lectionis  vestigia  servavit :  «  Utri- 
que  nostrum  consultum  volumus  talibus  talibus 
ordinamus,  >  etc.  Facilis  ballucinatio  fuit,  Talibus 
scripsisse  pro  Tabulis,  prscedentis  vocabuli  repe- 
cussu.  Quare  sic  edidimus  :  «  Utrique  nostrum 
consultum  volumus  talibus  tabulas  ordinamos  : 
cur  non  magis  de  divinis  atque  coelestibus  poste- 
ritati  nostrs  prospicere  debeamus  ?  »  Rio. 

(2)  Tu  modo  ut  solidum  capere  possts^  hoc  mex 
admonitionis  ac  fidei  commissum.  Alludit  ad  solidi 
capacitatem  inter  virum  et  uxorem,  qu»  non  nisi 
certis  casibus  permittebatur  ez  lege  Julia  et  Pap- 
pia.  Qua  de  re  ezstal  inter  fragmenta  Ulpiani  titu- 
tus  zvi.  Ad  easdem  quoque  leges  allusit  etiam 
libro  de  Monogamia  :  «  Aliud  est  si  apud  Ghristum 
legibas  JuliiB  agi  credunt,  et  ezistimant  celibes 
et  orboB  ez  testamenlo  Dei  solidum  capere  non 
poBse.  y>  RiG. 

(3)  Proinde  sollicitudo  nulla,  quss  de  camis  %eio 
venit.  In  vulgatis  editionibus  legitur  :  «  Cbristianis 
Bsculo  di^ressis  nulla  restitutio  nuptiarum  in  diem 
reBurrectionis  repromittitur,  translatis  scilicet  in 
anplicam  aualitatem  et  sanctitatem.  Proinde  sol- 
licitudo  nulla  qus  de  oarnis  zelo,  vel  Domini  sen- 
tentia,  illa  quam  septem  fratribus  per  successio- 
nem  napsisse  voluerunt,  neminem  tot  maritorum 
resurrectionis  die  offendet,  nec  quisquam  illam 
confusurus  ezspectat.  Quflestio  Sadducffiorum  ces- 
Bit  Bententie  Domini.  »  Que  leotio  TertuIIiani 
Bensum  pene  obruit  prsefocatque.Haeo  enim, Profn- 
d$  sollicitudo  nulla  qux  de  camis  zelo,  pendent 
imperfecta.  Jam  illud  Vel  Damini  sententia^  plane 
importunum  est,  ct  Bequentibus  haod  congruit. 


B  Sequentia  vero  :  c  llla  qaam  aeptem  fratribas  per 
Buccessionem  napsiBse  voluerunty  neminem  tot 
maritorum  resurrectioois  die  ofTenaet,  •  Tertullia- 
nicum  dicendi  genus  minime  sapiunt.  Agobardi 
liber  mendosa  hso  esse  indicat,  vernm  nec  ipse 
caret  mendis.  Sic  enim  habet :  «  ChriBtianiB  ss- 
culo  digressis  nulla  restitutio  nuptiarum  in  die 
resurrectionis  repromittitur,  tranBlatis  scilicet  in 
an^elicam  aualitatem  et  Banotilalem.  Proinde  sol- 
licitudo  Duila  qus  de  carnis  zelo  venit,  et  jam 
illam  quam  septem  fratribus  per  BacceBaionem 
maritoram  resurrectionis  dies  ouendet,  nec  qnis- 
quam  illam  oonfusurus  exspectat.  •  Hso  vetuatis- 
simi  exemplaria  soriptura  satia  admonet  veram 
at^ue  germanam  adulterina  supeijecta  viiiatam 
fuisse,  ac  vitii  partem  sane  discutit :  reliquum 
disceroi  ao  discuti  posse  mihi  videtur,  si  posterio- 
rem  periodum  sic  iegimus  :  »  Proinde  sollicitado 
nulla  qus  de  carnis  zelo  venit^etiam  iilam  septem 

Q  maritorum  resurrectionis  die  ofTendet,  nec  quis- 
quam  illam  confusurus  exspectat.  Qusstio  Saddu- 
csorum  oessit  sententis  Domini.  »  Ait  Tertollia- 
nus,  suum  illud  ad  uzorem  de  nuptiis  non  repe- 
tendis  prsceptum,minime  esse  viri  zelotypis  livore 
succensi,  cui  doleat  quod  se  mortuo  uxor  alterum 
sibi  forsan  quaesitura  sit  maritum  ;  nullam  hinc  ad 
defunctum  contumeliam  pervenire ;  nempn  rtssur- 
recturis  Ghristianis  nullam  repromitti  nuptlarum 
restitutionem,  otioso  et  inutili  tunc  immortalibus 
sexuum  orflcio,  quod  hic  mortalibus  tantisj^er  in 
solatium  mortalitatis,  ei  substituends  sobohs  gra- 
tia  fuerat  concessum.  Gui  sententis  firmands. 
Christi  ipsius  testimonium  profert,  qui  cum  a 
SadduosiB  ar^umento  in  fraudem  composito  roga- 
retur,  —  Quid  oiim  in  corporum  resurreotione 
futurum  esset  mulieri  caidam,  qus  septem  mari- 
torum  uzor  fuerat,  hoc  est,  elatis  Jam  sex  maritis 
septimo  nupserat,  sexies  vidua  septimas  nuptias 

n  constitutas  nabebat  :  malitiam  qasstionis  simpli- 
cissimo  responso  confutavit  :  nullam  tanc  fore 
nuptiarum  mentionem  hominibus  sanctitate  ani^- 
lica  donatis ;  proindeque  non  esBC  cur  illa  septem 
maritorum  metuat,  ne  quis  de  tot  maritis  resur- 
rectionis  die  tanquam  rivalibus  exulceratas  uxori 
quondam  su»  sit  moIestuB,  ao  repetitas  naptias 
velut  probrum  objictat.  Sio  libri  veteris  beneGcio 
verus  ac  germanus  Tertulliani  Bensus  optime  con- 
stituitur.  Et  erit  opers  pretium  pluscula  etiam  de 
sequentibus  ad  eamdem  incudem  reflngereyqus 
cum  editione  Pamellii  si  oonferantur,  oppido  me- 
liora,  etiam  me  indioente  apparebant.  Rio. 


1389 


LIBER  I  AD  nXOREM. 


IS90 


nos  dedecoris  volaptuosi  resumetur.Nec  enim  tam  A. 
frivola,  tam  spurca  Oeus  suis  pollicetur.  Sed  an 
tibi  vel  cuicunque  11177   alii  femins  ad  Deum 
pertinenti  (4)  proflciat,  quo  suademus,  licet  retra- 
ctare  **. 

GAPUT  II. 

Non  quidem  abnuimus  conjunctionem  viri  ac 
feminaB  bencdictam  a  Domino  'S  ut  sciremus  '^ 
generi  humano  et  replendo  orbi  et  instruendo 
sssculo  ezcogitatam ,  atque  exiode  permissam; 
unam  tamen.  Nam  et  Adam  unus  Ev&  maritus,  et 
Eva  una  uxor  illius,  una  mulier,  una  costa.  Sane 
apud  veteres  nostros  ipsosqoe  patriarcbas  non 
modo  nubere,  sed  etiam  plurifariam  matrimoniis 


CAPDT  III. 
Sed  non  ideo  praemiserim  de  libertate  vetustatis 
et  1978  posteritatis  castigatione,  aut  praBstruam 
Ghristum  separandis  matrimoniis  et  ^*  delendis 
conjunctionibus  advenisse,  quasi  jam  hino  finem 
nubendi  prffiscribam.  Yidorint,  qui  inter  CfiBtera 
perversitatum  suarum  (6]  disjungere  docent,  car- 
nem  de  ^*  duobus  unam,  negantes  eum,  qui  fe- 
minam  de  masculo  mutuatus,  duo  corpora  ez 
ejusdcm  materias  consortio  sumpta,  rursus  in  se 
matrimonii  compactione  ^o  compegit.  Denique 
prohiberi  nuptias  nusquam  omnino  legimus,  ut 
bonum  scilicet :  quid  tame  bono  isto  melius  sit, 
accipimus  ab  Apostolo,  permittente  quidem  nu- 
bere  (7),  sed  abstinentiam  praeferente  :  illud  pro- 
uti  fas  fuit,  erant  et  concubinsB  :  sed  lucet  figura-  n  pter  insidias  tentationum,  hoc  propter  angustias 


tum  ^'  in  synagogam  et  Ecciesiam  '*  cesserit,  ut 
tamen  simplioiter  interpretemor,  necessarium  fuit 
instituere,  qu»  postea  aut  amputari  aut  tempe- 
rari  merereotur .  Superventura  enim  lez  erat , 
oportebat  iegis  adimplendffi  causas  prscucurrisse. 
Idem  "  moz  legi  succurrere  habebat,  Dei  sermo 
circumcisionem  inducens  spiritalem.  Igitur  per 
licentiam  tunc  passivam  (5),  materiflB  subsequen- 
tinm  emendationum  praBministrabantur,  quas  Oo- 
minus  Evangelio  suo,  debino  Apostolus  in  eztre- 
mitatibus  saBCuIi  aut  ezcidit  redundante8,aut  com- 
posuit  inconditas. 


temporum  :  qua  ratione  utriusque  pronuntiationis 
inspeota  facile  dinoscitur,  necessitate  nobis  con- 
cessam  essc  nubendi  potestatem:quod  autem  neces- 
sitas  prsestatydepretiat  ipsa.Quod  denique  scriptum 
est,  Meliu*  est  nubere  quam  uri  (/  Cor,  vii,  9),quale 
hoc  bonum  est^oro  te,quod  mali  comparatio  com- 
mendat?  Ut  ideo  melius  sit  nubere,  quia  deterius 
est  uri.  Atenim  quanto  melius  est  neque  nubere 
neque  uri  I  [Sed  '^  etiam  in  persecutionibus  me-* 
lius  est  **  ez  permissu  fugere  de  oppido  in  oppi- 
dum,quam  comprehensum  et  distortum  negare(8). 
Atque  ideo  beatiores,  qui  valent  beata  testimonii 


Yarise  lectiones. 

"  Pertraotare,  alii.  *'  Deo  alii,  ^^  Ut  seminarium  generis  humani  Rigalt.  ^*  Figura  Jun,  Fran, 
figuraliter  Big.  ^*  In  synagoga  ecclesia  intercesserit  Rig.  ^^  Eidem  Fran.  Paris.  Item  nig.  ^"  Et  abest; 
aboiendis  Rigalt.  **  In  alii.  ^  Gomputatione  Rig.  *<  Sed  Semt.  Leop.  omitt.  alii.  *'  Ita  omissis  vv. 
ez  permissu  cod.  Agob.  prxbuit  Rigaltio,  qui  tamen  reposuit :  atque  isto  beatiores,  qui  —  confessione  non 
ezcidere.  Rhenanus  :  compressum  et  distortum  negare,  atque  isto  beata  est.  Idemve  quid  negent  beati 
testimonii,  ezoidere  cet.  Pomelius  :  at  quae  ista  beatitas  est.  Idco  ne  qui  neget,  beati  testimonii  oonfes- 
sione  ezcidere?  Possum  d.  qu.  perm.  non  est  bonum.  Quid  enim  neo.  mori  mihi?  si  ploro,  bonum  est : 
81  timeo.  Quod  perm.  —  caussam. 

Gommentarias. 


(4)  Feminar  ad  Deum  pertinenti.  Hoc  est,  Ghri-  G 
Btian».  Ria. 

(5)  Licenliam  passivam.  Nuptias  multiplices  pas- 
sim  concessas.  Rio. 

(6)  Inter  caelera  perversitatum  suarum,  Marcioni- 
tas  niitat ;  apud  Marcionem  enim,  ut  scribit  1.  i, 
in  eumdem,  non  tin^itur  caro,  nisi  virgo,  nisi  vi- 
dua,  nisi  oaBlebs,  nisi  divortio  baptisma  mercata. 
Rhen. 

(7)  Permittente  quidem  nubere.liupim  permittun- 
tur  ob  infirmitatem,  sed  iis  abstinentia  potior  ha- 
betur;  sic  apud  S.  Ambrosium,  lib.  i  de  Ktrg., 
«  QuaB  nubit  non  reprebenditur  :  quaB  abstinet 
laudatur.  »  Et  B.  Uieronymus  in  ea  verba  Apo- 
stoli  :  «  Si  autem  acceperis  uxorem,non  peccasti.» 
Aliud  est  enim,  inquit,  non  peccare»  aliud  bene 
facere.  Lb  Pr. 

(8)  Etiam  in  persecutionibus  melius  est  ex  per- 
musu  fugere  de  oppida,quam  comprehensum  negare. 
Notissima  est  Pauli  ad  Gorintbios  scribentis  sen-  j) 
tentia  :  Uelius  esse  nubere  quam  uri.  Tertullianus 
disputat  contenditque^  multo  melius  esse  nec  nu- 
bere,  neo  uri,quod  ut  evincat,comparatione  utitur 
alterius  sententisB  (}ua  docetur,  meiius  esse  Ghri- 
stiano  in  persecutionibus  fugere,  quam  Christum 
negare ;  cui  statim  subjacit,  longe  meiius  esse  nec 
fugere,  nec  negare.  Qui  locus  in  ezempiaribus  edi- 
tis  adeo  depravatus  circumfertur  ot  vis  argumenti 


minus  intellecta  fiaccescere  videatur.   Sic  edidit 

Pamelius  :  c<  In  persecutionibus  mdlius  est  ez  per- 

missu  fugere  de  oppido  in  oppidum,  quam  com- 

pressum  et  distortum  negare  :  at  qus  ista  beatitas 

est :  ideo  ne  qui  neget,beati  testimonii  confessione 

ezcidere?  Possum  dicere  :  quod  permittitur  non 

est  bonum.Quid  enim  necesse  mori  mibi?si  plore, 

bonum  est :  si  timeo.Quod  permittitur,  suspectam 

habet  permissionis  suab  causam.»  Mire  torsit  Rhe- 

nanum  hic  iocus,  et  est  ab  eo  editus  hoc  tenore 

verborum  :  atque,  ut  verisimiie  est,  manuscriptis 

ita  commonstrantibus  :  «  Melius  est  ez  permissu 

fugere  de  oppido  in  oppidum,  quam  compressum 

et  distorum  negare,  ntque  isto  neata  est.   Idemve 

quid  negent  beati  testimonii  confessione  ezcidere. 

Possum  dicere.  Quod  permittitur  non  est  bonum. 

Quid  enim  necesse  est  mori  mihi,  si  ploro  bo- 

num  est :  si  timeo.  Quod  permittitur,    suspectam 

habet  nermissionis  suaB  causam.   »  QuaB  procul 

dubio   boni  sensus  ezpertia  sunt.  Videamus  an 

ezeroplaris    nostri    beneficio   mens  Auctoris  re- 

duci  queat.  In  eo  legitur  :  «  In  persecutionibus 

melius    est    fugere  de  oppido ,    quam    oompre- 

hensum  et  distortum  negare;  atque  ideo  beatiores 

qui  valent  beata  testimonii  confessione  ezcedere, 

Possum  dicere,  quod  permittitur  bonum  non  est. 

Quid  enim  neccsse  est  mori  mihi^si  ploro  bonum  est. 

Quod  si  timeo  quod  permittitur,  suspeotam  habet 


1391 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  I.  —  SERIBS  II,  DOGMATICA. 


lan 


confessione  ezcedere  Possum  dicere  :  1979  Quod 
permittitur  bonum  non  est.Quid  enim?Neces8e  est 
mori  mihi.Si  ploro,  bonum  est,  quod  si  *^  timeo, 
quo<)  permittitur,suspectam  habetpormiseionis  ^usb 
cau8am:quod  autem  melius  e8t,nemo  permisit,ut 
indubltatum  et  sua  sinceritate  manifestum.Non  pro- 
pterea  appetenda  sunt  quaedam.quia  non  vetantur, 
etsi  quodammodo  vetantur,cum  alia  illis  prsferun- 
tur  :  praBlatio  enim  superiorum  *^  dissuasio  est  in- 
firmorum".Non  ideo  quid  bonum  est.quia  malum 
non  est :  nec  ideo  malum  noo  est  '^  quia  non 
obest.  Porro  plane  ^  bonum  hoc  antecedet,  quod 
non  modo  non  obestysed  insuper  prodest.Itaque** 
malle  debeo,  quod  prodest,  qnam  quod  non  obest. 
Ad  primum  enim  locum  oertamen  omue  contendit: 
secundus  solatium  habetyVictoriam  non  habet.Quod 
ei  Apostolo  auscultamuB,  obiiti  poeteriorum,  ex- 
tendamur  **in  priora,  et  meliorum  donationum  '® 
sectatores  simus.Si  nobis  ^'  laqueum  non  imponit: 
quid  utilitatis  sit,  ostendit,  dicens  (/  Cor.  vii,  94)  : 
Innupta  de  dominicU  cogitat^  uii  corpore  et  spirilu 
sancta  sU.  Nupta  verOf  soUicita  est  quomodo  conjugi 
suo  ptaceat.CBiieTum  nusquam  ita  nuptiaapermitlit, 
ut  non  patius  an  suum  ezemplum  nos  eniii  malit. 
Felioem  illum  qui  Pauli  similis  exstiterit  (9). 


A  t«80  CAPUT  IV. 

Sed  carnem  legimus  infirmam,  et  hinc  nobis 
adulamur  impensius  :  legimus  tamen  et  spiritum 
flrmum.Nam  in  uno  sensu  utrumquo  positum  est. 
Garo  terrena  materia  est,  spiritus  vero  coelestis. 
Gur  ergo  ad  excusationem  proniores,  que  tn  nobis 
inflrma  sunt,  opponimus  :  qus  vero  fortiora  '', 
non  tuemur?  Cur  ccBlestibus  terrena  non  cedantf 
si  spiritus  carne  fortior,  quia  et  generosior,  nostra 
culpa  infirmiorem  **  sectamur.  Nam  disjunctis  ^ 
matrimonio  duae  species  humanae  imbecillitatia 
necessarias  nuptias  faciunt.  Prima  quidem  poten- 
tissima,  qus  venit  ooncupiscentia  camis  :  sequens 
de  concupiscentia  seculi.  Sed  utraque  repudianda 
est  a  servis  Dei,  qui  ot  luxuri»  et  arobitioni  re- 

P  nuntiamus.  Garnis  concupiscentia  «talia  ofOcia 
defendii,  decoris  messem  requirit,  gaudet  de  con- 
tumeiia  sua  :  dicit  virum  neoessarium  sexui,  ut  ** 
auctoritatis  et  solatii  causa,  vel  ut  **  a  malis  m- 
moribus  tuta  sit.  Et  tu  adversus  consilia  baeo  ejiis 
adhibe  sororum  nostrarum  exempla,  quarum  no- 
mino  penra  Dominum  (10),  quae  nullam  formse  vel 
statis  occasionem  praBmissis  maritis  sanctitaii  '^ 
antepouunt  (11)  :  malunt  enim  Deo  nubere,  Deo 
speoioss,  Deo  sunt  puellffi  :  cum  illo  vivunt,  cuni 


Yariae  lectiones. 

M  Quod  si  timeo  Hig.  '^  Recte  conj,  Semler  pro  superior  scriptum  fuisse  superiorum.  —  Et  Pran.  et 
Rig,  infirmorum.  "  Inflrmorum  Fran.  Rig.  **  Non  ideo  b.  c.  neo  ideo  malum  non  est  Veneta.  *^  Piene 
Semler.  *•  Namque  Seml.  Itaqae  Fran.  Paris.  illud.  Rig.  "  Et  exlend.  alii,  ^  Donativorum  alii.  ■* 
Sic  n.  etsi,  Ria.  "  Fortia  Fran.  Par.  »'  Inflrmiora  Fran.  Pans.  »*  A  matr.  Rig.  »»  Vel  Jun,  ^  Vel 
ut  Pran,  »^  NuIIa  formae  vel  ffitatis  occasione  pressa  maritis  Fran,  Parisin.  nullam  formam  -*  sanctita- 
tem  Semler.  permissis,  eto. 

Commentarias. 


permissionis  sua  cansam.  •  Ita  omnino  ille  Ago- 

bardi  liber,  qui  etiam  ope  aliqua  indiget,  verum 

levissima,  hao,  opinor  ;  «  Etiam  in  peraecutioni- 

bu9  melius  est  ex  permissu  fugere,  quam  eom- 

prehensum  et  distortum  negare,  atque  isto  bea- 

tiores  qui  valent  beata  testimonii  coofessione  non 

excidere.  Possum  dioere  :  Quod  permittitur,  bo- 

num   non  eet.  Quid  enim?  Necesse  est  mori  mihi. 

Si  ploro,  bonum  est.  Quod  si  timeo  quod  permitti- 

tur,  suspeclam  habet  permissionis  suae  caussam.» 

Ait  Tertullianus  :  Christianie  ab  tyranno  ad  de- 

fectionem  requisitis.Iicere  quidero  fuga  saluti  sus 

consuiere,  ac  roelius  esse  uti  permissu  ex  fugere, 

quam  comprehensos  cruciatibusad  perfldiam  com- 

pelli.  Deinde  apponit,  longe  melius  esse  flxo  pede 

tyrannum  et  uncos  et  cruces  exspectare  ac  perpeti 

nec  dataB  Ghristo  fldei  sacramentum  violare.  Per- 

git  gravissimus  censor,  et  fugam  illam  ouam  per- 

miesam  esse  dixerat,  obstruit.  Possum  aicere,  in- 

quit,  quod  perraittitur,bonum  non  est.Quid  enim? 

imroinet  cervici  gladius,  aestuat  fornax,  torroenta 

crepant,  necesse  eet  mori  mihi.  Si  flctu  et  ejulatu 

pavidus  tormenta,  morbero  deprecor,   bonum  est 

quod  permitlitur,  nerope  fngere.  Quod  si  iliud  ip- 

sum  quod  perroittltur  timeo,  dictante  conscientia 

tam  beatae  mortis  fugaro  indecoram  esseGhristiano, 

id  ipsum  quod  mens  meafugaro  permissaro  sugge- 

rit  quidem,  non  taroen  sine   metu  probri,   sntis 

arguil  Buspectam  esse  permissionis  illius  causam: 

animuro  scilicet  paruro  fortem,  parum  tenacem  fl- 

dei ;  vitium  imbecillitatis;  cui  malo  fuga  pro  rerae- 

dio  sit  induita.  Adeo  si  cui  bonum  fuerit  ft2gere,ne 


C  in  vitium  imbecillitetis  incideret,  melius  profecto 
fulsset,  non  fugisse,  comprehensumque  tormenta 
fortiter  pertulisse,  neque  negasse.  Rio. 

(9^  Felicem  ilium  qui  Pauti  simitis  exstiterU.  B. 
Paulum  caelibem  vixisse  probant  haec  verba;  iilod 
autem  apud  Tertullianum  certissimum ;  eicepto 
enim  B.  Petro,apo8toIi  orones  oontinentes  fuerant, 
ut  patet  ex  lib.  de  Monog.  Le  Pr. 

(10)  Quarum  nomina  penes  Dominumm  Saepe  oc- 
currit  in  antiquit  Martvrologiis,  Et  alii  sancti,  quo- 
rum  nomina  Deus  $cit.  Le  Pr. 

(11)  Qu3S  nullam  formx  vel  «tatis  occasionem 
prtemims  maritis  sanctitatt  anteponunt.  Post  re- 
pressam  eoruro,qui  imbecillitatia  humanae  praatextu 
secundis  nuptiis  impensius  favebant,  sententiam, 
TertuJlianus  uxori  suas  adversus  ipsam  imbe- 
oillitatem  oonsilia  dictat,  quasi  amuleta,  vel  po- 
tius  vtxY)T7{p'.ai.  K  Disjunctis  matrimonio,  inquit, 
duae   species    bumanaB  imbecillitatis   neceasarias 

Q  nuptias  faciunt.  Prima  quidem  potentipeima,  quas 
venit  de  concupiscentia  carnis  :  eequens  de 
concupiscentia  saeculi.  Sed  utraque  repudianda 
esi  a  servis  Dei,  qui  et  luxuriaB  et  ambitioni  re- 
nuntiamus.  Garnis  concupiscentia  aetatis  offloia 
defendit,  decoris  roessem  requint,  gaudet  de  con- 
tumelia  sua;  dicit  virum  necessarium  sexui,  ut 
auctoritatis  et  solatii  caussa,  vel  ut  malis  ramori- 
bus  tuta  sit.Bt  tu  adversus  consilia  haBcejua  adhibe 
sororum  nostrarum  exempla,  quarum  nomina  pe- 
nes  Doroinum,  qus  nulla  formaa  vel  astatis  occa- 
8ioqe  presde,  maritis  sanctitatem  anteponunt.  • 
Hec  fuitin  vulgatis  bactenus  editionibus  scriptura. 


1393 


LIIiEa  I  AD  UXOREM. 


1304 


illo  sermocinantur  :  illum  diebus  et  noctibus  tra-  A.  ^on  quidem  monilium  pondera,noQ  vestium  tsdis^ 


ctant :  orationes  1981  suas  velut  dotes  Domino 
assignant :  ab  eodem  dignationem  velut  munera 
maritalia  ^,  quotiescunque  desiderantyConsequun- 
tur.  Sic  ffiternum  sibi  bonum  Domini  '*  occupa- 
verunt,  ac  jam  in  terris  non  nubendo,  de  familia 
angelica  deputantur  (12).  Talium  e^emplis  femina- 
rum  ad  eBmulalionem  te  continentis  exercens, 
spiritali  afiectione  carnalem  illam  concupiscentiam 
bumabis  ;  temporalia  et  volatica  desideria  formae 
vel  etatis  inimicantium  bonorum  conjpensatione 
delendo  ^.  Gsterum  ^^  hsc  saecularis  concupis- 
centia  oaussas  habet  gloriam,  oupiditatem,  am- 
bitionem,  insufBcientiam  per  quas  necessitatem 
nubendi  subornat,  videlicet  coBlestia  repromittens, 
dominari  in  aliena  famiiia,  in  alienis  opibus  in- 
cumbere  ^',  cultum  de  alieno  extorquere  sumptu, 
quem  non  sentias  cedere  in  te.  Haec  procui  a  fide- 
libus,  quibus  nulla  cura  tolerande  vit»,  nisi  si 
diffidimus  de  promiasia  Dei,  et  cura  et  providen- 
tia  ^  :  qui  lilia  agrestia  ^  vestit,  qui  volatiiia  cobU 
nulio  ipsorum  labore  pascit^  qui  prohibet  de  cras- 
tino  victuque  ^  vestituquo  **  curari ;  spondens, 
scire  se,  quid  cuique  servorum  suorum  opus  sit : 


non  gallicos  multos  ^^  (13)  neo  germanicos  bajulos 
quffi  nuptiarum  gloriam  accendunt ;  sed  sufficien- 
tiam,  quse  modestis  et  pudiciliae  apta  est.  Prssu- 
me,oro  te,nihil  tibi  opus  est,  si  Domino  appareas  ; 
imo  omnia  habere,  si  habeas  Dominum  :  cujus 
omnia  **  ccslestia  t%^%  recogita,  et  terrena  des- 
picies.  Nihii  viduitati  apud  Deum  subsignat®  ne- 
cessarium  est^  quam  perseverare. 

CAPUT  V. 
Adjiciunt  quidem  sibi  homines  caussas  nuptia- 
rum  de  sollicitudine  posteritatis,  et  liberorum 
amarissima  voluptate.  Sed  id  quoque  penes  nos 
odiosum  est  *^Nam  quid  gestiamus  liberos  gerere, 
quos  cum  habemus,  prsemittere  optamus,  respectu 
P  scilicet  imminentium  angustiarum  (14),  cupidi  et 
ipsi  iniquissimo  isto  sfficulo  eximi  ^  et  reoipi  ad 
Dominum,  quod  etiam  Apostolo  vetum  fuit.  Nimi- 
rum  necessaria  suboles  servo  Dei.  Satis  enim  de 
salute  nostra  '*  securi  '*  sumus  utliberis  vacemus  : 
qusrenda  nobis  onera  sunt,  qu»  etiam  a  genti- 
lium  ^  profanis  vitantur,  qua  legibus  colunturj 
qu»  parricidiis  expugnantur  (15).  Nobis  *^  quidem 
plurimumimportuna(16),quantum  fidei  periculosa. 


yariae  iectioDds. 

^  Dotalia  aliu  "*  Dominum  Jun.  Bonum  donum  Domini  Rig.  Pro  humabis,  an  domabis?  ^  Gom- 
pensans  vel  compensabis  Rfien.  compeneans  Paris.  compensas  delenda  Semler.  ^^  Hec  omiU.  Seml. 
*>  Incubare  Rig.  ^*  Sumptum  —  edere,  sine  in  te^  Rig,  ^  Et  c.  et  pr.  abest  ab  aliis,  ^  Agri  tanta 
gratia  vestit  Rig.  ^^  Vestituque  deL  Seml.  *^  Gallicus  mulos  aliif  multos  Rigalt.  ^  Si  habeas  Domi- 
num,  cujus  omnia  :  cobI.  Jun.  ^  Nobis  otiosum  est,  Rig.  ^  CxcuU  Jm.  e  Mss.  Yaticanis.  '*  Satis  enim 
de  sorte  nostra  securi  sumus,  ut  iiberis  vacemus  Jun,  '^  Enim  desunt  nostra,  si  securi  Semt,  "^  Ple- 
risque  Rigalt.    ^  Demum  Rig.  omisso  quidem. 

Gommentarius. 


Unde  aliquis  dioal,  invalidum  esse  hoc  Tertulliani  G 
adversus  secundas  nuptias  argumentum,  ab  exem- 
plis  earum,  quAB  nulla  formse  vel  statis  occasione 
pressas,  maritis  sanctitatem  anteponunt.  Nam  quid 
mirum  si  deformes  et  Jam  vetule,  in  viduitate 
perseverant  ?  castsa  sunt,  quia  nemo  rogavit, 
et  res  exempli  fuerit,  si  qoa  hoc  afflicta  in- 
fortunio,  alterum  inveniat  maritum.  Nempe  aliter 
exHPavit  manus  Auctoris,  styli  sui  diligentissima. 
Veteres  membraoffi  babent  :  <c  Et  tu  adversus 
coosilia  h®c  ejns,  adhibe  sororum  nostrarum 
exempla,  quarum  nomina  penes  Dominum,  qu» 
nullam  formsa  vel  statis  occasionem,  prsemissis 
maritis,  sanctitati  anteponunt.  »  Utitur  exemplis 
earum  quae  maritis  suis  jam  coelo  receptis,  hos 
enim  prdemissos  dicit  qui  uxoribus  suis  ad  Deum 
praivere,  ac  diem  suum  priores  obiere  ;  qusB, 
mquam,  maritis  suis  jam  coelo  receptis,  quamvis 
formosffi,  (juamvis  aetate  florentes,  nuUam  tamen 
pulchritndmis  aut  juvent»  occasionem  obten-  j) 
dnnt,  nec  blandiri  sibi  patiuntur  :  sed  oarnis  su» 
integritatem  unicarum  nuptiarum  honori  ac  me- 
morisB  perservant.  Pergit  Tertullianus  :  «  Ma- 
lunt  enim  Deo  nubere ;  Deo  speciosae,  Deo  sunt 
puells;  cum  illo  vivunt,com  illo  sermocinantur,  » 
etc.  Rio. 

(12)  De  familia  angeitca  deputantur.  Quasi  jam 
trandlatae  in  angelicam  qualitatem.ut  sup.  et  lib.  i 
de  CuLtu  fem.  :  «  Nam  et  vobis  eadem  tunc  subs- 
tantia  angelica  repromissa.  •  Rio. 

(13)  Non  gaUico$  multos.  In  exemplari  scribitur, 
Ifon  ralligos  multoSi  pro  qallicos,  Hujusmodi  nsvi 
apparent  in  manusoriptis  non  raro,  litterarum 
traospositione.  Sic  paulo  post,  hao  ipsa  pag.  Legi^ 


bus  locuntur,  pro  legibus  cotuntur.  Sio  de  calonica 
gloria^pro  de  taconica  gloria.  Itaque  hic  legendum  : 
Gallicos  mullos,  nec  Germanicos  bajulos.  Unde 
ortum  illud,  quod  in  Rhenani  editionibus  cerni- 
tur,  Gallicos  vultus.  Scio  placere  posse  quod  in 
quibusdam  mss.  reperiri  aiunt,  Galticos  mulos  : 
quia  scilicet  seq[uente  libro  in  ejusdem  praBcepti 
tractatione  Septimius  dicat  :  «  Unde,  nisi  a  dia- 
bolo,  maritum  petant  idoneum  exhibend»  sellffi  et 
mulabus  et  cinerariis  peregrioffi  proceritatis?  » 
Sed  cum  ibidem  alia  multa  ex  hoo  etiam  libro  ali- 
ter  tractata  reperiantur,  et  multitudo  bajulorum 
Galiicorum  et  Germanicorum  pomps  muliebri  con- 
veniat,  retinenda  mihi  videtur  exemplaris  Agobar- 
dini  scriptura,  c<  Non  Gallicos  multos  neo  Germa- 
nicos  bajulos.  »  Nam  et  apud  Uementem  Alex. 
libro  III  Pmd.  cap.  4  legitur,  Kal  (pop(i8r|V  peard- 
Jovxc^  KcXxol  itotkoi.  RlQ. 

(14)  Respectu  imminentium  angustiarum,  Sic  su- 
pra,  Propier  angustias  temporum.  Rio. 

(15)  Parricidiis  expugnantur.  Abortivis»  disso- 
luto  medicaminibus  conceptu.  Sic  lib.  de  Yirginibus 
vel.  dixit,  Infantes  aliquandiua  matribus  debellatos. 
(Idem.) 

(16)  Onera  liberorum  nobis  plurimum  importuna. 
Sic  libro  de  Exkort.  cast.  dixit,  importunitatem 
liberorum,  Ad  quos  suspiciendos,  inquit,  legibus 
compelluntur  homines.  Idem. 

—  QusBrenda  nobis  onaru  sunt^  qux  legibus  colun^ 
tur,  Jure  filum  liberorum.  Juvenalis,  Sat.  ix  : 

Jura  paranUs  habes,  proptar  me  ■criberis  bffires, 
l^gatum  omne  capis,  necnon  et  dalca  cadacum. 
Gommoda  praeterea  jungentur  multa  cadacis 
Si  nttmerum»  si  troe  implevero.     Rio. 


189B 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS 


Gur  enim  DomiDU?  v»pr3egnantibus  et  nutricantibus  A 
{MaUh.  zxiv,  19 ;  Luc,  xxi,  23)  cecinit,  nisi  quia  filio- 
rum  impedimenta  testatur,  in  iUa  die  expeditionis 
incommodum  futura  ^^  ?  utique  nuptiis  ^  imputa- 
turuB.  Istud  autem  ad  viduas  non  pertinebit  :  ad 
primam  angeli  tubam  ezpedita  prosilient.  Quam- 
ounque  pressuram  persecutionemque,  libere  per- 
ferenty  nuUa  in  utero,  nulla  in  uberibue  ffistuante 
earcina  nuptiarum.  Igitur  sive  carnisy  sive  saeculi, 
sive  posteritatis  gratia  nubetur  ",  nihil  ex  istis 
neoessitatibus '*  Dei  servis  1II8S  :  ut  non  satis 
habeam  *'  semel  alicui  earum  succubuisse,  et  uno 
matrimonio  omnem  concupiscentiam  hi;gusmodi 
ezpiasse.  Nubamus  quotidie,  et  nubentes  a  die 
illo  ^  deprehendamur,  ut  Sodoma  et  Gomorrha. 
Nam  illic  non  utique  nuptias  et  mercimonia  solum- 
modo  agebant :  sed  cum  dicit,  Subebant  et  eme- 
bant  (17),  insigniora  ipsa  carnis  et  ssculi  vitia  ^' 
denotat,  quas  a  divinis  disciplinis  plurimum  avo- 
cent :  alterum  per  lasciviendi  voluptatem  ;  alterum 
per  acquirendi  *'  voluntatem.  Etenim  ^*  illa  tunc 
cscitas  ionge  a  Gnibus  saBculi  habebatur  (18).  Quid 
ergo  fiet,  si  qus  olim  detestabilia  sunt  penes  Do- 
minum,  ab  his  nos  nunc  arcent  ?  Tempus,  inquit, 
in  collecto  est ;  superest,  ul  qui  matrimonia  habent, 
tanquam  non  habentes  agant, 

CAPUT  VI. 
Qaod  si  habent  ^^,  obliterare     debent    quod 


B 


I.  —  SBRIES  II,  D06HATICA.  1396 

habent :  quanto  magis  oon  habentes,  prohibentur 
repetere,  quod  non  habent ;  ut  cujus  maritus  de 
rebus  abiit  ^,  ezinde  quietem  sezui  suo  nubendi 
abstinentia  injungat  ^  :  quam*^  plersque  gentilium 
feminarum  (19)  ^  memoria  charissimorum  mari- 
torum  parentant  '*.  Cum  quid  difQcile  ''^  videtur, 
difficiJiora  alios  obeuntes  recenseamus.  Quot  enim 
sunt  qui  statim  a  lavacro  carnem  suam  obsi- 
gnant  (20)  ?  Quot  item,  qui  consensu  pari  inter  se 
malrimonii  tW4  debitum  toUnnt,  voluntarii 
spadones  pro  cupiditate  regni  coelestis  ?  Quod  si 
salvo  matrimonio  abstinentia  toleratur,  quanto 
magis  adempto !  Credo  enim  diHQcilius  salvum 
derelinqui,  quam  amissum  non  desiderari.  Durum 
planeet  arduum  satis  continentia  sanct»  femin»  ^^ 
post  viri  ezcessum  Dei  caussa,  cum  gentilea  Satana 
suo  et  virginitatis  et  viduitatis  sacerdotio  perfe- 
rant?  RomsB  quidem,  quas  ignis  illius  inezstingui- 
bilis  imaginem  tractant,  auspicla  pcenss  suae  cum 
ipso  dracoue  ^*  curantes  (21),  de  virginitate  censen- 
tur.  AchflBiB  "^*  Junoni  (22)  apud  iEgium  oppidum 
virgo  sortitur  :  et  quaB  Deiphis  insaniunt,  nubere 
nesciunt.  Gseterum  viduas  AfricanaB  Gereri  assis- 
tere  scimus,  durissima  quidem  oblivione  a  matri- 
monio  ^'  allectas.Nam  manentibus  ^^  in  aeternum  '* 
viris  non  modo  "^^  thoro  decedunt,  sed  «t  alias  eis 
utique  ridentibus  loco  sno  insinuant,  adempto 
omni  contactu  usqoe   ad  oaculum  (iliornm,  et 


YarisB  lectiones. 

•*  Ea  add.  Rig,  »« Impulatur  Biy.  •'  Alii  nubit;  nubat  Seml.  "  Competit  Rig.  ••  Habeamas  Lo/. 
••  Timoris  add.  Rig.  •*  Detinentes  Seml.  •>  CupidiUtem  Rig.  ••  £t  tamen  Rigatt.  ^  Habentes  oblit- 
terare  Fran.  Paris.  ••  De  rebus  habuit  Seml.  abiit  Fran.  Par.  Rig.  porrOy  ezinde  requiem.  ••  Abstinen- 
tiam  jungat  Fran,  •^  Quum  Lat.  ••  Purcant  Seml.  ••  Quod  quia  difficile  Lat.  ''•  Sanctae  semina  SemL 
^*  Dracone  our.  abest  ut  Agobardino.  "^*  AchaeaB  Seml.  Achaeas  Franeg.  Paris.  Jun.  AcraeaB  alii.  ^*  Matri- 
monii  Paris,  matrimoniorum  Jun.  ''^  Forte  annuentibus  Lat.  invita  viris  Rig.  ''*  Interim  Lat.  ^^  Abest 
thoro  Rig. 

Gommentarias. 


(17)  Nubebant  et  emebant.  Pamelius  et  La  Cerda  C 
memorias  iapsum  hic  arguunt.  De  Gomorrha  enim 
et  Sodoma  ecribit,  quod  de  Noe  temporibus  Ghris- 
tus  Jesus  dizit  Matth.  zziv  :  Sicut  enim  et*ant  in 
diebus  ante  dituvium  comedentes^  ei  bibentes,  ei 
nuptui  tradentes.  In  quo  errasse  ab  iisdem  etiam 
dicitur  hic  Auctor,  nam  neque  sermo  est  ementium 
in  Evangelio  de  temporibus  Noe.  Le  Pr. 

(18)  Longe  a  finibus  sseculi  habebatur.  Dinc  Qrma- 
tur  quod  alibi  observamus,  Christianos  aevo  Ter- 
tulliani  credidisse  iiuem  saeculi  in  prozimo  esse. 

RlG. 

(19)  Pleraeque  gentilium  femin.  Hoc  argumento 
ad  rem  eamdem  utitur  Hieronymus  in  epist.  ad 
Saivinam,  adducto  ezemplo  reginae  Garthaginis, 
quae  semel  vidua  testifioaiur  apud  magnum  Poe- 
tam : 


lUe  meoB  primua,  qoi  me  aibi  juiudt,  amoree 
AbituUt»  ille  habeat  aecum  aervetque  aepulcro. 

Et  in  epist.  ad  Furiam.  Idem  argumentum  tractat 
epist.  ad  Gerontiam ;  ubi  regina  Carthaginis  ad- 
jungit  uzorem  Asdrubaiis  viduam,  «  quae  se  in 
mcendium  praecipitavit,  ne  pudicitiae  damna  sen- 
tiret.  »  De  gentili  Calpurnia  Trebeilius  in  30  tyran- 
nis.  Lag. 

(20)  Quot  enim  sunt  qui  statim  a  lavacro  camem 
iuam  obsignant.  Sic  iib.ii  de  Cultu  feminar.  :  «  Non 
enim  et  multi  ita  IJaciunt^  et  se  spadonatui  obsi- 


D 


gnant?  •  Rm. 

(21)  Auspida  poenm  suse  cum  ii*so  dracons  curan- 
tes.  In  coaice  Agobardi  le^tur,  «  Romae  quidem, 
quae  ignis  iiiius  ezstinguibilis  imaginem  tractant, 
auspicia  poen»  suae  cum  ipso,  de  virginitate  cen- 
aentur.  »  Quod  ezplicari  quidem  possit,  ut  ignem 
Vestae  auspicia  esse  dicat  poenarum  (juae  miseraa 
manent  vestales,  cum  ipso  videlicet  igne  inezstin- 
guibili,  quem  Deus  idolorum  cultoribus  paravit. 
Verum  ne  quid  dissimulem,  magis  placet  editio 
Pamelii,  quae  fuerat  antea  Rbenani,  qui  el  codices 
manuscriptcs  bona  fide  reprassentabat :  t  Auspicia 
poeoae  luaB  cum  ipso  dracone  curantes,  »  ut  intelli- 
ganturvestalesi^nem  illum  Vestae  inoxstinguibilem 
curantea,  cum  ipso  dracone,  hoo  est,  batana  car- 
ceris  ignem  sempiternum  vomentis  custede.Sic  lib. 
de  Idololatria :«  Accendantigiturquotidielucemaa, 
quibuH  luz  nulla  eBt.Affi^ant  postibus  lauros  poat- 
modum  arsuras,  quibus  ignes  imminent.  Illis  com- 
petunt  et  testimonia  tenebranim  et  auspicia  poena- 
rum.  »  Eodem  sensu.  lib.  ii,  de  CuUufem.  «  Male 
ao  pessime,  inquit,  Bioi  auspioantur  flammeo  ca- 
pite.  » 

(22)  Achxse  Junoni.  Nos  scripsimos  Acbae«.  Nam 
iEgion  oppidum  est  Achaiae,  ubi  colebatur  Juoo. 
Auotor  Piinius  et  alii.  Hujas  Junonis  ez  boc  loco 
facit  mentionem  Hieronymus  epiat.  ad  Gerontiam, 
apud  quem  Iegiturinpervulgati8editionibu8,Atiia- 
ntf^ti^  Achivx.  Rbxn. 


1397 


LIBEA  1  AD  UXOREM. 


1398 


tamen  durante  uau  perseverant  in   tali  viduitatis  A.  etiam   matrimoDium  Dei  voluntate    defungitur  ; 


disciplina,  qus  pietatis  etiam  sanctae^^  solatia  ex- 
cludit.  Hffio  diabolus  ''*prfficipit,et  auditur :  provocat 
nimirum  Dei  servos  continentia  suorum,  quasi  ez 
asquo  '''  contineant  etiam  gehenns  sacerdotes  {23), 
Nam  invenit,  quomodo  homines  etiam  bonis  ^ 
sectationibas  perderet ;  et  nihil  apud  eum  refert, 
aJiosiuxuria,  alios  continentia  occidere. 

1  %M  CaPUT  VII. 
Nobis  continentia  ad  instrumentum  ffiternilatis 
demonstrata  est  a  Domino  saiutis,ad  testimonium 
fidei,  ad  oommendationem  carnis  istius  exhibendaB 
superventuro  indumento  incorruptibiiitatis  ad  su- 
stinendam  novissime  voluntatem  Dei.  Super  hseo 
enim  recogites  moneo,  neminem  non  ex   Dei  vo- 


quid  tu  restaures,  cui  finem  Deus  possuit  ?  quid 
libertatem  oblatam  tibi  iterata  raatrimonii  servi- 
tute  fastidis  ?  Obligatus  es,  inqult  (i  Cor,  vii,  27), 
ma(rimonio,ne  quaesieris  solutionem; solutus  t%M 
es  matrimonio,  ne  quwsieris  obligationem  *'.  Nam 
etsi  non  delinquas  renubendo,  carnis  tamen  pres' 
suram  subsequi  dicit  {Ibid.  10,  28).  Quare  facul- 
tatem  continentis,  quantum  possumus,  non  dili- 
gamus  *^  ?  quam  "  primum  obvenent,imbibamus : 
ut  quod  in  matrimonio  non  valuimus,  in  vidui- 
tate  sectemur.  Ampiectenda  occasio  est,  qua9  adi- 
mitquod  necessitas  imperabat.  Quantum  ^*  fidei 
detrahanl,  quantum  obstrepant  sanctitati  nuptiae 
secundae,  disciplinae  Ecciesie  '*,  prsscriptio   Apo- 


luntate  de  saeculo  duci  ^i,  si  ne  folium  quidem   ex  n  stoii  deciarat  (25),  cum  digamos  non   sinit   praesi- 

-^-u-.-^     -:-.^     rk^:     i *_*.      j:i_l:i. a*      tj ■«  **   j tn^x     .  «j _ii ;     :-   ao     ^_j:^V.m      »>;«: 


dero  (26),  cum  viduam    ailegi  in  *^  ordinem    nisi 
univiram  non  concedit :  aram  *'   enim  Dei   mun- 


arbore  sine  Dei  voluntate  diJabitur  ^*.  Idem  " 
qui  nos  mundo  infert  (24),  idem  et  educat  necesse 
est.  Igitur  defuncto  per  Dei   voiuntatem   viro  *^      dam  proponi  oportet(27).  Tota  iila  Ecclesia  can- 

YarifiB  lectiones. 

'"^  Sancta  /iin.  ^*  Suis  Rigalt.  ''^  Quasi  ex  aequo  continentium  gehennae  sacerdotum  Rhen.  quasi  ex 
aequo.  Gontinent  etiam  gebennas  sacerdotes,  Rig.  et  Agobard.  ^  Boni  /un.  alii^  in  bonis.  ^^  Addilur 
nisi  Franeq.  Parisin.  **  Delabitur  Jun.  Cou.  Wouw.  "  Adeo  Cod.  Wouw.  *♦  Viro  abest  ab  edit.  Seml. 

^^  Hcec  vv.  soiutus...  obligationem  desunt.  in  $d  Semler.^  Possumus,  diligamus,  negatione  missa, 
Lat.  Rig.^T  Quum  Lat.**  Pidei  deest  Jn  ed.  SemUr.  »»  Discipiinas  Ecciesiae  et  5^/.  ^  Ordinatio- 
nem  Seml,  *^  Aream  Jun. 

Commentaiias. 


(23)  Continent  etiam  gehennae  sacerdotes.  Sio 
emendavimus  ex  antiquis  illis  membranis  Agob. 
GehennflB,  boo  est,  Satanae,  idoiolatriae.  Ria. 

(24)  Nos  mundo  infert.  Est  hoc  verbum  infau- 
stum  et  totum  funerale,  inde  inferiae  mortuorum, 
id  est,  cum  nati  sumus,  non  tam  nasoimur,  quam 


E?Ti<  Uita^  Y^t^^C  ''^^^  SeuTepa  Xixxpa  Stci^xtty 
NauTjY^<  irXu)ti  6i  pu66v  ipYaXiov.  Le  Pr. 

(26)  Non  sinitprxsidere.  Prsesidebant  presbyteri, 

et  episcopij  unde  praesidentes  dicti  ;  in   de   Corona 

mzMoquens  deEucharistia:  «Nec  de  aliorum,inquit, 

inferimur  in  corpus  veluti  in   custodiam,  potius  0  manu  quam  praesidentiumsuroinu6.»Ailudit  autem 


in  sepulcrum.  Uuic  opponit  verbum,  educo,  nam 
mors  vero  estvita,  quae  nos  e  carcere  llberat,  e 
sepulcro  educit.  Lag. 

(25)  Quantum  enim  detrehant  fUei^  quantum 
obstrepant  sanctitaii  nupti^s  secundas,  et  prmscri' 
ptio  Apostcli  declarat.  Paulus  duabus  Epistolis  ad 
Timotheum  et  ad  Titum,  inter  episcopi  characte- 
res  hunc  praescribit,ut  sit  unius  uxoris  vir.  Sed 
eajam  aevo  Tertulliani  disoiplina  inoieverat,  ut 
virum  unius  uxoris  non  esse  nec  dici  debere  arbi- 
trarentur  eum,qui  defunota  uxore  aliam  duxerat. 
Itaque  digamus  dicebatur,  qui  secundam  uxorem 
in  matrimoniohabebat,  etsi  unica  gauderet,  neque 
binas  in  nuptiaa  eodem  tempore  constitutas  ha- 
beret.  Hoo  esse  ab  Apostolo  institutum  ait  Septi- 
mius,  neque  alia  fuit  ab  tanto  nuptiarum  dehor- 
tatore  speranda  praccepti  apostolici  interpretatio. 
Yerum  huio  interprelationi  sufTragari  noluisse  vi 


ad  locum  quiest  ad  Tit.  c.  i,  unius  uxoris  vir, 
Rhen.  —  Dtgamos  non  sinit  priesidere.  Beatissimus 
Apostolus  cap.  I  Epist.  ad  Titum,  episcopum  sive 
presbyterum  unius  tantum  uxoris  virum  vult,  seu 
monogamum,  id  est,  si  quis  naturae  imbecillitate 
huic  culpae  potuit  succumbere,  de  primo  condo- 
natur  ;  si  autem  de  nuptiis  secundis  cogitaverit, 
omni  munere  ecclesiastico  privetur.Apudprofanos, 
ut  refert  Plutarchus  in  Quaest.  Rom.  id  receptum 
erat,  ZtjXwtoc  i  irpwTo;  Y^H"^^»  ^  ^^  StuTepo;  4i;eu- 
xTatoc*  Priores  nuptix  admittendag,  secundx  VC" 
ro  rejiciendx.  Quid  de  Chrislianis  censendum,  si 
ea  fuit  gentilium  opinio  ?  Cam  enim  SeuT&poc 
TcXooc  sive  seounda  consilia^  ut  habet  Noster  nic 
lib.  sequenti,permittitur  ab  Ecclesia,  ita  accipien- 
dum  illud  est,  ut  sit  icopve(ac  icapa^uO^a  6  $tu- 
Tipoc  Y*K^^»  ^^"i)-  ^^^io^  *^^  Affe^-yeiav  Nuptix 
secundm  sini  scortationis   remedium^  non  lascivix 


ros  in  Ecclesia  praestantes,  ac  Tertulliani  quidem  n  occasio yUi  scribil  S.  Basilius   epist.  117,  ad   Dio- 
aevo  proximoa,  discimus  ex  Gommentariis  Gnry-      dorum.    Unde  oanone  apostolico   17  prohibitum 


Bostomi,  Theodoreti,  atque  etiam  Hierooymi.  £t- 
enim  hoc  tantum  voluisse  Apostolum,  ut  episco- 
pus  eligatur  qui  una  cum  uxore  iidem  matrimonii 
sancte  colat.  Ria. 

^  —  Nuptiae  secundx.  Vehementer  equidem  nup- 
tias  secundas  exagitat,  qua  in  re  cum  antiquis 
Patribus  consentire  videtur.  Nam  B.  Hieron.  epist. 
ad  Gerontiam,  secunda  vota  scortationem  vocat  et 
meretridum.  Lege  eumdem,  iib.  contra  Helvidium^ 
etepist.  ad  Salvinam.  Athenagoras  dixlt  :  Euirpi- 
•icTjc  H^^^t^^eia  SeuTepo^  '^onio^.  Mitto  Ambrosium  Iib. 
I  Off.  cap.  ult.  Hilarium  in  Psal.  cxxxi  et  can.  18, 
cono.  Tol.  primi,  aliaque  loca  infinita,  ut  e  pro- 
fania  iliud  tot  sanctissimis  Patribus  in  Ghristiano- 
rum  dedecus  addam  ex  Anihotogix  lib.  1 1 


est  ne  bigami  episco[)i  esse  possint  aut  presbyten, 
aut  ordiniseccleslaslici  :  Ooy  fiXw;  xaTaAdYou  Upa- 
Ttxov>,et  sequenti  6  x^P^^  Xaooiv,  quividuam  duxitf 
eodem  gradu  ejicitur  :  cui  doctrin»  conformis 
Gratianus,  dist.  33.  c.  Si  quis  post  accept.  Le  Pr. 
(27)  Aram  Dei  mundam  proponi  oportet.  Obser- 
vavimus  supra,  hominem  Chrisiianum  dici  atam 
Dei,  cujus  e  oorde  preces  ad  Deuin  ferunlur.  Hio 
vero  eximio  quodam  sensu  aram  Dei  vocat  ordinis 
ecclesiastici  praesides,  qui  Ecclesiae  vota  ad  Deum 
perferunt,  per  quos  Ecclesia  Cbristiana  sacrifi- 
ciorum  orationes  ad  Deum  allegare  solet.  Quid 
ergo  ?  Gonjuge  defuncta^superstes  aliam  siduxerit 
quacum  unice  dilecta  concorditer  et  caste  vivat, 
ara  Dei  munda  non  erit  ?  Jure  igitur  Hieronymu» 


1399 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  --  SERIBS  II,  DOQHATIGA. 


1400 


didade  sanotitate  de^cribitnr.  (28)  Sacerdotium  A 
viduitatis,  et  ^  oelebratum  est  1!I87  apud  na- 
tionee,  pro  diaboli  scilicet  «mulatione.  Regem 
ssouli,  Pontifioem  maximum  (29),  rureus  nubere 
nefas  est :  quantum  Deo  sanotitas  placet,  cum 
illam  etiam  inimicus  affectat,  non  utique  ut  alicu- 
ju8  boni  afQnis»  sed  ul  Dei  Domini  placita  oum 
contumelia  affectans  1 

CaPDT  VIII. 

Nam  de  **  viduitatis  honoribns  apud  Dominum 
uno  dioto  ejus  per  Prophetam  expeditum  est : 
Juste  faeite  "*  uidux  el  pupillOy  et  venite  dispute- 
muSy  dicit  Dominus,  Duo  ista  nomina  in  quantum 
dospectui  *"  humano,  in  tantum  divinae  miseri- 
cordi»  exposita,  suscepit  tueri  Pater  omnium  '^.  g 
Vide  qoam  ex  aequo  habetur  qui  vidus  benefece- 
rit,  quanti  est  vidua  ipsa,  cujus  assertor  cum 
Domino(30)  disputavit*^!  Non  tantum  virginibus 
datum  opinor,  iicet  in  iliis  integritas  solida  et  tota 
Banctitas  de  proximo  visura  sit  faciem  Dei.  Tamen 
vidua  habet  aliquid  operosius :  quia  facile  est  non 
appetere  quod  nescias,  et  Hversari  quod  desidera- 
veris  nunquam.  Gloriosor  oontinentia,  quffi  jus 
suum  sentit ;  qu»  quid  viderit^novit.  Poterit  virgo 
feiioior  haberi,  at  vidua  laboriosior :  illa  quod  G 
bonum  semper  habuit ;  ista,  quod  bonum  sibi  in- 


venit.  In  illa  gratia,  in  ista  19§§  virtus  eoro* 
natur.  Quaedam  enim  sunt  divinas  iiberalitatis, 
qusdam  nostras  operationis.  Qusb  a  Domino  indul- 
gentur,  sua  gratia  gubernantur  ;  qusB  ab  homine 
oaptantur,  studio  perpetrantur.  Stude  igitur  ad 
virtutem  continentise  [modestisB  ^],  que  pudori 
procurat ;  sedolitati,  qu»  nogas  non  facit ;  fraga- 
litati,  quaa  saeculum  >*  spernit.  Gonviotum  ^  atque 
commercia  Deo  digna  sectare,  memor  iliius  vern- 
cuti,  sanotificati  per  Apostolom  : 

Bonos  corriunimnt  mores  coDgreams  malL 


CAPUT  IX. 

Loquaces,  otio8s,?inosQa,  eurioss  oontnbema' 
les,  vel  maxime  proposito  viduitatis  ofncinnt.  Per 
loquacitatem  irrepunt  verba  pudoris  inimica  ;  par 
otium  a  severitate  *  deducunt ;  per  vinolentiam 
quidvis  mali  insinuant ;  per  curiositatem  aemala- 
tionem  libidinis  convehunt.  NuIIa  hujusmodi  fe- 
minarum  debono  univiratus  loqui  '  novit:  Deus 
enim  illis  (utait  Apostolus)  venterett  (Philipp.  iii, 
19),  itaet  quae  ventri  propioqua.  Haeo  tibi  jam 
hino  commendo,  conserva  oharissima,  post  Apo- 
stolnm  quidem  ex  abuodanti  relraotata,  sed  tibi 
etiam  soiatio  futura,  quod  meam  memoriam,  si 
ita  evenerit,  in  illis  frequentabis. 


Yarise  lectiones. 


•>  Caslibatuum  Rigalt.  »  Viduitatum  Semler.  >^  Facito  Semt,  ^  DestitufaB  aoxilio  ham.  nig. 
^  Tueri.  Pater  omnium ;  vide  Seml.  *^  Disputabit  Franeq.  Parisin.  cum  Domino  disputabit  Rigail. 
**  i4^ei/ modestiae  Rig.  ^  Speculum  Rig.  ^  Conviotus  atque  colloquia  Rig.  *  Se  veritate  dedacant 
Fran.  securitatem  inducunt  Jun.  Paris.  '  Noluit  Rig.  male. 


Gommentarius. 


dixit,  Tertulliani  sentiam  oontrariam  Apostolo, 
ne  minem  qui  Apostolum  legerit  negaturum.  Ria. 

(28)  Tota  ilLa  Ecclesia  canaida  de  sanctitate  de^ 
scribitur,  Emendandum   ut  est  in     membranis : 

Tota  illa  Ecclesis  candida  de  sanctitate  con- 
Bcribitor.  »  Gandidam  Ecclesis  pro  dignitate  po- 
suit,  ut  libro  de  Corona,  Candidam  martyriiy  et  in 
Scorpiaco,  Canctidam  cLaritatis.  Et  apud  Augusti- 
num,  massa  candida^  pro  martyrum  multitudine 
splendida,  sermone  H2,  ubi  de  credentibus  in  no- 
mine  Dei :  v  Haec  est  prima  martyrum  caussa,  in- 
quit.^  haeo  oandida  martyrum  massa.  Si  caussa 
eanaida,  et  massa  candida.  Massa  enim  diota  est 


de  numeri  multitudine  :  candida,  de  oaussaB  falgo- 
re.  »  Sio  ipse  TertuIIianus  iibro  adversus  Marcio- 
nem  iv,  Candidam  salutis,  pro  gloria  salutis ;  et 
)ib.  v  Pharisaeam  candidamy  pro  fastu  et  super- 
bia  PhariFaeorum.  Rig. 

(29)  Poniiftcem  maximum.  Intelligit  flamiaem 
dlalem,  qui  non  solum  pontifex  maximus  diceba- 
tur,  sed  eliam  rex,  quia  arbiter  rerum  divlna- 
rum  et  humanarum.  TertuIIian.  in  exkorl.  ad  Cas- 
tilatemy  cap.  ult.  Lag. 

(30)  Cujus  assertor  cum  Domino,  Assertor  Tia- 
dex  est,  qui  aliquem  vindioat  ia  libertatem,  hic 
pro  patrono  qui  nominem  tuendum  Buscipit.  Rhsn . 


LIBER  SEGUNDUS. 


Aeoumentuh.  •—  Ejusdem  fere  argumenti  hic  Uber  cum  superiorCy  nisi  quod,  humanae  fragiliiatis  mo- 
mor,  uxorem  Auctor  adhortaiur  ut,  si  secundas  nuptias  aliguando  cogitaverit,  a  matrimonio  cum  gentZ' 
libus  abstineatf  utpote  illicito,  stupro  simili,  fidei  nocivo^  ad  inMelitatem  prono,  aiienogue  ab  Ecctesiss 
sacramenlo  matrimonii,  quod  magfiifice  describitur.  Primas  igilur  docet  liber  :  I  Matrimonitm  a  Deo 
institutum,  unum  esse,  c.  1,  2.  II.  Abstinentiam  mairimonio  meiiorem,  c.  3.  III.  Exempia  continentium 
viduar**m,  c.  4.  lY.  Secundas  nuptias  ob  liberos  suscipiendos  non  expedire^  c.  5.  V.  Exempla  a  mairi* 
monio  abstinentiam  c.  6.  VI.  Nuptias  secundas  Deo  minus  placere,  c.  7.  YII.  His  finem  adjieU  viduitaiis 
encomium.  la  posleriori  libro  stataitur  ;  I.  Matrimofiium  cum  gentili  vetitum,  e.  i,  2.  II.  immundum 
ut  stuprum,  c.  3.  III.  Verx  reiigionis  offieiis  importunum,  c.  4.  lY.  Gentiiium  ad  ritus  exeitaiivum,  e.  6, 


1401 


LIBER  II  AD  UXOREM. 


1402 


Y.  Magnum  vero  ac  sanctum  in  Bcclesia  sacramentum  esse  matrimanium  quod  Ecclesia  conciliaty  et  conftr" 
mat  oblatio^  et  obsignat  benedictio,  angeli  renuntiantf  Pater  raio  habet,  c.  8.  Edd. 


CAPUT  PBIMDM.  A 

1.  Proxime  tibi,  dileotisaima  in  Domino  conser- 
va,  quid  femiDs  sanct®  (31),  matrimooio  qoacun- 
que  1989  sorte  adempto,  sectandum  sit,  ut  po- 
tui  prosecutus  sum.  Nunc  ad  secunda  consilia 
convertamur,  respectu  humans  inflrmitatis,  qua- 
rumdam  ezemplis  admonentibus,  qusB  divortio  (32) 
vel  mariti  ezcessu,  oblata  continentis  occasione, 
non  modo  abjeoerunt  opportunitatem  tanti  boni, 
sed  ne  in  nubendo  quidem  rursum  disciplioae  me- 
minisse  voluerunt  (33),  ut  in  Domino  potissimum 
nuberint  (/  Cor,  vii,  39).  Itaque  mihi  confusus  est 
animus,  ne  qui  nuper  te  ad  univiratus  et  vidui- 
tatis  perseverantiam  bortatus  sum,  nunc  mentione 
nuptiarum,  proclivium  tibi  labendi  ab  altioribus 
faciam  (34).  Quod  si  integre  sapis,  certe  scis  id  ^ 
servandum  tibi  esse,  quod  sit  ulilius  (35).  Quod 


vero  difficile  est,  et  non  sine  necessitatibus  et  hoc 
maximum  propositum  vitaa  supremi  prnsidii^  Nee 
mihi  de  isto  quoque  referendi  ad  te  caussse  fuis- 
sent,  nisi  graviorem  meam  '  sollioitudinem  com- 
prebendissem.  Nam  quanto  grandis  est  continen- 
tia  carnis,  qu®  viduitatem  ministrat,  tanto,  si  non 
sustineatur,  ignoscibilis  videri  potest ;  difQcilium 
enim  faciiis  est  venia.  Quanto  autem  nubere  in 
Domino  perpetrabile  est,  uti  nostrs  potestatis, 
tanlo  culpabiiius  est  non  observare  quod  possis.Eo 
accedit  quod  Apostolus  de  viduis  quidem  et  innu- 
ptis,  ut  ita  permaneant,  suadet,  cum  dicit :  Cupio 
autem  omnes  meo  exemplo  perseverare  {!  Cor,  vii,  7). 
1990  De  nubendo  vero  in  Domino,  cum  dicit: 
Tantum  in  Domino,  jam  non  susdet,  sed  exserte 
jubet.  Igitur  in  ivta  maxime  specie,  nisi  obsequi- 
mur,  periclitamor,  quia  suasum  impune  quid  ne- 


Yari»  lecliones. 

^  Loeum  corruptum  $  eod,  Agobardi  sic  restUuisse  sibi  visus  est  Higaltius  :  Nuno  ment.  nopt.,  proclivium 
tibi  cavendi  ablalionem  faciam.  Quod  si  i.  s.,  certe  ietud  servandum  ibi  esse,  quod  sit  utiliue.  Quod  — 
n6ceB8.  hoo  maz  prop.  vitae,  subresedi.  *  Rigalt,  in  ea. 

Commentarias. 


(31)  Feminae  sanct3B.  Optime  adnotavit  Rhena- 
nus  per  feminas  sanctas  hic  Ghristianas  intelligi ; 
pluriesenim  apud  bunc  auctorem  hanc  vooem  eo 
sensu  reperies.  Primi  etiam  Cbristiani  sancti  di- 
cebnntur,  juita  illad  Apostoli  I  Gor.  vii :  Atioqui 
fUii  vestH  immundi  essent,  nunc  vero  sancti  sunt. 
Sancti  Lucas  (Act  ix,  32)  idem  habet:  Petrus 
dum  pertransiret  universos,  devenit  ad  sanctos  qui 
habitabant  Lydda^  et  B.  Paulus  iterum ;  II  ad 
Thessalon.  cap.  i :  Omnibus  qui  sunt  Romae  voeatis 
sanctis.  Sanctissimi  quoque  olim  dicebantur  pro- 
miscue  episcopi,  verum  hanc  sibi  ex  antiquitate 
servavit  appeliationem  summus  pontifex  solus. 
Lb  Pr. 

(dZ)  Divortio.  Er^o  nonnonquam  etiam  uxores 
ChristiaDffi,  conjugio  per  divortium  soluts,  non 
exspeclato  mariti  excessu,  alteri  nuptum  ibant.  Ita- 
que  non  erant  unius  viri  uxores.  8ed  nec  erant 
unius  uxoris  viri,  qui  repudiata  conjuge  alteram 
duxcrant.  Hujusmodi  persona  ex  Apostoli  senten- 
tia  ordinibus  sive  honoribus  ecciesiasticis  minus 
babiles  censebantur,  ut  exempli  non  satis  integri 
nec  temperantis.  Nam,  etsi  le^bus  vetita  non  es- 
sent  ea  conju^ia,  tamen  expertia  probri  non  erant, 
neo  faciliter  EccIeBiam  recturus  videbatur,  cui  ta- 
men  infelix  conjugium  cesserat :  aut  param  plebi 
Gbristiane  servaturus  benevolentiffi  udem,  quam 
conjugi  minime  servaverat.  GbrysoBtomi  verba 
sunt.^  Pauii  ad  Titum  Epistolam  interpretantis : 
'O  ^ap  TzphQ  TiT^v  dictXOouaav  (Jii)Se(Ji(av  ^uXdi(a< 
Euvoiav,  icw^  Sv  oCto^  yIvoito  itpoaxdnTi^  xaX<5c  ; 
T^va  81  oix  fiv  6T:oaTat7)  nvzT^^opioN ;  "loTe  "^ap 
d^icavrec,  iots  Sti  t\  jnf^  xexttiXuTai  icapa  T<iv  voucuv 
t6  SeuTipotc  ofxiXetv  -^(kjioi^,  iXX'  6'jjlw<  itoXXd<;  lyet 
t6  icpoYfxa  xaTTi^Yopta^.  Ls  Pn. 

(35)  Sed  ne  in  nubendo  quidem  disciplina;  memi- 
nisse  volueriMt.  Non  accusat  eas  disciplinsB  violats, 
eo  quod,  viro  a  quo  dimissffi  fuerant  vivente,  alteri 
nupserant ;  sed  eo  quod  ethnioo  nupserant,  nu- 
ptias  suas  extra  Bcolesiam  tulerant.  Lb  Pa. 

(34)  Ne  nune  mentume  nupUarum  procUvium  tibi 


cavendi  ablationem  jaciam.  Qui  superiore  libro 
uxori  consilium  dederat  ut  eecundis  nuptiis  absti- 
neret,  dicturus  jam  de  iisdem  nuptiis,  si  in  earum 
necessitatem  incidat  ,  nonnisi  cum  Ghristiano 
faciendis,  vereri  ee  ait,  ne  istius  secundariffi  ad- 
bortationis  indulgentia,  prioris  austeritatem  dese- 
ruisse,  aut  de  ea  plurimum  remisisse  videatur, 
p  quam  nihilominus  observari  vehementer  cupiat, 
^  Itaque  mihi  confusus  estanimus,  inquit,  ne  qui  te 
nuper  ad  univiratus  et  viduitatis  perseverantiam 
hortatus  sum,  nuno  mentione  nuptiarum  «  procli- 
vium  tibi  labendi  ab  altioribus  faciam.  »  Sio  edi- 
tiones  Ebenani  et  Pamelii.  At  liber  Agobardi  ex- 
tremam  clausuiam  exhibet  verbis  ad  TertuUiani 
sensum  aptioribus,  «  ne  proclivium  tibi  cavendi 
ablationem  faciam,  »  hoc  est,  ne  ablatio  cavendi 
sit  tibi  velut  proclivium.  Vereor,  inquit,  ne  men- 
tio  ista  secundarum  nuptiarum  sit  ablatio  prohi- 
^bitionis,  atque  inde  ad  secundas  nuptias  iler  in 
proclivi  Proclivium  dicit,  labendi  periculum,  quod 
sane  promptius  est  in  proclivi.  Proolive  autem,  seu 
proclivium,  fleri  videtur  ablatione  cavendi,  quoties 
auferuntur  obices  aut  prsciduntur  ansa^  quibus 
apprehensis  caveri  potuisset.  Le  Pr. 

(35)  Quod  si  integre  sapis,  certe  istud  servandum 
ibi  esse,  quodsit  utilius  (juxta  leot.  Var.).  Hio  multa 
|v  emendavimusy  Agobardi  libro  sic  suadente.  Ait 
"  TertuIIianns  ad  uxorem :  Si  integre  ac  perfecle 
Bapis,  ibi,  hoc  est,  in  mentione  nuptiarum  sectan- 
dum  esse  quod  sit  utilius,  ut  nempe  secundis  nu- 
ptiis  abstineas.  Quia  vero  arduum  ac  diflGcile  hoo 
vits  propositum  esse  scio,  subresidere  ac  subsi- 
Btere  plaouit,  et  pausam  aliquam  scribendi  facere, 
dum  me  ad  subsequens  istud  consilium  colligo, 
neque  de  isto  quidem  ad  te  retulissem,  nisi  dirfl- 
cultatem  coraperirem,  majorem  ea  quam  sermone 
superiore  prospexeram.  Deinde  ostendit  gravius 
peccare  feminam,  quod  gentili  nubat,  quam  quod 
secundas  ac  tertias  nuptias  subeat.  Mox  de  Chri- 
stianiB  extra  EccIeBiam  nuptias  quffirentibus  asBe- 
rit,  et  graviter  Btomachatar.  Lb  Pr. 


4403 


TERTDLLIANI  OPERUM  PARS  1.  —  SERIES  II,  DOGMATICA. 


1404 


gligas,  quam  jusBum  ^,  quod  illud  de  consilio  ve-  A  ^t  extranea  quodammodo  femina.  Adeo  et  rationem 


niat  et  voluntati  proponatur,  hoo  autem  de  po> 
testate  descendat  et  necessitati  obligetur,  illic  11- 
bertas,  hio  contumacia  delinquere  vidcatur. 

GAPUT  II. 

Igitur  cum  quedam  istie  diebus  nuptias  euas  de 
Ecolesia  tolleret,  id  est,  gentili  conjungeretur,  id- 
que  ab  aliis  retro  factum  recordarer,  miratus  aut 
ipsarum  petulantiam  aul  consiliariorum  prsvari- 
cationem,  quod  nulla  scriptura  ejus  facti  licentiam 
profert.  Numquid,  inquam,  de  ilio  capitulo  sibi 
blandiuntur  prims  ad  Gorinthios  (/  Cor,  vii,  12- 
14),  ubi  scriptum  est :  Si  quis  fraier'^  infidelem 


subjicit,  in  pace  nos  vocari  a  Domino  ^\  et  posse 
infidelem  a  fideli  per  usum  matrimonii  lucrifleri. 
Ipsa  etiam  clausula  hoc  ita  intelligendum  esse  con- 
firmat,  ui  quisque,  ait,  vocaiur  a  Domino  ita  perse- 
veret  (i  Cor.  vii,  15-47).  Vocantnr  autem  gentiles, 
opinor,  non  fldeies.  Quod  si  de  fideli  ante  matri- 
monium  pronuntiasset  absolute,  permiserat  sanctis 
vulgo  nubere ;  si  vero  permiserat,  nunquam  tam 
diveraam  atque  contrariam  permissui  suo  pro- 
nuntiationem  subdidisset,  dicens :  Mulier  defuneto 
viro  (36)  libera  est :  cui  vuU  nubat,  tantum  in  Do- 
mino.  Hic  certe  nihil  retractandum  est :  nam  de 
quo  retractari  ^'  potuisset,  Apostolus  ^'  cecinit : 
habet  uxorem,  et  ilia  matrimonio  consentilf  ne  di-  ne  quod  ait,  cui  velU  nubat,  male  uteremur,  adje- 
mittat  eam;  similiter  muiier  fidelis,  infidtli  nupta,  n  cit,  tantum  in  Domino,  id  est  in  nomine  Domini, 
si  consentaneum '  maritum  experitur,  ne  dimiserit  quod  est  indubitate,  Ghristiano.  Ille  igitur  Aposto- 
eum :  sanctificatur  enim  infidelis  vir  a  fideli  uxore      lus  "  sanctus,  qui  viduas  et  innuptas  integritati  (37) 


et  infidetis  uxor  a  fideli  mariio ;  cxterum  immundi 
essent  fUii  vestri,  Hanc  monitionem  *  fors  de  fide- 
iibus  junctis  ^^  simpliciter  intelligendo  *^  putent  ^* 
etiam  infidelibus  nubere  licere  1991  ^'  Qui  ita 
interpretatur,  absit  ut  sciens  se  circumscribat ! 
Csterum  manifestum  est  scripturam  istam  eos 
fideles  designare,  qui  in  matrimonio  gentili  in- 
venti  a  l)ei  gratia  fuerint,  secundum  verba  ipsa : 
Si  quis,  inquit,  /idelis  uxorem  habet  infidelem.  Non 
dicit :  «  uxorem  ducit  infldeiem.  »  Ostendit  jam 
in  matrimonio  argentem  mulieris  infidelis,  mox 
gratia  Dei  conversum,  perseverare,  cum  uxore 
debere,  scilicet  propterea,  ne  quis  fldem  consecu- 


peiseverare  mavultyqui  nos  adexemplum  sui  hor- 
tatur,  nuUam  aliam  formam  repetundarum  nu- 
ptiarum  nisi  in  Domino  prsscribit,  huic  soli  con- 
ditioni  continentias  detrimenta  concedit :  Tantum^ 
inquit,  in  Domino  (38).  Adjecit  pondus  iegi  sua 
tantum.  Quo  sono  et  modo  enuntiaveris  diotum 
istud,  onerosum  est ;  et  jubet  et  suadet,  et  prs- 
cipit,  et  hortatur,  et  rogat  at  comminatar  (39) : 
1^99  districta,  expedita  senteotia  est  (40)  et 
ipsa  sui  brevitate  facunda.  Sio  solet  divina  vox, 
ut  statim  intelligas,  stalim  obserres  ^*.  Quis  enim 
non  intelligere  possit  pericula  multa  et  vulnera 
fidei  in  hujusmodi  nuptiis,  quas  prohibet,  Aposto- 


^  Cod»  Wouweri:  quia  tam  suasum,  etc.  Rig.:  quia  suas.  imp.  quis  negiigat,  etc.  Fortas^ 
quia  su.  imp.  quidem  ne^Iigas,  neutiquam  jussum.  '^  Rig.  fratrum.  *  Rig.  et  Pam.  c 
Seml,  consentanea.    •  Motionera  ed.    1  Rhen,    "  Inventis   Rhen.  iniunctis   Fran.  Par.    ** 


tus  putaret  sibi  devertendum  esse  ab  aliena  jam  ^  lum  providisse,  et  primo  quidem  carnis  sanctc  in 

Yariae  lectiones. 

Fortasse  scribendum : 
consentaneum, 
ijunctis  Fran.  Par.  '*  Intelligendum 
Semi.  **  Inteiligendam  putent.  Fran.  Pans,  ^*  Ita  h.  l.  emend.  RigaU.  Alii:  fors  fidelibus  invinctia 
(ai.  injunctis,  al.  inventis)  simpl.  inteiligendam  putent.  et  i.  n.  licere,  qui  ita  iaterpretantur.  Absit,  etc. 
**  Rig.  ad  Dominum  Deum.  *»  Prxter  RigaUium  cxteri  de  eo  quod  tractari  pot.  *•-*'  Dtroque  in 
loco  Rhen.  in  MSS.  legit :  ChriBiun.  Rig.  Spiritus.  ^*  Rhen.  et  Pam.:  detractata  et  exserta  senteQtia 
est  et  ipsa  sui  brev.  fecunda.  Sic  solet.  Divina,  uxor  statimobserves.  Quis  enim  alius  possit  —  apostolaa 
providisse  ? 

Commentarius. 

modo  nubat  in  Domino,  'EXwB^pa  loriv,  y  64X61 
YafiTjeTjvat,  (jL(5vov  4v  KupCqi*  Libera  «*l,  cui  vuU 
nubat,  tantum  in  Domino,  indubUate  est,  inquit, 
ChrUtiano.  Hoc  enim  mollius  ao  benignius  inter- 
pretatus  est  Ghrysostomus,  ut  quod  dicitur  in  Do- 
mino  ,    sit  Meta   craj^ppojuvijc  xajl  xoafit6xT|Toc,  i«t 


^36)  Mulier  defuncto  viro .  Hic  paraphrastice 
transfert  defungity  pro  dormire,  et  Grace  el  Latine 
est  apud  Apostolum  his  verbis  :  Quod  si  dormierit 
vir  ejus,  familiarissima  Scriptur»  phrasi.  Pam. 

(37)  Innuptas  integritati.  Ablativus  est,  non  dati« 
VU8.  itaquehic  casusin  omnibus  nominibus  utram- 
que  sortitur  terminationem.  Etenim  caput  in  au-  D  TcatSoicotfa  xal    irpo<ruafffa,    ui^   Bia  icdQtuc   bcieu- 


ferendi  facit,  capiu,  nihil  clarius,  et  tamen  Virgi- 
lius  dixit : 

Capite  tremit  eerea  c«Mis. 
Et :  tatus  mittit  latere,  et  tamen  idem : 

Incladunt  ctsco  lateri. 

Ubi  capiti  et  lateri   dixit  pro  capite  et  tatere.  Sio 
nirt  et  vesperilpro  rure  et  vespere  passim.  Lag. 

(38)  Tantum,  inquit,  in  Bomino.  Septimius  noster 
adeo  rigidus  fuit  Ghristian»  disciplin»  cultor,  ut 
in  quibusdam  nimia,  si  dicere  fas  est,  sanctitate 
peccasse  videatur ;  cujus  peccati  argumentum  erit, 
quod  in  explicanda  Pauli  admonitione,  qua  doce- 
tur,  viduam  in  ea  esse  libertate^  ut  nubat  cui  velit^ 


fjifac..  Cum  castitate  et  munditia,  propter  puervrum 
generationem  et  gubemationem,  non  per  passicnem 
desiderii ;  quea  omnia  contingere  possunt  otiam 
cum  gentiii,  modo  sit  vitas  extra  religionem  in- 
culpat».  At  TertuUianus  noster  prasfracte :  Tantum 
Christiano.  Rio. 

(39)  Et  rogat  et  comminatur.  Instat  Tertullianus 
et  vocem  Apostoli  diligenter  ezpendit,  cui  confor- 
mis  est  Padagogus  Gleroentis  Alex.  cap.  8,  lib.  ut : 
TA  jilv  itap<vE<j£,  Ti  81  <J)ve(5tatv  Partim  iuadel, 
partim  exprobrat.  Le  Pr. 

(40)  Dutricta,  expedita  senientia   est.   Legebat 
im  Rhenano  Pamehus  «  Detractata  et  exserta  bsii* 


oum 


tentia,  »    pro  quo   melius  RigaltiuB  et  darias. 
LxPR. 


1405 


LIBER  II  AD  UXOREM. 


1406 


carae  gentili  iDquinamentum  prscavisse?  Hocloco  A 
dioet  aliquis :  Quid  ergo  refert  inter  emm  qui  in 
matrimonio  gentilis  a  Oomino  allegitur,  et  olim, 
id  eet  ante  nuptias  Qdelem,  ut  non  proinde  carni 
sus  caveant,  cum  alter  anuptiie  inQdelis  arceatur, 
alter  in  iis  perseverare  jubeatur  ?  Cur  si  a  gentili 
inquinamur,  non  ille  dipjungitur,  quemadmodum 
iste  non  obligatur  ?  Eespondebo  :  Si  spiritus  de- 
derit,  ante  omnia  ailegans  Dominum  magis  ratum 
habere  matrimonium  non  contrahi,  quam  omnino 
di^ungi  :  deniquedivortium  prohibet,  nisi  stupri 
causa,  continentiam  vero  commendat.  Habet  igitur 
ille  perseverandi  necessitatem,  hic  porro  etiam 
non  nui>endi  potestatem.  Tunc  si  secundum  Scri- 
pturam  qui  in  matrimonio  gentiii  a  fide  deprehen- 
duntur,  propterea  non  inquinanlur,quiacum  ipsis  p 
alii  quoque  sanotiHcantur  :  sine  dubio  isti,  qui 
ante  nuptias  sanctificati  sunt,  si  extrane®  carni 
eommisceantur,  sanctiQcare  eam  non  possunt,  in 
qua  non  sunt  deprehensi.  Dei  autem  gratia  iilud 
sanctificat,  quod  invenit.  Ita  quod  sanctiflcari  non 
potuit,  immundum  ett  ;  quod  immundum  est, 
cum  sancto  non  habet  partem,  nisi  ut  de  suo  in- 
quinet  et  ocoidat. 

GAPDT  III. 

Hso  cum  ita  sint,  fidelea  gentilium  matrimonia 
subeuntes  stupri  reos  esse  eonstat  et  arcendos  ab 
omni  commnnicatione  fraternilatis,  ex  litterisApo- 
stoli  dicenlisy  cum  ejusmodi  nec  cibum  sumendum 
(i  Cor,  v,ll).Aut  numquid  tabulas  nuptialesdeillo 
apud  tribunal  f  39S  Domini  proferemus  ?  et  ma-  C 
trimonium  rite  contractum  '*  allegabimus  ?  quod 
vetuit  ipse  (41),  nou  adulterlum  est  ?  quod  prohi- 
bitum  esif  non  stuprum  est  ?  Extranei  hominis 


admissio  minus  templum  Dei  violat,  minus  mem- 
bra  Ghristi  cum  membris  adulter»  oommiscet? 
Quod  sciam,  non  sumus  nostri  (42),  sed  pretio 
empti  ;  et  quali  pretio?  sanguine  Dei.  LcBdentes 
igitur  carnem  istam,  eum  lasdimus.  De  proximo 
quid  sibi  voluit  ille  qui  dixit,  delictum  quidem 
esse  extraneo  nubere,' sed  minimum,  cum  alias, 
seposita  carnis  injuria  ad  Dominum  pertinentis, 
omnedelictum  voluntarium  in  Domino  grande  sit. 
Quanto  enim  potestas  vitandi  fuit,  tapto  conluma- 
cia3  crimine  oneratur.  Recenseamus  nunc  cstera 
pericula  et  vulnera,  ut  dixi,  fidei  ad  Apostolo  pro* 
visa,  non  carni  tantum,  verum  etiam  ipsi  spiritui 
molestissima.  Quis  enim  dubitet  oblitterari  quo- 
tidie  fidem  commeroio  infideli  ?  Bonos  corrumpunt 
mores  confabulationes  mal» ;  quanto  magis  convi- 
ctus  et  individuus  usus  ?  Qusvis  mulier  fidelis 
Dominum  observet  necesse  est.  Et  quomodo  po- 
test  duobus  dominis  deservire,  Domino  et  marito, 
adde,  gentili  ?  Gentiiem  enim  observando  gentilia 
exhibebit,  1394  formamy  exstructionem  (43), 
munditias  saeculares»  blanditias  turpiores,  ipsa 
etiam  matrimonii  secreta  maculosa  ;  non  ut  penes 
sanctos  officia  sexus  (44)  cum  honore  ipsius  ne- 
cessitatis  tanquam  sub  oculis  Dei  modeste  et  mo- 
derate  transiguntur  (45). 

CAPUT  IV. 

Sed  viderit,  qualiter  viro  offioia  pendat,  Domino 
certe  non  potest  pro  discipiina  satisfacere,  habens 
in  latere  diaboli  servum,  procuratorem  Domini 
sui  ad  impedienda  fidelium  studia  etofficia:  ut  si 
statio  facienda  est,  maritus  de  die  condicat  ad 
balneas  (46)  ;  si  jejunia  observanda  sunt,  maritus 
eadem  die  convivium  exerceat ;  si  procedendum 


YarisB  lectiones. 
^*  Bssc  W.  matrimonium  rite  contraclum  desunt  in  ed.  RigalL 

Ck>mmeQtariu8. 


(41)  ^unquid  tabulas  nupUales  die  illo  apud 
tribunal  Domini  proferemus  ?  et  allegabimus  quod 
vetuit  ipse?  Brant  scilicet  qua  maritis  non  Chri- 
atiani  nuberent,  ao  nihilominus  in  Domino  nubere 
orederent :  nuptiis  videlicet  justis  ac  legitimis,  et 
liberorum  quaarendorum,  non  libidinis,  caussa  ; 
verum  hosce  colores  diluit  TertulIiaDus,  conver- 
susque  ad  uxorem  :  Non  satis  est,  inquit,  rite  ac 
legitime  nup8isse,etconjugii  fidemsancte  coluissej 
nec  tibi  causam  ante  Domini  tribunal  dicenti 
quidquam  proderit  tabulas  nuptiales  proferre,nam 
tabulas  allegando,  conjugium  allegabis  cum  infi- 
deli  :  et  allegatione  tua  te  ipsam  damnabis  pec- 
cati,  quod  evitari  Dominus  per  Apostolum  jussit. 
Quid  enim  hisverbisi  Tantum  in  Domino,  y&iiium 
putas  ?  Adulterium  ?  Hec  alio  quidem  legiB  capite 
vetantur,  non  isto,  Ghristianus,  seu  vir,  seu  fe- 
mina,  templum  Dei  est.  Femina  Ghristiana,  qua 
viro  Dubit  non  Ghristiano,  templum  Dei  contami- 
nari  et  inquinari  patitur:imo  turpius,  quam  adul- 
tera.  Nempe  alieoi  viri  admissio  templum  illud 
minusviolat,  minus  membra  Ghristicummembris 
adulteras  commiscet.  Quod  ut  scias  ao  diligenter 
perpendas  etiam  atque  etiam  volo.  Non  sumus 
nostri ;  sed  pretio  emptii  et  quidem  sanguine  Dei. 


Lttdentes  igitur  carnem  istam,  Deum  ledimus  de 
proximo  ^uicarnem  ejus  laedimus,  carnem  san- 
guine  ipsius  redemptam.  Heeo  omnino  fuit  mens 
Tertulliani.  Ria. 

(42)  Quod  sciam,  non  sumus  nostri,  Vetus  exem- 
plar,  Quod  sciat,  Scribendum,  quod  scias, 
vel,  quod  sciam^  usitatissima  Tertulliano  formula, 
Rio. 

f43)  Formam^  extructionem,  Exstructionem  in- 
D  tellige  capilli  struicem,  suggestum,  quo  Juv.  in 
6  :  Attum  xdifi.cat  caput,  Big. 

(44)  Vt  penes  sanctos  officia  sexus,  eto.  De  hac 
voce  jam  diximus,  hic  autem  per  officia  sexus 
intelligit  oyvi^v  dva(rTpo<pfjv,  vitam  oaslissimam, 
ut  est  apud  fi.  Petrum  Epist.  prioris  cap.  iii. 
Le  Pr. 

(45)  Tanquam  sub  ocutis  Dei  modeste  et  mode- 
rate  transiguntur  In  eamdem  sententiam  Hierony- 
mus,  iu  Epist,  ad  Titum,  cap.  ii  :  «  Ut  cum 
pudore  et  verecundia,  et  quasi  necessitate  sexus, 
reddat  potius  debilum  viro  quam  ipsa  exigat  ab 
eo,  et  opera  liberorum  anteoculosDei  et  angelorum 
perpetrare  se  credat.  »  Ria. 

(46)  Maritus  de  die  condicat  ad  batneas,  Vetus 
exemplar,  Concedat,  Ria. 


1407 


TERTULLIA.NI  OPERDM  PARS  L  — SERIES  II,  DOGMATICA. 


1408 


erit  (47),  nunquam  magis  familiffi  occupatio  obve-  A 
niat.  Quis  enim  sinat  conjugemsuamvisitaudoruoi 
fratrum  gratia  vicatim  (48)  aliena  et  quidem  pau* 
periora  qusque  tuguria  circuire  ?  quis  nocturnis 
convocationibus,  si  ita  oportuerit,  a  latere  suo 
adimi  libenter  feret  ?  quis  denique  solemnibus 
Pasch»  abnoctantem  securus  sustinebit  ?  quis  ad 
convivium  Dominicum  (49)  illud,  quod  infamant, 
sine  sua  suspicione  dimittet  ?  quis  in  carcerem  ad 
occulandavincula  martyris  reptare  1395  patietur  ? 
Jam  vero  alicui  fratrum  ad  osoulum  convenire  ? 
aquam  sanctorum  pedibus  offerre  ?  de  cibo,  de 
proculo  invadere,  desiderare,  in  mente  b}tbere?Si 
et  peregre  frater  adveniat,  quod  in  aliena  domo 
hospitium  ?  si  cui  largiendum  erii  horreum^proma 
praeciusa  sunt. 

CAPUT  V.  B 

Sed  aliqui  sustinent  nostra,  nec  obstrepunt.  Hoo 
est  igitur  delictum^  quodgentiles  nostra  noverunt, 
quod  sob  oonscientia  istorum  'o  sumus,  quod  be- 
neOcium  eorum  est,  si  quid  operamur.  Non  potest 
se  dioere  nescire,   qui  sustinet :  aut  si  celatur, 


quia  non  sustinet,  timetur.  Cum  autem  Soriptara 
utrumque  mandet,  et  sine  alterius  conscientia  et 
sine  nostra  pressura  operari  Domino,  nihil  inter- 
esl,  in  qua  parte  1996  delinquas,  aut  in 
conscientia  mariti,  si  soit  ut  patiens,  aut  in  oon- 
flictatione  tui.dumvitaturimpatiens.  NolUe^  inquit, 
margantoi  vestras  poreii  jaetare^  ne  conculcent 
ea,  et  conversi  vos  quoque  evertant  {Mailh.  vii, 
6).  MargaritaQ  vestrsB  sunt  quotidiane  conversatio- 
nis  insignia.  Quanto  curaveris  ea  occultare,  taato 
suspecliora  feceris  et  magis  oavenda  "  gentiii  ca- 
riosiiati.  Latebisne  tu,  cumlectalum,  cum  corpus- 
culum  tuum  signas,  cum  aliquid  immundttm 
flatu  (50)  exspuis  **,  cum  etiam  per  noctem  exsor- 
gis  oratam,  et  non  magin  aliquid  videberia 
operari  ?  Non  sciet  maritus,  qaid  secreto  ante 
omnem  cibum  gustes  ;  et  si  sciverit  omnem.non  ^ 
illum  credit  esse  qui  dicitur  ?  Et  heo  ignorana 
quisque  rationem  simpiiciter  saBLinebit,  sine  ge- 
mitu,  sine  suspicione  panis  an  veneni  ?  Sastiaent 
quidam^:  sed  ut  inculcent,  ut  iliudant  hijjusmodi 
1397  femini8](5i)«  quarum  arcana  in   pericalam 


Varise  lectiones. 

*®  Rig,  Sed  aliquis  sustinet  nostra  nec  abstrepit.  Hoo  —  sub  conee.  iigastoram.  etc.  (ai.  Juslorom).  '^ 
Rig.  captanda.  **  Rig.  flantie  expiodis. 

Commentarius. 


(47)  Si  proeedendum  erit,  Veterem  procedendi 
seu  supplicandi  ritum  in  Ecclesia  notat,  hieque 
locus  illustris  est  ad  conflrmationem  rituum 
plurimorum.  Atque  mirari  subit  oscitantiam  Mag. 
deburgensium,  qui  cum  procedendi  ritum  seu 
processioneSy  ad  bsresin  Montani  referunt,  cum 
tamen  alibi  librum  hunc  a  Tertuliiano  scri-  G 
ptum  fateaotur  antequam  haeresi  Montani  no- 
men  dedisset.  Nescio  an  satis  tute  illos  derideat 
Albaspineus,  qui  de  procedendi  ritu  has  vo- 
ces  intelligunt,  cornicum  oculod,  ut  puto,  confizit. 
Le  Pr. 

(48)  Fwaam.  Vetusexemplar,  Viatim,  Rig. 

(49)  Ad  convivium  illud  dominicum,  Sub  (inem 
hujus  libri,  dicet,  Convivium  Dei.  Utrobique  autem 
significari  videtur,  quod  Pauius  priore  ad  Corin- 
thios,  cap.  XI,  dixit,  Kupiax^v  $eTirvov,  Gmnam  Do- 
minicam,increpans  GoriDthios,quodad  Dominicam 
accederent  ut  ad  suam,T6  xupiaxov  tSiu)Ttx6v  iroi- 
iJjavTEc  ;  quod  eucharistica  munera  potentiores 
aut  ditiores  soli  invadereot  et  consuraerent,  non 
exspectatis  autnonadmissisin  partem  tenuioribus. 
Hoo  certe  non  erat  DominicamccBnam  manducare, 
qua9  cum  sit  corpus  Domini,  digne  tractari  debue- 
rat.  Indignissime  autem  tractabant  qui  ceteros 
fideles,  quamvis  pauperes,  fratrum  loco  non  ha-  J) 
bebant,  tam  charitatis  quam  humilitatis  expertes, 
ac  proinde  rei  corporis  et  sanguinis  Domini,  qui 
tam  impndenter  ad  se  raperent  quod  erat  om- 
nium  commune.  HaBC  ita  interpretari  videtur  Hie- 
ronymus.  Theodoretus  veroad  Agapas  referre  ma- 
luit,qu8B  solemnibus  diebus  postCoBuam  Dominicam 
celebrarentur,   ut  Apostolus   ad   superbiam    aut 

gulam  divitum  Corinthiorom  increpandam  CoBna 
^  iominic8B  mentionem  injecerit,  quo  magis  eorum 
inverecundiam  retunderet,  qui  statim  a  Gcsna  Do- 
minica,  quam  ipsi  cum  tenuissimi  quibusque  ex 
squo,  utpote  fratribus,  participaverant,  talem 
mox  ad  Agapas  fastum  induerent,  et  occuparent 
epulas  primi,  tenuioribus  in  partem  minime  vo- 
catis  aut  exspectatis,  quod  erat  CoBnffi  Dominicffl 
indignissime,  hoo  esl,  perflde  ao  perperam  cele- 


brat»  argumentom.  CiaBterom,  istius  interpretatio- 
nis  momento  si  forte  adeo  impellimur,  ut  bic 
etiam  Apagas  a  Septimio  nostro  oonvivium  Dei, 
et  Gonvivium  Dominicum  dici  arbiiremor,  vix  erit 
bujusce  appellationis  caussa  probabilior,  quam  et 
Agapas  ideo  Dominicas  nuncupari  plaouisse,  quia 
Dominicis  diebus  ad  eas  Gbnstiani  convenirent. 
«  Convivium  illud  Dominicum  quod  infamant,  >• 
nimirum  ethnici.  Ipse  in  ApoL  «Nam  et  coBnpIas 
nostras  prnterquam  sceleris  infames  ut  prodigas 
suggillatis.  »  Et  hoc  ipso  libro,  pag.  seqq.  ubi  de 
ethnioo  Christiance  marito :  t  Non  sciet  maritus 
quid  secreto  ante  omnem  oibum  gustes  ?  et^  si 
Bcierit  panem,  non  illum  esse  credit  qui  dici- 
tur?  »  hoc  est,  infantisjugulaticruoreetsanguinid 
juoulentia  satiatus.  Ipse  in  Apolog,  :  «  Dicimor 
sceieratissimi  desacramenlo  infaotioidii  etpabulo, 
inde  et  post  convivium  incesto.  »  Utriusque  ca- 
lumnies  fabulam  texebat  Cirtensis  ille  apud  Minu- 
cium,  eo  majore  impudentia,  quod  Plinii  Secundi 
ad  Trajanum  imp.  htteris  de  mendacio  constabat. 
Is  enim  habita  quasstione,  hocce  de  Christiane 
religionis  desertoribus,  qui  etiam  maledixerant 
Christo,  comperisse  affirmat,  morem  Cbristianis 
fuisse  coeundi  quidem  ad  cibam  capiendum,  sed 
promiscuum  et  innoxium.  Observandura  vcro,  inter 
tot  probra  et  convicia  accusantium  Christianos 
impietatis,  eo  quod  neque  aras  haberent,  neqne 
saCrificarent,  mterque  tot  fratruoa  perfidorum 
transfugia,  non  exstitisse  qui  Christianos  crimina- 
rentur,  quod  Del  ac  Domini  sui  carnes  ederent, 
san^uinempotarent;  cum  id  se  facere  in  eueha- 
risticis  suis  testarentur.  Ria. 

(50)  Aliquid  immundum  flantis,  8io  optime 
vetus  exemplar.  Aliquid  flantis  immuodum  di- 
cit,  nidoris  aliquid,  quo  de  ara  fumante  Chrl- 
stiauffi  transeantis  nares  afQari  atque  offeadi  eon- 
tinf^ebat.  Ria. 

(51)  Sustinent  quidam,  sedutinculcent,  ut  iHudani 
hujusmodi  feminis^  etc.  Ostendit  qua  pericnla 
immineant,  quas  volnera  fidei  infligantor,  ob  dis- 
paresooptias  Ghristianffi  cam   gentili ;  com  ipsa 


1409 


L1BER  II  AD  DXORBM. 


1410 


quod  credunt  eervent,  ei  forte  Isdantur  (52)  ipsi  :  A. 
Bustinent  quorum  dotes  objectione  nominis  *' 
mercedem  silentii  faoiant,  scilioet  apud  arbitrum 
speculatorem  litigaturi/  Quod  plereque  non  pro- 
videntes,  aut  re  excruciata,  aut  fide  perdita  re- 
cesserunt  *K 


CAPUT  VI. 


Moratur  Dei  ancilla  cum  laribus  alienis  (53),  et 
inter  illos  omnibus  bonoribus  dffimonum  '',  omni- 
bus  f  39S  solemnibus  regnum,  inoipiente  anno, 
incipiente  mense,  nidore  Ihuris  agitabitur.  Et 
procedet  de  Janua  laureata  et  lucernata,  ut  de 
—  novo  consietorio  libidinum  publicarum  (54) ;  dis- 

YariaB  lectiones. 

^  Rig.  Sustinent  quidam,  reservent,  si  f.  lasdantur.  Sustinent,  qu.  d.  subjectione  nominis,  etc.  *^  Ita 
ced,  Wouw,  Rig.  recognoscere  oonsuerunt ;  cxieri  recensuerunt.  **  Rig,  cum  laboribus  alienis  —  omn. 
nomlnibus  daBmonum. 

Gomaientarius. 


quidem  conversatione  et  familiari  convictu  Eccle- 
siffi  sacramenta,  quo  melius  inter  Gbristianos 
co^juges  celarentur,  in  profanorum  oculos  veniant, 
unde  oaptatoribus  occasiones  vaxandi  caiumnian- 
dique  prebeantur.  Nam  qui  fieri  potest  ut  non 
aliquando  deprehendatur  a  marito  mulier,  cum  ad 
omnem  progressum  atque  promotum,  ad  omnem  Q 
aditum  et  exitum,  ad  vestitum  et  calceatum,  ad 
lavaora,  ad  mensas,  ad  lumina,  ad  cubilia,  ad 
sedilia,  frontem  cruois  signaculo  teret  ?  cum  aro 
fumantis  odorem  nidoremve  detestata  exsufQabit 
ac  despuet?  cum  denique  per  noctem  ad  conven- 
tus  anteluoanos  hymnos  Ghristo  Deo  dictura 
Burget?  Hffic  ille  non  interpretabitur  quasi  diras, 
et  dedxiones,  et  magica  quaedam  inoantamenta  ? 
Non  sciet,  cuin  servatam  domi  eucharistiam  su- 
mes?  Non  sciscitabiturouriosius,  quid  secretoante 
omnem  cibum  gastes?  Bt  si  soiverit  panem  esse, 
non  oontinuo  secum  reputabit,  panem  illum  estse, 
qui  dicitnr  infanticidii  cruore  tingi  ?  Que  oalum- 
nia  Chrislianos  tum  maxime  vexabat.  Demus  vero 
aliquem  reperiri,  qui  nihil  de  magicis  artibus, 
nihil  de  infantium  cffide,  nihil  de  crud»  carnis 
pabulo,  nihil  de  pane  cruentato  suspicetur ;  sed 
eoram,  quo  supra  diximus,  signaculi  sciiicet, 
exsufHationis,  ccBtuum  antelucanorum,  panis  di-  n 
ligentius  asservati  rationes  simpliciter  ignoret; 
an  putas  eum  esse,  cjui  hsc  ignorata  sustineat 
sine  gemitu?  Certe  si  nihil  de  pane  illo  furiali 
et  baroaro  suspicetur,  at  de  pane  venenato  aliquid 
suspicabitur,  et  jam  metuere  mcipiet,  ne  pro  matre 
familias  veneficam  duxerit.  At  hffic  omnia  sustinent 
quidam,  sine  gemitu,  sine  suspicione  veneni.  8ed 
sustinent  ut  uxores  suas  proterant  ac  ludibrio  ha- 
beant,  qoarum  arcana  in  hunc  upum  reservent, 
ut  habeant  unde  iis  periculum  creare  possint, 
si  forte  in  adulterii,  falso  plerumque  crediti,  sus- 
picionem  veniant.  Sustinent,  et  cum  exploravere, 
ipsimet  ea  produnt,  ut  fldem  Christianam  excu- 
tiant  uxoribus  suis  parum  constantibus,  aut  con- 
stantioribus  dotem.  Erant  enim  qus  pecunias 
conoussoribus  ac  delatoribus  darent  non  modicas, 
ne  deferrentur,  nec  deerant  mariti  qui  capta- 
rent,  ao  delatores  subornarent  quibuscum  de  pe- 
cuniffl  quota  subjectis  nominibus  paciscerentur,  |% 
eaque  subjeotione  nominis,  id  est  creditoris,  ple-  ^ 
rumque  uxorum  Christianarum  dotes  turpissima 
de  paotione  pro  mercede  silentii  prffidabantur. 
Nam  si  fraudatffi  dotis  ageret  uxor,  statim,  quia 
Christiana,  ab  delatoribus,  quos  maritus  subjecerat 
ac  subornaverat,  indiscrimen  capitis  adducebatur, 
sio  ipse  maritus  speculator,  qui  per  nuptiarum 
occasionem  arcana  Christiana  subaole  speoulatus 
erat,  litis  arbiter  flebat,  erat  enim  neoesse  uxori, 
nisi  mori  paratissims  esset,  fldem  Christo  dictam 

fterdere,  vel  dotem.  Hoc  omnino  voluit  Tertul- 
ianus.  lis  autem  verbis,  Et,  si  sciverit  panem,  nm 
illnm  credit  esse  qui  dicitur,  notam  interrogandi 
minime  apponendam  qui  existimant,  fallnntur,  ete- 
nim  oommata  quffi  antecedunt  quaque  sequuntur. 


apertissimo  sensu  interrogant.  Itaque  illic  etiam 
interrogat  Tertullianus.  An  vero  simile  videatur 
Gtiristianam,  qu»  gentili  nupsit,  mysteria  Gbri- 
stiana  celare  sio  posse,  ut  cum  eucharisliam  domi 
servabit,  ilie  non  inquirat  quid  ab  ea  rellgiose 
servetur?  et  sci  sciverit  panem,  inquit,  nonne 
credet  eum  esse  qui  dicitur,  id  est,  quem  vulgus 
infamat  ?  Ria. 

(52)  Quarum  arcana  in  periculum  quod  credunt 
reservent,  si  farte  Ixdantur.  Uxorum  arcana  dicit, 
quod  uxores  suas  Gbristianis  sacris  operantes  non 
prodant.  Earum  igitur  arcana  mariti  ethnici  in 
periculum  quod  credunt  reservant,  hoc  est,  in  pe- 
ricuium  qaod  nomini  Christiano  imminere  ore- 
dunl,  persecutiooe  ut  sperant  exarsura,  ita  ut 
tuoo  temporis  eas  produnt,  si  qua  forie  animi 
tffisura  undeunde  ooncepta  perniciem  eis  exoptent. 

RlG. 

—  Si  forte  laedantur.  Hoc  est,  si  qua  forie  inci- 
dat  animi  lesura,  si  quod  jur^ium,  si  qua  Issio, 
querela,  oifensa,  si  qua  lis,  si  quod  disorimen. 
Uinc  illffl  afTectuum  voces  in  sepulcrorum  inori- 
ptionibus  :  De  qua  nihil  doutus  bst.  De  qua  nul- 

LUM  DOLOREM  AGGBPERAT.  GUM  QUA  VIXFT  SINE  ULLA 
LITB,  SINE  ULLO    JURQIO.    SlNB   ULLA   ANIMI    L^URA. 

SiNB  BiLB,  et  cffitera  hugusmodi.  Rio. 

(53)  Moratur  Dei  ancilla  cum  laboribus  alienis, 
Bic  emendavimus  quod  ante  repertum  Agobardi 
codicem  legebatur,  cum  laribus  alienis.  Mendosis- 
sime.  Nam  si  lares  pro  domicilio  dixerit,  non  est 
cur  domus  mariti  aliena  conjun^i  censeri  debeat. 
Si  larei  deos  penales  intelligat,  inepte  Gbristiano 
quis  objioiat,  quod  iares  alienos  oolat,  non  suos, 

aui  nec  suos  agnoscit  ullos.  At  jure  exprobrat 
hristianffi,  que,  cum  ancilla  Dei  sit,  mora^ur 
oum  laboribus  alienis,  (|uam  conveniret  occupari 
suis.  Sunt  labores  Ghristianorum  proprii  :  sunt 
gentilium.  Horum  Iaboj*es  Auctor  innuit :  concur- 
sare  et  occupari  circa  dfflmonum  cultus,  et  pro 
voriis  eorum  nominibus  varia  sacrificia  procurare, 
instruere,  conficere,  alia  Jovi,  alia  Marti,  alia  Ge- 
reri,  ovantiis  et  solemnibus  Cfflsarum  interesse 
incipiente  anno,  incipiente  mense;  ad  januam 
laurum  depangere,  lucernas  acccndere.  Hi  labores 
omnino  alieni  sunt  Christianis.  At  sunt  alii  pro- 
prie  Christianorum,  quos  et  ipse  TertuIIianus 
describit :  stationes  obire,  jejunia  observare,  pro- 
cedere,  pernootare  solemnibus  Paschas,  in  carcerem 
ad  osculanda  martyrum  vincula  reptare,  alicui 
fratrum  ad  osculum  convenire,  aquam  sanctorum 
pedibus  offerre.  Rio. 

(54)  Et  procidet  de  janua  laureata  et  lucemata, 
ui  de  novo  consistorio  libidinum  publicarum.  Moris 
erat  apud  Ethnicos  in  Iffltitia  publica  non  solam 
lauv*08  aFQigere  januis  ffldium  suarum,  verum  etiam 
per  diem  lucernas  accendere.  Quod  ut  dicatum 
nonori  numinum  profanorum,  ut  naturffl  et  rationi 
contumeliosum,  denique  ut  signum  novi  alicujus 
lupanaris,  Christiani  abhorrebant.  Septimus  no- 
Bter  in  Apologetico  :  t  Gur  die  ifflto  non  laureiB 


] 


I 
1 


1411 


TBRTULLIANI  OPSaUM  PARS  I.  —  SBRIES  H,  DOGMATICA. 


f4M 


oumbet  cam  merito  In  sodalitiis,  sepe  in  popinis ;  A  spiritus  ref^igerinm  ?  nbidivinabenediotio  ?  Omnia 


et  ministrabit  nonnunquam  iniquis,  eolita  quon- 
dam  eanctis  ministrare ;  et  non  hino  prejudicium 
damnationis  susb  agnoscet,  eos  observans,  quos 
erat  judicatura?  Cujus  manum  desiderabit  (55^  ? 
de  cujus  poculo  participabit  ?  Quidl399  maritus 
suus  illi,  vel  marito  quid  illa  cantabit?  Audiat 
sane,  audiat  aliquid  de  soena,  de  taberna,  de  ganea; 
quaa  Dei  mentio?  qun  Ghristi  invooatio?  ubi  fo* 
menti9i  fldei  de  Soripturarum  interleotione  ?  ubi 

Varise  lectiones. 
^  Rhen.  abterrendes,  adterrendaB,  aL  abtenendae. 

Commentarius, 


eztranea,  omnia  inimica,  omnia  damnata,  adte- 
rendaB  ^^  saloti  a  malo  immissa. 


CAPUT  VII. 

Haec  si  illis  quoque  evenire  possint  (56),  que  in 
matrimonio  gentilis  fldem  adepts  morantor,  tamen 
ezcnsantur,  ut  in  ipsis  deprehense  a  Deo,  et  ju- 
bentur  perseverare  et  sanctiflcantnr  et  spem 
luorationis    accipiunt.  Si  ergo  ratum  est  apad 


postes  obumbramus  ?  neo  lucernis  diem  infringi- 
mus?  )>  Rationem  ridendo  subjungit  :  «  Honesta, 
inquit,  res  est  solemnitate  publica  ezi^ente  in- 
duere  damui  tuae  babitum  alicujus  novi  lupana- 
ris.  »  Et  :  «  Quis  enim  philosophum  sacrificare 
aut  lucernas  meridie  vanas  prostituere  compellit?  » 
Atque  boc  sensu  canone  37  conc.  Eliberini  prohi- 
betur,  «  Ne  lucernas  publice  accendant  fideles^  » 
per  diem  scilicet^  ritu  ^entili ;  et  can.  24  concilii 
Arel.  II  communione  privatur  episoopus  qui  etiam 
infldeles  in  territorio  patitur  faculas  aecencfere,  Sed 
et  34  canon  Eiiberinus  vetat  cereos  in  coBmeterio 
per  diem  incendi,  ne  spiritus  sanctorum  inquie- 
tentur.  Quare  autem  hujusmodi  ofllciis  spiritus 
sanotorum  inquietari  contingeret.docuit  LacUintius 
asperrima  ritus  gentilis  increpatione  lib.  vi,  cap.  2. 
SuDiadetamenoerearumcandelarumetiamperdiem 
usus  in  Ecclesiaccepit;  necdefuit  e  sanctissimisat- 
que  doctissimis  Hieronymus,qui  talem  ritum,8i  non 
probari,  saltem  excusari  ac  tolerari  debere  adver- 
sus  Vigilantium  contenderet  :  ut  mirari  subeat, 
acris  ingenii  viruro  calore  disputandi  succensum, 
laudato  mulieris  Ghristi  pedes  unigentis  exemplo, 
de  Vigilantio  suo  non  fecisse  Iscarioten.  Idem 
Hieronymus  morem  Ecclesiarum  totius  Orientis 
fuisse  testatur,  Evan^elio  legendo  luminaria  etiam 
Bole  rutiiante  accendi  :  «  Non  utique  ad  fugandas 
tenebras,  sed  ad  signum  Iffititie  demonstrandum. » 
Quae  ratio  ritum  ostenditeo  magis  etbnicum,  quod 
ea  signa,  quibus  gentes  in  laetitia  etiam  proter- 
viore  ac  nequiore  utebantur,  sacratissimis  Evan- 
geliorum  iectionibus  accommodarentur.  Quare  in 
nac  etiam  specie  diceret  ScptiDius,  accensas  in 
Ecclesia  per  diem  lucernas  adasquare  nos  ethnicis, 
eas  i^itur  atque  hujuscemodi  alia  merito  repre- 
hendi,  quod  apud  idola  oelebrentur  :  sic  enim 
ipse.  At  Hieronymus,  eadem  illa,  quia  tunc  fle- 
bant  idolis,  idcirco  detestanda  quidem  fuisse  : 
nuno  vero,  quia  Deo,  quia  martyribus  Dei  dedi- 
cantur,  idciroo  laudanda.  Itaque  hic  gradus  sisto. 
(Imo  arduum  pergit  iter  novaturiens  Rigaltius, 
usumque  cereorum  per  diem  accensorum  ad  Na- 
turflB  tribunal,  Rationisqoe  sorutinium  defert  ; 
quem  et  nos  deferimus  ad  vetustissimam  gentiuro 
omniuro  band  secusac  totius  Ecclesiaetraditionem, 
ut  videre  est  in  vulgatis  ea  de  re  commentationi- 
bos  P.  Lebrun.  Explicat.  des  priires  et  des  cirimon, 
de  la  MessCy  iraiti  prHimin.  art.  V,  Gf.  Fortunat. 
Scacchi.  Sacror,  Elxochrismatum  myrothecia  iria. 
Edd.) 

}55)  Cujus  manum  desiderabit,  Bditiones  vulgatae : 
)e  cujus  manu  desiderabit.  »  Mox  :  ubi  fementa 
fldei  Scripturarum  interjectione.  »  Est  in  vulgatis^ 
de  Scripturarum  intellectione,  Utrum  libueritsequa- 
mur,  non  referi.  Manum  desiderare,  vel,  de  manu 
desiderare,  idem  est.  Sio  supra,  cum  officia  Ghri- 
stiam  recenset; «  Aquam  sanctorum  pedibus  offerrej 
de  oibo,  de  pocnlo  invadere,  desiderare,  in  mente 


habere  ;  »  quas  ad  Ghristianorum  Agapas  pertinent, 
et  sunt  amoris  vehementis  indicia,  qoaiia  poetae 

f)assim  describunt :  sed  lasciva  iila  fere,  et  turpia 
ibidinis  impermissae  desideria ;  haBc  vero  sanota 

-^  inter  sanctos  mutuaa  dilectionis  et  fraternitatis  ar- 
gumenta^  quibus  Ghristiani  sese  ob  Gbristi  nomen 
summa  invicem  fide  unanimes,  Dominum  sunm 
Patremque  unum  cum  Spiritu  sanctissimo  Deum 
toto  animo,  tota  mente,  quaerere,  optare,  deperire 
conteslabantur.  Rio. 

(56)  Hxc  si  illis  guoque  evenire  possunt,  eto.  Ter- 
tulliano  Christianarum  eum  gentilibus  neptiaa  tam 
acerbe  damnanti  enumerantique  pericula,  objicie- 
batur,  in  gentilium  conjugio,  si  quando  alter  coo- 
jugum  ad  Ghristianam  ndem  vocaretur,  eadem 
omnino  esse  metuenda  :  neo  propterea  tamen  dis- 
Holvi,  imo  ne  dissolvantur  disertissimis  interdicti 
apostolici  verbis  caveri.  Idcirco  adjicit:«  Hasc  illos 
quo(}ue  evenire  possunt,  qui  et  in  matrimonio 
gentili  fidem  adepti  morantur  :  tamen  exousantor, 
ut  in  ipsis  deprehensi  a  Deo,  et  jubentur  perseverare 
et  sanctificantur,  et  spem  luorationis  acoipiunt.  Si 

^  ergoratumestapudDeum  matrimoniumhujusmodi; 

G  cur  non  et  prospere  cedat,  ut  pressuris  et  angnstiis 
et  impedimentis  non  ita  lacessatur,  habens  jam  ex 
partediviDaBgratiaB  patrocinium?Namet  ad  aliquam 
virtutem  ccelestem  documentis  dignationis  alicujos 
vocatus  ilie  de  gcntibus  terrori  est  ^entili,  qno 
minus  speculetur.  Sensit  magnalia :  vidit  experi- 
menta  :  scit  meliorem  factam.  Sic  et  ipse  Dei  can- 
didatus  esttimore.  Ita  facilius  hujusmodi  lucrifiont 
in  quos  Dei  gratia  consuetudinem  fecit.  >  Totam 
hanc  periodum  ex  Agobardi  libro  descripsimDs, 
quia  sensum  Auctoris  exhibet  luculentiorem.  Dis- 
serit  de  oonjugio  gentili,  ao  designatione  sexus 
praestantioris  commones  utrique  rationes  examtnat. 
Plurima,  inquit,  ostendimus  Ghristianis,gentilium 
connubia  quaBrentibus,  incommoda,  perioula,  dam- 
na,  quae  illis  etiam  evenire  possunt  qui  in  matrimo- 
nio  gentili,  fidem  adepti  Gbristianam,  morantur, 
tamen  excusantur  isti,  ut  in  ipsis  conjugii  pericolis 
a  divina  gratia  deprehensi,  et  jubentur  perseverare, 

D  et  sanctincantur,  et  spem  lucrationis  accipiont. 
Deinde  progressus,  ostendit  matrimonium  bujus- 
modi  habere  Jam  ex  parte  divina  gratis  patroci- 
nium ;  imo  vooationem  illam  de  gentibus  ad  Gbri- 
stianam  disciplinam,  indioium  esse  divinfls  di^a- 
tionis  et  terrorem  incutere  gentili,  quo  minua 
speculetur,  minus  insidietur,  minus  obstrepat, 
qui  subitffi  mulationis  miracula  peroipiat,  nxo- 
rem  sciat  meliorem  faotam,  ex  quo  Gbristianam  : 
sic  et  ipsum  eo  timore  ac  reverentia  candidatum 
esse  Ghristi.  Alludit  ad  Davidicum  illud:  'Apxh  ^^ 
jia^  (p66o<  Eup{ov>.Tum  subjicit  discrimen  eius  qoss 
jam  Ghristiana  gentili  nubit.  Gaeterum,  afiod  est, 
mquit,  ultro  et  sponte  in  probibita  descendere. 
Qu89  Deum  offendunt,  utique  a  Malo  infemntur. 

RlG. 


I 


1413 


UBER  II  AD  UXOREM. 


1414 


Deum  matrimoDium  hujasmodi,  cur  non  prospere  A. 
oedat^ut  et  a  pressuris  et  augustiis  et  impedimeD- 
tis  et  inquinamentis  non  ita  lacessatur  Jam  babens 
ex  parte  divinas  gratiaa  patrocinium  ?  Nam  et  ad 
aliquam  virtutem  ccBlestem  dooumentis  dignationis 
alioujus  vocata  illa  de  gentibus  '^  terrori  est  gen- 
tili,  quo  minus  sibi  obstrepat,  minus  soiat,  minus 
speculetur.  Sensit  magnalia,  fSOO  vidit  experi- 
menta,  scit  meliorem  factam ;  sic  et  ipse  Dei  can- 
didatus  est  timore.  Ita  facilius  hujusmodi  lucri- 
fiunt,  in  quos  Dei  gratia  consuetudinem  fecit. 
Cffiterum  aliud  est  ultro  et  sponte  in  prohibita 
desoendere.  Qua  Domino  non  placent,  utique 
Dominum  offendunt,  utique  malo  inferuntur  "*. 
Hoc  signi  erit  **,  quod  solis  pejoribus  placet 
nomen  Ghristianum  (57).  Ideo  inveniuntur,  qui  j. 
tales  noo  exhorreantyUt  exterminent,ui  abripiant  ^^ 
xxi  a  fide  excludant.  Habes  caussam/qua  non  du- 
biteSy  nallum  htyusmodi  matrimonium  prospere 
decurri ;  [dum]  a  malo  conciliatur,  a  Domino  vero 
damnatar. 

CAPUT  VIII. 

Ad  hoc  qusramus^  an  jure,  quasi  revera  dispec- 
tores  divinarum  sententiarum.  Nonne  etiam  penes 
nationes  severissimi  quique  domini  et  discipiinn 


tenacissimi  servis  suis  foras  nubere  interdiount  ? 
sciiicet  ne  in  lasciviam  excedant  (58),  offioia  dese- 
rant,  domiuica  extraneis  promant.  Nonne  insuper 
censueruDC  servituti  vindicandos,  qui  cum  alienis 
servis  (59)  ISOl  post  dominorum,  denuntiatio- 
nem  in  consueludine  perseverarunt?  Severiores 
habebuntur  tcrren»  disciplinaB  co^lestibus  prffisori- 
ptis  ?  ut  geutiles  quidem  cxtraneis  junctffi  libor- 
tatem  suam  amittant,  nostrse  vero  diaboli  servos 
sibi  conjungant  et  in  statu  suo  perseverent  ?  Sci- 
licet  negabunt  sibi  a  Domino  per  apostolum  .ejus- 
dem  denuntiatum.  Quam  h^Jus  amentias  caussam 
detineam  (60) ,  nisi  fidei  imbecillitatem  pronam 
semper  in  conoupiscentiam  Sfficularium  gaudiorum? 
Quod  quidem  plurimum  in  lautioribus  deprehen- 
sum  est  nam  quanto  dives  aliqua  est  matrons  ** 
nomine  inflata,  tanto  capaciorem  domum  oneribus 
suis  requirit,  ut  campum  in  quo  ambitio  decurrat. 
Sordent  talibus  Ecclesiie.  Difficile  in  domo  Dei 
dives,  ac  si  quis  est,  difficile  cddlebs.  Qoid  ergo 
faoiant?  Unde  nisi  a  diabolo  maritum  pelant  ido- 
neum  exhibendae  selJffi  et  mulabus  et  cinerariis 
peregrins  proceritatis?Cbristianus  ista  etiamdives 
fortasse  non  prsstet.  Qusso  te,  gentilium  exempla 
proponas  tibi.Plerffique  et  genere  nobilesetre  bea- 
te  passim  ignobiiibus ''  (61)  et  mediocribus  ibi  con- 


I 


Variffi  lectiones. 

^  Itah.  L  emend,  A.  Neander.  Optime  Rig,f  quem  in  cxteris  stculi  sumus;  vooatus  ille  de  gentibus 
terrori  est  gentili.  *'  Leop.  malo  se  inferunt.  **  Rhen.  atiique  :  Hoo  signi  trit  ut  solis,  quod  solis 
petitoribus  pl.,  etc.  ^  Rnen.  ut  exserta  eminent  (ed.  I,  exserte  animent),  ut  arripiant.  '*  Seml,  ex  ed. 
pr.  aliqua  est  oommatrona  nom.  Rhen.  aucioritaie  cod.  Gor%,  ali^ua  est  et  matrona  nom.  infl.,  tanto 
capacem  d.    ^  Al.  pessimis  de  ignob.  —  expetitis  :  al.  exspectatis,  Rig.  sectis. 

Commentarius. 


(57)  Hoc  signi  erit^  quod  solis  pejorihus  plaeet  Q 
nomen  Christianum.  Sic  arbitror  legendum,  non  ut 
vulgo,  Solis  petitoribus.  In   membranis  invenio  : 
Solis  et  iUoribus.  Quod  mendosum  est.  Erant  iuter 
ethnioos  noDQuIli  meliores  aliis.  Sio  in  Scorpiace  : 

«  Ut  putes  fratrem,  aut  de  melioribus  ethnicum.  » 
Ut  autem  meliores  quidam,  sio  etiam  pejores  qui- 
dam.  Ait  igitur  Tertuliianus,  Qw  Deam  offendunt 
a  Malo  inSrri;  idque  ex  eo  manifestum  f)eri,quod 
exgentilibus  Christianarum  nuptias  ambiant  ii  pra- 
sertim  qui  vitffi  sunt  pejoris  et  turpioris,  quic^ue 
inter  pejoret  habentur,  hos  instigat  Malus,  sive 
8atanas,ut  per  ejusmodi  nuptias  Gbristiann  puellffi 
fldem  evertat.  Ideo  ethnici  inveaiontur,  inquit  Ter- 
tullianus,  qui  tales,  id  est  Christianas,  non  exhor- 
reant,  ut  exterminent,  ut  abripiant,ut  a  fide  excla- 
dant. 

—  Solis  pejeribus.Quems^modnm  inter  ethnicos 
alios  aliis  pejores  dicit  Septimius,  sic  Augustinus 
dixit  inter  Ghrittianos  esse  alios  aliis  meliores.  Sio  j) 
eoim.  1,  VIII,  de  Civ.  Dei^  o.  27,  ubi  de  epulis  ad 
memorias  martyrum  :  «  Quod  quidem,  mquit,  a 
Christianis  melioribus  non  flt,  et  in  plerisque  ter- 
rarum  nuUa  talis  est  oonsuetudo.  •  Rio. 

(58)  Scilicet  ne  in  lasciviam  excedanl.W eiuB  exem- 
plar.  /n  lascivia^  cjuod  retineri  velim.  Exoedant, 
nempe  domo  herili.  Rio. 

(59)  Nonne  insuper  censuerunt  servituti  vindican- 
dos  qui  eum  alienis  servis,  etc.  /ntelligit  SG.  Clau- 
nianum  de  mulieribut  quffi  se  alienit  servis  Junxe- 
rant,ad  quod  senatusoontultum  Julius  PauiutSen- 
tentiasoompo8uit,quas  e  codice  Vesontino  Cujacius 
Observaiionum  smrum  libro  vicesimo  primo  inseruit. 


Prima  sententia  TertuIIiani  Jocum  satis  illustrat ; 
c(  Si  mulier  ingenua  civisque  Romana  vel  Latina 
alieno  se  servo  coQjunxerit,si  quidem  invitoet  de- 
nuntiante  domino  in  eodem  contubernio  perseve- 
raverit,  efflcitur  ancilla.  >  Rio. 

—  Servituti  vindicandos,  qui  cum  alienis  servis. 
Sic  habet  exemplar  Agobardi ;  sic  alii  veteres  libri. 
Giaudiano  tamen  senatusconsulto  caulum  fuisse 
non  legitor,  ut  liber  homo  anoillfle  contubernum 
secutus,  servus  domini  mulieris  fleret.  Neque  in 
Pauli  Sententiis  liberi  hominis  uUa  mentio.  Sed  et 
si  aliquando  etiam  ad  liberos  homines  senatus-con- 
sultum  pertinuisset,  ita  ut  corrigi  fuisset  necesso 
Diocletiani  et  Alexandri  legibus,  quffi  sub  titulis, 
De  liberali  caussa,  et  Communia  de  successionibus, 
leguntur;  hic  tamen  aliqua  foret  opus  emendatione 
ao  servituti  vindicandos  diceremus,  qui  cum  alie- 
nis  anciilis  in  consuetudine  perseverassent,  non 
qui  cum  alienis  servis.Cum  et  alibi  et  hoo  maxi- 
me  libro  Septimus  ancillarum  sit  usus  vocabulo. 
itaoue  libens  accederem  legentibus .  «  Servituti 
vinaicandas  quas  cum  alienissorvisin  consuetudine 

gersevarassent,  »  nisi  scirem  Septimium  nostrum 
00  aliouando  sexuum  discrimina  stylo  properante 
minus  observasse.  Rio. 

(60)  Quam  hujus  amentix  caussam  detineam.  De- 
tineam,  accusem.  Sic  lib.  i  ad  Nat.  :  Quid  enim 
tale  in  vobis  detinebo?  Rio. 

(61)  Passim  ignobilibus  et  mediocribus  ibi  con/tin- 
guntur.  Ibi,  boc  est,  apud  ^Putiles.Sio  supra,  Cerf^ 
istud  servandum  ibi  esse.  Ibi,  id  est,  in  nubendo. 
Ria. 


'i 


4415 


TERTniLIANI  OPERUH  PARS  I.  —  8BRIBS  II,  DOGMATIGA. 


1416 


junguntur  ad  luxuriam  inventis  aut  ad  licentiam 
8ectis  (62).  1S03  Nonnullffi  &e  libertis  et  servis 
suis  conferunt,  omnium  boroinum  existimatione 
despecta,  dummodo  babeant  a  quibus  nulium  im- 
pedimentum  iibertatis  sus  timeant  ^,  Ghristianam 
hdelem  fideli  re  minori  nubere  piget,locupIetiorem 
futuram  in  viro  paupere?  Nam  si  pauperum  sunt 
regna  coBlorum  (Matth.  v,  3),  quia  divitum  ;non 
8UDt,piu8  dives  in  paupere  inveniet  majore  dot^'^. 
Sit  iila  ex  asquo  in  terris,qu®  in  ooBlis  forsitan  non 
erit. 

CAPDT  IX. 

Dubitandum  et  inquirendum  et  identidem  deli- 
berandum  est,  an  idoneus  sit  invectis  dotalibus, 
oui  Deus  censum  suum  credidit.  Undesufficiamus 
ad  eoarrandum  felioitatem  ejus  matrimonii,  quod 
Ecciesia  conoiliat  (63),  et  confirmat  oblatio  (64), 


A  et  obsignat  benedictio  (65),  angeli  renuntiant  (66), 
Pater  rato  habet  (67)  ?  Nam  neo  in  terris  filii  sine 
consensu  patrum  recte  et  jure  nubuct.  Quale  jo- 
gum  fidelium  duorum  unius  8pei,uniu8di8cipliDfl9, 
ejusdem  servitutie  I  Ambo  fratres,  ambo  coneervi, 
nulla  spiritus  carnisve  discretio.  Atquin  vere  duo 
in  carne  una ;  ubi  oaro  una,  unus  et  spiritas.  Si- 
mul  orant,simul  volutantur  (68)  etf  SOSsimalje- 
Junia  transigunt,  alterutro  docentes,  alteratro  bo^ 
tantes,  alterutro  suBtinentas  ".  In  ecclesia  Dei  pa- 
riter  utrique,  pariter  in  oonvivio  Dei,parit6r  io  an- 
gustiis,  in  perseoutionibas,  in  refrigeriis  ^;  neuter 
alterum  celat,  neuter  alterum  vitat,  neoter  alteri 
gravis  est ;  libere  fleger  visitatur,  indigena  suBten- 
tatur;  eleemosynae  sine  tormento  (69)  sacriQcia  sine 

P  scrupulo  (70),  quotidiana  diligentia  sine  impedi- 
mento  (71) ;  non  furtiva  signatio  non  trepida  'gra- 
tulatio,  non  muta  1S04  benedictio;  sooantiDte- 


Yarise  lectiones. 

>*  Yv.  Nonnullffi  —  timeant  desunt  in  ed.  Rig.  Veneta,  **  Rig,  inveniet.  Majore  dote  dotabitur  de  bonis 
ejus,  qui  in  Deo  divea  est.  Sit  illa,  etc.  "  Ita  Rig.;  alii  :  alt.  ducentes,  alt.  hortantes.  In  Eccl.,  eto. 
^  Excepto  Rigaltio  aiii :  In  Ecol.  Dei  pariter,  in  connubio  Dei,  par.  in  ang.^  in  refrig. 

Commentarius. 


(62)  Aut  ad  licentiam  se-ctis,  Major  licentia  femi- 
narum,  cum  abortivo  non  est  opus.  Seouram  libi- 
dinem  dixit  Hieronymus,  lib.  i  advers,  Jovinianum: 
«  Et  in  longam  securamque  libidinem  exspctus 
spado.  »  Juvenalis  Sat.  vi  ; 

Sniit  quaa  eanuchi  imbelloB  et  mollia  eemper 
Oscula  delectent,  et  desperatio  barb», 
£t  quod  abortivo  non  eat  opua. 

Martialis,  epigr.  67^  lib.  vi.  Rio. 

(63)  Quod  ecclesia  conciliat.  Cum  scilicet  nuptias 
suas  Ghristiani  de  Ecclesia  non  tollunt:cum  utrin- 
que  Ghristiani  oonveniunt  :  cum  sibi  Gbristiana 
conju^em  quffirit  Christianum,  atque  in  Ecclesia 
Ghnstianae  conversationis  honestate  spectatum, 
sua  dentibuB  vel  addiscentibus  Ecolesiffi  prepo- 
sitis.  Ria. 

(64)  Et  confirmat  oblatio.  Cum  ab  Ecclesiffi  pre- 
positis  conjugium,uti  Septimius  dixit,conoilliatum 
solemni  de  Ecclesise  sistitur,  communibus  Fide- 
lium  votis  inter  sacrificiorum  orationes  benedi- 
cendum.Sic  novitios  Ghri8tianos,aquis  salutaribus 
impetratis.  Ecclesie  fldelium  oblatos  fuisse  Iradit 
Justinus  Apolog.  ii  :  Mexd  xh  oGTOic  Xouaai  t^v 
TztizzKT^ho'^  iml\  ffUYxaxaTtBstfxivov  iitX  xouc  Xiyo- 
[xtvouc  iSsXtpouc  orYOfJtev  ev6a  ffuTijYlAlvot  etfft  xoivo^c 
i6)^a^  TioiTjffOjxevot  6wip  xe  lautwv  xal  xoo  «pwxi- 
oOivxoc.  RlG. 

(65)  Et  obsignat  benedictio.  Guro  oblatis  cooju- 
gibus  Ecclesia  conceptis  ad  Deum  precibiis  eu^T}- 
(jiCaic  xai  euXoYtaii;  benedicit,  quod  est  sacramenti 
signaculum.  Digna  politicis  Gbristianis  cura  vin- 
curi  conjugalis  donestas,  cum  sit  maris  et  feminaB 
conjunctio  familiarum  omnium  adeoque  totius  rei- 
public»  fundamentum,  et  vitcB  civilis  oriso.  Ita^ue 
ne  promiscua  libido  vota  publica  confunderet,  im- 
poneodn  fuerant  le^es,  qn»  justas  nuptias,  ac 
proindejuslos  et  legitimos  fllios  facerent,  ut  qui 
adversus  earum  prscepta  legum  coirent,  oorum 
conjungianullo  Juris  civilis  affectu  beneficiove  ju- 
varentur.Et  politicas  leges  Ghristianis  sacramentis 
perfici  oonveniebat,  ut  non  ante  matrimonia  cen- 
serentur,  quam  fuissent  conjuges  in  Ecclesia  co- 
ram  pastoribus  et  populo  propositi  acpr£dicati,ut 
fldelium  conjugio  ndeles  Jam  Inter  sese  frequen- 


tibus  orationum  et  gratiarum  oommerciis  notissimi 
benedicerent,  bene  precarentur.  Atque  hflec  vetos 
Ecclesiae  forma  clandestina  coiyugia  ne8oiebat,qua 
vaga  et  eCfrenis  extra  propriaseccTesias  discurrendi 
ac  divortendi  licentia  paclo  post  invexit.  Rie. 

(66|  Angeli  renuntiant,  Angelos  conjugalis  sacra- 
menti  testes  innuit,  quos  astare  ait  oralioDibas 
Ghristianorum,  lib.  de  Oratione,  et  esse  arbitros 
baptismi,  lib.  de  Baptism,  Rig. 

(67)  Pater  rato  habet,  Pater  qui  in  coBlis  est. 

p  RlG. 

^  (68)  Simul  oranty  simul  volutaninr.  Sic  libro  m 
adversus  Marcionem  :  «Manibus  caedentibus  pectns, 
et  facie  bumi  voluntante  orationem  commendare,» 
et  lib.  de  Pudie.  «  Illum  fugere,  illum  volutari, 
qui  sciat  et  quid  amiserit,  et  quid  sit  recupera- 
turus  si  poBnitentiam  Deo  immolarit.  »  8ic  etiam 
in  Apologetico  :  «  Nos  vero  Jejuniis  aridi,  in  sacco 
et  cinere  volntantes,  invidia  CGslum  tundimaa. 
Rio. 

(69)  EleemosynB  sine  lormento,  GhristianaB  ma- 
ritus  etnicus,  ubi  de  suis  rebus  aliouid  abesse 
sibi  notaverat,  ab  uxore  fortean  in  Ghristi  pau- 
peres  delibatum,  plerumque  adeo  sffiviebat,  ut 
servos  uxoria  torqueri  Juberet.  At  cum  ambo  Ghri- 
stiani,  tunc  eleemosinae  sine  tormento.  Rio. 

(70)  Sacrificia  sine  scruputo,  Vix  erat  ut  etiam 
de  melioribus  ethnicis  maritus  conjugem  Gbristia- 
nam  ad  sacrificia  Christiana  dimitteret  absque  ge- 

l^  mitu,  absque  sua  suspicione,  absque  scrupulo,  ob 
^  flagitia  illa  horrenda  quffi  de  Ghristianorum  ooeti- 
bu8  ethnici  calumnioeissime  differebant.  Sic  aup. 
«  Quis  denique  solemnibus  Pasohae  abnoctantem 
•  securus  sustinebat?  Quis  ad  convivium  illud  Do- 
minicum,  quod  infamant,  sine  sua  suspicione  di- 
mittit?  »  At  cum  ambo  Ghristisni,  tunc  alteri  libe- 
rum  sacrificia  frequentare  absque  alterius  sornpulo, 
absaue  suspicione.  Rio. 

(71)  Quotidiana  diligeniia  sine  impedimenio,  Di- 
ligentiam  dicit,  quam  in  Apol.  Ditigentissimam 
religiositatem,  hoc  est,  sedulam  et  sollicitam  disci- 
plinffi,  8eu  religionis  observantiam.Sic  hh.de  Prss- 
script.  hxret.  : «  Ubi  metus  in  Deum,  ibi  gravitaa 
honeBta,  et  diligentia  attomia.  »  etc.  Rio. 


1417  LIBBR  I  DE  GCLTU  PBMlNARUM.  14IB 

duo8  psalini  et  hymni,  et  znutuo  provocant,  quis  A.  genda  nobis  reliqait ;  haao  tibi  suggere,  si  opu8 
melius  Oeo  suo  cantet.  Talia  Ghristus  videns  et      fuerit;  his  te  ab  exemplis  quffirumdam  reflecte. 
audiens  gaudet,  his  pacem  suam  mittit ;  ubi  duo,      Non  lioet  aliter  ildelibus  nubere  ",  et  si  liceret, 
ibi  et  ipse ;  ubi  et  ipse,  ibi  et  malus  non  est.  Hssc      non  expediret  (72). 
Bunt  quae  Apostoli  vox  illa  sub  brevitate  '"^  intelli- 

VarisB  iectiones. 
"  AL  benignitate.    ^  Rig,  Fid.  nubere  :  non  expedit. 

Commentarius. 

(72)  Ffon  aliler  licel  fidelibus  nuhere^  non  expedit.  gines  Ghristianae^ne  »tas  in  flore  tumens,  in  adul- 

Ganon  6  concilii  Arelatensis  i  :  «  De  puellis  tide-  terio  animsp  resolvatur.  «  Adulterium  anime  dicit 

]ibut»quffigentilibus  junguntur,placuit  utaiiquanto  do  uxore  Ghristiana  que  suasu  et  hortatu  mariti 

tempore  a  commnnione  separentur.  »  Et  canon  15  ethnici  quasi  lenocinio  pellecta  divortit  a  Ghristo 

conc.  Eliberitani :  «  Propter  copiam  puellarum  gen-  ad  8atanam.  Gig. 
tilibus  minime  in  mstrimonium  dand®  sunt  vir- 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

DE  GULTU  FEMINARUM  LIBRI  DUO'" 


LIBEK  PRIMUS- 


Argumbntum.  —  Cum  saBvissirna  adversus  Cbrislianos  CaBsarum  ediota  mortem  ilis  qaotidie  impendentem 
minitareiitur,  Terlailianus  ad  montanismam  jam  inciinans,  at  Christianas  etiam  mulieres,  qae  gentiles  in 
caltu  corporis  et  loxa  imitari  non  verebantur,  ad  martyriam  expoditias  prspararet,  duos  libros de  calla  fe- 
minaram  conscripsit,  in  qaibus  ostendil  se  corpus  colere,  qaod  omnibus  momentis  pro  Christo  perdilum 
velle  debeant.  Unde  acerbam  in  iiiis  muliebri  mundo  repudium  scribit. 

Nonnalla  profatus  de  lapsu  in  £va  mulierum,  indcque  summa  ipsis  incumbente  haniilitate,  caltom 
maliebrem  ostendit  a  dsBmone  constitutum,  vanilatemque  describit  auri,  argenti  gemmarumque  in  vestibas 
ratilanlium. 

Tum  in  posteriori  Ubro  acriter  asserit  mulieres,  ornaluoi  amantes,  odisse  castitaiem  ;  neo  aliam  ancillas 
Dei  decero  cullum,  praeter  simplicem  mundiliem  ;  nequo  in  carne  gloriandum,  nisl  cum  propter  Gbrisiam 
iaoeratur,  omnino  demum  fore  vitandos  fucos  et  pigmenta,  capiiloramqae  caiamistros,  el  collyridas^  lapil- 
los  vestium  ac  variegatos  colores,  ne  spath»  ullum  locum  det  corpus  margaritarum  smaragdoramque  ia- 
queis  occupatom.  HjDD.  xx  D.  8chramm. 


GAPUT  PRIMUM.  B  circumferens  Evam  iugentem  et  pcenitentem  ;  quo 

Si  tanta  in  terris  moraretur  fides^quanta  merces      plenius  id  quod  de  Eva  tradit  (ignominiam  dioo 

ejus  exspectatur  in  ccBlis,  nulla  omnino  vestrum,  primi    delicti,  et   invidiam   perditionis  human») 

sorores  dilectissimas,  ex  quo  Deum  vivum  cogno-  omni  satisfactioais  habitu  expiaret  {Gen,  iii,  16). 

visset,  et  1S05    de  sua,  id  est   de  femin»  con-  In  doloribus  et  anxietaiibus  paries  \  mulier,  et  ad 

ditione  didicisset,  Isetiorem   habiium,   ne   dicam  virujn  tuum  converno  tua  :  et  itte  dominabitur  *  tui ; 

gloriosiorem  appetiisset,  ut  non  magis  in  sordibus  et  Evam  te  esse  nescis?  Vivit  sententia  Dei  super 

ageret,  et  squalorem  potius  affectaret,  ipsam  se  sexum  istum,  in  hoo  ssculo  :  vivat  et  reatuB  ne- 

VarifiB  lectiones. 
>  Paris  Semler.    *  Dominatur  Par. 

Gommentarius. 

(1)  De  cultu  feminarum,  Haotenus  editiones  Ter-  in  quo  servata  prioris  libri  parte  tantum  dimidiay 

tulliani,  librum  nobis  unum  de  Habitu  muliebri^  posterior  integer  sic  absoivitur,  De  otUiu  femina- 

alterum    de    Cultu    feminarum    exhibebant.   Nos  riim  iib.  u,ej7p/td/.Unde  manifestum  fit  sub  eodem 

utrumque  de  Cultu  feminarum  inscripsiraus,  vetu-  titulo  praecessisse  primum.  Atque  in  libror.  cata- 

Btissimiexemplaris  Agobardiniauotoritatem  secuti,  logo  sic  ambo  citantur  :  De  ctUtu  feminarum»  Rio. 

Patrol.  I.  45 


1419 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.,—  SERIES  II,  DOGMATICA. 


liSO 


oesse  est.  Tu  es  diaboli  Janua,  tu  es  arboris  illiua  A 
resignatrix,  tu  es  diviaaB  legis  prima  deserlrix,  tu 
es  qua  cum  persuaslBti  ^,  quem  diabolus  aggredi 
noD  valuit.Tu  imaginem  Dei,  bominem,  tam  facile 
elisisti  :  propter  tuum  meritum,  id  est  mortem, 
etiam  Filius  Dei  mori  babuit ;  et  adornari  tibi  in 
mente  est  super  pelliceas  tuas  tunicas  ?  Age  nuno, 
si  ab  initio  rerum  et  Milesii  oves  londerent,  et 
Seres  arbores  nerent,et  Tyrii  tinguerent,  et  Phry- 
ges  insuerent,  et  Babylonii  intexerent,  et  marga- 
rito  oandarent  et  ceraunia  coruscarent  (2),  si  ip- 
sum  quoque  aurum  Jam  de  terra  cum  cupiditate 
prodisset ;  si  jam  et  speculo  *  tantum  mentiri  li- 
ceret :  et  haBo  Eva  concupisset '  de  paradiso  ex- 
pulsa,  Jam  mortua,  opinor.  Ergo  nec  nunc  appetere 
debet,  aut  nosse,  si  oupit  reviviscere,  qud  nec  -. 
habuerat,  nec  novcrat,quando  vivebat.  Ideo  omnia 
ista  damnat»  et  mortus  mulieris  impedimenta 
sunt,  quasi  ad  pompam  funeris  constituta. 

GAPUT  IL 

Nam  et  illi  qui  ea  constituerant,  damnati  in 
poenam  mortis  deputantur  :  illi  soilicet  angeli,  qui 
ad  tilias  hominum  de  cgbIo  ruerunt,  ut  bsBC  quo- 
que  ignominia  feminaB  accedat.  Nam  cum  et  mate- 
rias  quasdam  bene  occultas,et  artes  plerasque  non 
bene  revelatas,  saeculo  multo  magis  imperito  pro- 
didissent  1S06  (siquidem  et  metallorum  opera 
nudaverant  (3),  et  berbarum  ingenia  traduzerant, 
et  incantationum  vires  (4)  provulgaverant  •,  et 
omnem  curiositatem,  usque  ad  stellarum  interpre- 
tationem  (5),designaverant),proprio  et  quasi  pecu-  G 
liariter  feminis  instrumentum  istud  muliebris  glo- 
rie  (6)  contulerunt  :  lumina  lapillorum  (7)  quibus 
monilia  variantur :  et  circulos  ex  auro,  quibus 
brachia  arctantur  :  et  medicamenta  ex  fuco  (8), 


quibus  lan(e  ^  colorantur  :  et  illum  ipsum  nigrum 
pulverem,  quo  oculorum  exordia  '  producuntur. 
Hsec  qualia  sint,  interim  Jam  *  ex  doctorum  suo- 
rum  qualitate  et  conditione  pronuntiari  potest, 
quod  nibil  ad  integritatem  pecoatores,  nibil  ad 
castitatem  adamatores  '^,  nihil  ad  timorem  Dei 
desertores  spiritus,  aut  monstrare  potuerunt  aut 
praestare.  8i  doctrine  dicendiB  sunt,  mali  ma- 
gistri  male  docuerint  necesse  est.  Si  mercedes 
pro  libidine,  nullius  rei  turpis  merces  decora 
est.  Quid  autem  tanti  fuit  ista  monstrare  sicut  '^ 
conferre  ?  utrumne  mulieres,  sine  materiis  splen- 
doris,  et  sine  ingeniis  decoris,  placere  non  pos- 
sent  hominibus,  qu83  adhuo  inculte  et  inoom- 
positflB  et  (ut  ita  dixerim)  crude  ac  rudes, 
angelos  moverant?  Anne  '*  sordidi,  et  per  gratui- 
tum  usum  contumeliosi  amatores  viderentur,  si 
nihil  feminis  in  connubium  allectis  contulissent  ? 
8ed  hflBC  non  capit  aBstimare,  nihil  plus  (9)  deside- 
rare  poterant,  qu<B  angelos  possidebant,  magno 
scilicet  nupserant.  Enimvero,  qui  utique  interdum 
cogitabant  undn  cecidissent,  el  {K>st  libidinum  va- 
porata  momenta  coBlum  suspirabant,  illud  ipsum 
bonum  feminarum  naturalis  decoris,  ut  causam 
mali,  sic  remuneraverunt,ne  eis  profuisset  felicitas 
sua,  sed  ut  devectum  >'  de  simplicitate  et  sinceri- 
tate  una  cum  ipsis  in  offensam  Dei  pervenirent 
Gerti  erant  omnem,  et  gldriam,  et  ambitionem,  et 
aiTectationem  per  carnem  placendi  Deo  displicere. 
Hi  sunt  nempe  angeli(^10}  quos  judicatnri  1S07 
sumus,  hi  sunt  angeli  quibus  in  lavacro  renuntia- 
mus;  baBC  sunt  utique,per  que  ab  homine  judica- 
ri  meruerunt.  Quid  ergo  facient  ^^  apnd  judicea 
Buos  res  eorum  ?  quod  est  commercium  damnaturis 
cum  damnandis  (11)?  Opinor,  quod  ChriBto  et 
Beliffi.Qua  constantia  tribunal  illud  ascendimus  ^\ 


Vari®  lectiones. 


*  Suasisti  Seml  ^  Ex  speculo  Jun,  '  Liceat,  bsBC  Eva  concupisset  Fran,  concupiit,  Setnl.  ex  Rhen. 
*  Alii  promulgaverant,  quodprasfertJun,  ^  Genae  Jun»  '  Exodia  Jun,  "  Suntinterim,|am  Jun.  tOAma- 
tores  Jun.  "  Sive  Franeq,  RigaU.  "  Anne  Fran.  Rig,  An  ne  Jun,  '»  Devect»  Fran,  Paris,  Rig,  deyicts 
Wouwer.    ^*  Facinnt  Fran,  Rtgalt,    "^  Adscendemus  Jun, 


Commentarins. 


(2]  Ceraunia  eoruscarent,  Geraunia  gemma  est 
canaida  et  rutilans,  sic  dicta  quasi  a  tonitru  ;  nam 
xepauv6;  fulmen  est.  Plinius,  lib.  xxxvii,  cap.  9  : 
«  £st  iuter  candidas  et  qusB  Geraunia  vocatur.  » 
Dicitur  et  Geraunium  in  neutro  ;  Ep.  ad  Demetria- 
nem  B.  Hieronyumus  :  Cerauniorum  flammis,  Lfi 
Pa. 

(3)  Siquidem  et  melaUorum  opera  undaverant, 
In  Exoerpiis  Georgii  Syncelli,  hsc  habentur  e  lib. 
I  Enooh:  *E{ai?^X  6  Sixaxoc  twv  dp';((SvTa)v  £8($a|ev 
iToitTv  fJtaYa(pac  xai  Ob&paxa^  xal  iiav  oxtuoc  icoXe^jLt» 
x6v,  xai  vk  ixixaXXa  xf^^  ^t]^,  Rig. 

(4)  Herbarum  ingeniOy  et  incantalionum  vires, 
Ibidem;  Qap|xaxe(ac,  iTiaoiS^ac,  cro(p(a<  xai  litao(8(uv 
XuTTJpia.  Rio. 

(5)  Stellarum     interpretationem,     dcrcpoaxoTr^ov. 

RlQ. 

(6)  Instrumentum  muliebris  gloriae,  K(5ff}iia  xaTc 
Y«vai{(v.  RiG. 

—  Muliebris  glorise,  Feminarum  nitorem  afTec- 


tatum  arguit,  quae,  Iioet  essent  GhristianiB.  non 
mious  tamen  composita?  et  ornats  incedebant  quam 
ethnics ;  est  enim  illud  animal  maxime  ^ i  ^xo- 
crjjLov  et  superbum.  Le  Pe. 
D  (7)  Lumina  tapitlorum,  Kal  tou^  ixXsxTouc  Xt- 
6ouc.  Rro. 

(8)  Medicamenta  ex  fuco,  Th  oxtXSeTv  xal  xft  xaX- 
X(i>7c(|^eiv.  RiG. 

(9)  Nihil  plus,  Sic  ipse.  Sacerdotes  mei  non  plui 
nuDunt.  RiG. 

(10)  Hi  sunt  angeH,  etc.Huncexsecrationisritum, 
quo  ingressuri  in  aquam  baptismatis  sub  antistitis 
manu  contestabantur  se  renuntiare  diabolo»  attin- 
gunt  sffipe  sancti  Patres.  Basil.  lib.  de  Spir, 
sancto  iTzozivnv^oLi  xt^  Zaxavqi  xal  toTc  drffiXotc 
a^Tou.  Sic.  et  Dion.  iib.  de  Eceles,  hierarch,  cap.  2, 
hanc  abrenuntiationem  d-KoxaYi^^v  nominat,  aitqiie 
observatum  ut  abrenunlians  ter  Satane  insuftla- 
ret.  Lag. 

(11)  Quod  est  commercium  damnaturis  cwn  dam- 


4421 


LIBBR  I  DB  CDLTU  FEMINARDM. 


142S 


decreturi  adversas  eoB,quorum  muneraappetimuB?  A  si  non  tam  expedite  haberet,  illud   quoque  asser* 


Nam  et  vobia  eadem  tunc  substantia  angelica 
repromissa,  idem  sexus  qui  et  viris  (12),  eamdem 
judioandi  dignationem  poUicetur  (13)  :  nisi  ergo 
hic  jam  prffijudicaverimus,  res  eorum  praedamnan- 
do,  quas  in  illis  tunc  damnaturi  sumus,  illi  potius 
nos  judicabunt  atque  damnabunt. 

CAPDT  III. 
Scio  scripturam  Bnoch,  quae  hunc  ordinem  an- 
gelis  dedity  non  recipi  a  quibusdam,  quia  nec  in 
armarium  Judaioum  admittilur  (14).  Opinor,  non 
putaverunt  illam  ante  cataclysmum  edilam,  post 
eum  casum  orbis,  omnium  rerum  abolitorem,  saU 
vam  esse  potuisse.  Si  ista  ratio  est,  recordentur 
pronepotem  ipsius  Enoch  fuisse  superstitem  cata- 


tionem  scripturn  iHius  tueretur.  Perinde  potuit 
abolefactam  eam  violentia  cataclysmi,  in  spiritu 
rursus  reformare  :quemadjiodum  et  Hierosolymis 

Babyloniaexpugnationedeletis^omneinstrumentum 
Judaicffi  litteraturaB  (15)per  Esdram  constat  restau- 
ratum.Sed  cum  Enoch  eadem  scriptura  etiam  de 
Domino  praedicarit,  a  nobis  quidem  nihil  oronino 
rejiciendum  est  ",quod  pertinet  ad  nos.  Et  legimus 
(//  Tim.  III,  16),  omnem  Scripturam  xdificationi 
habiUm  divinitus  inspirari,  A  Judsis  potest  *''  jam 
videri  propterea  rejecta  ^>,8icut  et  caBtera  fere  qua 
Ghristum  sonant  Nec  utique  mirum  hoo,  si  scri- 
pturas  aliquas  non  receperunt  de  eo  loouta8,quem 
tt  ipsum  coram  loquentem  non   erant   recepturi. 


olysmi  Noe,  qui  utique  domestico  nomine  et  h«re-  fi  ^°  ^^^®^!*»  ^"0^  P°och  apud  Judam   apostolum 


ditaria  traditione  audierat  et  meminerat  de  proavi 
sui  penes  Deum  gratia,  et  de  omnibus  prsdicatis 
ejus  ;  cum  Enoch  filio  suo  MathusalaB  nihil  aliud 
mandaverit,  quam  ut  notitiam  eorum  posteris  suis 
traderet.  Igitur  sine  dubio  potuit  Noe,  ISOS  in 
prsdicationis  deiegatione  successisse,  vel  quia 
et  alias  non  tacuisset  tam  de  Dei  conservatoris  sui 
dispositione,  quam  de  ipsa  domus  sus  gloria.  Hoc 


teslimonium  possidet  (16)  (Ep.  Jud,  v.  14). 

CAPUT  IV. 
Nulla  nunc  muliebri  pomps  nota  inusta  sit 
prffidamnationis,  de  exitu  auctorum.  Nihil  angelis 
illis  imputetur,  praeter  *•  repudium  cceli,  et  matri- 
monium  carnis.  Rerum  ipsarum  qu.alitates  ezami- 
nemus,  ut  consilia  quoque  ooncupiscentie  earum 
deprehendamus.  1S09  Habitus  feminae  duplicem 


YarisB  lectiones. 

<*  Junius  hune  in  modum  distinguit:  rejiciendum  est;  q.  p.  ad  nos,  et  —   inspirari.   "  Postea   Seml, 
"  Idem,  rejeotam.  *•  Propter  Ms,  Wouw,  Rig, 

Gommentarias. 


nandt5.  Quasi  Ghristianis  mulieribus  omni  com- 
mercio  aut  exemplo  interdiceret  cum  ethnicis  mu- 
lieribus.  Nihil  enim  aliud  ad  sui  patrocinium 
adducebant,  cum  immodicus  ille  cuitus  ac  nitor 
reprehendebatury  quam  necessitatem  negotiandi 
agendique  cum  ethnicis.  Hic  tamen  licet  id  non 
damnet,  cum  aliquando  exigeret  aut  ^cognatio  aut  C 
ofRcii  neoessitas,  autaliquid  simile,  prohibet  dara- 
nabilem  gentilium  nitorem  ^in  Ghristiana  femina. 
LbPr. 

(12)  Nam  et  vobis  idem  sexus  gui  et  viris,  Id  est, 
nullus.  Sic  Ovidius  in  convivio  Jovis  apud  Phile- 
monem,  postquam  dixit  edulia  omnia  flctilibus 
illata  :  c  Posthso,  inquit,  caelatus  eodem  sistitur 
argento  crater,  »  hoc  est  nullo  ;  nam  erat  quoque 
fiictilis  crater.  Itaque  hic  ait  Tertullianus,  feminis 
cgbIo  receptis  eumdem  fore  sexum  qui  viris,  hoc 
est  nuilum  ;  nam  et  viris  non  aderit  suus.  Uterque 
despoliabuntur  sexu  suo  :  erunt  sicut  angeli,  non 
angeius,  non  angela.  Sic  ipse,  adversus  Valenti- 
nianos ;  utrobique  autem  vocabulo  sexus  officia 
sexuum  signiflcat,  non  formas  sexuum  naturales. 
Etenim  redituras  ad  sua  corpora  demonstrat,  lib. 
de  Resur,  Rio. 

(13)  Idem  sexus  eamdem  judicandi  dignationem 
poUicetur,  Jure  civili  judicandi  rounus  inter  virilia  D 
oensetur,  a  quibus  arceri  feminas  placuit.  Apud 
Deum  vero  cum  nuUa  sint  hominibus  jam  ccBle- 
stibus  ofQcia  sexuum,  communi  sanctorum  glorifie, 
sive  quondam  viro,  sive  quondam  feminffi  pro 
sanctitatis  ac  beatitudinis  prfflrogativa  communis 
judicandi  dignatio  concedilur.  Rio. 

(13)  Nec  in  armarium  Judatcum  admittiiur.  In 
eo  scilicet  oanone  Scriptur.,  qui  servabatur  in 
templo  Hebraei  populi  succedentium  diligentia 
saoerdotum.  Sic  interpretatur  Augustinus  lib.  xv, 
de  Civitaie  Dei,  cap.  23.  Idem  lib.  xii  Contra  Fau- 
stum,  ubi  de  Judsorum  gente  :  «  Quid  est  aliud 
hodie  gens  Ipsa,  nisi  qusdam  scriniaria   Ghristia- 


norum,  bajulans  legem  et  prophetas,  ad  testimo- 
nium  asseriionis  Ecclesiffi,  ut  nos  honoremue  per 
sacramentum,  quod  nuntiat  illa  per  literam  ?  »  Bt, 
inpsal.  Lvi  :  •  Godicem  portat  Judsus  unde  credat 
Ghristianus.  Librarii  nostri  facti  sunt,  quomodo 
solent  servi  post  dominos  codices  ferre  :  ut  illi 
portando  deflciant,  illi  lcgendo  proUciant.  »  Et, 
m  PsaL  Lviii :  u  Ipsi  babent  codices  unde  prophe- 
tatus  est  Ghristus,  et  nos  tenemus  Ghristum.  » 
Quod  ait  Augustinus  de  servis  qui  post  dominos 
codices  ferunt,  hoc  de  servis  capsariis  accipiendum 
est,  quorum  flt  mentio  lib.  iii  de  Manumissis  vind.: 
8i  collactaneus,  si  educator  vel  capsarius,  id  est, 
qui  portat  libros.  Juven.  : 

Quem  sequitur  cuatoa  auguetffi  vernula  capBS.  Rie. 

(15)  Omne  instrumentum  Judaicx  lit,  Ab  Esdra 
Vetus  Testamentum  restitutum  fuisse  constat,  et 
nonnulla  ab  eodem  sive  a  Josue  immutata,  aut 
addita,  veluti  qus  de  Moisis  morie  et  sepultura 
habentur.  Le  Pr. 

(16)  Eo  accedit  quod  Enoch.  apud  Judam  aposto- 
lum  testimonium  possidet,  Paulum  quoque  ex  apo- 
cryphis  quffidam  citasse  observat  Hieronymus  in 
Epist.  ad  Epbes.  cap.  v.  Ipse  autem  et  ex  libro 
Enoch  hisioriam  profert  angelorum  descendentium 
in  montem  Qermon  ad  filias  hominum,  Comment. 
in  Psal.  XIII,  non  in  auctoritatem,  inquit,  sed  in 
commemorationem.  Et  in  Epist.  adlaetam,  de  in- 
stitutione  flliffi  apocrypha  le^i  posse  ait,non  ad  do- 
gmatum  veritafem,  sed  ad  signorum  reverentiam. 
Idem  inEpist.  adTitum,  cap.  1  :  «  Qui  putant  to« 
tum  librum  debere  sequi  eum  qui  libri  parte  usus 
sit,  videntur  roihi  et  apocryphum  Enocn,  de  quo 
apostolus  Judas  inEpistoIa  sua  testimonium  posuit, 
inter  Ecclesiffi  Soripturas  recipere,  et  multa  alia 
quaa  apostolus  Paulus  de  reconditis  est  locutus.  » 

RlQ. 


1423 


TEIITULLIANI  OPERUM  PAHS  L  —  SERIES  If,  DOGMATIGA. 


1421 


speoiem  3ircumrert(17),  cultum,  ornatud.  Cultum  A 
dicimuB,  quem  mundum  muliebrem  vocant;  orna* 
tum^  quem  immundnm  muUebrem  convenit  dici. 
Ille  in  auro,  et  argento,  et  gemmis,  et  vestibus 
deputatur:  iste  in  cura  capilli,  et  cutis,  et  earum 
partium  corporis,  quas  oculos  trahimt.  Alteri 
ambitlonis  crimen  intendimus,  alteri  •  prostitutio- 
nis  :  ut  jam  hinc  prospicias,  Dei  ancilla,  quid  ex 
his  disciplinffi  tus  conveniat,  qu»  de  diversis  insti- 
tutis  censearis,  scilicet  humilitatis  ^  et  castitatis. 

CAPUT  V. 

Aurum  et  argentum,  principes  materis  cultus 
ssoularis,  adsint  '^  necesse  est  unde  sunt  ;  terra 
scilicet  plane  gloriosor,  quoniam  in  maledictorum 
metallorum  feralibus  offloinis  (18)  pcBnali  opera  «> 
deplorata  ^  (19),  nomen  terrs  in  igni  reliquit, 
atque  exinde  de  tormentis  in  ornamenla  (20),  de 
supplioiis  in  delioias,  deignominiisin  honorea.me- 
talii  refuga(24-22)  mutatur.  Sed  et  ferri  et  eris  et 
aliarum  vilissimarum  materiarum  par  conditio  est, 
et  terreni  generis,  et  metallici  operis  :  quo  nihil 
generosior  Judicari  possit  auri  et  argenti  substan- 
tia  penes  naturam.  Quod  **  si  de  qualitate  usus 
gloria  est  auro  et  argeoto,  atquin  **  magis  ferro 
et  ffirl ;  quorumita  disposita  est  utensilitas,  ut  et 
proprias  operas  plures  f  S10  et    necessariores 


exhibeant  rebns  humanis,  et  nlhilominaB  luri  ar- 
genti  de  aua  vice  "^  accommodent  justioribus  oaa- 
siB.  Nao)  et  annuH  (23)  ferro  flunt ;  qusdam  esui 
et  potui  fvascula  ex  eere  adbuo  servat  memoria 
antiquitatip.  Viderit,  si  etiam  ad  spurea  instru- 
menta  '*  auri  et  argenti  demens  copia  deaeruit. 
Gerte  nec  ager  auri  opore  paratur,  nec  navis  ar- 
genti  vigore  contexltur.  Nullus  ^  bidens  aurum 
demerfdt  in  terram  ;  nullus  clavos  argentum  io- 
timat  tabulis.  Taoeo  totius  vite  neoessitates  ferro 
et  ffiri  innixas  :  com  ills  ipsffi  divites  materis,  et 
de  metallis  refodiendffi,  et  in  qoocomque  osu  pro- 
ducendffi,  sine  ferri  et  eris  operario  vigore  non 
po8sint<»'.  Jam  igitur  ffistimandom  est,  unde  obve- 
niat  tanta  dignitas  auro  et  argento,  oum  et  conaan- 
guineis  quantum  ad  genus  (24),et  potioribos  quan- 
tom  ad  utensilitatem,  materiis  prffiferantur. 

CAPUT  VI. 

Sed  et  lapillos  istos,  qoi  com  aoro  soperbiam 
jongunt,  quid  aliud  interpreter  quam  lapillos  et 
calculos,  ejusdem  terrs  minutalia  (25)  ;nec  tamea 
aut  fundamentis  demandandis,  aut  parietibusmo- 
liendis,  aut  fastigiis  su8tinendis,aut  tectis  denaan> 
dis  (26)  necessaria  ?  Solum  *'  huno  mulierum 
stuporem  ffidificare  noverunt  (27),  quia  tarde  te- 
runtur,  ut  niteant,  et  ISll  aubdoie  sobBtroun- 


VarisB  lectioneB. 

^  Aiii,  humanitatis,  minus  hene,  *'  Id  sint  Latin  hene,  **  Oeputata  Fran,  Non  opus  esi.  ** 
Lat.  ■*  At  quin  LaL  "  De  suo  vicem  SemL  "  Instrumentis,  alii.  "  Nulium  YeneL  Semler.  ' 
gere  non  possunt  Fran,  Latin .  •*  Olim  liber  Agohardi, 

CommentarioB. 


Quid 

^   Vi- 


(17)  Babitui  feminss  duplicem  speciem  eircumfert^ 
cultum  et  amalum,  Hujusce  distinotionis  ratione 
duobus  istia  iibellis  duo  tituli  convenirent :  huic, 
de  oulto  feminarum,  nempe  aoro^  gemmia  et  vesti- 
boB  :  seauenti,  de  ornatu  feminarum,  cura  vide- 
licet  capilli  et  cutis,  etc.  Rio. 

(18)  Feralibus  officinis.  Nam  metallorum  operi- 
bus  addicebantur  damnati,  inque  his  snpe  Chris- 
tiani.  De  quibus,  epist.  25,  lib.  in,  Cyprianus 
martyr  :  «  Non  fovetur,  inquit  in  metuihs,  lecto 
et  cuitricis  corpus.  Humi  jacent  fessa  laboribus 
viscera.  Squalent  sine  balneis  membra  situ  et 
sorde  deformia.  Panis  illic  exiguus,  vestis  al^en- 
tibus  deest,  semitonsi  oapitis  capillus  horrescit,  » 

etc.  Rhen. 

{i9)  Pcenali  opera  deploraia,  Damnatorum  lacry- 
mis  et  ploratu  rigata.  Rig. 

—  Pomali  opera.  Ita  Cyprianos  horribiles  oarce- 
ris  atque  funestas  pmnalis  loci  tenebros  dixit ; 
item,  squalorem  carceris  ac  receptaculi  pcsnalis 
horrorem.Et  ad  Donatum  :  Pprgit  pcenalibus  cu- 
mulis  pertinaciter  aHhffirere.  Rhen. 

(20)  De  iormentis  in  orfiamenta,  Elcganter  hic 
conjungit  contraria,  quorum  hoc  primum  mem- 
brum  commendst  prosonomasia.  Hinc  illud  Am- 
brosii : «  Vos  vero  beaft»  virgines,  quffi  talia  tor- 
menta  potius  qoara  ornamenta  nescitis.  «  Rhrn. 

(21-22)  Metalli  refuga,  Quasi,  damnata  ad  metal- 
lom,  inde  fngerit.  Hic  vero  observare  est  prfficla- 
rum  ingenii  certamen  Septimii  nostri  cum  illis 
PlinioniB.  prinoipio  lib  xxxiif   Rio. 

^  MftaUi  refuga.  Ue  armiilis  seu  torquibua  hoc 
accipf».  llano  autem  loquendi  formulam  reperies  I. 


C  aut  damnum  ff.  de  Pwnis:  Qoodqoe  refog»  ex 
opere  metalii,  etc,  progravi,  nempe  sopplioio  lex 
loquitur.  ■  Et  i.  milites  S,  De  re  miiitari,  «  Qoia 
oustodiffi  refuga,  non  militiffi  deeertor  est.  »  Li 
Pr. 

(23)  Nam  et  annuli.  De  illa  annulorom  gesta- 
tione  videndus  Clem.  Alex.  in  synopsi  vitffi  Ghri- 
stianffi  aub  finem  libri  tertii  Poeaagogi,  Lb  Pr. 

(24)  Consanguineis  quantum  ad  genus,  Gonsan- 
guineas  materias  dicit,quffi  sunt  ejosdem  generis, 
ejosdem  originis,  nimirom  de  terre  visceriboB. 
Ria. 

(25)  Terras  minulatia,  Ut  iapillorom  et  ^mma- 
rom  pretiom  elevet.  vocat  terrffi  minotias.  Sio 
upud  Alexandrinum  Olementem,  Pascf,  lib  ii.  cap. 
12,  vocantur  peregrini  maris  ejectamentUt  st  ra^ 
menta  terraSt  dic^ev(i)|jiiM)c  6aXd9ai)<  btSpiafAaxa, 
xaJ  TTic  f^ic  ix<|/TiSYf«tTa.  Lb  Pr. 

(26)  A\U  tecti$  densandis,   Loquitor    de   tectis 
{)  Africanis,  ot  Orientaiium  regionum,  qoibos  apod 

nos  pergulae  similessunt.  Germani  terras  vooanl 
qua«i  Terraciam.  Rhen. 

(27)  Soium  hunc  mulierum  stuporem  xdificare 
noveruni.  Ait  Septimius,  lapillos  et  calculos,  qooa 
feminffi  auro  contra  astiroare  solent,  ffidifieioram 
commoditattbus  inutiles,  solum  hunc  molieram 
Btuporem  ndilioare  ;  hoc  est,  nihil  ex  iis  odificari 
posee,  nisi  mulierum  supcrbiam,  unde  scilicet 
eiattB  soperbia  mulieres  stupere  ac  rigere  videan* 
tur,  velut  status  spectaculo  et  admirationi  poaitaa 
ac  defixffi.  Stupenda  Latini  dicunt  miranda,  et  stu- 
pere,  mirari.  Juvenalia,  «  Nemo  magis  rhombom 
stopuit. »  Septimius  noster  hi:yo8  verbi  aignifica- 


1425 


LIBER  I  DE  CULTU  PEMINARUM. 


1416 


tur,  ut  floreant^  et  anxie  forantur,  ut  pencleant,  et  \  rum,  coram  matronis  erubescentem   ",  nisi  quod 


auro  ienooiuiam  mutuum  praeslant.  Sed  ^^  bi  quid 
de  mari  Britannico  aut  Indico  ambitio  piscatur, 
conohaa  genus  eet,  non  dico  conchylio  aut  ostreo, 
Bcd  nec  peloride  gratius  de  sapore.  Ad  hoo  enim 
oonohas  noverim  maris  poma.  Quod  si  conoha  illa 
aliquid  intrinsecus  postnlat  **,  vitium  ejus  magis 
debet  esse,  quam  glori».  Et  iicet  margaritum  vo- 
oetar,  non  aliud  tamen  intelligendum,  quam  con- 
oh8B  illius  aliqua  dura  et  rotunda  verruca.  Aiunt 
et  de  frontibus  draconum  gemmas  erui,  sicut  et  in 
piscium  cerebris  lapidositas  quasdam  esU  Uoc  quo- 
que  deerit  *'  Christian»,  ut  de  Berpente  cultior 
flat.  Sic  caloabit  diaboli  caput  (28),  dum  de  capite 
ejus,  cervicibus  suis  aut  ipsi  oapiti  ornamenta  ^ 
Btruit  ? 

CAPUT  VII. 

HaBO  omnia  de  raritate  et  peregrinitate  eola 
gratiam  possident.  Denique,  intra  terminos  suos 
patrioB  non  tanti  habentur.  Semper  abundantia 
contumelioaa  in  semetipsam  '^  (29)  est  Apud  bar- 
baros  quosdam,  quia  vernaculum  eat  aurum  et 
cupiosum,  auro  vinctos  in  ergaBtulis  habent,  et 
divitiiB  malos  onerant,  tanto  iooupletiores^  quanto 
nooentioroB.  Aliquando  revera  inventum  est,  quo- 
modo  et  aurum  non  ameiur.  Gemmarum  quoque 
nobilitatem  vidimus  Roms  de  fastidio  Parthorum 
et  Medorum  oasterorumque  gentilium  1S13  suo- 


B 


ncc  ad  oslensionem  '*  fere  habentur.  Latent  in 
circolis  '*'^  (30)  smaragdl,  et  cylindros  vagin»  suaa 
solus  gladiuB  sub  sinu  novit,et  in  peronibus  unio- 
nes  emergere  de  luto  cupiunt.  Nihil  ^*  denique 
tam  gemmatum  habent,  quam  *'  quod  gemmatum 
esse  non  debet,  si  non  comparet ;  aut  ideo  com- 
paret,  ut  neglectum  quoque  ostendatur. 

CAPUT  VIII. 

Proinde  et  vestium  de  coloribus  honorem  servi 
etiam  eorum  terunt.  Sed  et  parietes  Tyriis  et  hya- 
cinthiniB  et  illis  regiis  veIi8,quiB  vos  operose  reso- 
iuta  transflguratiB,  pro  pictura  abutuntur.  Vilior 
est  apud  iiios  purpura,  quam  rubrica.  Quis  enim 
est  vestium  honor  justus  de  adulterio  colorum 
injustorum  (31)  ?  Non  placet  Deo,  quod  non  ipse 
produxit,  nisi  si  non  potuit  purpuras  et  aerinas  ^^ 
oves  nasci  jubere  (32).  8i  potuit,  ergo  jam  noluit; 
quod  Deus  noluit,  utique  non  licet  flngi.  Non  ergo 
natura  optima  sunt  ista^  quas  a  Deo  non  sunt,  au- 
ctore  naturaa  ;  sio  a  diabolo  esse  intelliguntur,  ab 
interpolatore  natur®.  Alterius  enim  esse  non  pos- 
Bunt,  si  Dei  non  aunt  :  quia  asmuli  sint  necesse 
est,  qu88  Dei  non  sunt ;  alius  autem,  prater  dia- 
bolum  et  angeloB  ejus,  smulus  Dei  non  est.  Gffite- 
rum,  si  materio  ex  Deo  8unt,non  statim  et  hujus- 
modi  fructus  iliarum  ^^  (33) ;  nam  et  omnes  1S18 
ists  profann  apectacuiorum  sscuiarium  volupta- 


VarisB  lectiones. 

»•  Et  inserunt  alti.  M  Postolat  Semler.  Ilhen.  ^  Deerat  Jun.  Rig,  ••  Ornamentum,  alii.  »♦  Semet- 
ipBa  Pam.  **  Puneti  siono  distinguit  Jun.  *•  Ost^ntationem  aiii.  *^  Gingulis  Seml.  eingulia  Pam. 
**  Nihil  <mit.  Seml.  *•  Quam  omitt.  Semler.  ^  Sic  in  iibro  vetustissimo ;  alii,  aeriaa.  Rigalt.  aerinas. 
Riienan.  legebat  earinaa,  lotptvac,  sic  Fran.  Paris.  alii  arinas.  Utrumque  Jun.  de  viridi  cobre  interpre- 
tatur.  ^*  Latinius  aliter  voluit :  Gasterum  si  materis  ex  Deo  sunt,  non  stalim  et  hujusmodi  fruotus  latet 
in  omnibus,  qusBritur ;  et  unde. 

CommentariuB. 
tum  ad  fatuam  superbiam  transtulit.  Sic  gloriam  Q  Buis,  vestium  honorem  prabere  ait  non  justum. 


dicet  vanam  et  stuporatam.  Sic  lib.  i  Advers.  Murc.'. 
«  Supercilio  stuporem  suum  adiflcantMarcionitffl.» 
Sio.  lib.  ad  Nationes  ii  :  Stupores  Atticos,  Sic  Gy- 
prianus,  epist.  42  :  «  Si  quis  aliter  docet,  et  non 
acquiescit  sanis  verbis  Domini  nostri  Jesu  Ghristi 
etdoctrine  ejus,  Btupore  elatua  est.  •  Rhen. 

(28)  Sio  calcabit  diaboli  caput.  Uinc  manifestum 
est  leriuliianum  sio  legiBse  Genes.  ui;  Et  ipsa 
eonteret  caput  tuum,  Rio. 

(29)  Contumeliosa  in  semetipsam.  Supra  dixit, 
Dominum  nostrum  oontumeliosum  sibi  fuisse.Rio. 

(30)  Latent  in  circulis  smaragdi,  bic  babet  exem- 
plar  Agobardi.  Girculi8,hoo  e8t,monilibus.  Ipse  su- 
pra,  Circulos  ex  auro  quibus  brachia  arctaniur.  Rie. 

(31)  Quis  est  vestium  honor  Justus  de  adulterio 
colorum  iryustorum.  Acousat  luxum  mulierum. 
qu(B  in  vestimenta  colores  induoerent  non  nativos 
velleri  aut  lansy  videlicet  purpureos.hyacinthinos, 
cocoineos  ;  et  hos  esse  ait  colores  in.ju8to8  et  adul-  q  purpureae  et  aerinas,  et  cffitera  id  gonus  luxuris 


Vestis  autem  alieno  et  ambitioso  colore  fucata 
honorem  seu  splendorem  fulgoremve  injustum, 
ad  honestatem  modestiamque  Ghristianam  non 
pertinere.  Ria. 

(32)  Nisi  si  non  potuit  purpureas  et  aerinas  oves 
nasci  jubere,  Ita  omnino  legitur  in  vetustissimo 
codice,  non  ut  hactenus  editum  fuit,  aerias,  Aeri- 
nas  dicit  oves  colore  aerino,  quem  ut  femineis 
vestibus  gratissimum  laudat  Ovidius,  ubi,  faota 
mentione  Tyrii  muricis,  statim  adjicit : 

Com  tot  prodieriDt  pretio  levlore  colores, 
Quis  furor  est  censas  corpore  ferre  saos? 

Aeris  ecca  color,  tanc  cum  sine  Dubibus  aer. 
Nec  tepidus  pluvias  concitat  Auater  aquaa. 

(33)  Cseterum  si  maUrix  ex  Deo  sunt^  non  staiim 
et  hujusmodi  fructus  illarum,  Postquam  sub  elogio 
atroci   gravisaimus  oensor  vest^s    hyacinthinas, 


teria.  •  Non  placet  Deo,  inquit,  quod  non  pro- 
duxit.  »  Deinde  subridens  :  «  Nisi  si  non  potuit 
purpureas  et  aerinas  oves  nasci  jubere.  »  Tum 
serio  pergit :  «  Si  potuit,  ergo  jam  noluit.  Quod 
Deus  noluit,  non  licet  finei.  »  Argumentum  etiam 
ad  graviora  notabile  ao  lortiBsimum.  Itaque  col- 
ligit  i^justos  esse  colores,  quos  habent  lanae  non 
SU08,  ac  proinde  aduUerns.  Mox  argumentum  ex- 
piicaty  etianaB  hiuusmodl,  imbutas  coloribus  non 


ioBtrumenta  proscripsit,  occurrit  objecLioni  dicti- 
tantium,  ea  omnia  qu»  tantopere  exagitarentur, 
non  secus  ac  caetera  a  Deo  esse  creata ;  colores 
illos  mlrabiles  confici  e  succis  herbarum  et  con- 
charura  salivis ;  herbasautem  et  conchas  inter  res. 
(a)  Deo  creatas  jure  censeri,  et  creatas  hominum 
oausa.  Itaque  distinctione  cavillationem  dilnit,  et 
materias  quidem  ex  Deo  esse  fatetur,  herbas,  in- 
quam,  et  conchaSy  et  succos,  el  illas  concharum 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  II,  DOGMATIGA. 


1437 

tes,  sicut  de  ipsis  suum  volumen  edidimus,  ipsa  A 
etiam  idololatria  ex  rebus  Dei  constat  :  non  tamen 
ideo  ciroi  furoribus,  aut  arens  atrocitatibus,  aut 
8cen89  turpitudinibus,  Gbristianum  afOci  oportet, 
quia  Deus  et  equum,  et  pantheram,  et  vocem  ho- 
mini  dedit  :  nec  ideo  idololatriam  impune  faciet 
Ghristianus,  quia  Dei  conditio  est  et  thus  (34),  et 
merum,  et  ignis  qui  vescitur  (34),  et  animalia  qu«e 
viclimffi  Sunt,  cum  et  ipsa  materia,  quae  adoratur, 
Dei  Bit.  Sic  ergo  ^'  et  circa  actum  materiarum 
censuB  a  Deo  descendens  (36),  accusat  Deo  extra- 
neum,  ut  reum  soilicet  glorio)  Sfficularis. 

GAPUT  IX. 

Nam  ut  quffique  «s  rerum,  per  singulas  quasque 
terras  et  unamquamque  regionem  materiis  ^  &  d 
Deo  distributa  Bunt,invicem  sibi  peregrino,apud  ^ 
exteros  mutuo  rara,  apud  vos  *•  jure,  si  *^  uti- 
que.  vel  appetuntur,  vtl  negliguntur,  quia  non 
tanlus  est  in  iilis  fervor  gloria,  inter  domesticos 
frigid».  Sed  enim  ex  possessionum  distributione, 
quam  Deus,  ut  voluit,  1SI4  ordinavit,  raritas  et 


1428 


peregrinitas,  apud  extraneos  semper  gratiam  in- 
venlens,  de  simplici  causa  non  habendi,  qu«  Deus 
alibi  coUocavit,  concupiscentiara  concitat  *•  ha- 
bendi.  Ex  hao  vilium  aliud  extenditur.immodcrate 
habendi;  quod  etsi  forte  habendum  sit,  modus 
tamen  debetur.  Haec  erit  *•  ambitio,  unde  et  no- 
men  ejus  »nterpretandum  est  ",  quod,  concupi- 
scentia  apud  animum  ambiente,nascatur,ad  glorie 
votum  ;  grande  scilicet  votum.  quod,  ut  diximuSy 
non  natura,  nec  veritas,  sed  viliosa  animi  passio, 
concupiscentia,  commendavit.  Et  •*  alia  vitia  am- 
bitionis  et  glori».  Sic  et  pretia  rebus  inflammavit, 
ut  se  quoque  accenderet.  Non  •'  tanto  major  fit 
concupiscentia,  quanto  magno  fecit  quod  concu- 
piit?  De  •»  brevissimisloculis  patrimonium  grande 
profertur.  Uno  lino  (37)  decies  seeterlium  inseri- 
tur.  Saltus  et  insulas  tenera  cervix  fert,  graciles»* 
aurium  cutes  calendarium  expendunt,  et  in  •• 
sinistra  per  singulos  digitos  de  saccis  singulis  lu- 
dit.  Hae  sunt  vires  ambilionis,  tantarum  usurarum 
substantiam  (38)  uno  et  muliebri  corpusculo  baju- 
lare. 


Varise  lectiones. 

*«  Sic  neo  Rhen.  hic  ergo  —  excusatus;  Deo  extraneum  ut  —  glori»,  saculum  Jun.  Sic  ego  et  circa 
a.  ra.c.  a.d.d.propterea  excusatus  Semler,  *•  Quffidam  Venet.  **  Maris  Venel.  *•  Bt  apud  «'"•  .,=>"<>» 
alti.  ♦Wure  sic /iin.  *•  Excitat. /uii.  *»  Erat  Rhen.  Seml.  «»  Est,  in  aliis  non  exitaj.  •^mLsUn. 
"  Nam  tank)  Bhsnan.  Latin.  RigvU.    ••  De  omiU.  Seml.    •*  Gircumfert,  atii.    •»  In  abesi.  Fran.  Rigai^- 

Gommentarius. 

salivas  nobiles.  Sed  carura  rerum  usum  fructum-  tem  sublevet.ut  maturius  ad  sacriflciorum  oblatio- 

que,  cum  ad  nequiti»  luxurifflque  apparatus  con-  nes  celebrandas,vel  ad  Dei  Bermonem  adminiBtran- 

vartuntur,  ex  Deo  esse  negat;  probatque  exemplo  dum  audiendumve  ocurrat,ut  fratn  laboranti  aasu 

Bpectaculorum,  circi,  aren»,  scenae.  Nam  equos,  velocius,  ut  vulneratum  a  latronibns  in  hoapiUum 


rerum  usus  ex  Deo  sit,  puta  equorum  ad  insanas 
in  circo  facttones,  pantherarum  seu  leonum  ad 
fedas  viscerationes  et  atroces  lanienas,  voces  artt- 
fioum  scenicorum  ad  vanas  aut  impudicas  fabulas. 
HaBO  enim  ex  Deo  non  esse,  uti  nec  idololatriam, 
etsi  thus,  et  merum,  et  ignis,  quibus  idololatria 
oonficitur,  a  Deo  sint  creata.  »  Cffiterum,  inquit, 
si  materiffi  ex  Deo  sunt,  non  statim  et  hujusmodi 
fructus  illarum  :  nam  el  omnes  istffi  profanffi  spe- 
ctaculorum  sfficularium  voluptates,  sicut  de  ipsis 
Buum  volumen  edidimus,  ipsa  etiam  idololatria,ex 
rebus  Dei  constat,  i  etc.  Rio.  —  De  ipsis  (aiias  de 
itlis)  suum  volumen.  Scilicet  librum  de  Spcctacutis. 
Edd. 
(34)  Dei  conditio  est  thus.  Tbus  a  Deo  conditum 


circo  decurrat,  opposita  elTundat^palmam  occupet, 
unde  sequatur  aliud  nihil,  nisi  ut  insanientis  po- 
puii  clamoribuB  efferatur  : 

Clara  fuga  antoalioB,  et  primua  in  eequore  pulvla. 

Ait  igitur  TertuIIianus,  uniusejusdemque  mate- 
riffi,  unius  ejusdemque  animalis,  duos  esse  ccnsua 
diversissimos.nium,quem  dehomine  Christianode- 
monstravimus,  censum  esse  vere  laudabilem,8anc- 
tum,  a  Deo  descendentem  ;  at  hunc  quem  de  gen- 
tili,  extraneum,  alienum,  adullerura.  Et  census.m- 

guit,o  Deo  dwcend«fM,propterea  accuBat  et  damnat 
eo  extraneum,  ut  reum  scilicet  glori»  sfficulans 
et  minime  Christianffi.  Rio.  . 

(37)  Uno  lineo  decies  sestertium  inseritur.  UnioneB 


est.  donditio,  creatura.  Rig.  intelligit,  quibus  pertusis  in  linea  utuntur  femi- 

{^)  Ignis  qui  vescitur.  Qui  depascitur  victimas.  D  n».  Lmeam   margaritorum   dixit  Scavola,   i. -sp 


RlG, 

(36)  Si4:  ergo  et  circa  actum  materiarum  census  a 
Deo  descendens. Rio  etiam  aliquid  indulsirous  conjec- 
turffi.sictamen  u*tratio  constaredebeat  apud  judices 
baud  iniquoB.  Actum  vucat  Tertuliianus,  rerum  a 
Deo  creatarum  usum,  cum  ex  iis  aliquid  agimus, 
cum  iis  utimur  ad  actum  sive  acLionem  cujusmo^ 
diounaue  sit.  Materiarum  vero,  seu  rerum  creata- 
rum  Quplex  esi  census,  hoc  est,  duplici  consi- 
deratione  oensentur  ffistimanturque.  Nam  aliter 
equum  Ghristianus  oensebit,  aliter  gentilis.  Equo 
GhriBtianuB  utetur,ut  nature  vel  ffitatis  imbecillita- 


ad  I.  Falcid.  De  unionibus  inlinealex  est  Ulpiani, 
27  ad  L.  Aquil.  Rig. 

(38)  Tantarum  usurarum  substantiam.  Subslan- 
tiam  usurarum  dixit,  quemadmodum  Sc«fola  sub- 
stantiam  Kalendarii  1.  xxxi.  Vide  Itga.  ni.8ob8Un- 
tia  usurarum  est  sorset  caput;oucT(av  Gracidicont, 
et  xe©aXaTov  et  ipxoLio^-  8io  pag.  seq.  dicet  «  to- 
tam  fldei  substantiam  »  et  lii).  adversus  Praxeam, 
«  totam  substanliamquffistionis ;  »  et  WhM  Exhort 
CastUatis.ii  Negotiaberis  magnam  Bubstantiam  san- 
ctitatis.  »  Rig. 


1429  UBER  II  DB  GULTU  PEMINARUM.  1430 


LlBEIl  SECUNDUS  "  <39). 


1S15  AROUMSifTUM.  —  Ejusdem  pene  argumenti  est  liber  isle  cum  prfficedenti^  prsterquam  quod 
bio  ouram  oapilli  et  cuiis  magis  peouliariler  reprobet.  I.  Pudiciliam  qun  ancillas  Dei  decet,  ut  a  genlili- 
busdifferant,  totam  esse  docet  in  simplici  mundilie.  c.  1.  11.  Studium  placendi  per  ornatum  nimium 
tentationibus  yiam  aperire  et  speclatoribus  eese  periculo.  c.  2.  III.  Non  in  carne  gloriandnm,  nisi  cum 
propter  Gbristum  lacerata  duraferit  ut  in  ea  spirilus  coronetur.  c.  3.  IV.  Fideli  marilo  forroam  non  fore 
spectabilem,  inGdeli  suspeclam.  c.  4.  V.  Deum  vero  arliGcem  reprebendi  ab  iis  qui  cutem  medicaminibus 
ungunl,  genas  maculanl,  oculos  collinunt.  c.  5.  YI.  Male  sibi  au&picari,  perniciemque  reseryare  eas  qu«, 
uti  Germane  et  Gallas,  capiiium  croco  yertunt,  yel  colamistros  alieni  capitis  assnunt.  c.  6  8.  YII.  Non  a 
Deo,  sed  ab  angelis  peccatoribus  esse  vestium  colores,  aurique  opera  et  lapillos.  c.  9  11.  yill.  Imo  lesoci- 
nia  formae  oum  corporibus  proslitutis  conjuncta  esse  ex  Scriptura  constare.  c.  42.  IX.  Denique  lucere  de- 
i>ere  opera  earum,  discutiendas  delicias  quibus  Gdei  virtus  effeminari  potest,  cum  tempore  Ghristianorum 
lunc  vel  mazime  ferro  transigerentur.  Edd.  ex  Pamelio. 


GAPUT  PRIMUM.  X  Pleraque  euim,  quod  ipsum  mihi  otique  [repre- 

Anoilie  Dei  vivi,  conservs  et  sorores  mes,  quo  hendendo  in  omnibus]  reprehendere  Deus  permit- 

1S16  jure  deputor  vobiscum,  po8tremi88imu8(40)  tat^  aut  ignorantes  simpliciter   aut  dissimulantea 

equidem  meo  jure  oonservitii  et  fraternitati8,audeo  audaoter  ita  ingrediuntur,  quasi  pudicitia  in   sola 

ad  vo8  facere  sermonem  '^,   non   utique  affecta-  carnis  integritate  et  stupri  aversione  consistat,  uec 

tionis,  sed  affectioni  procurans  in  caussa  vestr»  quidquam  intrinsecus  opus  8it,de  cultus  et  ornatus 

ealutis.  Ea  salus  nec  feminarum  modo,  sed  etiam  dispositione.  Sed  enim  perseverant  in  pristinis  ^' 

virorum,  io  exhibitione  prscipue  pudicitiffi   sta-  studiis  formae  et  nitoris,  eamdem  sui  speciem  ^ 

tnta  est.  Nam  cum  omnes  templum  Dei  simus,  il-  circumferentes.quam  feminae  nationum  (43), a  qui- 

lato  in  nos  et  consecrato  Spiritu  sancto,  ejus  tem-  buB  abest  conscientia  vera  pudicitiae,quia  ni)^ii  ve- 

pli  odituus  et  antistes  ^  pudioitia  est,   qu«  nihil  rum  in  his,  qui  Deum  nesciunt  prssidem  et   ma- 

immundum   nec  profanum  (41)  inferri  sinat,   ne  gistrum  veritatis.Nam  ttsi  qua  in  gentilibus  pudi- 

Deus  ille,  qui  inhabitat,  inquinatam  sedem '  of-  citia  oredi  potest,  usque  adeo  eam  imperfectam  et 

fensus  derelinquat.  8ed  modo  nos  non   de  pudici-  inconditam  oonstat,  ut  licet  in  animo  aliquatenus 

tia,cui  indicendaQ  et  exigendae(42)sufGciunt  instan-  tenax  sui  agat,  in  babitus  tamen  licentia  sese  dis- 
tia  ubique  divina  praecepta,  verum  de  pertinen- p  solvat  (44),  properversitate  1S17    gentilium  ap- 

tibus  ad  eam,id  est  qualiter  vosincedere  oporteat.  petendo  '^,  oujus  rei,  devitat  effeotum.  Quota  dt- 

Vari8B  lectiones. 

**  Hujus  librit  iol  iocia  Rigailio  ex  auctoritate  cod.  Agob.  mutati  sunly  ut  videatur  itte  prepe  novus  factus 
esst,  Inde  in  seqq,  prxcipuam  scripturx  varietaiem  ila  annotavimus,  ut  Rigaltio  novam  recensionem  tribue' 
remus.  Semlsri  nomine  scripiuram  receptam  indicor emus,  Lkopold*  "^  Sertn/.  postremissimus  omnium, 
quidemeojure  —  ad  nos  verba  istafacere,  noa  utique  affectationi  {Rig,  affectionis)  sed,  etc.  "^  Rig. 
aeditua  et  antistita.  **  ff^,  Sed.  e.  p.  in  pristinis  delevit  Rig,  ^^  Ita  Wouwer,  ;  SemU  eamdem  sui  circ. ; 
Rig,  eamd.  superGciem  oirc.  Seml,  dissolvat  propter  veritatem  (al.  pr.  vanitatem)  gentilium,  solatium 
appetendo,  etc. 

Commentarias. 

(39)  Hoc  secundo  de  oultu  feminarum  opusculo  profanum  templo  Dei  inferatur  :  ne  offensus  se- 
muita  de  primo  tractantur  uberius,Dova  etiamnon  df^m,  quam  inhabitat,  derelinquat.  »  Rhen. 
pauca  proferuntur  utilius,  piena  omnia  spirilus  (42)  Cui  indicendx  etexigendse^  etc.  Quibus  scri- 
Ghristiani  sublimioris.  Ea  vero  mendis  hactenus  Q  pturis  indicta  sit  pudicitia,  videre  est  lib.  de  Pu- 
inquinata  in  splendorem  nativum  sic  redeunt,  ut  dieitia,  tum  Aucloris,  tum  B.Gypriani.  Atqui  iliud 
prope  nova  haberi  debeant.  Sunt  tamen  in  ipsis  mihi  reprehendo,  dandi  casu  dictum  esse  adno- 
emendationibus  pervidenda  quasdam,  qu»  nonnisi  latRhenanus,  hoc  est,  digno  qui  reprehendar.  Egn 
attentissimi  discernant.  Itaque  indicinae  pretium  vero  ex  mss.  3.  Vatic.  lego :  Sed  entm  perseverant, 
fuerit.  RiG.  prs  perseverent ;  et :  formde  et  nitoris  sui,  cum  La- 

(40)  Postremissimus,  Superlativus  usurpatus  a  tinio,  eamdem  nempe  formam  circumferentes.  Pam. 
Gellio.  Legit  postea  Rigaltius  equidem  meo  jure^  (43)  Femings  nationum,  Quid  de  istiB  loquar  ? 
id  esi,  jure  quod  ei  competebat  ut  scriberet  ad  fe-  anne  illffi  pudicffi  ?  Angylas  (natio  est)  feminas  suas 
mioHM,  quoniam  frater  erat  et  ooaservus.  ,Lb  Pr.  primis  noctibus  nuptiarum  adulteriis  cogunt  pa- 
—  Melius  forsitan  legeris  :  Et  quidem  meo  jure,  rere,  mox  ad  pudicitiam  legibus  astringunt  (nar- 
Edd  .  rat  Solinus  in  Polyhist.).  Longum  esset  de  reliquis 

(41)  Qu3e  nihil  immundum  nec  profanum.  Uoc  in      sermonem  ^acere.  Lac. 

suum  tractatum  Iranstulit  Gyprianus  martyr.  «De-         (44)  In  habitus  tamen  licentia   sese  dissolvat.  In 
musquCy  inquiti  operam,  ne  quid  immuudum   et     antiquissimo  exempiarilegitur:«  In  ambitusiiceu* 


1431 


TERTULUANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIBS  II,  DOGMATICA. 


1433 


nique  est,  qae  nec  piaoere  quidem  extraneis  con-  A 
cupiscat  (45)  ?  qua  non  velit  fdoirco  se  expin- 
gere  (46),  ut  neget  appetitura  *>?  Quanquam  ethoo 
gentili  pudicitiaa  famiiiare  sit  non  delinquere,  at- 
tamen  velle  ;  vel  etiam  nolle,  attamen  non  dene- 
gare.  Quid  mirum  ?  perverea  sQilt  omnia,  quaB  a 
Deo  non  sunt.  Videant  igitur,  qu»  non  totum  bo- 
nnm  obtinendo  facile  et  quod  obtinent  malo  com- 
misoent.  Vos  ab  illis,  ut  in  caBteris,  inceasu  quo- 
que  devertere  necessarium  est,  quoniam  perfeoto 
esse  debetis,  sicut  Pater  vester  qui  est  in  coslis. 

CAPUT  II. 

Perfectffi  autem,  id  est.  Ghristianffi  pudico  **, 
appetitionem  suinon  tantum  non  appentendam,  sed 
etiam  exsecrandam  vobis  sciatis  :  primo  quod  non  _. 
de  integra  conscientia  venit  studium  placendi  per 
decorem,  quem  naturaliter  invitatorem  libidinis 
Boimus;quid  igitur  in  te  excitas  malum  istud^Quid 
invitas,  cujuste  proflteris  extraneam?  Tum  qiiod 
tentationibus  viam  aperire  non  debemus,  qus 
nonnunquam  quod  Deus  a  suis  abigat  instando 
perfloiunty   certe  vel  spiritum  scandalo  permo- 


vent  (47).  Debemus  quidem  ita  sancteet  tota  fidei 
substantia  incedere,  ut  confessffi  et  secure  timus 
de  conscientia  nostra  optantes  perseverare  id  in 
nobis,  non  tamen  praesumentes  181S  Nam  qui 
prffisumit,  minus  veretur,  minus  pr«cavet,  plus 
periclitatur  •♦.  Timor  fundamentum  salutis  est, 
prffisumptio  tmpedimentum  timoris  (48).  Utilius 
ergo,  si  speremus  non  poste  delinquere,  quam  si 
prffisumaous  non  posse ;  sperando  enim  timebi- 
mus,  timendo  cavebimus,  cavendo  salvi  erimus  ; 
contra  si  prssumamus  neque  timendo  neque  oa- 
vendo,  difficile  salvi  erimus.  Qui  securusagit,  non 
est  sollicitu8,non  posbidet  tutam  et  ilrmam  seouri- 
tatem.  At  qui  sollicitus  est,  is  vere  poterit  esse 
securus.  Et  de  suis  quidem  servis  Dominus  pro 
misericordia  sua  curet,  ut  etiam  prsenmere  illis 
de  bono  suo  feliciter  liceat.  Quid  autem  alteri 
periculo  sumus  ?  quid  alteri  concupisoentiam  im- 
portamus  ?  quam  si  Dominus  ampliando  iegem  a 
facto  stupri  non  discernit  in  poena  ^,  nesoio  an 
impune  babeat,  qun  alicui  fuerit  causa  perditto- 
nis  (49).  Perit  enim  ille  simul  in  tua  forma,  si 
concupierit  *',  et  admisit  jam  in  animo,  quod  con- 


VarisB  lectiones. 

**  Rig.  quffi  non  vel  idcirco  se  expingi  curet?  et  neget  appetitum  ?  *'  Rigt  quoniam  perftctc  i.e.  Chr. 
pudicitio,  app.  etc.  csstsris  verbis  omissis,  ^*  Rig.  Nam  qui  prffisumit,  minus  jam  veretur  ;  qui  minus 
veretur  minut  prfficavet  qui  minus  prfficavet  plus  periclitatur.  *'  Cod.  Agob.  quasi  Deos  non  am- 
niiando  legem  a  facto  stupri  oonoupiscentiam  non  dicernatin  pmna.  *^Simui  uttuam  formam  concup. 
Rig.f  qui  eiiam  deievitvv.  qux  sfquuntur,  et  admisit—  concupivit. 

Commeniarius. 


tias  sese  dissolvat.»Quod  explicari  non  incommode 
videatur,  si  quis  hic  ambitum  dici  velit,  quod  su- 
pra  Tertuliianus  ipse  «up^/S^t^m  dixit,  corpus  vi- 
deiioet,atque  ipsius  corporis  ornamenta,  quffi  ani- 
mum  ambiunt  et  vestiunt.  De  pudicitia  Gbristiana 
disserit,  eamque  gentiii  perfectiorem  esse  oportere 
ostendit.  Itaque  gentilem  pudicitiam  adeo  perver- 
sam  esse  ait.  ut  licet  animus  tenax  in  pudicitis 
nuoquam  vioiandffi  proposito  perteveret,  ipsa  ta- 
men  pudicitia  in  corporis  excolendi  exornan- 
dique  licentias  itasese  dissolvat  et  frangat,ut  rem 
appetat  c^jus  devitat  eiTectum,  hocest,  placere 
appetat,  et  adolescenlium  post  se  suspiria  trahere 
gaudeat,  cum  tamen  alienffi  libidini,  quam  ipsa 
excitavit,8uccumbere  nolit.  Rig. 

(45)  Quota  denique  est,  qux  ne  placere  quidem 
extraneis  concupiscat,  Quota  est,  inquit,  pudicarum 
hodie  Ghristianarum,  qus  tam  austera  sit  et  serio 
pudica.  ut  ne  placere  quidem  extraneis  concu- 
piscat?  quffi  non  curet  se  expingi  et  exornari, 
vel  idcirco,  ut  iis  placeat?  Quota  deniaue  est, 
quffi  nega**e  velit,  aut  quam  non  puaeat  ne- 
gare  se  onquam  fuisse  appetitam  ?  quamquam  ea 
tit  et  gentilium  pudicitia.  ut  non  quidem  delin- 
quant,  attamen  eo  se  habitu  exbibeant  ,  ut  vrlle 
yideantur  quod  nolint ;  sis  incedant*  ut  incessu 
ipso  cultuque  non  denegent  auod  promittunt  im- 
pudicffi.  Tum  inncerit :  Quid  mirum  ?  perversa 
sunt  omnia  quffi  Dei  non  sunt.  Rio. 

(46)  Qux  non  velit  ideirco  se  expingere,  Ar- 
guit  liic  medicamenta  et  fucuro  quem  adhibebant 
mulieres  ut  nitorem  sibi  conciliarent,  atque  in  eo, 
ut  habet  Glemens  Alex.,  Po^dag.  iii,  cap.  2,  rerum 
omnium  opiHcem  renrehendere  videntur,  qui  non 
satis  pulchritudinis  largitus  sit.  Le  Pr. 

(47)  Certe  vel  spirUu  scandalum  permovent  (ita 
Ria.).  Spiritum    concutiunt,    inquietant.  Etenim 


spiritum  Dei  habent  fldeles  seu  sancti.  Itaque  si 
quid  admittant  a  maJo,  spiritum  Dei  permovent, 
spiritum,  quem  a  Domino  sumptere,  sfficularis  rei 
gratia  concutiunt.  «  Lata  atque  diffusa  est  opera- 
p  tio  mali,  multiplicia  spiritus  incitamenta  Jaculan- 
^  tis  ;  »  sic  ipse  Tertullianus  loqnitur,  lib.  de  Pa- 
tt<m/taet  lib.  de  Spectaculis,  t  Deus,  inquit,  Spi- 
ritum  sanctum,  utpote  pro  naturffi  bono  tene- 
rum  et  dellcatum,  tranquillitate,  et  lenitate,  et 
quicte,  et  pace  tractare  prfficepit.  «  Idcirco  placuit 
Eliberini  concilii  Patribus  cereos  per  diem  in 
coQmeterio  non  incendi,  can.  33 :  «  Inqoietandi 
enim  spiritus  sanctnrum  non  sunt.  »  Inquietantar 
autem  ritu  profano  et  gentiii.  Nam  per  noctem 
quidem  nulli,  opinor,  grave  aut  molestum  fperit, 
cum  sit  plane,  et  luminis  solatio,  et  pudicitis 
testimonio  necessarium.  De  cereis  et  iacemis  per 
diem  accensis  nonnolia  observabimus  lib.  ii  ad 
Uxorem^  ad  illud  :  «  Et  procedet  de  janoa  laureata 
et  lucernata,  ut  de  novo  consistorio  libidinum  pu- 
blicarum.  «  Rig. 

(48)  Praesumptio  impedimentum  timoris.  Argu- 
mentum  hoc,  quam  neoessarius  sit  timor   Dei  ad 

^  salutem  consequendam,  traotat  Prosper  Aquitan. 

^  lib.  XII  de  Vita  contempl,  cap.  ii  ;  ubi  etiam  loqui- 
tur  de  timnrecumoppositionead  prssumptionem, 
ut  hic  Tertullianus  ;  ait  enim  homines  cessare  a 
timore  Dei,  illectos  spe  prffisumpts  impunitatit. 
Lac. 

(49)  Quam  si  Deur,  ampliando  Ugem^  a  facto  stu- 
pri  non  distinguat  in  poena,  nescio  an  impune  habeat 
qux  alicui  fuerit  causa  perditionis,  Ampliavit  le- 
gem  Ghristus  eum  ait :  Audistis  quia  dictum  est  an- 
tiquis  :  Non  mosc/iaberis.  Ego  vero  dico  vobis: 
Quicunque   aspicit  mulierem    ut  eancupiscat^    etc« 

RlG. 

—  Non  ampliando  legem.  Sio  lib.  d$  Orat.  «Sxinde 


1433 


LIBER  II  DE  CULTU  FEMINARUM. 


1434 


cupivit,  et  facta  as  to  giadius  illi  (50).  Ut  ^'^  a 
oulpavaceSy  ab  invidia  non  libcraberis  ;  ut  cura  in 
alicujuB  agro  iatrocinium  gestum  est,  crimen  qui- 
dem  dominum  non  contingit  ^ ;  dum  rus  tamen 
ejua  ignominia  notatur^ipse  quoqueinfamia  asper- 
gitur.  Ezpingamus  nos,  ut  alteri  pereant  ?  Ubi  est 
ergo :  Dilige»  prozimum  tuum  sicut  te  ipsum ; 
nolite  vestra  tantum  curare  **,  sed  alterius  ?  Nulla 
enuntiatio  Spiritus  1119  sancti  ad  prsBsentem 
tantum  materiam  et  non  ad  omnem  utilitatis  occa- 
sionem  dirigi  et  suscipi  debet  "^^.  Gum  igitur  et 
nostra  et  aliorum  causa  versetur  in  studio  pericu- 
losissimi  decoris,  jam  non  tantum  conflcteB  et  ela- 
boratffi  pulcbritudiois  ^^  suggestum  (51)  recusan- 
dum  a  vobis  sciatis,  sed  etiam  naturalis  speciosita- 
tis  oblitterandum  dissimulatione  et  incuria,  ut 
proinde  oculorum  incursibus  molestum.  Nam  etsi 
acousandus  decor  non  est,  ut  felicitas  oorporiSy 
ut  dlvins  plasticffi  accessio  (52),  ut  anime  aliqua 
vestis  urbana  "^* ;  timendum  tamen  est  vel  propter 
injuriam  et  violentiam  spectatorum,  que  ''*  etiam 
pater  fidei  Abraham  in  uxoris  sue  specie  perti- 
muit,  et  sororem  mentitus  Saram  (53)  ''^  salutem 
contumelia  redemit. 

CAPUT  III. 

Nuno  Don  sit  timenda  dignitas  forms,  at  nec 
postidentibus  gravis,  nec  appetentibus  ezitiosa, 
nec  conjunctis  perioulosa ;  non  ezposita  tentatio- 
nibuB«  non  oiroumdata  soandalis  ezistimetur  : 
suffioit,  quod  angelis  Dei  ^'54)  non  est  neoessaria. 


X  Naro  ubi  pudicitia,  ibi  vacua  pulcbritudo,  quia 
proprie  usus  et  fructus  pulchritudinis  luzuria,  nii«i 
si  quis  aliam  messem  deoori  corporis  arbitratur. 
Illffl  sibi  formositatem  et  datam  eztendant  et  non 
datam  conquirant,  qusB  quod  ah  illa  flagilatur,  sibi 
quoqueprffistareseputantyCum  alteri  prffistant(55). 
Dicet  aliquis  :  Quid  ergo  non,  et  ezclusa  luzuria, 
et  admissa  castitate,  laude  formffl  sola  frui  et  de 
bono  corporis  gloriari  licet  •■?  Viderit,  quem  ju- 
vat  de  carne  gloriari.  Nobis  autem  primo  quidem 
nullum  glorie  studium,  quia  gloria  exaltationis 
ingenium  est.  Porro  ezaltatio  non  congruit  profes- 
Boribus  1130  humilitatis  ez  prffiscriptis  Dei. 
Deinde  si  omnis  gloria  vuna  et  stuporata  (56), 
quanto  magis  quffi  in  carne  nohis  duntazatl  Nam 

P  etsi  gloriandum  est,  in  spiritus  bonis,  non  in  carne, 
placere  velle  debemus,  quia  spirilualium  sectato- 
ressumus;  in  quibus  operamur,iIlis  et  gaudeamus; 
de  bis  gloriam  carpamus,  de  quibus  salutem  spe* 
ramus.PlanegloriabiturGhristianusetiam  incarne, 
sed  cum  propter  Ghristum  lacerata  duraverit,  ut 
et  spiritus  in  ea  coronetur,  non  ut  oculos  ut  su- 
spiria  adolescentium  post  se  trahat.  Ita  quod  ez 
omni  parte  in  vobis  vacat,  merito  et  non  babentes 
fastidiatis,  et  babentesnegligatis.Sanotafeminasit 
naturaliter  speciosa,  non  adeo  sit  occasioni;  certe 
•i  iuerit,  non  ignorare,  sed  etiam  impedire  se  de- 
bet  ^». 

GAPUT  IV. 

p  Quasi  gentilibus  dioam,  gentili  et  oommuni  om- 
nium  prfficepto  alloquens  vos,  solis  maritis  vestris 


Varise  lectiones. 

*^  Ai^.gladius  ilH,  ut  etsi  a  culpa  vaces,  ab  inv.  n.  libereris.  ^  Rig.  continget ;  SemL  constringit^dum 
res  tamen  eto.  ••  Seml.  nolite  veslra  curare.  ■»<>  SemL  potest.  '«  SemL  libidinis.  AV.  Junius  cupidinis. 
*"  SicGeUn,et  ed.  Fran,  ;  Big,  vestis  bona;  SemL  vestitus  bona.  "^^  Rig.  viol.  sectationem,  quam  etc. 
^^  Cod,  Agob,  et  Isaac  sororem  ementibus  Rebeccam.  ^'  Rig.  castitate,  laudes  corporis  gloriam  lioet  ? 
^*  Rig.  Sanctffi  feminffi,  si  uatur.  speciose,  non  adeo  sit  occasio,  certe  si  fuerit,  non  adjuvare,  sed  etiam 
impedire  debet. 

Commentanas. 


aperte  Dominus,  amplians  legem,  iram  in  fratrem 
bomicidio  superponit.  »  Eodemque  sensu  lib.  de 
Monog,  dizit :  «  Quffi  ad  justitiam  spectant,  non 
tantum  reservata  permaneant,  verum  et  amplia- 
ta.  »  Rio. 

(50)  Facta  es  tu  gladius  illi.  Gyprianus  lib.  de 
Hab.  Yirg. :  •  Ut  etsi  ipsa  non  pereas,  alios  tamen 
perdas,  velut  gladium  te  et  venenum  ojus  videnti- 
bus  prffibeas.  »  Ria. 

(51)  Elaboratos  pulchritudinis  suggestvm.  Non 
solum  de  ooma  verba  hffio  accipienda,  sed  de  to- 
tius  corporis  ornatu,  per  suggestum  vero  appara- 
tum  intelligo.  Lr  Pr. 

(52)  Ut  divinse  plasticx  accessio.  Gyprianus  mar- 
tyr  de  habitu  virginum  :  «  Quod  opus  Dei  et  factura 
ejus  et  plastica  adulterari  nullo  modo  debeat.  » 

Rben. 

(53)  Et  sororem  mentitus  Saram.  In  ezemplari 
legitur :  vc  £t  Isaac  sororem  ementitus  Rebeccam.  » 
Rio. 

—  Et  sororem  mentitus  Saram  Multorum  ezercuit 
ingenialocus  hic;  qui  enim  mendacii  patrocinium 
susceperunt,  boc  looo  vere  abutuntur,  et  in  suum 
sensum  detorguent.  Hao  de  re  consulendus  B.  Au- 
gustinns  lib.  ae  Mendado,  ad  Censentiom»  et  lib. 


zziT,  adv.  Faustum.  Le  Pr. 

f54)  Angelis  Dei.  Fidelibus,  sanctis.  Rig. 

(55)  Illi  sibi  formositatem^  et  datam  extendant, 
et  non  datam  requirant,  qu3S,  quod  ab  illa  flagita^ 
tur,  sibi  quoque  prwstare  se  putant^  quod  alteri  pne^ 
stant.  Quae  sic  interrogantis  accentu  legenda  sunt, 
ut  si  diceret :  Nonne  pudeat  Ghristianas,  nativum 
sibi  formffi  decus  augere,  vel   si  desit,  arte  men- 

|.  dacioque  supplere  qu»  quod  ab  ea  pulchritudine 
^  flagitatur,  nempe  vehementioris  libidinis  incen- 
dium,  ac  per  hoc  animffi  perniciem,  sibi  quoque 
prffistare  se  putant,  quia  alteri  prffistant?  8ane  si 
vere  sunt  Ghristianffi.  haud  aliter  secum  putabunt. 
RiQ.  —  Ut  mibi  vero  videtur,  locum  hic  non  ba- 
bet  interrogatio,  sed  ea  quffi  a  rhetoribus  dicitur 
concessio :  solas  nempe  posse  formositatis  habere 
curam,  que  carnis  opera  non  minus  sibi,  quam 
alteri  praestare  velint,  id  concedit  Tertullianus. 
Edd. 

(56)  Si  omnis  gtoria  vana  et  stuporata.  Stupora- 
tam  dicit  pro  stolida  et  hebeli.  Quo  sensu  dizit 
GatuUus,  M  Talis  iste  meus  etupor  nil  videt,  nihil 
audit.  »  Ipse  TertuUianus,  libro  superiore,  ubi  de 
lapillis  et  ealoulis.  «  Solum  bunomulierum  stupo- 
rem  edificare  noverunt.  •  Riq. 


1435 


TERTULLIANI  OPERDM  PARS  I.  —  SERIES  II,  DOGMATICA. 


1436 


placere  debetis  (57).  In  tantum  aulem  placebitis  A 
eis,  in  quantum  alteris  placere  non  curaveritis. 
Secure  estote,  benedictn  ;  uxor  nuUa  deformis  est 
marito  suo ;  satis  placuit,  cum  elecla  est,  seu  mo» 
ribus,  seu  forma  commendata.  Ne  qua  vestrum 
putety  sl  temperaverit  a  compositione  sui,  se  '''' 
odium  et  aversionem  maritorum  prosecuturam. 
Omnis  maritus  castitatis  exactor  est ;  formam  vero 
fidelis  non  expostulat,  quia  non  iisdem  bonis,  qus 
gentiles  putant,  capimur;  infidelis  coutra  etiam 
suspectam  liabet,  vel  propter  illam  sceleratam  in 
nos  opinionem  ^'  gentilium.  Gui  ergo  pulcbritudi- 
nem  tuam  nutris  ?  Si  fldelis,  non  exigit ;  si  gentilis, 
non  credit  ''^,  Quid  gestis  aut  suspecto  aut  non  de- 
sideranti  placere  7 


1S31  CAPUT  V.  B 

Haeo  utique  non  ad  cru^am  in  totum  et  ferinam 
habitudinem  insinuandam  ^  vobis  suggeruntur ; 
necde  bono  squaloris  el  psBdorissuademus^Ssed  de 
modo  et  cardine  et  justitia  corporis  ezcolendi  (58). 
Non  supergrediendum  ultra  quam  simplices  et 
BuflQcientes  munditifle  concupiscunt,  ultra  quam 
Domino  placet.  In  ilium  enim  delinquunt,  qu» 
cutem  medicaminibus  ungunt  ^^  genas  rubore 
maculant  ocuios  fuligine  (59)  collinunl  *'.  Displicet 
nimirum  illis  plastica  Dei  (60), in  ipsis  redarguunt*^ 
reprehenduot  artificem  (61)  omnium.  Reprehen- 
dunt  enim,  oum  emendant,  oum  adjiciunt,  utique 
ab  adversario  artifice  sumentes  additamenta  ista, 
id  est  diabolo  ^'.  Nam  qui  corpus  mutare  mon- 


straret,  nisi  qui  et  hominis  spiritum  malitia  trans- 
figuravit  ?  Ille  indubitale  hujusmodi  ingenia  con- 
cinnavit,  ut  in  nobis  quodammodo  manus  Deo  in- 
ferret  (62)  **.  Quod  nascitur,  opus  Dei  est ;  ergo 
quod  fingitur  ^,  diaboli  negotium  est.  Divino  operi 
SatancB  ingenia  superducere  quam  scelestum  est ! 
Servi  nostri  ab  inimiois  nostris  nihii  mutuantur, 
milites  ab  hoste  imperatoris  sui  nihil  concupiscont. 
De  adversario  enim  ejus,  in  cujus  manu  sis^aliquid 
usui  postulare,  transgressio  est.  Christianus  a 
malo  illo  adjuvabitur  in  aliquo?  neecio  an  hoe 
nomen  ei  perseveret.  Erit  enim  ejus,  de  ctgus 
doctrinis  instrui  concupiscit.  Quantum  autem  a 
vestris  disciplinis  et  professionibus  aliena  sunt, 
quam  indigna  nomine  Christiano  faciem  fictcm 
gestare,  quibus  simplicitasomnis  indicilur ;  effigie 
mentiri,  quibus  lingua  non  licet ;  apertere,  quod 
datum  non  sil  ^(63),  quibusalienumabstinentiam 
in  specie  ezercere,  1133  qaibus  studium  pudi- 
citiaB  est  **  1  Gredite,  benedict»,  quomodo  prscepta 
Dei  custodietis,  liniamenta  ejus  in  vobia  non  cu- 
stodienles  ? 

CAPUT  VI. 

Video  quasdam  capillum  croco  vertere ;  pudct 
eas  etiam  nationis  suas,  quod  non  Germane  aut 
Galiae  sint  procreat®  ;  ita  patriam  capillo  transfe- 
runt  *^ ;  male  ac  pesiime  sibi  auspicantur  flammeo 
capite  (64),  et  decorum  putant,  quod  inquinant. 
Atquin  et  detrimentum  crinibus  medicaminum 
vis  inurit  et  cerebro  pemioiem,  etiam  c^jaslibet 


Varise    lectiones. 

''''  Parliculam  bb  hic  inserendam  putavimus.  Leop.  ''"  Rig,  vel  ez  illa  scelerata  in  nos  opinione.  ^**  Rig. 
si  infideli,  simplicem  non  credit.  ^^  Rig,  non  in  crudam  —  insinuanda,  etc.  *^  Seml.  de  bono 
corporis  squalorem,  sed  de  putoris  suad.  *'  Rig,  urgent.  ^^  Ua  ed.  Fran.  et  aU, ;  SemL  colligunt  Rig. 
porrigunt.  *^  Rig.  m  ipsis  se  nimirum  arguunt.  *^Rig,  additamenta.  Is  est  diabolus.  **  Rig.  ut  in  vobis 
pareat  manus  vos  q^uoaammodo  Deo  inferre.  ^"^  Rig,  infligitur  {l^xnkixxtxai).  **  Cod.  Aaob.  quod  ad  tuum 
non  sit.  **  Rig.  quibus  alieni  abstinentia  traditur  ?  adulteriam  m  sp.  ez. ;  qu.  st.  pud.  sit  ?  *®  Rig.  ita 
jam  capillos  transf. 

Gommentarius. 


(57)  Solis  maritis  ves/ris  placere  dehetis.  Ironiam  C 
hic  non  a^nosco  quam  putat  Hhenanus :  sensuoi 
esse  ezistimo,  Tertullianum  severioris  disciplinie 
oblitum  permittere  feminis  ut  ornatiores  paulisper 
incedaikt,  modo  ne  id  alio  animo  faciant,  quam  ut 
maritis  placeant.  6ic  enim  Clemens  Alezandr.  in- 
dulgere  yidetur.  Pxdagog.  ut,  iis  qusB  maritis  mi- 
nuB  continentibus  nupserunt. 

(58)  Justitia  corporis  excolendi.  Sic  libro  de  Pal- 
iitf  Justitiam  pallii  dixit,pro  pailio  bene  convenienti, 
bene  sedenti,  et  supra  colorem  injustum.  Ria. 

(59)  Oculos  fuligine.  Stibio,  TcXaxuo^pOaXfxcu.  Sio 
Bupra,  illum  ipsum  nigrum  puiverem,quooculorum 
ezordia  producuntur.  Rio. 

—  Oculosfuliaineporrigunt.  Forie  perlinunt.  KmX' 
XiSX^apov  intefligit  quo  ad  palpebrarum  venusta- 
tem  ulebantur.  Apud  Petronium,  «  corymbio  do- 
minffi  pueri  adornat  caput,  imo  supercilia  etiam 
nrofert  de  pizide.  »  Mart.  lib.  iz,  epigr.  38,  «  et 
lateas  centum  condita  pixidibus.  »  Juvenalis  .  -  .  T) 
■  Illesupercilium  madida  fuligine  tiuctum,  obliqua 
producitacu.  «  Uzorem  suam  laudat  Philostratus 
in  epist.  quod  fuco  genas  non  inficeret,  neque 
inter  picturatas  mulieres  adscriberetur,  sed  inter 
vere  pulchras.  Glementi  Alex.  et  veteribus,  ut  est 


apud   Athenaeum,   lib.   xv,   d^OaXfxouc   6icoYpi?<- 
aBoti  est  illud  de  quo  hic  igitur.  Lb  Pr. 

(60)  Plastica  Dei.  Cyprianus :  Opus  Dei,  et  fac- 
tura  ejuSy  et  plaBtica  aduUerari  nullo  modo  debel. 

RlG. 

(61)  Reprehendunt  arlificem,  etc.  Tantum  Ter- 
tulliano  displicuit  <piXoxoa{x(a,  ut  ipsius  artificem 
diabolum  asserere  non  vereatur :  cum  enim  quod 
nascitur  Dei  sit,  sequitur  diaboli  opus  esse  quod 
affingitur.  Monuit  etiam  injuriam  Deo  fieri,  cum 
ejus  opus  eztraneo  fuco  et  emendicato  nitore  or- 
natur.  LePr. 

(62)  Manus  Deo  inferret.  CyprianuB :  «  ManoB 
Deo  inferunt,  quando  id  quod  ille  formavit,  refor- 
mare  et  transfigurare  contendunt.  •  Rio. 

(63)  Appetere  quod  datum  non  sit.  Vetoi  codex : 
Quod  ad  tuum  non  sit.  Rio. 

(64)  Pessime  sibi  ausjficantur  flammeo  capife.  Sic, 
l.i  ad  Uxor. : «  I^nis  illius  inexstinguibilis  maginem 
tractant,  auspicia  pcBna  sua.  »  Cyprianus : «  Malo 
praesagio  futurorum  oapiilosjam  tioiflammeosau- 
Bpicaris.  »  Hieron,  ad  Lstam  :  «  Nec  capillum  in- 
rufesi  et  ei  aliquid  de  gehennsB  ignibus  auspioerii. » 
Rio. 


4437 


LIBER  II  DE  CULTU  FEMINARUM. 


1438 


sinceri  humoris  assiduitas  reservat,  tum  solis  ani- 
maado  simul  et  siccando  capillo  (65)  exoptabiiis 
ardor  '^.  Quis  decor  cum  iBJuria  ?  q'jiffi  cum  im- 
munditiis  pulchritudo  T  Grocum  capiti  luo  mulier 
Ghnstiana  ingerety  ut  in  aram?  Quodcumqueenim 
immundo  spiritui  excremari  solet,  id  nisi  probis 
et  necessariis  et  salutaribus  usibus  adhibeatur,  ad 
quod  creatura  Dei  prospecta  est,  sacrificiumvideri 
potest.  Sed  enim  Dominus  ait :  Quis  vestrum  po- 
test  capillum  atrum  ex  albo  facere,  aut  album  ex 
atro  [Mattfi,  v,  36]  ?  Itaque  revinount  Deum ;  ecce, 
inquiunt,  pro  albo  vel  atro  flavum  facimus  gratia 
faoiliorem ;  quamvis  et  atrum  ex  albo  conantur 
facere,  quas  pGsniteat  ad  senectam  usque  vixisse. 
Pro  temeritatem  I  ernbescit  aetas  exoptata  votis(66), 
furtum  confitetur  *',  adolescentia,  in  qua  delinqui- 
mus,  suspiratur,  occasio  gravitatis  interpolatur. 
Absit  a  sapientiffi  filiabus  slultitia  tanta.  Senectus, 
cum  plus  occultari  studuerit,  plus  detegetur  '^. 
Hffic  est  ffiternitas  nostra  de  capitis  juventute  *\ 
Hanc  incorruptibilem  habemus  semper  induere  ad 
domum  Domini,  1191  quam  dlxax(a  pollice- 
tur  **  (67).  fiene  properatis  ad  Dominum,  bone  fe- 


A.  stinatis  excedere  de  isto  iniquissimo  sttculoyquibus 
in  flne  ^  appropinquare  de forme  est. 

GAPUT  vn. 

Quid  enim  tanta  ornandi  ^  capitis  operositas  ad 
salutem  subministrat?  Quid  crinibusvestrisquies- 
cere  non  licet,  modo  substrictis,  modo  relaxatis, 
modo  suBcitatis,  molo  elisis  ?  Aliffi  gestiunt  in  cin- 
cinnis  ^  coercere,  ali»,  ut  vagi  et  volucres  ela- 
bantur,  non  bona  simplicitate.  Afflgitis  prsterea 
nescio  quas  enormitates  (68)  sutilium  **  atque 
textillum  capillamentorum,  nunc  iu  galeri  modum 
quasi  vaginam  capiti  et  operculum  verticis,  nunc 
in  cervicem  retro  suggestum.  Mirum,  qaod  Hon 
contra  Domini  pra^ceptacontenditur.  Ad  mensnram 
P  neminem  sibi  adjicere  posse  pronuntiatumest.  Vos 
plano  adjicitis  ad  pondus  collyrias  (69)  quasdam  ^ 
vel  scutorum  umbilicos  cervicibus  adstruendo.  Si 
non  pudetenormitatiSfPudeat  1134inquinamenti, 
ne  exuvias  alieni  capitis,  forsitan  immundi,  forsi- 
tan  nocentis  et  gehennfe  destinati,  sancto  et  Chri- 
stiano  capiti  supparetis.  Imo  omnem  hanc  ornatus 
servitutem  a  libero  oapite  propellite.  Frustra  labo- 


Yariee  leotiones. 


•*  Big.  ardor  nocet.  •*  Rig.  conficitur.  »•  Rig.  delinetur.  •*  Rig.  fflt.  vera  de  oapilli  juv.  ••  Rig. 
Hano  incorruptibilitatemhabemus  superinduere  ad  novam domum,  quam  monarchiapoUicetur.  ••  Latinius 
in  finem.  Rig,  ad  finem  propinquare.  •^  Rhen.  e  eod,  Gor%,  ornandi ;  alii,  ordinandi.  ••  AL  in  cincinnos. 
••  SenU.  simplicitate  custoditis.  Prsterea  —  subtiiium,  etc.  Vv.  sutilium  at(^ue  text.  desunt  in  ed,  Rig. 
^  Rig.  colluras  quasd.  etc.  Alii^  collyridas  quasd.  —  Scaliger^  sputorum  umbihcos  (ico[x<p6Xi>Yac). 


Gommentarius. 


(65)  Solis  ardor  animando  cap.  Animando,  colo- 
randOy  ut  animatx  fruges^  Lucretio^  et  animata 
exta,  Arnobio.  Hio. 

(66)  Erubescit  aetas  exoptata  votis.  Q.  Sere- 
Dus : 

QaoB  pudet  setatis  longae,  qoos  sancta  aeBeetua 

Offendit,  cupiunt  properos  abscondere  canost 

Et  nigrum  crinem  fuco  aimulare  doloao,  etc.    Rio. 

(67)  Banc  incorruptibiiitatem  habemus  superinduere 
ad  novum  hominem  quem  monarehia  poUicetur.  Vel 
ei  magis  placeat,et  mihi  quidem  certe  magis  placet, 
«  Ad  novam  domum  quam  moudrchia  pollicetur.  » 
Sic  autem  emendavimus  ad  veteris  scriptureB  ve- 
Btigia,  quffi  in  Agobardi  libro  cernuntur  hujusmodi : 
«Jlancincorruptibilitatem  habemussemperinduere 
ad  novum  dum  qua  monarchia  pollicetur.  »  Suc- 
censet  feminis  Ghristianis,  qus  oirca  corporis  or- 
Datum  nimis  occupate  parum  meminerant  Apostoli 
ad  multo  prffistantiorem  corporum  nostrorum  apud 
Deum  gloriam  provocantis.  Alludit  autem  ad  illa 
Pauli  I  ad  Gor.,  xv,  et  II,  oap  v,  Jubentis  Ghri- 
Btianos  bene  resurrectione  sperare,  quas  mortalia 
corpora  superinduetimmortalitate.  Tunc  enim  futu- 
rum  utbeatorum  animffi  ad  corpora  redeantsua,tan- 
quamad  domicilianova ;  quippe  jamnterna;  quippe 
superinduta  immortalitate,  tanquam  vestimento 
novo,nuIIi8  unquam  posthMc  «tatibus  deterenda. 
Ait  jgitur,  frustra  occultari  senectutemy  qus  quo 
magis  premitor,  eo  magis  erumpit ;  quo  plus  oc- 
cultatur,  plus  accusatur.  Dein  cum  indignatione 
Bimul  et  risu,  «  Hec  est,  inquit,  sternitas  vera,de 
capilii  juventute.  Hancincorruptibilitatem  habemus 
superinduere  ad  novam  domum,  ouam  monarchia 
pollicetur.  »  Monarchiam  dicit,  Deum  optimum 
maximum,  sanotissim»  Trinitatis  unitatem,  quo 
aensu  vocabulum  istud  frequentissime  usurpavit 


Q  adversus  Praxeamdisputatione.  Hec  certissima  est 
loci  depravatissimi  scriptura.  Nec  jam  moveorilla 
codicis  Divionensis  aut  Pithoeani  cunctis  hactenus 
edilionibus  receptissima :  «  Ad  domum  Domini 
quam  acacia  pollicetur.  •  Qoamvis  acaciam  Plinius 
et  medici  describant  spinn  genus  in  >Egypto,  Cap- 
padocia  et  Poato,  unde  succus  sive  gummi  tanta 
ad  spissandum  vi,  ut  galls  vicem  prebeat  coria- 
riorum  onicinis,  adscitam  et  mulierum  fucis,  ad- 
stringendffi  cutis  lavitati,  etrugisinducendis,atque 
etiam  capiilo  tingendo  ;  SiSvAjxiv  2x*^  <rcuircixTjv  fji«- 
Tialni  81  yal  "cpf^C^^»  inq^i*  Dioscorides,  et  Marcel- 
lus,  inter  medicamenta  qus  capillo  nigrando  et 
incrispando  dictari  aetate  sua  solebaat,  acaci® 
meminit.  Verum  haBC  neque  Apostoli,  neque  Ter- 
tulliani  sententias  conveniunt  satis.  Minime  autem 
qua  de  innocentia,  quam  GreBci  dxax(av  dicunt, 
Hhenanus,  Pamelius  et  alii  tentavere,  codicis  sub- 
vetusti  depravationedecepti.  Rio. 

n  (68)  Nescio  quas  enormilaUs,  De  galero  seu  gale- 
riculo  id  intellige,  quem  ob  capillorum  raritatem 
adhibebant  tam  viri  quam  mulieres,  acyectis  pillis 
huscamanis  :  ea  autem  industria  capiti  congluti- 
natuB  erat,  ut  naturalis,  non  ascititia  coma  vide- 
retur.  De  eo  Juven.  Sat.  6 : 

Sed  nignim  flavo  crinem  abscoDdente  galero.    Lb  Pb. 

(69)  Collyrias  guasdam.   Goiljridas   habent  alii 

codices.  Est  autem  collyris  placent»  genus,  flgura 

rotunda,  adeo  ut  idem  esse  videatur  ac  umbiliouB 

in  scutis.  Juvenalis  Sat.  6  : 

Sed  qaae  mataiie  inducitor,  atqoe  fovetar 
Tot  medicaminibus,  coctrqot  siliginiB  ofhs 
Acciplt,  et  madidiB  ilBclee  dicitur  an  ulcue  Y 

Magnus  Scaliger  legebat  sputorum  umbilieos^  hoc 
est  bullas  et  pompholygas  corii  quod  inducebatur. 

BlG. 


1430 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  L  —  SERIES  II,  DOGMATICA. 


1440 


ratis  ornataB  videri,  frustra  perilissimos  qaosque 
structores  capillaturs  (70)  adbibetia.  Deus  vo8  veiari 
jubet,  credo,  ne  quarumdam  capita  videantur.  At- 
que  [utinam  miserrimus  ego]  In  illo  dieChrietianas 
6X8ultationi8  [vel  iuter  calcanea  (71]  vestra  caput 
olevem  '  I  ]  videbo,  an  cum  cerussa  et  purpurisso 
et  croco  et  in  illo  ambitu  capitis  resurgatis,  an 
taliter  expictas  angeli  in  nebula  sublevent  obviam 
Gbristo.  Si  auno  bona  et  Dei  suDt,  tunc  quoque 
occurrent  resurgentibus  corporibus  et  sua  loco 
agnoscent.  Sed  non  potest  resurgere,  nisi  caro  et 
spiritus  solus  acpurus;  damnata  sunt  igitur,  qura 
in  carne  et  spiritu  non  resurgunt,  quia  Dei  non 
Bunt.  Damnatis  hodie  abstinete.  Hodie  vos  Deua 
iales  videaty  quales  tuno  videbit. 

1S35  GAPUT  VIII, 

Videlicet  nuno  et  vir,  et  sexus  smulus  feminas 
a  Buis  depello  (72).  An  et  nobis  quasdam  respectn 
obediendffi  gravitatis '  (73)  propter  metum  debitum 
Domino  detrahuntur,  siquidem  et  viris  propterfe- 
minas,  ut  feminis  propter  viros,  vitio  naturae  in- 
genita  est  piacendi  voiuntas,  propriasque  praesti- 
gias  formaa  et  hic  sexus  sibi  agnoscit,  burbam 
acrius  casdere,  intervellere  (74),  circumradere  (75), 


A  capillum  disponere.  etiam  colorate  *  canitiem,pri- 
mam  quamque  subdooere  toLius  corporis  ianugi- 
nem,  pigmento  quoque  muliebri  distingucre ', 
cstera  pulveris  cujusdam  aaperitudine  iaevigare, 
tum  speculum  omni  occasione  consuiere,  anxie 
inspicere,cum  tamen,  cognitoDeo  ademptaplacendi 
voluntate,  per  luxuria  vaoationem  omnia  iila  ut 
otiosa,  ut  hostilia  pudicitic  '  recusantur.  Nam 
ubi  Deus,  ibi  pudicitia,  ibi  gravitas  adjutrix  et 
socia  ejus.  Quo  ergo  pacto  pudicitiam  aine  iaatru- 
mento  suo  (76),  id  est  sine  gravitate  tractabimus  ? 
quomodo  autem  gravitatem  administrande  pudi- 
citiffi  adhibemus,  nisi  et  in  facie  et  in  cultu  et  in  to- 
tius  hominis  contemplatione  severitas  oircamfe- 
ratur  ? 


«  GAPUT  IX. 

Quamobrem  erga  vestitum  quoque  et  reliqaa 
compositionis  vestre  impedimenta  (77)  proinde 
vobis  ouraoda  est  amputatio  et  decussio  redun- 
dantioris  nitoris  (78).  Nam  quid  prodest,  faciem 
quidem  frugi  et  expeditam  et  simplicitatem  con- 
dignam  divin»  disciplin»  exhibere,  castera  vero 
corporis  faoiniosis  (79)  quasi  non  abutamur ;  pre- 
teritenim,  inquit,  habitus  ;  1196  pomparum  et 


Yarise  lectiones. 

'  Vv,  uncinii  inelusa  a  manu  librarii  male  sedula  videntur  iUata  esse,    '  Rig,  e  eod,  Agab,  abeand»  gra- 
itatis.  Lat.  oboundae  eravitatis.      *  Ria.  et  decoiorare.      *  Ria,  distineere.      Rig.  perlux.  oocasionem 


taitatis.  Lat.  oboundae  gravitatis 
0.  i.  ut.  ot.  aut.  hostilia  reous. 


Gommentarias. 


(70)  Frustra  peritissimos  quosque  structores  ca*  G 
pillaturas,  Ilii  peculiari  volabulo  cosmetm  diceban- 
tur.  Glosss  veteres  :  KojjiiJttjc,  ornaiuentarius, 
ornator.  Juvenalis  :  Ponunt  cosmetas  tunicas.  Et 
pueliffi  in  eum  usum  adhibitae ;  nam  et  in  glossis 
legimus  xo9|X7]Tp(a<,  ornatrices.  Uipianus  i.  item 
legato  de  leg.  iii.  ubi  de  iis  quse  uxoris  causaparata 
dicuntur.  Item  legato  contuentur  mancipia,  puta 
lecticarii  qui  solam  matremfamilias  portabant:  item 
manoipia  alia,puellffl  forta8sis,aueissibi  comasmu- 
lieresexornant,  sio  enim  legenaum  videtur.  Rig. 

—  Structores  capillaturm.  Hwc  vex  structor,  ab- 
solute,  de  rebus  variis  accipitur  :  aliquando  pro 
fercuiorem  compositore,  ut  ait  Servius,  et  apud 
Petromum  in  CGsna  Trimalcionis,  «  proprium  con- 
venientemquematerifflstructorimposueratcibum;» 
aliquando  pro  ferculorum  scissore,  ut  Juven. 
6at.  V : 

Slroetorem  intersa,  ne  aua  indignaiio  desit, 

Saltantem  spectes,  et  chironomanta  volanU  D 

GuIteUo,  donec  peragat  dictata  magiatri 

Omnia.  nec  minimo  aane  diacrimine  refert 

Quo  gestu  leporea,  et  quo  gallina  aecetur.    Li  Pa. 

(71)  Inter  calcanea.  Mira  humilitas. 

(72)  Feminas  a  suis  depello.  Quasi  a  dotibus 
suis,  a  bonis  suis  et  propriis,  cuitu  et  ornata. 

RlG. 

(73)  Respectu  obeuntur  gravitatis.  Innuit  Tertul- 
lianus  non  leviora  censura  viros,  quam  feminas, 
notari  merito  posse,  cjui,  cum  ^ravitatem  Deo 
prfflsenti  deberent,  ipsi  per  luxuria  vacationem, 
vel  propria  forma  praestigias,  alteri  sexui  placere 
niterentur.  Edd. 

(74)  Intervellere,  Nimiam  illam  venustatis  et  ju- 
ventutis  afTectationem  insectatur,  qua  volsellis  pi- 
loB  avellebant  ut  IsvioreB  viderentur,   qaod  in 


nostris  etiam  hominibus  oarpere  facile  esset. 
Le  Pr. 

(75)  Circumradere,  Optime  Rigaltius,  oam  ccteri 
vulgo  legant  circumdarey  in  quo  interpretando 
mirum  quamsstuant.  Lacerdaet  Pameliuserudite 
quaiiiplurima  adducunt  ut  pravam  lectionem  ex- 
plicont.  Le  Pr. 

(7G)  Pudieitiam  sine'  instrumenlo  suo,  Instru- 
ctior  est  pudicitia,  qus  gravitatem  habet  comitem. 

RlG. 

(77)  Et  reliqua  camposiiionii  vestra  impedimenta. 
Per  impedimenta  hic  intelligit  totam  illam  caltns 
muliebris  supellectilem,  quae  sarcinffl  cujaadam 
instar  est.  Sic,  lib.  priori :  «  Ideo  omnia  ista  dam- 
nata,  et  mortuae  mulieris  impedimenta  Bant,qua8i 
ad  pompam  funerisconstituta.  »  Rhen. 

(78)  Decussio  redundantioris  nitoris,  Ad  elegaa** 
tiam  exprimendam  vox  nitor  apprima  est,  teste 
Casperio  in  Statium.  Horat.  :  «  Ex  nitido  fit  ro- 
Btious.  »  Statius  in  Protrept.  Crispini,  et  in  Syl- 
vis,  item  Martialis.  Vel  hoo  dicit  propter  aniatores 
feminarum ;  solemne  enim  Latinis  nuJuBmodi  ama- 
tores  nitidos  dici.  Plautus  Gasina: «  Qui  poBtquam 
amo  Caainam,  magis  niteo,  a  et  Juvenalis  :  «  Hila- 
res  nitidique  vocanlur.  »  Quod  monuit  Taubman- 
nuB.  Sed   unde  deouseio  ?  an  a  vento  imminente 

3ui  flosculos  omnes  in  terram  proBternit  ?  Credi* 
erim  dicente  Tullio,  II  Off.  :  «  Fiota  omnta,  et 
leniter  tanquam  flosculi  decidunt.  »  Qui  tropus 
invenitur  in  epist.  Jacobi  cap.  i,  ubi  Kai  t6  ivdoc 
auToi*  ^iTzttn,  Et  flos  ejus  decidit.  Ab  hoo  iU- 
que  TeAuUianum  BumpsiBsemetaphoram  exiatimo. 

Lac. 

(79)  Laciniosis  pomparum,  etc.  Hoo  est  vaniB  et 
reaundantibuB  ;  hoo  verbo  etiam  alibi  asaB  est. 
Rbbn. 


1441 


LIBBR  II  DE  GULTD  FEMINAHUM. 


1442 


deliciarum  ineptiiB  occapare?  Hae  pomp®  quam  A.  tl97  assiguant  propter  regnum  Dei  {MaitK  zix 


de  proxiroo  curent  luxuriaB  negotium  etobstrepaut 
pudicitisB  discipliniB  dignoscere  in  facili  est,  quod 
gratiam  decoris  cultus  societate  prostituant :  adeo, 
si  desint,  irritam  et  ingratam  reddunt,  velut 
exarmatam  ^  et  naufragam.Gontra  si  forma  defecit, 
adminiculum  nitoris  quasi  de  suo  gratiam  Bupplet. 
JEtates  denique  requietas  Jam  et  in  portum  mo- 
destiffi  (80)  subductas  splendor  et  dignitas  cultus 
avocant  et  severitatem  appetitionibus  inquietant, 
compensantibus  scilicet  babitus  irritamentum  pro 
frigore  «tatis  (81).  Ergo,  benedictffi,  primo  quidem 
ut  lenones  et  prostitutores  vestituB  et  cultus  ne  in 
voB  admiseritisitum  si  quas  vel  divitiarum[suarum] 
vel  natalium  vel  retro  dignitatum  ratio  compellitita 


12),  tam  fortem  et  utique  permissam  voluptatem 
sponte  ponentes?Ouidam  ^^ipsam  Dei  creaturam 
sibi  interdicnnt,  abstinentes  vino  et  animalibus 
esculentis  ^^qiiorum  fructus  nulli  periculo  aut  boI- 
licitudini  adjacent;  sed  humilitatem  animfls  susb  in 
viotus  quoque  castigatione  Deo  immolant.  Satis 
igitur  et  vos  usaB  estis  divitiis  atque  deliciis,  satis 
dotum  vestrarum  fructum  decidistis  (84)  ante 
notit*am  salutarium  disciplinarum.  Nos  sumus,  in 
quos  decurrerunt  fines  seeculorum.  Nos  destinati  a 
Deo  ante  mundum  in  ffistimationem  temporum  (85); 
tanquam  >'  castigando  et  casirandOyUtita  dizerim, 
ssculo  erudimur  a  nomino.Nossumusoiroumcisio 
omnium  et  spiritalis  et  carnalis,  nam  spiritu  et 


pompaticas  progredi,  uti  sapientiam  *  consecut»  ^  carne  ssBcularia  oircumcidimus  ^'. 


temperare  saltem  ab  bujusmodi  curate,  ne  totia 
babenis  licentiam  usurpetis  praetextu  necessitatis. 
Quomodo  enim  bumilitatem  quam  Cbristiani  pro. 
fitemur,  implere  poterimus  *,  non  repastinantes 
divitiarum  vestraruro  vel  elegantiarum  usum,  qu» 
ad  gloriam  faciunt?  Gloria  autem  exaltare,  non 
humiliare  consuevit.Non  enim  utemur  nostris  (82)? 
Quis  autem  prohibet  uti?  Secundum  apostolum 
tamen,  qui  nos  uti  monet  mundo  isto,  quasi  non 
abutamur.  Prffterit  euim,  inquit,  babitus  bujus 
mundi  (33).  £t  qui  emunt,  inquit,  sic  agant,  quaai 
non  poBsidentes.  Gur  ita?  Quoniam  prasmiserat, 
dicens  :  TempuB  in  collecto  est  (I  Cor,  tii,  29-31). 
8i  ergo  uxores  quoque  ipsas  sic  habendas  demon- 
strat,  tanquam  non  habeantur,  propter  angustias 


CAPUT  X. 

Nimirum  enim  Deus  demonstravit  succis  herba- 
rum  et  concharum  salivis  (86)  incoquere  lanas. 
Ezoiderat  illi,  cum  universa  nasci  Juberet,  purpu- 
reus  et  coccineas  oves  mandare  :  Deus  et  ipsarum 
vestium  officinas  commentus,  quas  leves  et  exiles 
solo  pretio  1 S38  grHVos  essent;  Deus  et  auri  tanta 
opora  produxit,  complectendis  et  distinguendis  la- 
pillis,  sorupulosa  Deus  auribus  vulnera  (87)  intulit, 
et  tanti  babuit  vexationem  operis  sui  et  cruciatus 
infantisB  tuno  primum  dolentis,  ut  ex  illis  ad  fer- 
rum  nati  oorporis  (88)  cicatricibus  grana  nesoio 
quae  penderent,  quas  plane  Parthi  per  omoia  quce- 
que  Bua  '^  bullarum  vice  inserunt,  quanquam  et 
aurum  ipsum,  cujus  vos  gloria  occupat,  cuidam 


temporum,  quid  de  vanis  bis  instrumentiB  earum?  ^  genti  ad  vincula  servire  referunt  gentilium  litters. 
Non  enim  et  ita  multi  faciunt,  et  se  spadonatui      Adeo  non  veritate  bona  sunt,  sed  raritate;  artibus 

YarisB  lectioneB. 


n/.exornatum.    *  Aip.ut  sap.non  videantur  conBeoutffi,lemp.maIum  hujusmodi  ourate.    '  At^.quam 
j)rofitentur,impIere  poleritis.    *<*  Rig  Numquid  non  aliqui.    **  Prxfer  RiyuUivm  omnei,exBuianier. 


"^  Seml. 
nostri 

^' /{t^.in  extimatione  temporali.  Itaque  castig.    '<*  At^.  nam  et  in  spiritu  et  in  carne  ciroumoidimuB. 
^^  Rig.  Parthi  peronibus  quoque  suis  bull.  vice  iuB. 


CommentariuB. 


(80)  In  pinrtum  modesttas.  Translatio  est  a  navi- 
bus,  qu»  in  tutam  stationem  ex  alto  mari  subdu- 
ountur.  Rhbn. 

(81)  Compensantibtu  scilicet  habitus  irritamentum 
pro  frigore  xtalis,  Ait  fominas,  etate  jam  defer- 
vescente,  corpora  sua  tanto  studio  curare  et  co  - 
lere,  ut  appetitionem  siii  excitent  :  et  si  quid 
frigus  ffitatiB  red  aocendat.  Ria. 

(82)  Non  enim  utemur  nostris  ?  Hffic  snb  femina- 
rum  persona  querentium,quod  a  suis  depellantur. 

RlG. 

(83)  Prxterit  enim  habitus  hujus  mundi.  Habitum 
dicit  quod  Paulus  (7XT)fxa.  Ria. 

(84)  Satis  doium  vestrarum  fructus  decidistis, 
Hec  erant  in  libris  bactenus  editis  depravatissima. 
EmendavimuB  ex  Agobardino.  Ait  autem  quasi  ad 
univereum  ^enus  feminarum  :  Vos  feminffi,  satis 
antequam  mter  homines  Christus  nominaretur, 
usffl  estis  divitiis  atque  delioiia  :  satis  dotium  ve- 
atrarum  usuras,  quffi  maritorum  commodis  cedere 
debpbant,  ipp»  decidiBtis  ac  prapceptis  in  omne 
luxuriffi,  genus,  in  sumptus  insanos  :  aati^  permi- 
eistis  decerpi  voluptanos  fruotua  pulobritudiniB, 


qua  dotaiffi  fueralis.  Lusistis  :  satis  est.  Nunc  in- 
ciderunt  alia  tompora;et  majoris  momenti  negotia 
vos  tenent  :  salularium  disciplinarum  notitia  nos 
alio  vocat;  ante  ipsius  mundi  exordia  destinavit 
nos  Deus  victuros  in  extimis  temporibus,  in  exti- 
matione  lempornli,  hoc  est,  in  fine  temporum,quo 
tempore  cogitandum  nobis,non  de  terrrnis  ac  mo- 
D  mento  perituris,  verum  de  caxiestibus  ac  prrpetuo 
duraturis.  Rig. 

(85)  In  extimatione  tempornli  (ut  le.git  Rigaltius). 
In  cxtremis  temporlbus,  in  fine  sfficuli.  Extimatio* 
nem  hic  eo  intellectu  percipi  voIuit,quo  extimavit, 
libro  de  Corona  :  «  Gontactum  in  manibus  extima- 
vit.  »  Rio. 

(86)  Concharum  salivis  (ut  idem  legit).  Non  raro 
Plmius  salivs  vocabulum  usurpat  pro  humore  et 
suoco.  Ac  de  purpuris  et  murioibus  dtxit,  •  Len- 
toris  cujusdam  cera  salivant.  »  Rio. 

(87)  Scrapulosa  vulnera.  Unde  gemmarum  Bcru- 
puii  penderent.  Rio. 

(88)  Ad  ferrum  nati  corvoris,  Natum  ad  ferrum 
corpus  dicit,  quod.  simul  ut  natum  est,  ferro  vul- 
neratur,  ima  oricilla  iufantium  pertusa.  Rio. 


i 

i 

A 


1443 


TERTDLLIANI  OPERUH  PAR8  I.  --  SBRIBS  II,  D06MATICA. 


1444 


autem  per  angelos  peccatores,  qui  et  ipsae  mate- 
riaa  prodiderunt,  indaotis  (89) ,  operoBitas  (90] 
cum  raritate  commissam  pretiositatem  et  ex  ea  libi- 
dinem  possidendae  pretiositatis  feminarum  excita- 
vit.Quod  si  iidem  arigeli,  qui  et  materias  ejusmodi 
et  illecebras  detexerunt,  auri  dico  et  lapidum 
illustrium  et  operas  eorum  tradiderunt,  et  jam 
ipsum  oallibiepharum  (91)  vellerumquc  tincturas 
inter  cstera  docuerunt  *',  damnati  a  Deo  sunt, 
ut  Enoch  refert  (92)  :  quomodo  placebimus  Deo, 
gaudentes  rebus  ilIorum,qui  iram  et  animadversio- 
nem  Dei  procaverunt?  1S39  Nunc  Deus  ista  pro- 
•pexerit,  Deus  permiserit;  nullam  de  conchylio 
vestem  Isaias  (iii,  iS  et  seqq.)  increpet,  nullas  lu- 
nulas  reprobety  nullum  botronatum  relundat  (93), 
tamen  non  ut  gentiles,  ita  nos  quoque  nobis  adu- 
lemnr,  institutorem  Deum  solummodo  existiman- 
tes,  non  etiam  despectorem  (94)  institutorum 
suorum.  Quanto  enim  melius  '*  et  cautius  egeri- 
muSySi  prffisumamuSf  omnia  quidem  a  Deo  provisa 
tunc  et  in  ssculo  positai  uti  nunc  essent  ^^  in 


^  quibus  disoiplina  servorum  ^as  probaretur,  ut 
per  licentiam  utendi  continentis  experientia 
procederet  **.  Nonne  eapientes  patresfamiii»  (95) 
de  industria  qusedam  servis  suis  oiTerunt  atque 
pormittunty  ut  experiantur,  an  et  quaiiter  permis- 
sis  utantur,  si  probe,  si  modesle  ^'?  Quanto  aa- 
tem  laudabilior,  qui  abstinuerit  in  totum,  qai 
timuerit  etiam  indulgentiam  Domini?  Sic  igitor 
et  Apostolus  :  Omnia,  inquit,  licent,  sed  noa 
omnia  ediOcant  ^  (/  Cor,  x,  25).  Quanto  faciltus 
illicita  timebit,  qui  licita  verebitur? 

CAPDT  XI. 

Quae  aatem  vobis  cau  ja  est  exstructias  prodeaadi 
cum  remot»  sitis  ab  hi8,qu8B  talium  indigeat?Nam 
-^  nec  templa  circuiiis,  neo  spectacula  poRtalatis, 
"  neo  festos  dies  pentilium  nostis.  Propter  istoa 
enim  conventus  et  mutuam  videre  ac  videri  om- 
nes  pompae  in  publicum  proferuntur,  at  aat 
luxuria  negotietur  aut  gloria  insoiescat.  Vobis 
autem  nulla  procedendi  causa  non  tetrioa  (96) 


Yarire  lectiones. 

^*  lnd0  a  vv,  Adeo  non  veritate,  etc,  seculi  sumus  recensionem  Rigaltii,  quia  qux  a  cxUris  ediia  sunt 
inlelligi  nequeant,  Leopold.  <«  Rig»  utilius.  ^"^  Ita  recle  h,  l,  emend,  Fr,  Junius;  cxteri^  esset.  >*  Rig. 
oont.  experimenta  procederent.    ^^  Rig,  moderate.    ^^  Rig,  expediunt. 

Commentarias. 


(89)  Artibus  autem  per  angelos  peccatores  indu- 
/is.In  excerptisGeorgii  Syncelii  haec  ad  hujusmodi 
artes  pertinentia  leguntur  ex  Zosimi  Panopolit® 
libro  nono  Imouth,  eive  GhimitB,  ad  Theosebiam  : 
4>a<7X0U7iv  olX  \tpai  Fpa^ai,  '^xoi  p(6Xoi,  &  •^^yoLif 
Sxt  l«i  Ti  8ai|ji6va)v  y^voj;  o  ypTJxai  YuvaiJ^v.  'Efi-  ^ 
VT)(x^vtu7t  nnl  *Ep[Ji^c,  iv  tok  4»u7ixoTc,  xai  cry«-  C 
S6v  dficag  X^-yoc  ^avtp^c  xa2  dlir6xpu(poc  touto 
i(jLVY]fX(5veujev.  Touto  o5v  l^aaav  a\  dtp^alai 
xal  ^itai  roa(pai,  Sti  aYytXoi  iiie6'^M.v)(Tav  Ta>v 
Yuvaixiuv ,  xat  xaTtXo^vTtc  iStSa^av  auTa^  icavTa 
xk  T^<  (pSaecoc  IpY*'  **>''  X*P^^  irpoaxpoujavTec 
iPo)  Tou  oupavou,  Ifxeivav,  6'ti  TcivTa  Ta  iTovT)pa  xai 
UY)8lv  (o^pcXouvTtt  TT)v  <]^u^T)v  i$($a^av  Tou^  &v0p(U7rou<. 
Ferunt  sacrae  Scripturaf,  o  mulier,  quiddam  dxmo- 
num  genus  feminis  commisceri,  Memorat  et  Hermes 
in  Physica^  et  fere  omnis  sermo  vulgaris  arcanusque 
idem  comminiscitur,  lllud  igitur  narrant  priscx 
divinxque  Scripturse  ab  angelis  nempe  concupitas 
fuisse  mulieres  e  quorum  commercio  didicisse  qum- 
vis  naturae  opera  :  quapropter  dejectos  angelos  a 
coelo  in  perpetuum  exsulasse^  eo  quod  qu<Blibet  prava 
et  anim«  noxia  homines  edocuissent,  Eod.  ex  Ri- 
gatt, 

(90)  OperosUas.  Opus,  manupretium.  Utitur  boc 
vocabulo  Irenasus,  pro  iabore  et  aBrumna,  lib.  ii,  D 
cap.  49.  RiQ. 

(91)  Ipsum  catliblepharum,  mhW  aliud  esse  hoc 
viaetur  quam  purpurissum,  quod  pulchritudinem 
acuit  et  venustatem  in  feminis;  aiunt  nonnulli  esse 
spumam  colleclam  e  purpura  efTervesceiite.  Vide- 
Bis  Plinium,  lib.  xxi,  cap.  49,  ubi  ex  foliis  rosa- 
rum  exustis  confieri  docet,  et  ex  nucleis  palma- 
rum,  atque  etiam  ex  bubula  medulla,  lib.  xxvii^ 
''ap.  4.  Le  Pr. 

(92)  Damnali  a  Deo  sunt,  ut  Enoch  refert,  Iterum 
citat  Hbrum  Enoch  apcoryphum,  quem  se  legisse 
testatur  Hieronymus.BiX  ouo  etiam  capita  qusdam 
descripsit  Gorgius  Syncellus,  qui  et  Paulum  quo- 
que  ipsum  nonnulla  etiam  citasse  ostendit  ex  apo- 
cryphis  Heltn,  Mosis  et  Hieremi» ;  deinde  sabji- 


cit:  Taura  8e  ^fiTv  cipT)Tat,  o5  nph^  &Sctocv  [iht 
PouXo{x4vo(c  aSia^p^pco^  a&TOw  ^uyx^^iv.  (a^ 
Y^voiTo .  IIoXXoC  Y*P  iSXdtfiijffav  Iv  icmiv  auTot^ 
iciareu^avTec'  &'Oev  xal  i^  i-^ia  Toi3  6eou  *£xxXr^(7tz 
xal  6  "^oph^  TU)v  Otovopbiv  fj(xa)V  IlaTiptDV  ixci^XuTev 
ivTUYX^^si^  auTOtc  woricep  TJi  Qeta  Xoiir^  rpa^TJ. 
Hsec  a  nobis  dieta  sint^  non  quod  velimus  temere  aut 
sine  delectu  istis  uti  libris  :  absit,  Muttis  enim  no- 
cuit  nimia  istiusmodi  credulitas  :  unde  sancta  Dei 
Ecclesia  et  deiferorum  Patrum  nostrorum  chorus 
obstiterunt,  quominus  ad  eum  modum  recitarentur, 
ad  qucm  reliquae  divinse  Scripturx.  Ac  de  bujusce- 
modi  Bcripturis  olim  monuit  doctissimus  hitero- 
nymus,  Epistota  ad  Lxtam  :  «  Sciendum  non  eo- 
rum  esse  quorum  titulis  prsnotantur,  maltaque 
his  admista  vitiosa,  et  grandis  esse  prudeatiae  au- 
rum  in  luto  quffirere.  Rio. 

(93)  Nullum  botrohatum  retundat,  Botronatum 
dicit  coros  struicem  corymblatam.  Hesvcbios  :  Bo- 
TpuS^v,  iTipa  TTjc  lT4pac  ix^fiivT},  (i>c  ol  poTpuc<  toc 
^oL^a.^  ioux^t  Tcuxvac  Rio. 

—  Nultum  botronatum,  etc.  Divinat  Rhenanaa 
esse  redimiculum  capillos  capitis  strin^ns,  ita 
dictum  quod  botri  speciem  refert.  Nam  in  Grsco 
textu  Septuaginta  interpretum  nihil  est  tale,  fieri- 
que  potest  ut  sit  vocabulum  quo  vul^os  id  tem- 
poris  utcbatur,  ad  ornamentum  capitis  feminei 
explicandum.  Lag. 

(94)  Despectorem.  Ita  legit  Rhenanus.  Despeclor, 
ut  et  ante  plus  semel,  pro  dispectore,  qui  caram 
habeat,  et  considerationem  institutorum  suoram. 
Sic  et  in  Mb.de  velandis  virgintbus  :  «  Sed  nec  inter 
consuetudines,  inquit,  despicero  volueront  illl 
sanctissimi  antecessorea.  »  Rhen. 

(95)  Patresfamitise,  Istud  usurpat  auctor,  contra 
quem  sentit  Varro,  lib.  vii,  ubi  dioere  debuisset 
patresfamitias.  Eodem  modo  Mart  lib.  x  :  Pater 
famiiiffi  verus  est  Quirinalis.  »  Pam. 

(96)  Nulla  proced&ndi  causa  non  tetrica,  Hoc 
est.  Nulla  procedendi  caosa  non  gravis,  non  seria, 
non  sancta.  Rio. 


I 


1145 


LIBBR  II  DE  GULTU  FEMINARUM. 


1446 


aat  imbecillu9   aliquis    ex  fratribus   ▼isitaDdus^  A  Qi^  '^  ^^  matroQalibus  deooramentis  ooeroebant» 


aut  sacriOcium  ofTertur  (97),  aut  Dei  verbum  ad- 
ministratur.  Quidvis  borum  gravitatis  et  sancti- 
tatis  negotium,  et  cui  opus  non  sit  habitu  ez- 
traordinario  et  oomposito  et  soluto  '^  Ao  si  ne- 
cessitas  amicitiarum  offlciorumque  gentilium  vos 
vocat,  cur  non  vestris  armis  indutsB  proceditis? 
tanto  magis,  quanto  ad  eztraneas  fldei?  ut  sit 
inter  ancillaa  diaboli  et  Dei  discrimen,  ut  exem- 
plo  sitis  illis,  ut  ISSO  ffidiflcentur  in  vobis,  ut, 
quomodo  ait  Apostolus,  magniflcetur  Deus  in  cor- 
pore  vestro  {Philipp.  i,  20 ;  /  Cor.  vi,  20) ;  magni- 
flcatur  autem  in  corpore  per  pudicitiam,  utique 
et  per  habitum  pudicitis  competentem.  8ed 
enim  dicitur  a  quibusdam,  ne  biasphemetur  no- 


men  ejus  in  nobis  [Rom.  ii,  24),  si  quid  de  pristino  ^  sub  velamento  latebat,  habitus  qualitate 
habitu  et  cultu  detrabamus.  Non  auferamus  ergo      riam  1SS1  mentiente  (99),  et  fecit,  ut 


nobis  et  vitia  pristina '',  simus  et  moribus  iisdem, 
si  et  superfloie  eadem,  et  tunc  vere  non  blasphe- 
mabunt  nationes.  Grandis  blasphemia  est,  qua  di- 
catur  ^  :  Ex  quo  facta  est  Ghristiana,  pauperius 
incedit.  Timebis  pauperior  videri,  ex  quo  iocuple- 
tior  facta  es,  et  8ordidior,ex  quo  mundior  ?  Secun- 
dum  gentilium,  an  secundum  Dei  placitumlince- 
dere  Ghristianos  oportet  ? 

GAPUT  XII. 

Optemus  tantummodo  ne  Justae  blaspbemationis 
causfla  simus.  Quanto  autem  magis  blasphemabilQ 
est,  si,  quae  sacerdotes  pudiciti»  dicimini,  impudi- 
carum  ritu  prooedatis  oultae  et  expiotffi  ?   Aut 


jam  certe  Sfeculi  improbitas  quotidie  insurgens 
honestissimis  quibusque  feminis  usque  ad  erro- 
rem  digaoscendi  cosequavit ;  quanquam  lenocinia 
formaa  nunquam  non  prostituto  corpori  conjuncta 
et  debita  eliam  Scripturs  suggerunt.  Ille  civitas 
valida,  qu»  super  septem  montes  et  plurimas 
aquas  praosidet,  cum  prostituts  appellaiionem  a 
Domino  meruisset  *',  quali  habitu  appellationi 
suffi  comparata  est?  Sedet  certe  in  purpura  et 
coccino  et  auro  et  lapide  pretioso.  Quam  maledicta 
sunt,  aine  quibus  non  poluitmalediclaet  prostituta 
describi  !  Thamar  illa  {6en.  xxviii,  14  seqq.), 
quia  se  expinxerat  et  ornaverat,  idcirco  Judds  su- 
spicione  visa  eet  qusstui  (98)  sedere ;  adeo,  quia 

qusstua- 
qusstua- 

riam  et  voluit  et  compellavit  et  pactus  est  '*. 
Unde  addiscimus  adversus  congressus  etiam  et 
suspieiones  impudi?.as  providendum  omni  modo 
esse.  Quid  enim  cast»  mentis  integritas  in  alte- 
rius  suspicione  fnaculatur  ?  Quid  speratur  in  me, 
quod  adversor?  Quid  non  mores  meos  habitus' 
pronuntiat,  ne  spiritus  per  aures  ab  impuden- 
tia  vulneretur  (1)?  Liceat  videri  pudicam,  certe 
impudicam  non  lioet  ^"^. 

GAPUT  XIII. 

Aliqua  forsitan  dicat :  Non  est  mihi  necessarium 
bominibus  probari,  nec  enim  testimonium  bp- 
minum   requiro ;  Deus  conspector  est  cordis  (/ 


quid  minus  habent  intelicissimaB  ills  publicarum  q  Reg.  xvi,  7).  Scimus  omnes,  oum  tamen  *\  quid 
Hbidinum  victimae?  quas  si  qus  leges  a  matro-      idem  per  Apostolum  dixerit,  recordemur  :  Pro- 

YaricB  lectioDes. 


*'  A.  Neander  emend,  hab.  extraord.  et  soluto,  sed  composito.    "  Vv.  nobis  et  delevit  Rig.    *'  Gelenius 


Agob.  certe  impudioam  scilicet.    **  Fr,  Junius  conj.  Scimus  omnes  ;  verumtamen  qui  idem,  etc. 

Gommentarius. 


(97)  Sacrificium  offertur.  Sio  dixit,  sacri" 
fictorum  orationes^  in  quibus  scilicet  euchari- 
stioa  mysteria  partioipanda  fidelibus  offeruntur. 

Rio. 

—  Aui  sacrificium  offertur.  Intelligi  Missao  sa- 
crum  manifestius  est  quam  ut  debeat  mani- 
festari,  contra  impudentiam  Junii  qui  quaspiam 
orationes  generatim  intelli^it.  Videndus  Gretserus 
noster  in  notis  contra  Junium,  cap.  3,  Lag. 

(98)  Thamar  illa,  etc^  visa  est  quxstui.  Id  est, 
ad  quaestum  sedere,  etc.  Etiam  hanc  scripturam 
posteriori  loco  citat  B.  Gyprianus,  ut  ostendat 
mulierem  ornari  seculariter  non  debere,  in  hsBO 
verba  :  Thamar  cooperuii  se  pallio  (quod  appellut 
et  fi.  Hieronymus  theristrum)  et  adomavit, 
et  cum  aspexisset  eam  Judas^  visum  est  ei 
meretrioem  esse.  III ud  autem,  et  voluity  ac- 
cipere  videtur  auctor,  pro  concupiscentia  ejus 
exarsit.  Pam. 

—  Quxstui  sedere.  Sedere  mulierum  est  qu» 
forDicari»  sunt.  De  eadem  Thamar,  Gen.  xxxviii, 
Operuit  se  peplo  et  obtexit  se^  eonseditque  in  porta 
oculorum ;  vel,  ut  Vulgatus,  Mulato  habitu  sedit  in 
bivio  itineris,  et  Jeremiffi,  oap.  iii,  Vide  ubi  non 
prostraia  sis,  in  viis  sedebas.  ruit  enim  solemne 


Hebrsis,  ut  meretrices  publicas  obsiderent  vias. 
Unde  illud  Ezech.  xvi  :  Ad  omne  capui  vix  asdifi' 
casti  signum  prostitutionis  tuse  ;  et  iterum  :  jEdi/i' 
casU  lupanar  tuum  in  capits  omnis  viae.  Inde  etiam 
apud  Romanos  prosedae,  quarum  meretricum  fre- 
(^uens  mentio,  quod  ante  fores  scderent.  Plautus 
in  Pgdu.  :  •  Prosedas,  pistorum  amicas  reliquias 
alicarias.  »  Lag. 

(99)  Habitus  qualitate  qussstuariam  mentiente. 
Perstringit  fortasse  quamdam  muiierem  quffl  in  illo 
-.  luto  haserat,  qua  ratione,  Sat.  vi,  Juvenalis  Mes- 
•^  saiinam  tangit  quse,  nuda  papillis  Gonstitit  oratis 
titulum  mentlta  Lyciscffl,  i  qu»  scilicet  cellam 
intravit  in  qua  fcedum  prostibulum  sederat  men- 
tiendo  so  quaestum  corporis  facere.  Ls  Pr. 

(1)  Spiriius  per  aures  ab  impudentia  vulneretur. 
Ab  tmpudentia  scilicet  juvenum  protervorum,  qui 
te  in  tali  habitu  pro  impiidica  compellare,  et  im- 
pudenti  alloquio  spiritum  tuum  lacessere  et  in- 
quietare  audebunt,  atque  ita  per  aures  tuas  pudo^ 
rem  tuum  vulnerabunt,  sic  «  spiritum  sscularis 
rei  gratia  concutit.  Et  spiritum  scandalo  permo- 
vent.  »  Goncil.  Eliber.  :  «  Spiritus  sanctorum  in- 
quietantur.  »  Rio. 


1447 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  I.  —  SBRIES  II»  DOGMATIGA. 


1448 


bum  veBtrum  coram  (2)  hominibus  appareat  (PAt-  j^  occupata  locum  spaihae  non  det.  Quare,  benedic- 


Upp,  IV,  5).  Ad  quid,  nisi  ut  malitia  ad  vob  acces- 
8um  omnino  non  habeat,  et  ut  malis  et  exemplo 
et  testimonio  sitis  ?  Aut  quid  est :  LucearU  opera 
vestraf  Aut  quld  nos  Domious  (3)  lumen  terr» 
vocavit?  Quid  civitati  supra  montem  constitutse 
comparavit  {Maith,  v,  14),  si  non  relucemus  inter 
tenebrosos  "  et  exstamus  inter  demersos  ?  Si 
luceruam  tuam  sub  modium  abstruseriSy  in  te- 
nobris  derelicta  a  multis  incurseris  necesse 
est  (4).  Hac  sunt,  quae  nos  luminaria  mundi  fa- 
oiunt,  bona  scilicet  nostra.  Bonum  autem,  dun- 
tazat  verum  et  plenum,  1SS3  non  amat  tene- 
bras,  sed  gaudet  videri  et  ipsa  denotatione  sui 
exsultat  '*  (5).  Pudicitis  Ghristiane  satis  non  est 


te,  meditemur  dariora,  et  non  sentiemus ;  re- 
linquamus  Istiora,  et  non  desiderabimus ;  stemus 
expeditffi  ad  omnem  vim,  nihil  habentes  quod 
relinquere  timeamus.  Retinacula  ista  sunt  spei 
nostrsB.  Projiciamus  omamenta  terrena,  si  coelestia 
optamus.  Ne  dilexeritis  aurum,  in  quo  prima  " 
delicta  populi  Israelis  denotantur  {cf.  Exod. 
XXXII,  2  seqq.).  Odisse  debetis,  quod  Judeoi 
perdldit  "^  quod  derelinquentes  Deum  adorave- 
runt.  Etiam  tunc  aurum  ignis  eat  (8)  esca.  Cae- 
terum  *^  tempora  Ghristianorum  semper  et  nunc 
vel  maxime  non  auro,  sed  ferro  transigantnr. 
StolaB  martyriorum  praeparantur,  angelis  baju- 
lis  ^  sustinentur  (9).  Prodite  vos  jam  medicamen- 


esse,  verumet  videri.  Tanta  enim  debet  esse  pleni-      tis  1SSS  et  ornamentis  exstructaa**  prophetarum 


tudo  ejui,  ut  emanet  ab  animo  in  habitum  et  eru- 
ctet  a  conscientia  in  superflciem,  ut  et  foris  inspi- 
ciat  quasi  supellectilem  suam,  qusB  conveniat 
fidei  continende  in  perpetuum.  Discutiendffl  enim 
sunt  deliciffi,  quarum  moUitia  et.fluxu  fidei  virtus 
efTeminari  potest.  Geterum  nescio  an  manus 
spatalio  circumdari  solita  (6)  in  duritia  catena 
stupesoere  sustineat.  Nescio  an  crus  de  perisoe- 
lio  '^  (7)  in  nervum  se  patiatur  arctari.  Timeo  cer- 
vicem,  ne  margaritarum  et  smaragdorum  laqueis 

Yarise  lectiones. 


et  apostolorum,  sumentes  de  simplicitate  cando- 
rem,  de  pudicitia  ruborem,  depict»  oculos  vere- 
cundia  et  os  taciturnitate '',  inserentes  in  aures 
sermonem  Dei,  annectentes  cervicibus  jugum 
Ghristi.  Gaput  1SS4  maritis  subjicite,  et  satis 
ornatfld  eritis.  Manus  lanis  oocupate  **,  pedes 
domi  figite,  et  plus  quam  in  auro  plaoebunt  ^. 
Vestite  vos  aerico  probitatis,  byssino  sanetitatis, 
purpura  pudicitias.  Taliter  pigmentats  Deam  ha- 
bebitis  umatorem. 


'*  Rig.  reluc.  in  tenebris  ;  aliiy  reluc.  inter  tenebras.     ^  Rig.  in  ipsas  denotationes  exultat. 

"  "*  lia.    •*  fii(y.  patres.    '^  i^tg^.  quod  relinquentibus  Deur 


crus  periscelio  letatum,  etc.  '*  Rig.  omnia.  ^  Rig.  patres.  ^^  Rig,  quod  relinquentibus  Deum  adora- 
tum  est.  Btiam  (alii  jam)  tunc  aurum  ignis  est.  Gsterum,  etc.  ^*  Rig,  aneeli  bajuli  sust.  **  Propbeta- 
rum  omitt.  SemL    "  AUi  et  spiritus  taciturnitate.    ^  Ocoupat»  Paris.    *'  Piacebitis  alii. 


Gommentarius. 


(2)  Probum    vesirum    coramj  etc.   Ad   verbum  C 
expressit  quod  Graece  est  apud  Apostolum,  quo 
nomine  uoique  S.  Paulum   apostolum  intelligit, 
Pbilipp.,  II,  x6  iirieixlc  6|xa>v  pro  quo  noster  vul- 
gatus  interpres    parapbrasticus,  modettia   vestra, 

Pam. 

(3)  Aut  quid  nos  Dominus,  Cum  apud  Mutth. 
Grsece  legatur  xh  ^ox  tou  x6j(jlou,  nusouam  autem 
x(5(i[xoc  pro  terra  usurpetur,  etiam  nic  videtur 
memoria  lapsus  auctor,  eo  quod  paulo  ante  prae- 
cessit,  sal  terrx^  cum  alioqui  debuisset  dicere 
lumen  mundi,   quemadmodum    luminaria  mundi, 

Pam. 

(4)  !n  tenebris  derelicta  a  mutlis  incursrris  ne- 
cesse  est,  Vulgo  legitur,  o  multis  incurseris,  In 
codice  Agobardi,  inciuseris,  Soribendum,  incurse- 
rt5,  hoc  sensu  :  Fieri  non  potesl,  quin  multi 
olTendant  tibi  in  tenebris  reliolfle.  Incursari  voca- 
bulum  hic  ambiguum  cst ;  nam  et  incursari  fe- 
mina  dicilur,  qus  caeco  libidinantium  impetu  j) 
opprimitur.    Sic    igse    Tertull.    lib.   i   ad     Nat. 

«  Quoties  in  lencbris  incursasset  incesta.  »   Et  : 
«  Nota  diligenter,  ut  cum  tenebra  irruerint,  non 


erres,  extraneam  incursans.  »  Et  libro  de  Pudic, : 
u  Nec  enim  interest,  nuptam  alienam  aut  viduam 
quis  incurset.  »  Pam. 

(5)  /n  ipsas  denotationes,  itc.  Fabius,  declam. 
19,  :<  Omnium  denotatione  damnatus.  Pam. 

(6)  An  manus  spatalio  circumdari  soiita.  Spatha- 
lium  muliebre  ornamentum  i-nb  xou  oiraOq^  qucd 
deliciari  li^niflcat  Bhen. 

(7)  Nescio  an  crus  periscelio,  Periscelide  sive 
periscelio  crura  vel  tibis  exornabantur  :  oxiXoc 
Grffici  orus  vocant.  Rrbn. 

(8)  Etiam  iunc  aurum  ignis  esi,  Libro  auperiore 
dixit  de  auro,  «  Nomen  terre  in  igne  rehquit.  • 
Itaque  Jam  ab  igno  habet  quod  aurum  est.  Ignis 
autcm  mentione,  perpetuo  alludit  ad  ignem  para- 
tum  supplicio  profanorum.  Rio. 

(9)  Angeli  bajuli  sustinentur.  Hoc  est,  aD|;eli 
spectantur,  qui  eos  in  ctelum  sublevent  obviam 
Ghristo.  Sic  ipse  Tertullianus  prscedenti  libro  : 
«  Videbo  an  cum  cerussa  et  purpurisso,  et  crc- 
co  ei  illo  ambitu  capitis  resurgatit  :  an  taliter 
expicfas  angeli  in  nubila  sublevent  obviam  Christo 
in  aere.  »  Ria. 


1449 


ORDO  RBRtJM 


1450 


ORDO  RERUIII 

qVM  IN  HOC  TOMO  CONTBMENTUR 


QUINTVS   SEPTIMIVS   FLOREIfS   TEJiTVL- 

LUNVS. 

mVjE  BDITIONIS  PR/EPATIO. 


Art.  I.  De  anotoritate  Tertulliani. 

11 

Art.  II.  De  recto  usa  Tertulliani. 

19 

Art.  III.  De  litterariis  Tertuiliani  Annalibus. 

33 

Saculo  IX. 

34 

Sascnlo  X. 

35 

SSBOUIO  XI. 

Ibid. 

Sfficulis,  XII,  XIII,  XIV. 

36 

Saoulis  XV,  XVI. 

37 

SaBCuIo  XVII. 

47 

Saeculo  XVIII. 

62 

Saeculo  XIX. 

70 

Art.  IV.  De  noTa  editione  Parisiensi. 

73 

VITA  Q.  SEPT.  FLORENT  TERTDLLIANI,  auc- 

tore  Jacobo  Pamelio.  77 

§  I.  Ezponitur  prasTia  conlroTersia  duplez.       77 

§  II.  De  tempore  quo  ad  fidem  conversus  est  Ter- 
tuIIianuB  noster.  80 

§  III.  De  ejus  praenomine,  nomine,  cognomine  et 
agnomine.  83 

§  IV.  Gujas  fuerit,  gualisTC  ejus  institutio,  liltera- 
rum  peritia  ac  scientiarum.  84 

§  V.  De  ejus  convereatione  in  gentilismo  de  oon- 
jugio.  86 

§  VI.  Quandonam,  quate  occaslone  ac  quibus  mo- 
mentis  Ghristianus  evaserit.  90 

§  VII.  Unde  suam  bauserit  omnimodam  discipli- 
nse  Ghristianaa  scientiam.  92 

g  VIII.  Quandonam,  et  in  qua  rerum  tempestate 
carmina  quasdam  Iiba?erit.  94 

I IX.  De  libris  adversus  Judasos  in  lucem  editis.96 

§  X.  De  Apologetieo  Testimonio  animas  el  Fato, 
adTorsus  gentes^  ac  de  Tertuliiani  sacerdotio,  libris- 
que  inde  oi>ortis  de  Pcenitentia,  de  Oratione  de  Gir- 
cumsione  de  Vestibus  Aaron,  de  mundis  et  immun- 
dls  Animalibus,  de  Trinitate  de  Baptismo.  97 

§  Xi.  De  aliis  bona  fide  scriptis  ad  Scapulam,  ad 
Martyras,  de  Patientia,  de  Prsseriptionibus  adTcr- 
sus  hsBretioos.  103 

§  XII.  De  Baptismo  adTorsus  Quintillam.  106 

ExcursQS  fit  in  Montanismum  quem  soriptis  pri- 
mo  lacessit  Tertullianus.  106 

§  XIII.  De  quibusdam  subiestae  fidei  libris  de  Spe- 
ctacuIiSfde  Idololatria,de  Habitu  muliebri  et  de  cuitu 
feminarum^  duobus  ad  Oxorem,  adyersus  Apelletia- 
nos,  adversuB  Hermogenem,  de  Materia  Deo  coas- 
tema,  de  Gensu  animae  ex  eadem  materia,  adversus 
ValentinianoSy  de  Anima,  de  Spe  fidelium.  108 

§  XIV.  De  librie  Montanismum  jam  redolenlibus, 
de  eame  Ghristi^dTersus  IV  haareses,  de  Resurrec- 
tione  camis»  adTcrsus  Marcionem  V,  de  Gorona  Mi- 
litis^  Soorpiacam  adTersus  Gnosticos,  adTcrsus  Pra- 
xeam.  111 

g  XV.  Ejus  defectionis  tempus  et  causa.  114 

§  XVL  De  ultimis  Tertullhani  Montani&tffi  libris, 
de  Fuga  in  persecutione,  de  Exhortatione  castitatis» 
de  Monogamia,  de  Jejuniis  adTcrsus  PsTchicos,  de 
Pudioitia,  de  Exstasi,  adTersua  Apollonium  Sepli- 
mum.  '  116 

§  XVII.  Quonam  ultimo  temporefloruerit.       121 

§  XVIII.  De  Tertuliianistis. 

PaTAOIi.  L 


Tertuliani  JG.  Romani  Bebponsa  quae  in  libris 
Digestorum  exstant.  £x  lib.  i.  Qu8estionumocto.424 

DISSERTATIO  de  Tera  aBlate  ac  doctrina  scripto- 
rum  quffi  sapersunl  Q.  Sept.  Tertulliani  auctore  P. 
Goltefrido  Lumper,  monacho  Benedictino  imperialis 
monaslerii  ad  S.  Gorgium  Hercyniae  SilTae.         125 

Art.  I.  —  De  Tertulliani  ingentOfStylo  et  existima^ 
tione.  129 

Art.  II.  —  De  libris  Tertulliani,  quorum  et  setas 
et  orthodoxia  constani,  136 

S  1.  —  Ratio  instituti. 

§  2.  —  Quaestiones  qoaedam  uniTerse  proponun- 
tur.  138 

§  3.  —  Quonam  anno  TertuUianus  ad  Montanis- 
tas  defecerit.  Utrum,  his  relictis,  sedenuoad  orlho- 
doxos  receperit.  139 

§  4.  —  Quomodo  Tertullianus  Montanizans  a  Mon- 
tanista  discerni  possil.Et  hujus  discriminis  Tindiciae 
adTcrsus  HoflTmannum.  140 

j{  5.  —  Priraa  classis  librorum,  qui  sunt  tempore 
prioris  Tcxationis  Ghristianorum  sub  SeTcro  Augus- 
to  scripti.  142 

§  6.  —  De  ipsa  hac  vexatione  disputatur  ita,  ut 
demonstreiur  talem  exstitisse  ante  Severi  edictum, 
quum  in  rem  proposilis  Moshemii  argumentis  alia 
noTO  adjiciuntur,  et  initium  cepisse  A.  P.  G.  N. 
GXGVII.  142 

§  7.  —  Quae  causse  hujus  prioris  Texationis.    145 

I  8.  —  Initlom  vexalionis  Ghristian.  ex  anno  quo 
periit  Albinus  demonstratur,hunc  Tero  ann.  GXGVII 
interfectum   esse  probatur  primo  ex  ordine  belU- 

2uod  ScTerus  Pescennio  Ni^o  gessit.  Obiter  quae- 
am  notae  in  nommis  SoTen  explicantur,  et  Moahe- 
mii  rationes  emendantur.  146 

§  9.  —  Albinum  ann.  GXGVII,  inlerfectum  fuis- 
se,  probatur  seoundo  a  tempore  expugnati  By- 
zantit.  149 

§  40.  —  Probatur  tertio  ex  anno  quo  Garaoallus 
Gaesaris  dignitatem  e  senatus  consolto  accepit.    150 

§  11.  —  E  loco  quodam  Tertolliani  ad  Scapulam, 
qui  cum  alio  Spartiani  confertur,  ostanditur  anno 
CXGVII  inilium  cepisse  priorem  hano  Texationem 
Ghrislianorum.  151 

§  12.  —  Idem  demonslratur  ulterius  ex  aetate  Apo- 
logetici  Tertulliani,  oaeterorumque  librorum ,  qui 
eum  antecesserunt.  151 

§  13.  —  iEtas  ipsa  librorum  hi]gus  generis  defini- 
tur  ila.  ut  liber  ad  Martyres  ann.  GXCVII  sit  exara- 
tus  ;  Hoffmanni  conjecturae  exploduutur.  452 

§  14.  —  Liber  de  Spectaculis  ann.  CXjCVIII  cons- 
criptus.  Dubitationes  Tillemontii,  Hoffmanni  et  Du- 
pinii  solTuntur.  154 

8  45.  —  Liber  de  Idoloiatria  eidem  anno  asseritur. 
Tillemontii  et  Hoffmanni  conjecturae  dispellun- 
tur.  157 

§  16.  —  Apologeticus  anno  GXGIX  compositus  de- 
monstratur.  159 

§  17.  —  Libri  duo  ad  Nationes  anno  GXGIX  scri- 
pti.  162 

§  18,  —  Liber  de  testimonio  animae  eidem  anno 
asseritur.  164 

Art.  III.  -—  De  libris  Tertulhanit  quorum  et  «tas 
et  Montanismus  constat»  464 

46 


im 


ORDO  RERUH 


§  !•  '^  Liber  de  Gorona  anno  GCI  docelur  cons- 
criptus.  164 

§  2.  —  SecQs  senlentiam  opiniones  exaniinanlur. 
el  i  nprimis  HofTmanni  et  Ursli,  qui  illnm  ann. 
GXGVIII  Iribuerunt,  et  Pagii,  qui  eum  assignaverat 
ann.  GGII.  169 

§  3.  —  Baronii  argumenta  convelluntur  pro  anno 
GXGIX.  172 

§  4.  —  Denique  Pamelii  el  AUiiii,  qui  librum 
hunc  co^jecerant  iu  ano.  GGIX,  decreta  expiodun- 
tnr.  172 

§  5.  —  Liber  uterque  de  cultu  feminarum  simul 
editur  ottenditur  contra  Pamelium  et  Tiilemonttum 

173 

§  6.  —  Anno  quidem  GGI,  aut  GGII.  ili 

§7.  ^  Liber  de  Fuga  in  persecutione  vindicatur 
ann.  GGH.  175 

§  8.  —  Examinatur  popolaris  sententia  de  libro 
Scorpiace  iibris  Terlulliani  ad  Marcionem  posteriore 
dequQ^ejQB  adversus  hunc  libris  deperdiiis  disputa- 
tar.  176 

§  9.  —  Scorpiacon  anno  GGIV  scriptam  esse  con- 
ficilur.  178 

§  40.  —  Libri  V,  qui  sQpersunt  adversus  Marcio- 
nem,  quorum  primus  reteriur  ad  ann.  GGVII  aut 
CGVIII,  caeleros  dubie  aetalis  esse  docelur.  180 

§  11.  —  Tillemontii  contraria  opinio  castigatur. 

181 

§  12.  Liber  de  Pallio.  Oispulatur  de  triplici  prae- 
sentis  imperii  viirlute,  et  inquiritur  in  annum  quo 
Geta  dignilatem  Augusti  suscepit.  182 

§  13.  —  Dubia  redditur  Brisnagii  et  Walchii  sen- 

tentia,  qui  ann.  GGXI,  hunc  librum  editum  esse 

voluerunt,  ct  ann.  GGVIII  libelius  asserilur.        184 

§  14.  —  Librum  ad  Scapulam  sub  initium  imperii 

Autonini  Garacalli,  ann.  GCXI  prodiisse  probatur. 

187 

Art.  IV.  —  De  libris  Tertulliani,  quorum  vel  Bitas. 
vel  doctrinaf  vel  uiraque  latet,  18o 

§  4.  —  Tertia  classis  librorum  Tertalliani,  quos 
qnamvis  incertn  eetatis  eunt,  tamen  constat,  scrip- 
to8  anle  ejus  defectionem  fuisse.  188 

§  2.  —  Liber  de  Oraiione  ante  defectionem  scrip- 
tus  et  anno  GXGVI  vel  GXGVII  editus.  189 

g  3.  —  Liber  de  Raptismo  a  TertuJliano  catholioo 
exaratus.  Confutantur  argumenta   dissentientium. 

m 

§  4.  —  Pamelius  et  Dupiniut  castigantur.  Puritas 
libri  a  Montanismo  demonslratur.  196 

§  5.  —  Libri  II  ad  Uxorem  ante  lapsam  Tertul- 
liani  exarati.  201 

Art.  V.  — >  Quarta  classis  Ubrorum,  quorum  non 
•  nisi  Montanismus  patet.  202 

§  1.  —  Liber  de  Patientia,  an.  GG  vel  GGI  scrip- 
tus.  202 

§  2.  —  Liber  4e  velandis  Yirginibus,  qui  est  facile 
librorum  Montanisticorum  primus.  204 

§  3.  —  Liber  de  Exbortationc  castitatis  anno  GGI 
exaratus.  205 

§  4.  —  Libri  de  Monogamia,  JeJQniis  et  Pudicilia, 
an.  GGIII  scripti.  207 

§  5.  —  Libn  adversas  Praxeam,  Hermogenem,  et 
de  Anima,  anno  GGIV  vel  GGV  edili.  208 

g  6.  —  Libri  advcrsas  Valenlinianos  et  de  Praes- 
criptionibus,  Garue  Ghristi  et  Resurrectione,  post 
ann.  GCIII  scripti.  209 

Art.  VI.  —  Quinta  classis  librorum,  quarum  nec 
setas  nec  doctrina  certa  est.  214 

§  1.  —  Liber  de  Poenitentia.  214 

^2.  —  Liber  adversus  Judsos.  216 

§  3.  —  De  aclis  Perpeluae  et  Felicilatis,  harumque 
Montanismo  217 

§  4.  De  Montanistis  Artotyritis.  220 


§  5.  —  Wbi^tonl  argumenta  pro  Tertalliano  aac- 
rore  horum  Actorum  expeaduntur.  221 

§  6,  —  DsQs  univ^rs»  hujua  dispulationis  exem- 
plis  ex  hisloria  Cbristiana  ductis  demonstratur.  223 

Paradoza  Tertuluani,  cum  anlidoto  Jaoobi  Pa- 
melii.  225 

§  1.  —  De  angelts  desertoribus  qui  duzerunt  filiaa 

hominum.  225 

§  2.  De  angelorum  apparitionibas  io  vera  humana 

oarne.  226 

§  3.  —  De  anima  primi  hominis  ez  materia  Dei. 

227 
§  4.  ~  De  animabut  posterorum  Ade  ex  traduce. 
§  5.  —  De  anim»  sexu.  229 

§  6.  —  Animam  peccatricem  potius  qoam  car- 
nem.  229 

t^  7.  —  De  anima  corporea.  229 

§  8.  —  Animam  nihil  pati  posse  sine  corpore.  232 
§  9.  —  Animam  sanctorum  in  dnu  Abrah»,  sea 
paradiso,  sive  sub  allari^  seu  loco  non  coeietti,  sed 
tamen  inferis  superiori,  foveri  et  gaudere,  ad  diem 
usque  judicii  Domini.  232 

§  10.  —  Animarom  mortuorum  omnem  ezhibi- 
tionem  incorj^oralem  prsstigias  esse.  234 

§  il.  —  Animos  hominom  pessimos  post  mortem 
in  daemonas  verti,  235 

§  12.  —  De  baptizandls  bereticis,  eo  qood  apud 
illos  omnia  veritati  exlranea  et  contraria.  236 

8  13.  —  De  Ghristo  Dei  Spiritu.  238 

§  14.  —  De  Christo  refelato  per  priedioationem 
anno  Tiberii  Gssaris  XII,  passo  anno  ejusdem  XY. 

238 
§  15.  ^  De  Deo  oorporoo,  quod  nihil  incorporale 
Bit.  339 

§  16.  ^  De  Dei  ira.  240 

§  17.  —  Ecclesiam  esse  in  tribus,  etiam  laicii.241 
§  18.  ^  De  exstasi  sive  ameniia,  siyt  spiritn  pro- 
pbelico.  Montani  et  insanarum  vatum  Priscille  et 
MazimillaB,  et  similium.  242 

§  19.  —  Filium  Dei  Ghristum  semper  visum  ab 
hominibus,  in  vera,  elsi  noo  nata  carne.  243 

§  20.  —  De  foga  in  persecutione  uon  licita.     244 
§  21.  —  De  Job,  quod  filiis  ei  non  reatitutis,  vo- 
luntariam  orbitatem  sit  passos.  245 

§  22.  —  De  Maria  Virgine,  qnod  commnni  lege 
palefacti  corporis  Ghristum  peperit.  246 

§  23.  ^  De  Maria  Yirgine  semel  nuptura  poat 
partum.  246 

§  24.  ~  De  mille  annis  post  resurrectionem  cor- 
porom.  247 

§  25.  -•  De  Nuptiis  secundit  damnatis  tanquam 
ttnpris.  249 

26.  <—  De  Pnracleto  Montano.  250 

27.  —  De  Pehitentia  moBchis  neganda.         251 

28.  —  De  Psjchicis,  qao  nomine  Gatholicis  ca- 
lumniam  fecit.  252 

II  29.  —  De  Quadragesimis  duabus.  253 

§  30.  —  De  repudio  Ghristianis  licito,  ita  at  alte- 

ram  docant,  adulterii  causa.  253 

§  31.  —  Girca  Trinitalem.  254 

Provbrbialbs  FORMULiE  toto  opero  hoo  Tertallia- 
nico  contentae  brovibus  scholiis  illaslratae,  aoctori- 
bas  Beato  Rhenano  et  And.  Hojo  Brugensi.       257 

SigBBERTI  HaVERCAMPI  Pa£FATIO  io  TBRTDIXIAm 
ApOLOOBTICUM  ADVBRSU8  GBNTES.  2Vl8 

QUINTI  SEPTIMI  FLORENTIS  TERTDLLIANI 
OPERUM  PARS  PRIMA,  IN  QDA  GONTINENTUR 
LIBRI  ANTB  SDSGEPTUM  AB  AUGTORE  MONTA- 
NISMUM  SGRIPTI.  305 

Series  prior.  —  Libri  apologetiei.  305 

ApolooBTICOS  ADVERSUS  GBNTES  PRO  GHRISTIAmS.  305 

Totius  Operii  Argumentum,  —  Imperante  Septimio 
Severo,  et  cum  Antonino  filio  res  Romanas  admini- 


1453 


QDiE  IN  HOG  TOMO  CONTINENTUR. 


1454 


Btrante,TerlaIlianQs,yer8B  religionis  ardore  flagrans, 
illius  utpole  sacris  iniliatus,  moleste,  pro  eo  ac  de- 
buil,  paliebalur,  religionem  quae  efferre  sese  quo- 
dammodo  coBperai^opprimi,  sub  initium  perseculio- 
nis  qaintaB,qua  s®vienle,iDsontes  passim  Gbristiani, 
nalla  sexas  aut  sBtalis  habila  ratione,  inauditis  anle 
illam  diem  sappliciis  craciabanlur.  Pro  suoima  qua 
tono  pollebat  facundia,  Ghristianorum  palrocinium 
suscepit,  quorum  adeo  deplorata  erat  conditio,  ut 
indicta  caosa,  et  solius  nominis  nrsjudicio  damna- 
rentur.  Gommuni  maio  ao  pubiico  oecurrere,  et 
erumpenlem  in  dies  tempestatem,  quanlam  in  se 
erat,  compescere,  partes  suas  duxit,  missaque  hanc 
ob  causam  ad  aniisliles  Romanos  apolo^ia,  efTrena- 
tos  adversariorum  iropetus  fraagit  tantisper  ac  de- 
bilitavil.  £o  quippe  vigore  eaque  eraditione  causam 
egit,  ul  si  ralioDibus  et  veritale  disceptandum  fuis- 
set,  geniiies  omnes  redegisset  ad  incita^.  Justioi 
marlyris  el  Aristidis  vestigia  premere  poterat,verum 
ita  eloquenliani  est  ifnitatas,  ut  ei  dioendi  characie- 
re,  et  argumeotorum  pondere  aodoclriDs  Tarietate, 
ntrumque  superasse  videatur.  305 

Cap.  I.  Cum  sub  Severo  negatum  esset  Christianis 
in  judicio  se  defendere,  scnptum  hoc  prcsidibus 
Romani  imperii  obtulit  auetor,  oslendens  hoccapiie 
iniquam  istam  judicandi  formulam,  per  quam  de- 
fensio  negatur  insontibus,  et  vcritas  absconditur ; 
cum  interim  tot  iantique,  qui  quotidie  ad  hanc  sec- 
tam  Iranseant,  illam  aliqua  oonsideratione  dignam 
facian^  qui  saue  omnes,  remoti  ab  aliqua  perversi- 
tatis  culpa,  ostendanl  sese  longe  aliam  afTectaroin- 
duisse,  qaam  istum  qai  in  maleflcis  semper  depre- 
hendiiur.  505 

Gap.  II.  —  Jam  vero,  si  ut  maleflcos  iractare  ve- 
lint  Gbristianos  oporluii  sallem  eodem  modo  in  Ju- 
re  cum  ulrisque,  agi,  nec  facultas  quocunque  modo 
se  defendendi,  illis  abnegari,  cum  crimen  ex  cir- 
cumstantils  vel  dilni  vel  probari  soleal.  Imo  osten- 
dit  vel  inde  sectae  bujus  innocentiam,  quod  olim 
Trajanus  inquiri  eos  probibuerit,  licet  oblatos  dam- 
nari  voluerit,  cujus  ridel  censuram  sibi  ipsi  conlra- 
riam,  pergitque,  cum  in  illa  explodenda,  ium  in  re- 
prehendendis  perversis  judicum,  in  emendandis 
Ghrislianis  actibus,  simul  in  oausam  hujus  mali  in- 
quirens,  quod  illos  oum  nudo  nomine  Ghrisliano- 
rum  facilpraeiiari.  317 

Cap.  III.  —  Odiieorumc«citatemostendit,quiquos 
vituperant  eoipsoeiogiolaudarecogunlur,sed  quiiam 
suni  efTerati,  ut  mHlint  uxorem  faroiliamqne  probris 
onustam  pati  qnam  Chistianam,  id  esi  emendaiam. 
Cum  iiaque  nudum  illud  nomen  iantas  concilei 
rizas,  inquirit  in  illud,  quod  nusquam  spernenduro, 
vel  perperam  ab  idis  pronunliatum,  amabile  quid 
continei,  el  id  communebabet  cum  reliquis  sectis, 
quod  nomen  ab  Auciore  mnluetur,  cnm  tamen  nun- 
quam  secta  qaaedam  ob  noroen  solum  persequaiur. 
At  Ghristiani,  et  quoad  sectam,  et  quoad  nomen, 
probi,  justi,  ob  nominis  tantum  odium,  inauditi,  in- 
cogniti  condemnanlur.  328 

Cap.  IV.  —  Praeparai  jam  se  ad  defensionem  cri- 
minum  quibus  Ghrisiiani  onerabanlur.  Sed,  cum  vel 
post  justissimiim  defensionem  taoien  violenlia  legis 
obsequium  exigai,  ariinciose  et  valide  oslendii,  le- 
get,  ui  condi,  ila  roprobari  et  mutari  posse,  imo  de- 
Lere  nonnunqaam,  nec  id  sine  exemplo  ;  cum  sci- 
licet  vel  orudeles,  vel  injustae  sint  deprehensas.  Lez 
enim  jusia  esse  colligilur,  postquam  in  valorem  ejus 
inquisitio  facla  esi ;  improba  vero,  non  jam  lez.  sed 
tyrannis  invenitur.  332 

Gap.  V  —  Inquirit  in  ejusmodi  legum  originem» 
et  occasione  Alburni,  quero  iCroilius  in  deorum  nu- 
merum  referri  voIebat,o8tendit,per  illas  divinitatem 
hominam  placilo  sableclaro.  IndeTiberii  de  Ghristo 
sententiam  pronuntiai,  senatusqae  refragationem  : 
oslendit  nallos,  nisi  Neronem,  illique  simillimosy 

nomen  Ghriilianam  afOixisie,  cam  contra  M,  Aare<» 


lius  miracalo  etiam  monitus,caro  illo  Verus,  ei  ante 
illos  Vespasianus,  Trajanus,  Adrianus,  Pius,  Ghris- 
iianos  esse  passt  sint.  Concludii  denique,  illos,  ui  a 
bonis  probatos,  a  malis  affliclos,  bonos,  non  malus, 
ex  similitudine  roorum,  pniari  uebere.  339 

Gap.  VI.  — Quin  ipsos  illos  legum  et  antiqui  cre- 
palores  quain  lungiBsiroe  a  paturuis  inslilutis  desci- 
visse,  osiendit:  Ulpoie  prodigos,  suropluosos,  voiup- 
iuarios,  immodeslos,  superbos,  viuosos,  conjugii 
osores  faclos  :  qui  nec  in  ipsis  religionibus  veterum 
decrela  servartnt,  sed  peregriuas  religiones  Romam 
advezerinl,  damualasque  rcstiiuerint  :  qui  in  omni- 
bus  novitaii  studeutes  magis  quam  ipsi  Cbristiani, 
deos  suus  neglexerint ;  quod  ultiroum  cum  latius 
alibi  sii  exsecuturus,  in  (iue  se  pra;parat  ad  diluen- 
dasoccultorum  facinorum  objcclioues  falsas.      347 

Gap.  VII.  —  Itaque  provoc^t  illos,  ut  quos  gravis- 
siroorum  criminum  reos  putant,  infanticidas,  pue- 
rorum  voraiores,  incestos  denique,  probent,  neque 
faroae,  cujas  origo  saepe  mendax,  ei  rumor  incerius, 
amplius  inconsideraie  credant.  358 

Gap.  VIII.  —  Nec  falsa  lantum,  scd,  ut  contra  na- 
iarae  fidem,  haud  oredenda  ostendii,  idque  oratione 
vehemonti.  Tollii  dein  objectiones,  quasi  reoentes 
Ghristiani  per  ignoraniiam  et  impusiuram  seducan- 
tur,  nec  postea  meiu  pcBno  proolamare  ausint ;  cum 
e  contrario  taies  sini,  qui  mortem  pudendis  ante- 
ferani.  362 

Gap.  IX.  —  At  vero  enncta  illa  crimina,  qaae  falso 
Chrislianis  objiciuniur,  vera  in  Geniibus  accnsato- 
ribus  deprehendi ;  apud  iilos  sacriGcia  humana,  et 
olim  in  aperio,  ei  nunc  in  occullo  commilii ;  homi- 
cidia  laeiis  in  iheatro  ocuHs  spectari  ;  infanticidia 
quoiidie  abjecio,  necato  etiam  partu,  vel  abortu  co- 
acto  perpeirari ;  sangoinem  quoque  gladiatoram  re- 
cens  necaiorum  siiiri ;  hamanam  pabulum  ferinis 
qu3)ri;  imo  in  seipsos  invicem  incendi  :  Ghristianos 
contra,  ab  omni  craore,  animalinm  etiam,  abhorre- 
re ;  apud  illos  inoestam  quotidie  committi,  cum  per 
scortalionero  vagam  ot  gnaiorum  abjeciionem,Iiberi 
etiam  a  pareniibus  ignorentur ;  quae  cuncta  a  Gbris- 
iianis,  ulpote  casiis,  conlineniibus,  venerit  eiiara 
liciiae  (prout  non  nulli  apud  illos)  experiibus,  ion- 
gissiroe  abesse ;  neque  hsBC  de  Ghrisiianis  ab  ullis 
credi  posse,  nisi  qui  oredant,  el  ipsa  itla  faciant^  et 
ipsa  illa  faciant,  et  ex  se  de  aliis  judicent.  366 

Gap.  X.  —  Progreditur  jam  ad  crimen  irreligiosi* 
tatis,  aitque  Chrislianos  deorom  culiam  recusare, 
quia  dii  non  sunt ;  colendi,  si  divinitas  eorum  de- 
monstrari  possit.  Provocai  iiaque  ad  conscientiam 
ffenliliom,  quae  negare  non  polest  omnes  illos  deos 
homines  olim  fuisse,  quod  jam  anius  Saiurni  exem- 
plo  liquido  demonsirai.  380 

Gap.  XI.  —  At  cum  post  mortem  homines  ob  me- 
ritoram  praestantiam  in  deos  adlecti  dicantar,  in- 
quirit  hoc  capiie  in  cansas  c[U8b  hoc  exegeriut  :  qo» 
quidem  respectu  sumroi  Dei  inveniri  neqaeunt,  cum 
ille  aliorum  ope  non  indigeat :  respecio  ipsorum» 
vel  vanae  sunt,vel  tales  ut  mereantur  potiosob  illas 
cum  maleGcis  in  imum  tartarum  delrudi,  ubi  collo- 
carunt  eos  viros,  qui  et  inventis  et  meriiis  illos 
longe  soperaruni.  385 

Gap.  XII.  —  Jam  porro  ostendit,  numlna  illa  ni^ 
hil  esse,  nisi  inania  mortuorum  nomina,  quoram  si- 
mulacra,respectu  materiae  fabricaeque,  mazime  con- 
temni  mereantur,  ul  adeo  in  sulalium  sini  ipsis 
Ghristiants,  qui  propier  iila  puniantur.  Ut  enim  dii 
fiani,  crucibus  velut  Chrisliani.  Gguntur  ;  asciis  edo- 
lantur,  irancantur  danique.  Leonibus  etiam  cin- 
guniorj  et  in  lapidicinis  habitanty  atqoe  ex  insulis 
proveniont.  Qu®  sicui  ipsi  non  sentiont,  ita  nec 
nonores,  qui  ipsis  Gunt.  iMon  itaque  magis  damnandi 
Gbristiani,  qai  illos  respuunt,  quam  ipse  olim  Sene- 
ca,  qui  similiier  inanes  superstitiones  improbavii  : 
ridioolos  enim  esse  deos,  qui  injnris  vilissimarum 
etlam  bestiolaram  pateant,  imo  qai,  cam  non  sint. 


i45S 


ORDO  RERUM 


1496 


nec  illifl  qai  sunt  beaefacere,  nec  ab  illia  laedi  pos- 

8unt.  392 

Gap.  XIII.  —  Si  tamen  haeo  numina  censeri  velint, 

colere  utique  oportebat,  non  spernere,  quod  tamen 

fmssim  facere  illos  oslendit,  cum  singuli  plures  co- 
antfCum  diTinilas  ab  bumano  pendeal  arbilriOyCum 
simulacra  eorum,  ul  domeslica  inslrumenta  pigne- 
renlur,  fenditenlur,  nec  privata  lantum,  sed  et  pu- 
blica,  ut  adeo  majeslas  quaesluaria  efficiatur  :  mur- 
tuis  quoque  Id  bonoris  quod  diis  habeatur,qui  tanto 
dignius  scilicet  imperatoribus  etiamnum  yiventibus 
tribuitur,  quoniam  et  ipri  deos  faciunt ;  al  certe 
meretricibus,  ciuaedis,  similibusque  publicae  libidi- 
nis  victimis,  non  sine  insigni  deorum  contumelia, 
licet  ii  ipsi  nibilo  nobiliores  sint,  addici  potest.    397 

Cap.  XIV.  —  Obiter  inde  avaritia  in  victimis  pro- 
bis  offerondis  taxata,  Homerum  reliquosque  vates 
aggreditur,  docelque  quam  turpia  doclores  bisde 
diis  loquantur,  qui  tamen  ut  cxemplar  linguae  et 
morum  juventuti  proponuntur  :  tragicos  ilem  et 
comicos,  imo  et  philosopbos,  quorum  princeps  So- 
crates,  cum  Diogene  et  Varrone  deos  irrisit,  des- 
Iruiit.  403 

Cap.  XV.  —  Demonstrat  porro,  quam  indecore 
deorum  facta  et  nomina,  ad  oculorum  et  aurium 
voluptatem,  ab  ipsis  in  scenicis  voluplatibus  inflec« 
lantur,  ut  divinitas  plaudente  populo  constupretur ; 
ut  et  quani  crudeliter  in  cavea  et  ludis  theHtralibus 
adhibeantur,  ubi  vilissime  majestas  illa  tractatur ; 
denique  quam  irreverenter  dii  ab  ipsis  babeantur, 
dum  corara  illis  libidinem  suam  eiplent.  Qualis 
quidem  religio  cultores  auos  siultos,  insanos,  osores 
vero  oordatos  et  sapientes  ostendiL  4H 

Gap.  XVI.  —  Ostensurus  jam,quem  Deum,  etquo- 
modo  illum  colant  Gbristiani,  antea  accingit  se  ad 
convellendas  opiniones  de  isto  cultu  falsas  :  de  ca- 

Rite  scilicet  asinino,  de  cruce,  de  sole,  de  Gcio  isto 
umine  biformi  quod  inscribebatur  onokoitis.  Hseo 
omnia  non  sine  risu  morsuque  dituit,  inque  illos  ip- 
sos  accusalores  magis  quadrare  oslendit.  Quo  pacto 
sibi  viam  ad  demonstrationem  religionis  nostrae 
purgat.  419 

Cap.  XVII.  — >  Deum  vnrum,  qui  omnia  fecit,  cu- 
lus  et  naturam  describit,  Gbristianos  colere  asserit : 
bujus  notitiam  etagnitionem  naturaliter  homini  in- 
sitam  docet,  ita  ut  roagnitudinem  ejus,  bonitatem, 
benignitatem,  auxilium  el  justitiam  non  ignoret,  in- 
que  coelis  agere,  non  in  terra,  credat.  431 

Cap.  XVill.  —  Istum  Deum,  non  contentum  in- 
sita  sui  bominibus  nolitia,  aberranles  verbo  et  scri- 
ptura  docere  voluisse  oslendit :  itaqae  prophetag 
misisse  Spiritu  divino  inundatos,  qui  populum  suum 
dese  suoque  cullu  et  poteiitia  edocerent.  Heec,  quo- 
niam  praerogaiiva  erat  Judaeorum,  Hebraicam  requi- 
rebant  linguam  ;  sed  quoniam  jussu  Ptolemaei  in 
Graeoam  linguam  monumenta  isla  versa  erant  facile 
adiri  posse,  tanla  quidem  veritatis  vi  coruscantia,  ut 
qui  legerit  vel  audierit,  etiam  credere  cogatur.    433 

Cap.  XIX.  —  Uujus  Dei  veram  cognitionem,  scri- 
ptis  prodilam,antiquiorero  omni  litteratura  saeculari 
ostendit,  imo  omnibus  illorum  diis  ipsis,  utpote  qui 
postea  in  deorum  numerum  sint  relati.  Cum  enim 
Moacs  ipso  Inacbo  aetate  fere  par  sit,  Danaum  igi- 
tur,  bellum  Trojanum,  Homeruro,  et  si  quid  anti- 
quum  audit,  lon^e  post  se  relinquit  :  quod,  si  velit, 
se  ex  cbronologis  confirmare  posse,  satis  superque 
ostendit.  438 

Gap.  XX.  —  Sed,  omissa  antiquilate,  quse  errare 
potest,  divinitatem  sacrse  Bcripturae  ostendit,  exilu 
rerum  comprobatae :  quaecunque  enim  fiunt»  jam  in 
illa  praedicta  inveniunlur,  ul  adco  necesse  sil  cre- 
dere  quae  adbuo  restant  futura,  quoniam  et  in  illa 
oomprebensa  et  praedlcta  sunt.  446 

Cap.  XXI.  —  Uoc  insigni  capite  plenissiraa  pro- 

{»inatur  Chisti,  Dei  Filii,  historia,  qui,  prout  ad   sa- 
ulem  animarum,  debet  cognosci,  late  et  nervose 
desoribitor.  Ostenditur  interimi  quid  Judcis  evene« 


rit.dum  in  illo  verbi  divini  implementum  agnoscere 
noluerint  :  cujus  sane  divinilale  percepta,  talsae  re- 
ligioni  renunliare  decet,  cura  etiam  ao  ipsis  mali- 
guis  spiritibus,  quibus  imperal,  testimonium  ali- 
qnanda  poteotiae  suae  exigat.  449 

Cap.  XXII.  ->  Explicat  jam  daemonum  natnram, 
quorum  notiliam  a  philosophis  elpoetis  etiam  ins- 
lillaiam  docet,  inde  illorum  spiriiualem  sobstan- 
tiam  edisserit,  atque  indo  elicit  modum  agendi  in 
homines,  ut  noceant,  ostenditurque  illnd  fallaciis 
suis  solum  agere  ut  relicto  Deo  vero  false  reiigioni 
creduli  mortales  mancipentur.  463 

Cap.  XXIII.  —  Quantumvis  vero  magna  sit  daemo- 
nura  potentia,  majori,  Cbristi  nempe,  subiici  dccet; 
quare  etiam  de  illa  ipsi  Christiani  triympoant,  cum 
sctlicetimmundos  spirilus  virtute  ejus,  vel  invitos, 
ejiciunt.  Qoi  dum  imperio  Christi  obsequiam  prsRS- 
tant,  suam  ipsi  divinitatem  abnnunt  ejusqne  solam 
agnoscunt.  460 

Gap.  XXXIV.  Falsum  ilaque  essecrimen  irreli- 
giositatis,  et  ad  Romanos  polius  quam  Cbristianos 
pertinere,  quos  vel  ex  hao  subjectione  daemonum 
pateat,  majorem  illis  et  sublimiorem  Deum  colere  ; 
adeoque  vel  libertatem  saltem  religionis  illis  esse 
relinquendam,  quae  cum  aliis  detur,  tum  nec  ipsis 
ifigyptiis  negetur.  Sed  apud  illos  quidvis  coli  licere 
prseter  Deum  verum.  475 

Cap.  XXV.  —  Immerilo  itaque  magnitudinem  im« 
perii  Romanorum  in  tam  iramensum  auctam  pro 
merito  religiosilalts  illorum  in  deos  censeri,  qoi  id 
illis  conferre  poiuerint,  adeoque  soli  dii  sint :  cum 
tamen  illi  et  ridiculi  et  pudendi,  vel  etiam  pc^egrini 
sint,  qui  (quod  multo  cum  laie  prosequitur)  sua  po- 
tius  contra  Romanos  futati  fuissent,  si  qoa  illis  vis 
inesset.  Nonuullos  quoqoe  eorum  deos  re^es  foisse 
dicit,  quo  tempore  tamen  boroines,  et  illtipsi  reges^ 
sine  diis  non  fuerint :  olim  etiam  paopere  cultu  dii 
habcrentur  ;  ut  adeo  non  Romani  ob  religiosilatem 
magni,  sed  ob  magnitudinem  religiosi  facti  appa- 
reant.  Quinimo  non  religiosos  habendos,  qni  reli- 
giones  Isdendo  facti  8intmagni,quandoquideracum 
populis  etiara  deos  eorura  devicerint,  illorumqoo 
templa  vastarint,  statuas  dt^jecirint,  sacra  aboleve- 
rint ;  quum  etiam  iili  populi  non  mioos  religiosi  ju 
deos  suos  fuerinl,  qui  tamen  a  Romanis  devicti,  in 
illorum  imperii  summam  conflati  sunt.  481 

Gap.  XXVI.  —  Deum  potius  solum  regnare,  de 
imperiis,  urbibus,  hominibus,  temporibus  ipsis,  ut 
de  suo,disponere;  qui  etiam,ante  cognitam  Romaro, 
Babyloniis,  iEgyptiis,  Assjrii^  dominaiionem  dede- 
rit :  Judaeis  ipsis  etiam  incolume  diu  regnum  prst»- 
titeril,  destruentibus  etiam  omues  illos  deos,  quos 
Romani  gentosque  ut  datores  regnorum  saapi- 
ciunt.  492 

Cap.  XXVII.  —  Satis  itaque  confutasse  se  putat 
crimen  laess  Divinitatis,  qus  quia  non  est,  nibil 
pati  potest.IIIam  sibidemereri  nolle  Christianos  aii, 
thure  vitara  redimentes,quodsciant  diaboli  hoc  esse 
consiliura  lerauli  sui  et  invidi  qui,  licet  de  Ghristi 
potentia  iliis  subjectus  sit,  pro  odio  tamen  et  perfi- 
dia,  pmnalis  servilutis  more  renilitnr,  et  nunqnam 
magis  ab  illis,  quam  cruenta  pro  fide  morte  detnom- 
pbatur.  493 

Gap.  XXVIII.  —  Hbio,  postquam  paucis  ostendll 
ininuitatem  coacttt  religionis,   qualis  vis  Numini 

Erooari  non  potest,  cui  (vel  ex  illorum  sententia)  li- 
ens  animus  addici  debet,  pergit  ad  secundum  ti- 
tulum  laesae,  et  quidero  roajoris,  Divinitatis  :  siqai- 
dem  illi  numen  viventium  imperatomm  pras  omni- 
bus  diis  suis,  mortuls  scilicet,  venerari  sint  soliti ; 
deprehendunturque  ita  irreligiosi  erga  deos  snoa, 
quos  prae  Gaesaribus  suis  contemnere  et  pertorlia 
polluere  non  desistant.  495 

Cap.  XXIX.  —  Neque  mirari  id  oporlere,ouro  ipsi 
illi  dii  Gaesarem  dominum  agnosoani,c[ui  illos  exca- 
biis  suis  salvos  prsstet,  non  quem  ipsi  nnmine  auo 
inoolameffl  aervent^experU  illum  eiiratum  ot  beoo» 


t46i 


QUiE  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


1462 


nibus,  ao  quorttmdam  in  eos  nolis  et  observationi- 
bus.  834 

Cap.  V.  —  De  TertuUiani  libro  ad  Scapulam,    856 

Art.  I.  —  Analysis  bujus  libri.  856 

Art.  II.  —  Ostendilur  Tertulliaaum  hujus  libri 
auciorem  ;  quibus  raliouibus  ad  illum  post  Apolo- 
geticum  el  libros  ad  Nationes  edendum  impulsus 
fuerii ;  quo  (empore  itlum  seripserit,  ac  de  quibus- 
dam  ctbnicis  proconsulibus  ac  praereclis,  qui  ant 
orudeiius  vai  mitius  cum  Christianis  egerunt.  858 
Art.  III.  —  De  hujus  libri  mannseriptis  et  editis 
codicibus,  de  variorum  in  eum  observationibus,  ac 
iionnollis  diversio  lectionilius  et  notis.  862 

Cap.  VI.—  Novasin  TertuUiard  Apologelicum,  duos 
ad  Nationes  lihros^  et  unttmad  Scapolam  observatiO' 
neSf  qutbus  primnm  ostenditur  Christianam  religio- 
nem  fuUam  esse  sacris  Veteris  Testamenti  ScripturiSf 
et  quomodo  hx  Scripturae  ad  Christianos^  Judasorum 
successores,  peruenerintf  ac  quanta  illorum  auctoritas. 

864 

Art.  I.  —  Quomodo  Terlullianus  ostendat  Chris- 
tianam  religionem,  Tiberio  imperante,  in  mundum 
iDtrodoclain,  sacris  fulcin  Judaeorum  Scriptnris,  ac 
Ghriitianos,  etsi  ab  iisdem  Judseis  nomine,  quorum- 
dam  ciborum  usu,  festis  diebus  et  oircumcisione  dis- 
crepent,  in  eornm  tamen,  ex  pairio  solo  ob  sua  sce- 
lera  pulsorum,  locum  fuisse  revera  subrogatos.  864 

Art.  II.  —  Quando  et  quomodo  sacrarum  Scrip- 
turarum  iibriy  Hebraice  primum  conscripti,  in  lin- 
guam  Graecam  a  Septuaginta  duobus  interprelibus 
conversi ;  an  in  diversis  celluiis  ;  ubi  de  Arislea, 
Ptolemaeo  Pbiladelpho  Pisislrato,  horumqoe  et  At- 
taiicorum  regum  bibliothecis,  ac  de  Demetrio  Pha- 
iereo  grammaticorom  probaiissimo.  869 

Art.  III.  ~  Qua  in  Philadelphi  bibliotheca  iibri 
sacrarum  Scripiurarum  repositi,  ubi  ea  bibiiothcca 
constructa,  quantus  in  illa  iibrorum  numerus,  an 
tota  incendio  consumpta,  qoomodo  sacri  codices  ad 
Christianos  pervenerint  ac  de  vectigali  Judatorum  ad 
eos  pubiice  leclitandos  libertate.  873 

Art.  IY.  —  Quomodo  Tertollianus  sacrs  Scriptu- 
rae  auotoritatem  ex  maxima  ejusantiquitatedemons- 
tret,  qua  sint  substantiie  et  materiae  veterani  styli, 
urbes  in8igneshistoriarum,et  cani  memoriarum.  877 

Art.  Y.  —  Qoam  Incuienter  Tertullianius  proba- 
verit  antiquitatem  librorum  Moysi  ex  ejus  aetate,  qui 
COJBVUS  fuitlnacho,  et  pluribus  sflBCulis  Danao,  Tro- 
janae  ctadi  et  Homero  praeivit,  obi  de  Manethone, 
Beroso,  IroroOy  seu  Hieronjmo,  et  Josepho.        879 

Abt.  YI.  —  De  aliorum  post  Moysem  sacrorum 
vatum  aetate,  et  supputariis  digitorum  gesticulix,  et 
censuaitbus  conferendis.  883 

Art.  YII.  —  Quomodo  Tertullianus  demonstret 
divinam  esse  sacrse  Scriptur»  auctorilatem,  nec  il- 
iius  ignorantiam  ab  ethnicis  posse  objici.  885 

Gap.  Yll.  —  De  Deo  divinisque  eius  perfectionibus 
et  aitributis  acquot  qualesve  gentiliumphitosopharum 
de  itio  dissensiones  et  errores,  887 

Art.  I.  —  Examinatur  sextuplex  argumentnm, 
quo  Torlullianus  Deum  exsistere  demonstrat,  vide- 
licet  sacrarum  Scripturarum  auctoritate,  genlilium 
philosophorum  consensu,  ipsiusmet  Dei  operibus, 
tntimo  mentis  humanae  sensu  e  conscienlia,  infini- 
tis  Dei  perfeotionibus,  ao  publica  et  sa^pius  repetita 
daemonom  a  Christianis  adjoratorum  confessione. 

887 

Art.  II.  —  De  perfectlonibus  sive  attributis  Dei, 
ac  quo  sensu  a  Tertulliano  dicator  bominibuscogni- 
tus,  quamvis  sit  invisibilia,  incomprehensibiiis,  in- 
8BsliraabiIis  :  quae  hujus  veri  Dei  et  vivi  scientia, 
sapientia,  et  aeternitas.  893 

Art.  III.  —  Ostendilur  Terlulliannm  revera  cre- 
didisse  Deum  esse  spiritnm,  nihUque  habere  corpo- 
reiy  et  contraria  argumenta  tolvantnr.  896 


Art.  IY.  —  Quot  qualesve  ftierint  gentilium  phi- 
losophorum  de  Deo  dissensiones,  Tbaletis,  seu  Si- 
monidls,  qui  de  illo  iulerrogatus,  nihil  respondere 
potuil  ;  Platonicarum,  qui  oiniiia  ;  Epicureorum, 
qui  nihil  curantcm  ;  Plalonicorum,  qui  eum  intra 
mundum  ;  Sluicorum,  qul  extra  positum  ;  Platonis, 
qui  mundi  creatorem  ;  Pythagorae,  qui  mundum 
increatum  es&e  docueruni  ;  et  uirum  Tertullianus 
recte  illorum  opiniones  explicaveril.  900 

Cap.  YIII.  —  De  Christi  divinitate.  906 

Art.  I*  —  De  variis  Filii  Dei  nominibos,  oc  quam 
luculenler  Tertuliianus  dooeat  veri  summique  Dei 
attribuia  illi  convenire,  eumque  unum  el  aeternum 
oum  Patre  suo  essc  Deum.  .    906 

Art.  II.  —  Qoam  diserte  Tertnllianus  asseveret 
unam  et  eamdem  esbo  Patris  aeterni  ejosque  Fiiii 
subslantiam  ac  naturam,  licet  dislincta  sit  utrius- 
que  persona.  910 

Art.  III.  —  Qoam  diserte  TertuIIianus  orthodo- 
xam  adhuc  de  Filii  Dei,  nec  non  spiritus  sancti  di- 
vinilate  ac  sacro  Trinitatis  myslerio  doctrinam  ex- 
plicei  ac  vindicet.  913 

Art.  lY.  —  Quibus  rationibus  TerluIIianus  expli- 
care  conalus  sit  divinam  aeternamque  Filii  Dei  ge- 
nerationem,  et  cur  ille,  non  vero  Spiritus  sancius, 
Filius  Dei  dicatur.  917 

Art.  Y.  —  Exponuntur  et  examinantur  quaedam 
exempta,  quibus  Terlullianus  divinam  Filii  Dei  ge- 
nerationem  explicare  conatus  est.  920 

Art.  YI.  —  Expenduntur  soIvunlurquiB  argumenta, 
quibus  nonnulii  probarenitunturlabefactatamfuisse 
a  Tertulliano  orihodoxam  de  suprema  Filii  Dei  divi- 
nit^te  doctrinam,  qoia  dixit  ilium  divinae  substan- 
tiffi  esse  portionem,  quae  in  Patre  tota  est.  923 

Aht.  VH.  —  Solvuntur  alia  arpumenta,  quibus  ob- 
jiciiur  Tertullianum  negasse  Filii  Dei  diviniiatem  ; 
quia  dixit  iilum  minorem  Paire,  huncque  visibilem, 
ei  illum  invisibilem.  926 

Art.  VIII.  —  Rursus  ostenditur  quam  perspicue 
Tertullianus  aelernitatem  Filii  Dei  asserat,  et  contra^ 
ria  argnmenta  diluunlur,  quibus  confici  posse  pu- 
tant  Tertullianum  docuisse  ante  mundum  conditum 
nullam  fuisse  Filii  Dei  substantiam,  et  perfectam 
fuisseejus  nativilatem,  cum  Deus  mundum  creare 
molitos  est.  930 

Art.  IX.  —  Solvitur  aliudargumentum,  inde  pe- 
titom,  quod  Tertullianus  diiisse  videtur  fuisse  tem- 
puB,  quo  FilioB  Dei  non  erat.  936 


Cap.  IX.  — -  Dtf  Christo  Deo  et  homine. 


939 


Art.  I.  —  De  humano  Ghristi  ex  Yirgine  ortu,  a 
sacris  propbetis  praenuutiato  :  cur  dicitur  homo  Deo 
mistus  '  ejus  in  terras  adventum  non  posse  rejici  a 
gentilibus,  qui  ad  destruendam  iltiusveritatemquae- 
dam  similia  Onxerant.  939 

Art.  II.  -a  Ejusdem  Ghristi  in  terras  adventum 
non  posse  negari  a  Judaeis,  nisi  caeca  obstinatione 
mulctatis.  943 

Art.  III.  —  Ghristum  violentis  Judaeorum  suffra- 
giis,  sicut  ipse  praedixerat,  in  crucem  a  Pilato  Syriffi 
procuratore  actum,  sponte  et  eum  verbo  spiritum 
dimisisse ;  de  solis  tum  deliquio,  in  arcana  relato, 
ac  de  Ghristi  sepuUura.  946 

Art.  1Y.  —  De  Ghristi  a  morte  ad  vitam  regressu, 
apparitionious  in  Galilsa,  ordinalis  ad  dissiminan- 
dum  Evanpelium  discipulis,  illius  in  ccelos  acsensu, 
et  iis  omnibus  a  Pilato  ad  Tiberium  imperalorem 
relatis  :  cur  Geesares  Christo  credidissent,  si  nones- 
sent  saeculo  necessarii.  949 

art'  Y.  —  Yera  esse  ea  omnia  quae  de  Ghristo  Deo 
et  homine  dicta  suni ;  nemini  fas  esse  de  religione 
sua  mentiri :  Ghristianos  absque  ulla  ambiKuitate 
ant  dissimnlatione  palam  et  in  tormentis  etiam  di- 
rissimis  clamasse  Deum  a  se  per  Chr  stum  coli,  neo 
id  posse  improbari  a  Judaeis,  qui  Deum  per  Moysen» 
nec  a  gentiiibas,  qui  per  Orpheomy  MusaBom,  Me- 


1463 


ORDO  RERUM 


1464 


lampum  el  Trophoaium  falsos  deos  colere  didice- 
raoU  951 


Gap.  X.  —  De  angelis  et  dxmmihus. 


954 


Art.  I.  —  Aogelorum  el  dsmonum  nomen  co- 
gnituro  fuisse  genlilibus  poetis,  philosophis,  ac  no- 
minatim  Socraii,  Plaloni,  nec  non  magi»  et  vulgo 
indoctorum  hominum,  qui  nomen  dsemonisin  usum 
maledicii  frequenlabant ;  cur  iilud  nomen  adeo  de- 
teslabile ;  omnes  angelos  creatos  esse  a  Deo  perfeo- 
tos,  pravos  autem  sponte  sua  corruptos ;  de  eorum 
cum  Deo  divorlio,  ao  matrimonio  cum  iiliabus  ho- 
minum.  unde  corruptior  d&monum  gens  oria  dici- 
tur.  954 

'  Art.  II.  —  Ulrom  TertuUianus  crediderit  spiri- 
tualem  esse  omnium  augeiorum  et  daemonum  nalu- 
ram  :  quanta  ea  de  re  propter  istorum  ex  praYis  an- 
gelis,  et  hominum  flliabus  originem  difflcuhas ;  do 
eorumdem  dsmooum  ioTidia,  qua  in  bominum, 
quibus  subdili  sunt,  perniciem  conspirant.  958 

Art.  III.  —  Quomodo  Teriullianus  osiendat  non- 
nulla,  qusB  ethnici  diis  suis  tanquam  vera  miracula 
adscribebant,  facta  fuisse  dsemonum  artibusac  prees- 
tigiis.  962 

Art.  IV.  —  Quomodo  dasmones  fulurarum  rerum 
scientiam  subripere  lentaverint,  ac  falsorum  deo- 
rum  noroine  ambigua  quibusdam,  ac  prssertim 
Pyrrho  et  Crmso,  oracuia  dederint.  964 

Art.V. —  QuomodoTertoIIianusostendatda9monum 
polestate  ac  fraodibos  ea  esse  facta,  qu8B  magis  cir- 
culaioriis  prsstigiis  ludunt ;  qoibus  infamanlur  de- 
funclorum  animae,  pueri  iri  eloquium  oraouli  eli- 
duntur,  immittuntur  somnia,  oapre  et  mensae  divi- 
nant ;  neo  responderi  a  quoquam  posse  ea  saltem 
diis  tribuenda,  quae  intra  iliorum  tempia  agebanlnr. 

966 

Art.  VI.  —  Qua  ratione  Tertullianus  demonstret 
eos  qui  de  Deo  pati  asstimantur,  qoi  aris  inhalant, 
qui  numen  de  nidoro  ooncipiunt,  ructando  conan- 
tur,  profantur  anhelando ;  nec  non  Virf^inem  Gob- 
lestem,  ploviarum  pollicilatricem,  et  iCscuIapium 
alia  die  Socordio,  Tbenalio,  et  Asclepiodoro  vitaB 
subminislratorem,  cum  a  Ghristianis  adjurabantur, 
tunc  palam  respondisse  se  non  esse  deos,  sed  dap- 
roones.  970 

Art.  VII.  Quam  praeelare  TertuUianus  superius 
argumentom  inde  conflrmet,  quod  daBmones  ab  iis, 
quae  obsidebant,  hominum  corporibus  vario  modo 
ejicerentur  yel  ab  exorcistis,  vel  aiiis  Christianis, 
f)U09  timenles  odio  habebant,  ipsisque  erant  sub- 
jecli:  quo  sensu  desperata  dicitur  iliorum  conditio; 
ac  de  pmnaB  mora,  qua  solatiom  frnendaB  malignita- 
tis  habere  feruntur.  976 

Gap.  XI.  — >  De  mortuorum  Juminum  ad  vtiam  re- 
vocalione,exlremo  Dei  judiciOtXtemisimpiorum  pcenis 
ac  prxmiis  jusiorum,  atque  animarum  ante  uUimum 
judicium  receptaculis.  980 

Art.  I.  ~  QuibusargumentisTertuIIianus  proba- 
verit  omnes  mortuos  homines  posse  ad  Titam  revo- 
cari,ao  revera  revocandos :  utrum  animaB  corporibus 
exut»,  et  sine  illorum  ministerio  possint  aliquid 
agere,  pati,  ac  doiere,  et  laetari.  980 

Art.  II.  —  Quibns  exemplis,  qoove  Pjthias  ora- 
culo,  ao  philosophorom  de  animarnm  transmigra- 
tione  sententia  Tertullianus  ostendat  quoscumqne 
mortuos  homines  in  pristinom  vitae  statum  resti- 
tuendos,  et  apposita  arguroenta  diluat.  985 

Art.  III.  *-  Qoo  tempore  mortui  homines  ad  ti- 
taro  excitabontur,  sistentque  se  extrerao  Dei  Judicio 
et  quomodo  Tertuliianus  ethnicorom  de  Minoe  et 
Rbadamanto  opinionibus  conGrmet  omnium  mala 
booaque  merita  tum  examinanda.  988 

Art.  IV.  —  De  aeierno  igne,  qoo  improbi  et  im- 
pii  horoinescruciabontur;  qua  ratione  Tertullianos 
ejus  8Bterniiatem  asserat,  atque  jgjgftrmet  igneorom 
flttviorum,  montiam  uemptT  woSS&fm ,  hominis 


fulmine  percussi  exemplis,  ae  cur  ignis  illeaBtemas 
dicalur.  991 

Abt.  V.  ^  De  SBterna  sanctorum  beatitudine  ;  quo 
in  loco  resideant ;  utrum  ea  statim  post  mortem 
fruantur,  vel  illam  ad  exlremom  usque  jndicii  diem 
quibusdam  in  domiciliis  exspectent,  ac  qna  ratione 
Teriollianus  probet  memorata  bacienos  Ghristtauae 
religionis  piacita  non  posse  ab  ethnicis  rejici,  aot 
propler  eorum  defensionem  Ghrbtianos  non  debere 
vexari  et  trucidari.  994 

Gap.  XII.  —  Ostendiiur^qui  qualesve  fuerini  CkriS' 
tianij  quomodo  ab  eihnicis  distincti ;  ac  quam  longe 
puriores  fuerint  illorum  quam  eihnicorum  mores^Ce-- 
gesque  multo  meliores  ac  sanctiores,  999 

Art.  I.  —  Qui,  qualet,  et  quam  moltiplicati  fn»- 
rint  Tertulliani  tempore  Gbristiani,  ac  qoomodo  ab 
ethnicis,  quiboscum  vi?ebant,  tuno  discernerentor. 

999 

Art.  II.  —  Quantnm  Gbrislianorom  legea  perfec- 
lione  sua  atque  auctorilate  alias  omnes  a  genttlibus 
lalas  soperent,  qua  sedulitate  obserYarentur  ab  iis- 
dem  Christianis  qui  idoirco  botolos  cruore  distentos 
sibi  ab  ethnicis  obiatos,  ipso  vitae  periculo,  edere 
recusabant.  1001 

Art.  III.  —  Tam  castos  foisse  Ghristianorom, 
quam  depravatos  gentilium  mores  :  quanta  Christia- 
norum  erga  oinnes  dilectio  et  chariias  ;  oar  se  in- 
▼icem  fralrum  nomine  appellaront,  ipsisqae  omnia 
praBter  oxores  essentcomrounia:  qnam  impaneeth- 
nici  e  contrario  saoratiora  fraterniiatis  jura  violave- 
rint'  4004 

Art.  IV. «—  Ostenditor  qaanta  fuerit  Christiano- 
rum  conjugum  castilatis,  et  quam  certum  sit  plares 
in  virginilatis  statu  ad  mortem  asque  perseverasse : 
quantum  ab  his  moribos  abessent  eibnici,  inter 
quos  Gato  et  Socrates  suas  uzores  amicis  in  malri- 
monioro  dederunl.  1005 

Art.  V.  —  QuomodoTertullianu^tdemonttretma- 
ximam  fuisse  Chrislianorum  castitalem  et  gentilium 
incontinenliam :  illos  sexum  feroineom  non  ma* 
tasse  corruptos  vero  a  Socrale  adolescentes  :  Chris- 
tianos  oxoribus  suis  dalam  fldem  6or?asse  ;  Aristip- 
puro  perdile  amavisse  Phrynem  meretricem  ao 
Speusippum  periisse  in  adulterio ;  Christianos  salvis 
ocolis  et  cseco  animo  vidisse  mulieres,  qaas  Demo- 
critus,  ne  concupisceret ,  se  excsFM^avit :  ethtiicos 
Christianam  femioaro  ad  lenonem  potlus  qoam  leo- 
nem  damnando^  suam  prodidisse  inlemperaniiam 
et  Ghristianorum  castitatem.  1009 

Gap.  XIII.  —  Quam  absurde  ethnici  jactaverint 
pares  esse  alias  philosophorum  suorum  atque  Chris- 
tianorum  virtutes  ;  ac  quomodo  Tertullianus  tam  Ao- 
rum  veras,  quam  iiiorum  falsas  esse  demonUret. 

1013 

Art.  I.  —  Quam  imroeritis  laudibus,  statois,  ei 
salariis  ethnici  remuneraront  pbiiosopbo8,qai  spon- 
te  6ua  destroebant  deorum  cultum,  in  principes  la- 
trabanl,  non  ejiciebant  daemones,  (joos  stamdum 
deos  esse  arbitrabanlur,  tametsi  Christianos  contra 
jus  et  fas,  propter  suuro  dnnlaxat  nomen,  omoi 
suppiiciorom  genere  eneoarent.  1013 

Art.  II.  —  <juam  absurde  Ghristianis  scienlia  el 
disciplina  aequiparentur  phiiosophi  gentiles,  glorisB 
libidinosi  affectantes  se  docere  veritalem,  qoam  ia 
sacra  Scriptura  inventam,  captandas  popolaris  anrae 
gratia  corruperant,  et  qui  aSpartiatib,  Tbeb«nia,Ar- 
gifis  solom  vertere  compuisi  sunt.  4016 

Art.  III.  —  Qoam  prsBpostere  gentiles  conlende- 
rinl  parero  esse  philosopboram  saorom  atque  Chris- 
tianoruro  probitatemf  contra  qoam  Dio^enes  super- 
biam  Platonis  alia  superbia  concolcavit :  snmmam 
fuisse  Christianorum  modestiam^  contra  quam  Pj- 
thagorat  et  Zenon  tyrannldem  afleotaverunt ;  maxi- 
mam  faiKse  animi  Chrtstianoram  sequiUUem,  contra 
quam  Lyoorgas  apocarteresim  oplavit;  servataia 


1457 


QVM  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


1458 


Tolum.  Non  itaqoe  irreligioses  baberi  debere  CbrU- 
tiaoos  Caesariqae  inimicos,  qui  illum  rebus  suis  non 
subJiciaQt,  sed  magis  ilios,  qui  salutem  CaeSHris 
suamque  Qon  solum  a  diis  talibus  exspectenl,  qui 
dare  non  possuot,  sed  et  illos  perseqaantur,  qui  a 
?ero  Numine  iliam  et   peiere  sciant  et  impetrare- 

499 

Cap.  XXX.  —  Solos  enim  Christianos  pro  impe- 
ratore  Deum  yerum,  Deum  ▼i?um  in?ocare,  illum 
Deum,  quem  naturaltter,  et  se  majorem  noTit  ipse 
imperator,  cui  cuncta  debet,  a  quo  exspectat.  Ab 
hoc  ilios,  quae  imperatori,  orbi,  sibi  tuta  sial,  pie, 
vere,  recle  pelere  et  impetrare,  aliter,  ac  gentium 
TOla  sunl,  graYissima  oralione  oslendit.  Tales  in 
ipso  suppiicationis  gestu  maclent,  inquit,  animam 
Deum  pro  imperalore  ambientem  exlorqueanl,  Ycri- 
tatem  el  Dei  devotionem,  irreligiosilatem,  si  possint, 
depulent.  502 

Cap.  XXXI.  —  Id  agi  a  Christianis  si  in  dubium 
vocent,  in  promptu  esse  ostendit  sacras  Scripturas, 
quae  nec  gentibus  variis  ex  casibns  ignots  sint :  ex 
quibus  palere  possil,  ibidem  Cbristianis  injungi  pro 
regibus,  principibus,  potestalibus  et  publica  tran- 
quillilate  orare.  Qaod  et  naturae  consenlaneum,qaia 
turbata  republica.  ipsi  etiam  Cbristiani  inquietan- 
lur.  507 

Cap.  XXXII.  —  Aiihuc  ostendit  saiutem  impera- 
ioris  et  imperii  Cbristianis  cordi  esse,  scientibus 
horrenda  orbi  imminere.  Romanum  imperium  esse 
desierit,  ipsamque  adeo  olausuram  saecuii  duratione 
ejus  retardari.  Sed  et  qui  per  salutem  Caasaris  ju- 
rent,  oimibus  geniie  augustiorem,  non  esso  oogen- 
dos,  ul  per  ejus  genium  jurent,  defendit,  ulpote  qui 
genios,  id  est  daemonas,  adjnrando  laedere,  non  de- 
jerando  honorare  consueTerint.  508 

(;ap.  XXXIII.  —  Imo  necessario  illos  imperatorem 
suspioere,  uipote  quem  a  Deo  suo  sibi  datum  sciant, 
adeoque  vere  sunm  ducant.  Quem  si  Deum  non  vo- 
cent,  quia  mentiri  illumve  deridere  nolunt,  id  fa- 
ciant,  quia  ipse  Deo  subjectus,  sub  illo  imperat,  cu- 
jas  etiam  intersit  Deo  cedere,  quique  ut  id  faciat  in 
Iriumpbi  invidioso  bonore  admonealur,  tanla  coru- 
seans  gloria  ut  rcTOcari,  ne  falso  se  Deum  existimet, 
necesse  habeat.  509 

Cap.  XXXIV.  —  Qnin  et  Augustum  ipsum  domini 
tjranni  cum  nomen  abhorruisse,  quod  et,  Tice  Uei 
dictum,  divinas  dominalionis  suggillalio  sit,  com- 
muni  more  et  a  Christianis,  dici  possit.  Pater  Patris 
vero  qui  Tocetur,  dominum  appellari  non  dobere, 
multo  minusdeum,  quod  rebelho  est  in  Deum,  ma- 
iedictum  in  Cssarem,  qui  apud  Romanos  post  mor- 
tem,  demum  deus  soleat  fieri.  511 

Cap.  XXXV.  —  Non  itaque  recte  publicos  hostes 
Christianos  dici.  quod  cstera  in  imperatores  reli- 
giosi,  solemnia  iilorum  conscientia  polius  quam  las- 
oivia  celebrent,  obserTanles  illa  modesle,  ▼ereoundo, 
pndice,  pie ;  aliter  ac  ipsi  Romani  inter  quos  non 
piebs  tanlum  UBsarem  sspe  convioiis  discindat,  no- 
vnm  alque  noTuro  in  dies,  lucelli  causa,  idque  in 
ipso  congiario  diTidundo  exoptet,  sed  ipsi  senatores, 
equiles,  primores  urbis  caslrorumque,  Titse  Caesaris 
immineant,  et  cum  Cassiis,  Nigris,  Albinisque  cons- 
pirent,  grandi  interim  Ifietitiarum  apparatu  ad  ernp- 
tionem  usque  proditionem  suam  legenles.  NuIIos  m 
his  inveniri  Cnrislianos,  qui  nec  astrologos  de  sa- 
lute  Gffisaram  consulant,  quod  fieri  non  potest,  nisi 
rerum  novarum  oupiditate,a  qua  illi  omnmo  abbor- 
rent.  513 

Cap.  XXXVI.  —  Hostes  igitur  haberi  posse,  qui 
hostile  nibil  adversus  Romanum  vel  imperium  toI 
imperatorem  spirent,  imo  qui  quod  imperatori  sunt, 
etiam  sint  aliis,  quibus  male  velle,  male  oogitare 
non  iiceat  de  aliis  multo  minus  de  imperatore,  qui 
ad  tale  fastigium  a  Deo  eTeclus  est.  522 

Cap.  XXXVII.  —  A  quibus  Cliristianis  nihil  mali 
exspectandum  hinc  palere  possit,  utpole  apud  quos 
maiam  maio  compensare  non  iiceat ;  quod  si  vel- 


ienl,  iniqua  odia  et  contamelias  ulturi,  faciilime 
possent,  et  ob  ingentem  numerum  quo  brevi  tem- 
pore  orbis  impletus  est,  et  ob  mortis  contemptum, 
quem  eliam  in  lormenlis  pro  fide  praestent :  siTe  id 
agere  mallent  per  incendia,  sive  per  bella,  sife  de- 
niqoe  per  meram  discessionera  Taslalori  reropubli- 
cam.Atnunc  etiam  benefactores  inimicoram  factos, 
a  daemonum  incursibus  ilios  liberare,  quos  tamen 
generis,  quam  erroris  humani  bosles  vocare  malae- 
rint.  523 

Cap.  XXXVIII.  —  Quae  cum  ila  sinl,  tolerari,  ut 
•ectam  aliquam,  qnae  nihil  mali  opereiur  debere  ; 
non  enim  metoendum  ne  tales  ad  iilicilas  facliones 
coeant,  qui  loca  faclionum  Tilent,qui  dudumrenun- 
tiare  didicerint  spectaculis,  circo,  theatro,  aranae, 
xjslOy  unde  crudeles,  insani,  lascivi,  vani,  turbu^ 
ienti,  et  ob  id  ad  couspirandum  apti  redire  soleant 
bomines.Si  igitur  Cbristiani  aiiaseligant  voluptates, 
easque  innoxii,  torbas  non  debere,  cum  genlibus 
eliam  suas  quieti  relinquant.  526 

Cap.  XXXIX.  —  Ut  itaque  gentes  de  praejudicio 
suo  recedani,  liberaliter  illis  Christianae  factionis 
'  (ut  appeilabanl)  discipiinam  communicat,  nobis  ye- 
lerls  Ecclesiae  slaium  tantum  non  ante  oculos  po- 
nit :  quomodo  scilicet  solili  siui  in  unnm  coire  ad 
quem,  pro  quibus,  quidve  precati,  mooita  Scripturae 
et  voces  dirigere,  censuram  morum  exercere,  con- 
ventum  ordinare,  eleemosynas  colligere,  islas  distri- 
buere  in  usum  sepulture  aut  ad  alenJos  egenos  or- 
pbanos,  senes  emerilos,  aut  ad  refocillandos  naufra- 
gos  vel  ob  fidem  in  metalla,  insulas,  carceres  rele- 
gatos.  Quam  tantam  afieclionem  oroni  labe  carere 
docet,  Torumque  amoris  titulum  mereri,  qdi  apod 
gentes  non  nisi  impurus  sit  et  simulatus  :  apud  nos 
oonvivia  esse  opipara,  sumptuosa,  libidinosa,  infa- 
mia  :  apud  Cbristianos,  sobria,  modicay  casta,  pia. 
Taiem  igitur  sooietatem  non  faclionem  vooandam, 
sed  curiam.  531 

Cap.  XL.  —  Factiosos  potius  esse  illos,  qai,  bene 
meritis  insidiati,  publioa  mala  Christianis  imputent, 
cum  et  ante  sectam  hanc  majora  et  eertiora  etiam 
orbem  quassaveriot,  illa  vero  exorla,  minora  levio- 
raque  esse  coeperint,  iitpote  quae  precibus  sais  me- 
ritas  Numinis  poenas  depellal,  iioet  iiii  temere  deos 
colentes  t eri  Dei  benignitatem  idolis  ascribant.    542 

Cap.  XLI.  —  Imo  malorum  quae  evenient  qaotidie, 
illos  ipsos  inoausaesse,  quispreto  Deo  staiaas  adorent. 
Si  enim  dii  illorum  yere  dii  essent,  non  et  oultores 
8U03  Christianorum  pcsnis  involferent :  at  cam  et 
kK)nis  et  malis,  ille  qui  vere  Deus  est,  mala  immiltal, 
his  in  poBuam,  illis  in  admonitione  esse  :  qui  non 
ante  aBtorni  judicii  rigorem  inter  otrosque  discrimen 
statuel :  quod  si  pertinaciter  diis  suis  illaascriuive- 
lint,  proplerea  quod  Cbristianos  esse  patiantur,  se- 
quitur,  injustos,  ingratostalosdeosesse,  quicultorea 
suos  una  cum  irrisoribos  plecti  velint.  551 

Cap.  XLII.  —  Neo  minus  perperam  Christianos  in- 
frnctoosos  negotiis  appellari,  qui  cam  iilis  et  de  illis 
viTant,  qui  opera  sua  et  artes  misceant,  qui  una  na- 
vi£[ent,  milileut,  mercentur  :  qui  si  in  caeremoniis 
qnibusdam  differant,  spectaculis  renuntient,  ihure 
non  supplicent,  stipes  templis  non  jaclent,  (amen  et 
homines  ei  cives  smt,  et  illam  qualemcunque  jactu- 
ram  facile  compensent,  cum  aiiis  utilitatibus,  tum, 
non  ut  illi,  poblica  vectigalia  defraudando,  sed  ex 
fide  debitum  dependendo.  554 

Cap.  XLIII.  —  Qui  tamen  vere  de  illis  conqueri 
possunt^  esse  lenones,  perductores,  sicarios*,  venena- 
rios,  magos,  similesque,  quibus  infructuosos  esse  ma- 
gnus  sil  fruclus.  Sed  et  hoc  damnum  meliori  lucro 
permutari  :  cum  et  ab  illis  daemonia  excutiant.  et 
pro  illis  Deum  venerentnr,  nullisque,  ut  tales,  rebus 
novis  in  exitium  reipublicae  studeant.  559 

Cap.  XLIV.  —  Recogitandum  itaque  merito,  quan* 
tum  respublica  capiat  detrimentum  ex  cade  tot  ho- 
minum,  et  ianocentium  tt  bene  meritorum  :  id  pa- 
tere  posse  ex  quotidi&nis  omMiftram  actis  et  elogiis ; 


1459 


ORDO  RERTIM 


1460 


neDiinem  illic  inter  tot  nocentes  maleflcum  simul  et 
Chrislianum  invenirL  560 

Gap.  XLY.  —  Qiiorum  qoidem  innocenlia,  non  ex 
timore  hominis,  bed  ex  re? erentia  Dei  prof enire,  cu- 
jus  dictatione  perfectissimas  leges  nacli,  didicerint 
omni  malo,  vel  a  priraa  origine,  occurrere,  sanctos  se 
et  inviolatos  Deo  judici  reservantes.  563 

Gap.  XLVI.  —  Ocourrit  porro  illis.  qui  non  de  Deo 
Ghristionos  sapere,  sed  ut  pbilosophiae  genus,  fidein 
et  spem  iilorum  aesiimeul,  paria  in  utrisque  virtuium 
genera  ponderanles  :  quibus  oslendil,  quanlum  no- 
men  iliud  phiiosophorum  infra  Cbrisliaaorum  sub- 
sidat,  dum  ilii  inveni»ntur  veritatis  ignari  et  omnium 
scelerum  rei,  hi  Deum  intelligunt,  et  nb  omni  mali- 
tia,  vel  ipsis  stupenlibus  inimicis,  quam  longissime 
sint  remoli.  565 

Gap.  XLYil.  —  Imo,  si  quid  sanum  vel  verilaiisi- 
mile  in  scriplis  pbiiosophorum  invenialur,  id  lotum 
ab  antiquiore  lege  Oei,  quam  incorruplam  Christiani 
habeant,  inutuaium,  sed  ila  ul  pro  captu  el  voiuntate 
sua  quilibet  eorum  id  corruperit  et  mutaverit,  quod 
ilaquc  nullam  paritatem  inlerutrosque  inferat,  sed 
magis  osiendal,  diversas  illorum  sectas  ab  unica  ve- 
rilate,quam  de  anliquiore  forma  possident  Christiani, 
in  infinitos  errores  procidiste.  581 

Gap.  XLVIII.  —  Mirum  quoque,  quod  philosophis 
incredibiliadocentibus  credant,  magis  credibiiiaapud 
Christianos  damnent ;  quod  iuoulenter  admoduro  ez- 
aequitur  in  resurrectiooe  et  restauralione  carnis  seu 
corporis  humani,  opposita  brutas  LaberiiPylhagorse- 
que  animarum  metempsichosi.  588 

Gap.  XLIX.  —  Ineptum  itaque,  laudari  idem  in  phi- 
losopais  et  admirationi  esse,  in  Ghristianis  odiri  et 
persequi :  quorum  opinio,  vel  ai  falsa  sit,  cum  tamen 
ad  recte  vivendum  prosil,  irrisui  magis  quam  posnis 
adjudicari  debeat,  quibus  taroen  exsultat  vulgus, 
ineptequidem,  quumpcBnsB  istagaudium  sint  Chris- 
tianorum,  qui  icjuste  vezari  et  damnari  malint,  quam 
a  Deo  ezcidere.  595 

Cap.  L.  —  At  vero,  dum  cruciatibus  sese  objiciunt, 
dum  animaro  lubentes  projiciunt,  id  non  facere  eos 
moregentilium,  (juibus  desperalio  eiglori»  prurilus 
eam  contemnendi  doloris  et  mortis  viam  slernit,  sed 
more  fortissimi  militis,  qui  bellum  sumit,  licet  non 
amet,  et  de  vicloria  gaudet,  in  cujustamen  consecu- 
tione  trepidavit.  Fatendum  itaque  eam  veram  es&e 
conslantiam,  quae  factis  sese,  non  verbis  prodat  apud 
Deum  gratiaro,  non  apud  homines  laudem  qu«rat, 
et  contempiatione  ezemploque  obstinalionis  su»  in- 
concusss  piures  quotidie  quiamplectanturipsam  gi- 
gnal,  quam  unquam  ex  omnibus  omnium  philoso- 
phorum  scholis,  capti  verborum  lenociniis,  discipuli 
czierinl.  597 

JoANNis  Laurentii  Mosheimii  de  «Btate  Apologe- 
TiGi  Tervulliani,  initioquc  persecutionis  Severi, 
Disquisitio.  605 

Q.  SEPT.  FLOR.  TERTDLLIANI  AD  NATIONES 
LIBRI  DUO.  629 

LlBER  PRIMUS.  629 

Liber  sbcdndus.  657 

DE  TE8TIM0NI0  ANIM/E  LIBER  ADVERSDS 
GENTB8.  681 

AD  MARTYRES  LIBER  DNUS.  691 

DE  8PECTACULIS  LIBER.  701 

DE  IDOLOLATRIA  LIBER.  737 

AD  LIBR08  AP0L0GETIC08  APPENDIX  773 

Monitum  editorum.  773 

LlBER  AD   8GAPULAM.  773 

DISSERTATIO  m  0-  Sept.  Flor.  Tertulliani 
Apoloobticum,  duos  ad  Nationes  libros,  et  unum  ad 
Soapuiam,  aactore  Domno  Nic.  Lb  Noubbt,  preabjr- 


tero  et  monacho  ordinis  Sancti  Benedicti  e  oongre- 
gatione  Sancli  Mauri.  783 

Cap.  I.  —  Analysis  Apologeiiei^  el  quis  sit  Tertul- 
Itanvs  cujus  nomine  inscribUur,  783 

Art.  I.  —  Analysis  Apologetici.  783 

Art.  II.  —  Ostendiiur  Tertuliianum  esM  bujus  ii- 
liri  auctorem,  ac  quis  ille  fuerit,  quae  ejuspatria,  qui 
parentes,  quorum  falsis  religionibus  primum  imbu- 
lus  fuit.  803 

Art.  III.  —  Quibus  rationibus  Tertullianus  ad 
Cbrislianam  reiigionem  adductus,  et  qnando  eam 
professus  est.  806 

Art.  IV.  —  De  Terlulliani  conjngio,  et  summo 
conlinentiae  amore  ;  de  ejus  sacerdotio ;  utrum  pres- 
byter  faclus,  marilorum  morecum  uxore  Tiierit,  nec 
sacris  ordinibus  initialos  distinxerit  a  laicis  :  qood- 
nam  fuerit  iilius  vivendi  genus,  quam  asperis  mori- 
bus :  quomodo  et  quando  in  Montanisiarum  baere- 
sim  prolapsus,  ac  quo  astatis  sus  et  Christi  anno 
longiorem  vitam  finierit.  809 

Art.  V.  —  De  Tertulliani  ingenio  et  multiplici 
eruditione  :  utrom  jurisconsullus  fuerit,  et  Idem  ao 
TeriyUianue  ;  de  ejus  slylo  a6  scridendi  modo,  et 
nominis  ceiebritale.  813 

Cap.  II.  —  De  Ixbri  Apotogetici  a^tate^  quihus  di- 
rectus  nuncupatusque  sit,  utrum  auctoris  nomine 
primum  inscriptus^  quis  iltius  tituluSf  quodve  orgu- 
mentum,  a  quibus  in  capita  divisus,  et  prseftxa  capi- 
tum  summaHa^  qw  applausu  susceptus^  a  quo  in 
Qrsscam  linguam  conversus  ac  quo  styto  conscriptus, 

Slo 

Art.  I.  —  Qoo  tempore  TertuUianus  Apologeticom 
pubiicam  in  lucem  emiseril.  815 

Art.  II.  —  Quibusnam  antislitibus  et  pr«sidibns 
bunc  Tertullianus  Apologeticam  librum  nuncopave- 
pit.  820 

Aet.  III.  —  Utrum  Terlullianus  huic  Apologetioo 
nomen  inscripserit  suum  :  de  illins  tilulOy  argo- 
mento,  in  capita  divisione,  capitumque  summariis. 

824 

Abt.  IV  —  Quanto  applausu  hic  liber  sasceplos, 
a  quo  Grcecam  in  linguam  conversus,  qao  styto 
conscriplus,  et  utrum  Tertullianus  suscepto  deien- 
soris  Gbristianv  religionis  munere  rite  funclas  sit 

826 

Gap.  III.  —  De  hujus  tibri  Apologeticimanuscriptis 
codidbus,  ediUonibus,  et  variorum  in  eum  paraphra- 
sibu^,  scfioliis  et  obserrationibns.  828 

Art.  I.  -*De  variis  hujus  libri  mannscripliacodi'- 
cibus.  S28 

Abt.  II.  —  DevarilB  hujus  Apoiogelioi,aIioramqoe 
Tertalliani  librorum  editionibus.  832 

Art.  Ili.  —  De  variorara  in  Tertuliiani  Apologe- 
ticum  scholiis,  paraplirasibus,  notis  et  observationi- 
bus.  833 

Gap.  IV.  —  De  duobus  Tertulliani  ad  Nationes  li- 
bns.  836 

Art.  I.  —  Analysis  libri  primi  ad  Nationes.  836 

Art.  II.  •—  Anaiysis  libri  secundi.  844 

Art.  III.  —  Varii»  ralionnm  momentis  ostendilar 
Tertullianum  borum  librorum  eise  aaotorem,  el  no- 
va  Hoornbecki  negantis  opinio  refeilitnr.  817 

Art.  IV.  —  Quo  tempore  hi  iibri  publicam  in  la- 
cem  prodierunt.  850 

Art.  V.  —  Utrum  hi  duo  ad  Nationes  libri  ante 
veipostTertuIIiani  Apologeticum  scripti  faerint.  851 

Art.  VI.  —  De  horam  librorum  ar|samento»  et 
utrum  illud  plenius  perfectiusqne  in  eiSy  qnam  in 
Apologetico  perlractetur.  853 

Art.  VII.  —  De  librorum  ad  Nationes  titnlo ; 
our  a  Terlulliano  scripti,  a  qulbui  direoli  DEterint  ; 
de  a&ico  iiloram  manascripto  oodioe,  Tariia  aditio- 


1465 


QUiE  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR, 


1466 


sedalo  a  Ghristianis  fidem,contra  quam  Anaxagoras 
nega?il  hospitibus  deposituro  ;  miram  foisse  Cbrift- 
tianorum  simplicilalem,  conlra  quam  Aristoleles  a 
loco  suo  dimoTit  Hcrmiam,  et  adulaius  est  Alexan- 
dro  Magno,  atque  Arislippus  in  purpura  nepotaba- 
tur,  et  Uippias  civilati  insidias  paravil.  1021 

Cap.  XIV.  —  De  Christianorum  jejuniis^  pceniten- 
tisB  operibus^  precibus^  et  solemni  diei  Dominicse  fei- 
to,  ac  quanla  in  iis  omnibus  illorum  et  gmtilium 
difjerentia.  1027 

Art.  I.  —  Quam  long.i  ct  horrida  fuerint  Jejunia 
Christianorum  :  quantum  ab  hac  ahstinenliad  sevcri- 
tate  abessent  convivia  et  coenae  Megarensium,  Iri- 
buum,  curiarum,  ac  decuriarum,  Hercuianarum  de- 
cimarum,  Polluctorum,  Apaturiorum,  Dionysiorum, 
Atticorum  mysteriorum,  Serapicarum  c(Bnarum,ubi 
de  sporteolis  et  infamibus  parasitis.  1027 

Art.  II.  —  Quam  diversa  fnerunt  pmnitentialia 
Ghrisiiauorum  acgentiiium  operaj»quibus  iili  coeium 
invidia  tundebant,  hi  vero  impiis  superslitionibus 
v6rum  Oeum  semper  irritabant.  1031 

Art.  III.  —  Quo  Christiani  modo  Deum  preca- 
rentar  sine  monilore,  expansis  ad  ccelum  manibus, 
capite  nudo,  anima  innocenU,  atque  ad  orientem 
conversi,  qaamque  dissimili  ratione  ethnici  deos 
8U08,  ac  Persae  solem  adorent.  1033 

Art.  IV.  —  Cur  Chrisliani  diem  Dominicum,  ab 
ethnicis  soli  dicatum,  laeti  festum  agerent,  sicque 
uno  tantum  ioco  a  gentilibus  et  Judaeis  diem  sab- 
bati  Bolemaem  celebrantibus  discreparenl.        1037 

Cap*  XV.  —  De  tacris  Christianorum  synaxibus. 

4039 

Art.  I.  —  Quam  ob  causam  Chrisliani  sacros 
ooBtos  inirent ;  de  fusis  ibi  precibus,  ac  potissimum 
pro  mora  finis ;  desacrarnm  Scriplurarum  lectione, 
ei  cohortationibus;  de  praesidibus,  probatis,  senio- 
ribus,  et  honorem  nullo  pretio,  sed  testimonio 
adeptis.  1039 

Art.  II.  —  De  slippe,  quam  Chrisliani  iu  suis 
synaxibus  offerebant ;  ubi  reposita  fuerit ;  utrum 
illorum  charitas  tempore  Tertulliani  refrixeril ;  ac 
quibus,  et  ad  quos  usus  quae  ab  eis  dabantur  dis- 
pensala  ^int.  'lO^^ 

Art.  tll.  —  De  data  in  Christianorum  synaxibDS 
coena.  et  prsemis&is  ei  precibus ;  ac  contra  impuden- 
tes  elhnicorum  calumuias  ostenditur  quam  frugalis, 
ftobria  modestaque  fuerit.  1046 

.  Art.  IV.  —  De  his  quss  post  coenam  in  Christia- 
norum  synaxibus  agebantur ;  de  aqua  manuaii ;  de 
accensis  luminibus  et  synaxeon  hora;  de  caniicis 
et  bymnis ;  de  gratiarum  aotione,  et  Ghristianorum 
discessu.  1048 

Art.  V.  —  Qnomodo  ex  Therapentarum  eonven- 
tibus  ea  confirmari  possint,  quse  de  Ghristianorum 
synaxibus  dicta  sunt  1050 

Art.  VI.  —  Dilnitnr  ethnicorum  argumentatio 
contra  pios  castosque  Chrislianorum  mores^  inde 
petita,  quod  aliqui  Ghristiani  a  tradila  morum  dis- 
ciplina,  doctrina,  et  ipsamet  Christiana  religione 
defecerant.  1052 

Cap.  XVI.  —  Dt  Christianis  martyribus.        1055 

Art.  I.  —  Qnibus  ac  quam  variis  horrendisque 
cruciatibns  Cbristiani  ab  etbnicis  torquerentur  et 
trucidarentur ;  ac  cur  Sarmenticii  et  Semaiii  Tocati 
sinl.  1055 

Art.  II.  Quomodo  sanguis  martyrum  semen  fuerit 
Ghrislianornm,  isque  majorem,  quam  Gicero,  Sene- 
ca,  Diogenes,  Pyrrho,  Callinicus,  aliique  philosophi 
et  oratores  ethnici,  ad  persuadendum  vim  habuerit. 

1058 

Art.  III.  —  Qnomodo  Tertullianus  refeilat  ethni- 
cos  objicientes  injnstam  esse  Ghristianorum  a  se 
vexatorum  querimoniara,  quippe  qui  ad  tormenta 
ac  mortemi  qaam,  diftsimalata  religione  ftatp  devi- 


tare  poterant,  sponte  currentes,dioi  potius  debebant 
dementes  et  desperati;  ac  quo  jure  hanc  obtrecta- 
lioDem  evertal  exeraplis  Muiii,  Erapedoclis,  Didonis 
Reguli,  Anaxarchi,  Laconura  puerorum,  Atlicffi  mu- 
lieris,  Cleopatrae  et  uxoris  Asdrubalis.  1061 

Art.  IV.  —  Quam  perspicoe  Terluilianus  doceat 
martyrium  esse  secundum  bapiisma,  quo  tola  Dei 
gralia  redimilur,  peccala  omnia  remiliunlur,  ac 
pralium  ex  quo  viclores  Chrisliani  palmata  veste 
ornati,  et  triumphali  curru  in  paradisum  vehuntur. 

1066 

Cap.  XVII.  —  Quibus  argumentis  Tertullianus  de- 
monstret  Christianos  iniquissime  et  contra  omnium 
legum  prxscripta  ab  ethnicis  vexatos  et  trucidatos 
fuisse.  1069 

Aht.  I.  —  Quanta  perversilale  ethnici  Christianos 
sibi  prorsus  incognilos,  nec  qui  qualesve  essenl  in- 
vesligare  volentes,    oderant  atque    insectabanlur. 

1069 

Art.  II.  —  Quanta  iniquitate  ethnici  Chrislianos, 
nec  auditos  nec  defensos,  sed  suum  duntaxat  ob 
nomen  condemnaverint,  et  crudelissime  necaverint. 

1073 

Art.  ni.  —  Quam  absurde  ethnici  objicerent 
Christianos  propter  suum  aut  aqctoris  sui  nomea 
odio  badendos,  quia  nulius  philosopbus  Piatonicus, 
Epicureos,  Pythagorcos,  Sloicos,  el  Academicos ; 
nuilius  medicus  Crasislratum,  nullus  grammaiicus 
Aristarcbum,  nullus  coquusApicium,  seclarumsua- 
rum  auciores,  ob  suum  nomen  odisse  perhibeantur. 

1076 

Gap.  XVIII.  Quam  absurde  ethnici  objectarent  se 
ad  vexandos  necandosque  Christianos  quibusdam  suis 
legibus  teneri,  ^ui  quoslibet  sanctiores  tam  sxne, 
quam  impune  violabant.  1079 

Art.  I.  —  Quibus  ralionibus  Tertullianus  osten- 
dat  nuUa  vel  lege  vei  aoclorilate  nllum  hominem 
cogi  posse  ad  eom,  quem  falsum  novil,  deum  co- 
lendum,  aut  cuivis  libertatem  adimi,  quam  veram 
credit  religionem  amplexandi*  1079 

Art.  II.  —  Quam  insnlse  ethnici  ad  torqoendos 
tollendosqne  Christianos  objicerent  se  quibusdam 
imperatorum  legibus  astringi,  quandoquidem  ab  iis 
ipsis  emendal^suni  leges  Lyourgi,  qui  idcirco  ine- 
dia  mortem  sibi  conscivit,  atque  aliaa  a  Romanis 
abrogalaB,  ac  nominatim  Juliw,  Papiae,  et  quae  de- 
bitores  in  duas  parles  secari  jubebant,  ac  quaenam 
leges  illse  fuerint.  1082 

Art.  ill.  —  fixaminatur  quam  impune  ethnici 
violaverint  legea  immodicom  coBnarum,  snpellectilis 
et  vestinm  sumptum  cobibenles,  et  quae  illae  fnerint 
ac  centenariae  coenae  ;  quam  audacter  alias  pessum- 
dederint,  ac  eam  poiissimnm,  qna  patricius,  decem 
argenti  pondo  habens,  senaiu  submotus  est ;  quis 
ille,  qnive  libertini  qui,  flagra  adbuc  rumpentes,  si- 
miles  sumptuarias  legcs  adspernati  sunt.  4087 

Art.  IV.  •—  Quanta  iicentia  gentiles,  spretis  le- 
gibus,  quae  theatra  orientia  desiruxerant  ionge  plu- 
ra  sediOcaverint,  in  quas  majoris  voluptatis  causa 
penulati  confluebanl.  ,  ,  1090 

j^nT.  V.  —  Expenditur  qna  temeritale  ethnicicon- 
colcaverint  leges  quae  dignitaium  et  natalium  insi*; 
gnia,  ac  matronarum  et  meretricum  vestes  distingui 
jubebant,  aut  probibebant  ne  mulieres  auro,  nisi  in 
annulo  pronnbo,  ornarentnr.  1092 

Art.  VI.  —  Expendilur  quanla  severitate  usus 
vini  molieribus  olim  interdiolos  fueril,ac  quam  im- 
pune,  propter  illius  abusum,uxores  a  viris  suis  tru- 
cidatae  sint  :  quam  immoderaie  postea  a  femiois 
ftumplum,  qoae  idcirco  solilom  esculnm  propinquis 
porrigere  non  audebant :  qnam  frequens  fuerit  uxo- 
rnm  repndiatio,  priscis  temporibus  incogniia;  ac 
qna  ratione  elhnici  proavis  suis  nuntinm  sermone 
et  loquAndi  modo  remiserint.  ^1094 

Art.  VII.  —  Examinatur  quodoam  ftit  Teluft  de« 


im 


ORDO  RERDM 


1468 


crelum  de  novis  diis  sine  senatusconsulto  non  in- 
troducendis,  el  Meteili  votum  de  (emplo  in  Albnrni 
dei  bonorem  conslruendo,  quod  irrilum  faclum  esl; 
ac  quomodo  decrelum  iliud  vioiatum  sit  ab  elbnicis 
qui  Liberum  palrem,Serapidem  el  Harpocralem  cum 
suo  Cynocepbalo,  senatusconsulto  rejeclos  impu- 
denlissime  restituerunt.  1097 

Cap.  XIX.  —  De  legibut  in  Chrislianos  datis,  et 
imperatorum  in  eos  odio  vel  favore.  1100 

Art.  I.  —  Quomodo  Tertuliiaous  oslendat  primas 
in  Cbristianos  leges  latas  esse  a  Nerouo  nequissimo 
imperatore,  ao  deinde  a  Domiliano,  Neronianae  cru- 
deiitaiis  portione  ;  qui  tamen  eos  reslituit,  quos  re- 
legaverat.  liOO 

Art.  II.  —  Eipenditur  ulrum  Marcus  Aurelius 
Cbrislianae  religioni  propterea  faverit,  quod  Cbris- 
liani  miiiles  exercitui  ejus,siii  ehecato,  imbrem  non 
sine  magno  miracnio  a  Deo  impetraTcrini,  ac  quo- 
modo  iisdem  Cbrislianis  poenas  impositas  non  di- 
moverit,  sed  palam  disperserit.  1102 

Art.  in.  —  Examinatur  quo  jure  Tertnllianus 
asserat  mitigatas  ab  imperatore  Trajano  scripias  in 
Gbrisianos  ieges,nulias  vero  in  iiios  latas  ab  Adria- 
no  curiositaium  omnium  eipioratore,  neque  a  Ves- 
pasiano  debeiiatcve  Judaeornm  neque  a  Pio,  neque 
a  Vero,  seu  Severo  imperatoribus.  1106 

Cap.  XX.  —  De  Isesx  diviuss  majestatis  crimini- 
buSf  quorum  Christiani  iam  falso  quam  impudenter 
ob  etknicis  itlorum  reis  accusabantur,  1110 

Art.  I.  —  Quam  invicle  Terluliianus  demonstret 
Gbrislianos  immerito  accusari  infanticidi,  sive  in- 
faniis  in  sacris  eorum  synaxibus  occisi,  comes® 
poslca  ejus  carnis  potatique  sanguinis,ac  turpissimi 
incestus^vanasque  etbnicorum  caviiiationes  funditus 
evertit,  udi  de  Gynopennis,  Sciapodibus  et  Antipo- 
dibus.  1140 

Art.  II.  —  Quam  inviole  Tertuliianus  ostendat 
genliies  homicidii,  cujus  Cbrisiianos  faiso  accusa- 
bant,  esse  reos,  utpote  qui  iu  Africa  infantea  Satur- 
no.  usque  ad  proconsulalum  Tiberiif  immolabaot, 
buncque  morem  secreto  perseverasse ;  tametsi  Sa. 
turni  sacerdotes  in  arboribus  templi  ejus  obumbra- 
tricibus,  teste  militia  patriss  noi/ra?,suspen8i,  poenas 
morte  dederint.  1115 

Art.  III.  —  Oslenditur  homicidii  quoque  reos 
fuisse  Gallos,  qui  Mercurio  :  Tauros,  qui  Dianse  bo- 
mines  immoladant ;  iiem  Romanos,  qui  in  jEneada- 
rum  urbe  Jovem  ludis  suis  humano  proluebant  san- 
guine  ;  atque  alios  qui  liberorum  suorum  recens  na- 
torum  spiritum  in  aqua  exlorquebant  vel  eos  expo- 
nebant  morti  baud  prorsus  Incertae ;  quantum  vero 
Cbristiani  ab  omni  homicidio  abborrerent,  quibus 
nee  in  utero  conceptum  dissolvere  iicet,  dum  adhuc 
sanguis  in  hominem  detibatur.  1118 

Art.  IV.  —  Quam  certo  Tertullianus  asserat  epo- 
tum  ab  elhnicis  humanum  sangninem  pubiicis  in 
ludis  Jovi  dicatis,  et  ab  his  qui  comiliaii  morbo  re- 
medium  quaerebant,  atque  ab  aiiis,  qui  sicut  Cati- 
iana  fcsdus  cum  aliquibus  inibant :  liem  in  Africa 
Bellonae  sacratos  hausto  signatos  fuisse  sanguine, 
atque  ab  aliis  crimen  his  magis  exsecrandum  his 
perpetrari.  1120 

Art.  V.  —  Ostenditur  quomodo  humanis  carni- 
bus  vescerentur  gladiateres,  Scythie,  Massagetae  et 
Derbices,  qui  suscepta  religione  Christiana,  ab  his 
discesserunt  feris  moribus.  4123 

Art.  VI.  —  Quam  perspicue  TerlQliianus  oslen- 
dat  Cbrislianos  secreli  in  saoris  suis  synaxibus  in- 
cesti  falso  faisius  accusari,  quo  geutiles  Jovis  exem- 
plo  palam  ac  saepius  contaminabantur.  1125 

Akt.  VII.  —  Quam  absurde  ethnici  objecerint  a 
Christianis  adorari  capul  asini ;  quis  huio  fabulae 
occ>isionem  dcderil ;  quanta  impudentia  nebnio 
quidam  Judaeus  iiiius  asini  cum  ridicula  prorsus 
inscriptione  piotaram  ciroumtuieril ;  ao  quam  vero 


fidem  ethnici  asinos  totos,  aliasque  bdluas,  aut  vi- 
vas,  aut  depictas  adoraverint.  1128 

Art.  VIII.  —  Quam  inconsiderate  ethnici  vilio 
Chrislianis  verlerint  cuilum  crucis  Cbristi,  curo  illi 
ipsi  quaslibet  in  deorum  suorum  simolacris,  tro- 
pscis,  vexillis  el  militarium  signorum  ornatu,crQces 
adorarent :  quibus  partibus  crucem  Christi  compo- 
sitam  Tertullianus  putaveril ;  cur  siphara  appeila- 
veril  stoias  crucis,  cujus  homo  expansis  manibus 
figuram  exhibet.  1131 

Cap.  XXI.  —  De  Isssas  majestaiis  humanss  crimi" 
nibus  quomm  reos  agere  ChrisUanos  ethnici  perpe- 
ram  conabantur.  1136 

Art.  I.  —  Quam  evidenter  Tertuliianas  ostendat 
Christianos  Lesae  majeslatis  humanae  immerito  ac- 
cusari,  qui  tolo  mentis  affeclu  non  falsos  deos,  sed 
verum  et  omnipotentem  Deum  orabant  pro  salule 
imperatoris,  iiiiusque  prosneritate,  et  diulurnitale 
Romani  imperii  quod  Tertnllianus  et  alii  plures  cam 
toto  mundo  finem  accepturum  opinabantur.      1136 

Art.  II.  —  Cbrislianos  immerito  laesae  majeslalis 
humanae  accusari,  quianolebant  pro  imperatoris  sa- 
lute  sacrificare  diis  gentilium,  aut  eos  precari^  qui 
nec  sua  lempia,  nec  se  ipsos  tutari  poterant,  nec  im« 

Seratoris   dare  aut  conservare  salutem,  sed  solos 
)eus  omnipotens,  a  quo  Christiani  poterant  eam 
suis  impetrare  precibus.  1139 

Art.  III.  —  Quam  frustra  gentiles  objicereni 
Christianos  laesae  majestatis  humanae  esse  reos,  quia 
per  imperatoris  genium  jurare  recusabant,  sed  ju- 
rabant  lamen  per  illius  salutem,  quamvis  alia  pror- 
sus  quam  gentiles  ratione.  1141 

Art,  IV.  —  Christianos  perperam  ab  ethnicis  lae- 
saB  majestatis  humanae  idcirco  inslmulari,  quod  im- 
peralores  vocare  deos  nollent  ;  ipsum  imperalorem 
suae  inlirmilalis  admonitum  fuisse  in  maxima  trium- 
phi  gloria  ;  recusatum  ab  Augusto  Gaesare  dei  ac 
domini  cognomen  :  imperatores  a  Ghrislianis  domi- 
nos  voce  communi  appellatos;  nefas  gentilibus 
fuisse  imperatorem  ante  mortem  et  apotheosim  deum 
dicere.  1143 

Gap.  XXII.  —  Christianos  nec  publicos  esse  hcsies^ 
nec  faciiososy  sed  gentiles,  qui  illos  horum  criminum 
accusabani.  4147 

Art.  I.  —  Publicos  hoites  non  esse  Ghristianos, 
qui  aliatas  sibi  ab  etbnicis  injurias  nunquam  ulcisci 
voluerunt,  tametsi  id  lacillime  possint,  ve)  civitate 
ciam  incensa,  vel  indicto  palam  belio  ;  vel  8e  ab 
iisdem  ethnicis,  quorum  minor  erai  numerns,  sepa- 
rando  ;  vel  daemones  ab  obsessorum  oorporibus  non 
ejiciendo.  1147 

Art.  II.  — Quam  absurde  ethnici  objicerent  Chris- 
tianos  esse  publicos  bostes,  quia  imperatorum  so- 
lemnia  non  sicut  illi  celebrabant,  focos  et  ioros 
educendo  in  publicum,  epulando  vicatiai,  iabernae 
habitu  abolefaciendo  civitatem.  vino  intum  coffendo, 
oursitando  catervatim  ad  injurias  ac  impudentias 
illecebrasque  voiuptalis,  ac  domus  suae  non  secns 
ac  novi  lupanaris  postibus  lauros  lucernasque  afQ- 
gendo.  1150 

Art.  III.  —  Ostenditur  elhnicos  fuisse  revera  pa- 
blicos  hostes  imperatoris,  quem  palam  vexabant 
dicteriis,  ac  conviciis,  quorum  testis  erai  Tiberis,  el 
schola  bestiarum  ;  ei  qui  novi  ac  novi  CaBsaris  sce- 
nam  semper  optabant,  ac  ium  etiam  cum  ei  aocla- 
rent :  De  nostris  annis  augeat  Ubi  Juppiler  annos. 

1154 
Art.  IV,  —  Majores  imperatorum  hostes  taisse 
eihnicos  proditores,  Gassios,  Nigros,  Albinos  et  alios, 
qui  inter  duas  iauros  Caesarem  obsederuni ;  qui 
faucibus  ejus  ezprimandis  exercueruni  palasstrioam ; 
qui  irruperunt  in  palalium,  omnibus  Sigeriis  aiqoe 
Partbeniis  audaciores  ;  qui  scelestarom  pariium  so- 
oii  ac^  piausores  quotidie  revelabantur  ;  ao  tandem 
qui  asirologos,  aruspicesi  augnres  et  magosde  Im: 


1469 


QUiE  IN  HOG  TOMO  GONTINENTUR. 


1470 


peratoram  eapite  consciltabant,  ac  tam  falsa  pro 
eoram  talate  faciebaut  vota,  qaam  siiicera  Ghris- 
tiaiii.  1157 

Art.  V.  —  Qaas  siot  ilUcit»  faciioues,  ac  qaaatam 
ab  eis  discrepei  pia  yiveadi  ratio  GbristiaQoraro, 

?[ai  immerito  factiosi  dicebanlar,  qaia  spectaculoram 
ugiebant  voluptatea,  tamque  liciias  sectabanlar, 
qaam  aliis  protiibitis  Bpicarei  et  alii  indalgebant. 

1160 

Gap.  XXIII.  —  ChrisHanos  publicarum  eladium 
non  esst  camam*  1164 

Art.  I.  —  QuaB  sint  pablicse  clades,  qaoram  Ghris- 
tianos  aactores  esse  tam  ssBpe  quam  falso  elbnici 
conquerebantar,  ac  quomodo  Teriallianus  eos  re- 
fellat.  1164 

Art.  II.  ~  Quomodo  Tertnllianus  demonstrei 
Gbristianos  ideo  pablicarum  cladium  non  esse  auo- 
tores,  (juia  ante  Gbristi  orlum  plurimis  terrarum 
inandaiionibus  ac  motibus  passum  abierani  Hiera, 
Anapbe,Deios,Rhodos,Gos9ilem  major  Asi»,vel  Afri- 
CSB  pars,  et  epolum  mare  Gorinlbium,  atqae  ei  Lu- 
cania  Italiae  abcissa  facta  est  Sicilia,  omuesqae  bo- 
mines  calaclysmo  non  tanium  campesiri,  sed  uni- 
versali  perleront.  1165 

Art.  III.  —  De  cladibaSi  quie  ante  cbristiansB  re- 
ligionis  primordia  ezcliats  sunt  igne  caelesli,  ol  ho- 
minum  armis  :  de  8odoma  et  Gomorrba  ezustis,  ai- 
qoe  illorom  lerra,  quse  conanlar  poma,  ac  deinde 
contacia  cineresoont ;  de  Voisiniis,  Pompeiis,  seu 
Tarpeiis  igne  absumpiis  ;  de  dade  Cannensi  post- 
quam  Annibal  Romanornm  c»des  raptorum  annu- 
lorum  modio  mensus  est,  ac  de  Gapiiolio  a  Senoni- 
bus  occupaio.  1169 

Art.  IV.  —  Quam  perspicue  Tertullianas  osten- 
dat  publicarom  calamiialum  auclores  non  esso 
Ghristianos,  qui  iis  imminenlibus,  veri  Dei  miseri- 
cordiam  duris  pGBniientias  laboribus  impiorabani  ; 
sed  gentiles,  qui  ebriosi,  balneis^  cauponis^  lupana' 
ribus  operantibuSj  aquilicia  Jovi  immolabant,  nudi- 
penaha  denuniiabant  populo,  et  nubila  de  laqueari- 
bus  ezspectabant.  1173 

Art.  V.  —  Ezamlnanlur  allatsB  a  Tertulliano  ra- 
tiones,  ob  quas  Deus  paiiiur  Gbristianospnblicis  ca- 
lamitaiibus  affligi,  et  cur  m  pro  eibnicis  valere  non 
possini.  4176 

Gap.  XXIV.  —  Quam  absurde  ethnici  conquere- 
bantur  Christianos  reipublicx  esse  inutiles,  atque  id- 
circo  exterminandos.  1177 

Art.  I.  —  QoomodoTertulliannsprobaveriiGbris- 
tianos  non  foisse  bracbmanas,  nec  indoram  gymno- 
sophtstas,  nec  sylTicolas,  sed  reipublicae  plorimum 
uiiles.  1177 

Art.  II.  —  Nullum  reipubliciB  damnum  inferri  a 
Gbrisiianis,  qui  elhnicornm  caeremonias  non  fre- 
qnentabani,  nec  Saiurnalibus  lavabanl  dilnculo,  sed 
hora  debila,  nec  liberalibus  discumbebant  in  publlco 
sicui  besiiariis  supremnm  ccBnaniibns  mos  esl.  1179 

Art.  III.  —  Qoam  insulse  eihnici  objicerent 
Ghristianos  ideo  reipnblicae  fructnosos  non  esse,  quia 
coroDSsnon  emebant,ad  spectacula  non  convenielmnl 
ibura  non  mercabaniur,  tameisi  plura  ac  cbariora  a 
Sabaeis  eropta  in  mortnorum  sepultnram  insnme- 
rent,  quam  geniiles  ad  deos  suos  fumigvndos.    1182 

Art.  IV.  —  Qnam  immerito  eibnici  conqnere- 
baninr  tempornm  snorum  vectigalia  decoqui,  ez 
quo  orii  erani  Cbristiani,  qui  diis  iilornro  bomini- 
bnsque  mendicanlibus  non  sufficiabani,  ac  veciiga- 
iia  solvebanltanta  cura,  quantis  dolisabiisdemetb- 
uicis  fraudabantur  :  nemioemdesterililate  Christia- 
nornro  conqueri  potuisse,  praster  infames  lenones, 
perduclores,  aquariolos,  sicarios,  venenarios,  ma- 
gos,  aruspices,  ariolos,  nialhematicos ;  ac  si  quid 
forie  malnm  reipublicaB  a  Ghrisiianis  illalum  fnerai, 
illnd  cnm  fosnoreab  illius  aliunde  resarcitum.  1184 


Gap.  XXV.  —  Quibus  argumentis  TertuUianus  de- 
monstret  falsum  esse  geniittum  religianemf  ac  faisot 
omnes  illorum  deos.  1190 

Art.  I.  —  Quam  aperte  falsitas  religionis  etbni- 
corum  demonsireiur  ez  ChrisiiauaB  veriiate,  ejeclis 
ez  obsessornm  corpore  dsBmonibus  certa  hommum 
conscientia  :  potiori  ei  notiori,  sed  plane  falsa  di- 
vinitate  Satorni,  qui  homo  fuit,  et  a  lano  in  Italia 
ezceptus,  suum  nomem  dedii  civitati,  qnam  depala- 
verat,  ioliqae  ItaliaB,qaaB  prius  OEnoiria  vocabaior  ; 
iiem  Thalli,  Ga8sii,et  Nepoiis  iestimonio,  ao  proinde 
falsam  esse  ipsam  qooaue  Jovis  alioromquey  ven- 
ditatam  ab  etbnicis,  diviniiaiem.  1190 

Art.  II.  —  Quam  praBpostere  ethnici  venditarent 
soos  post  mortaiem  nanc  viiam  factum  esse  deos  ab 
alio  soperiore  mancipe  divinitalis  ;  onom  doniazat 
esse  Deom,  qoi  mandum  ante  omnes  gentilium 
deos,  ao  frugnm  inveniores,  qnam  Luoullnm,  qui 
cerasn,  ei  Gaionem,  qui  ficum  viridem  in  Italiam 
primi  aitulernnt. 

Art.  III.  —  Qnanta  insnlsitalo  gentiles  vendita- 
bani  Satnrnnm,  Jovem,  aliosqne  ob  meriia.  prsBcla- 
raque  facinora,  facios  esse  deos,  et  alios,  illis  praes- 
tanliores,  rediclos  in  inferis,  nimirom  Socraiem, 
Aristidem,  Tbemistoclem,  Alezandrum  Magnum, 
Pompeium,.  Polycraiem,  Syllam,  GroBsom,  Demos- 
thenem,  Ciceronem  :  aigue  osienditur  divinitaiem  a 
ffentilidns  eadem,  qua  diis  snis,  ratione  tribuendam 
Laidi,  Phrjnae,  Larentiae,  aiqne  ipsis  sive  moriuis 
sive  vivis  Caesaribus.  1^197 

Art.  IV.  —  Refellitur  ficium  a  Varrone  triplez 
deorom  genos  :  pbysicam  seo  natorale ;  mylbicom, 
sive  faboiosom ;  ei  geniile,  sife  civile  et  popolare. 

1201 

Gap.  XXVI.  —  Quam  Iticulenter  TertuUianus ethni- 
corum  titteriSf  scriptisque  ostendat  falsos  esse  omnes 
iUorum  deos.  1202 

Art.  I.' —  Qoomodo  Tertaliianos  demonstret  (al- 
sos  esse  gsntilium  deos  ez  liiteris,  quibas  ad  prn- 
dentiam  ei  liberalia  officia  informabaninr,  atque 
docebanlur  varias  deorum  inter  se  pngnas»  Venerem 
sanciaiam,  Mariem  Tincnlis  diu  adsiricinm,  Jovem 
a  monstro  liberatnm,  vel  casum  Sarpedonis  flentem, 
vel  sttbantem  in  sororis  amorem  ;  item  Apollinis  et 
Neptnni  serviiuiem,|jndicalnm  fulmine  yEscnlapium, 
ac  tragoBdiis  poeiarum,  nominalim  vero  Genluii  et 
Hosiilii,  aliisqne   masonlum    lunam  irrideniibns. 

1202 

Art.  II.  —  Quam  perspicue  Teriulltanus  demons- 
tret  falsos  esse  genlilium  deos  ez  litieris  bistrionnm 
a  qnibns  voce,  gesiu,  moiu,  caniu  repraeseniaban- 
tnr  Sol  lugens  filium,  Cybele  pasioren;  suspirans, 
Jovis  elogia,  Junonis,  Veneris  ei  Minervae  Jndicinm, 
aique  ignominiosa  MmervaB  et  UercuUs  imago*  4205 

Art.  III.  — Qnantnmgentiles,  personam  deorum 
in  oavea  indoii,  divinitatem  illorom  pessomdede- 
rini|  repraesenianies  castraiom  Alym,  vel  Herculem 
viTom  ardeatem,  vel  Mercoriom  caoierio  morioos 
ezaminaniem,  vel  Jovis  frairem  cadavera  gladiaio- 
rum  cum  malleo  deducentem,  aliique  in  lemplis 
adulteria  et  lenocinia  componentes,  quibus  deorum 
majestatem  obsoletant.  1207 

Art.  IV.  —  Quibus  argnroentis  Tertullianns  pa- 
tefecerit  ethnicorum  deos  a  philosophis,  ac  nomi- 
nalim  a  Socrate,  Diogene,  et  Yarrone  irrisos  aiqne 
ezplosos.  1210 

Gap.  XXVII.  —  Expenduniur  aliaTertulliani  argU' 
menia,  quibus  falsos  nullosque  esse  gentilium  deos 
dmonstrat.  1213 

Art.  I.  —  Quam  nefaria  ftierit  provinciarum,  ci- 
vitaium  ac  praeserlim  iEgypiiorum  peculiares  deos 
sibi  adoptandi  licenlia  ;  qnam  parum  verisimilia 
sinl  ea  quse  a  Tertuiliano  iradita  sunt  de  Josepho 
pairiarcba,  ei  utrnm  i^gyptii  eum  Serapidis  nomine 
deum  dizerint  et  coluerint ;  quo  jnreab  illodicatar 


ORDO  RBRUM  QVM  IN  HOC  TOMO  CONTIKBNTUR. 


1471 

dens  BTries  Asltries,  Arabi»  Dlsares,  Noricis  Bele- 
Jus!  Sw^  CcBlesUi,  el  dii  Mauritani»  reguli^|ii^ 

Art  II.  —  De  aliis  diis,  qui  Romanis  incognlU, 
in  Itali»  proYinciis  et  urbibus  colebantur,  qneme^- 
modum  fcassinensium  sife  Crnstuminensium  Del- 
^enS,  Nlrnensium  Visidianua,  ^sculanoru^^^^^^ 
caria  seu  An^aria,  Yolsinensium  Nursia,  siYe  Nor- 
K  Ocricuirorum'  Valentia.  el  Faliscorum,  inlw^ 
fwrm  patrU  Carris,  et  accepii  nomen  Juno.      1216 

Cap.  XXVIII.  -  Quatito  t«f«^'^''«^.«^;^iytrrW^ 
tavmnt  ie  sua  in  deos  pietate  merume  totms  org* 

imperium. 

Axt  I  —  Quam  falsum  sit  Romanos  meruisse  to- 
Uus  orbis  lerrae  dominalum  sua  pielale  i»  deos 
Bterculum,  Mutinum,  Urentiam,  Cybelem,  JoTem, 
Junonem,  aliosqoe,  qui  patriam  suam  maps,  quam 
Romanos  tueri  debebant,  quique  omnes  fato  obnMU 

'"ar?II  -Romanis  datum  non  fuisse  ob  suam 
in  deos  pielatem  imperium,  (juod  f?*^^»^»"^ /"®'*f; 
anlequam  Numa  varios,  qui  expjicantur,  eosdem 
dws  colendi  ritus  insUluisset  aui  ^abric^U  fuissent 
deorum  simulacra,  ullusque  Rom»  esset  dous.  1224 
Art.  III.  —  Non  magis  daium  au  propagatum  ab 
uUls  RfnUlium  diis  imperium  Romanorum,  quam 
Babyloniorum,  Medorum,  .Egyptorum,  Assyriorum, 
Amazonum  et  Judaorum,  qui  ante  eosdem  Roma- 
nos  regnaverunl ;  horum  impietale  et  MOH^f» 
propagalos  imperii  sui  fines  :  ac  nullis  planc  m  ra- 
culis,  divinationibus,  oraculis  proban  posse  uIIm 
exsistere  hornm  aliorumque  gentllium  deos.      1^^ 

Cap.  XXIX.  —  De  deorum  imuginibui,  «««*«J^g 
simutacris, 

A»r.  I.  -  QuibusargumentisTertullianusdemon- 
trel  colendanon  esse  deorum  simulacra,  qaf  «^J^^* 
anle  Numam  PompiUum,  ac  longodeinceps  tempore 
Rom»  fuerunl ;  qua3  ex  eadem  materia  ao  ^^l\]^' 
cula  facta  erant ;  qu»  ridicula  consecralione  fatum 
muuveranl  suum  ;  qu«  arUficibus  febriwta  Taru^ 
contumelus  a  bestiis  hominibusoue  afficiebantur  , 
ao  quam  absurde  besU»  Libero,  Cybel»  et  C(bI|U 
applicat»  sint.  .       ,     .._._,  ^, :^.  .;»««. 


im 


laora  suos  esso  deos  ;  tametsi  plurimi  quosdam  alUs 
incognitos,  et  a  se  adoptatos  colerent,  aul  domesU- 
CDS  pignerarent,  vendUarent,  atque  In  vUissima 
commularent  vasa,  aut  pubUcos  In  hastario  venaies 
haberent  eosque  sancUores  exislimarent,  qui  mags 
tributaru  erant,  cariusque  venumdabantur.       4232 

Art.  III.  —  Qoam  praBpostere  gentiles  Simonem 
magum  sicut  alios  deos  suos  statua  dei  sancU  inan- 
guraYcrint,  eosqoe  omnes  reprsBsentaverint  eodem 
habitu,  iisdemque  insignibus,  quibus  aetas,  ars,  ne- 
gotium  ante  mortem  fueract,  ao  pares  sUtoas  im- 
peratoribus  suig,  seu  morinis,  seu  vivis  statuerlnt ; 
nec  inde  aliquid  confici  posse  contra  sanctas  Chn*- 
tianorum  imagines.  ^23o 

Cap.  XXX.  —  De  gentiliwn  templU  et  sacnfieiu. 

1239 

Art.  I.  —  Quanta  impietate  ethnicitemplaetaras 
dus  suis  atque  imperatoribus  mortuis  et  vivis  aedifi- 
caferint,  mercedemque  exegerint  pro  lemplorum 
solo,  proadilu,  pro  ostiis  et  sUpiUbus,  so  quam  ne- 
fandis  sceleribus  eadem  templa  contaminarent,  qo» 
Chrisliani  nec  interdiu  noverant.  ^  1239 

Art.  II.  —  Quam  scelerata  conscientia,  quantaoue 
avaritia  ethnici  diis  suis  sacrificaverinl,  et  oblule- 
rint  grana  thuris  unius  a*sis,  duas  meri  gutias,  san- 
guinem  reprobi  boYis,  mori  optanlis,  atque  enecta, 
tabiosa,  ungulas,  capiiula,  plumarum  selarumque 
prfflvulsa,  ac  debitam  Herculi  decimam  defraudave- 
rinl.  *^*^ 

Q  SEPT.  FLOR.  TERTDLLIANI  OPERDM  PAR- 
TISPRIORIS  SERIES  POSTERIOR.  -  LIBRI  DOG^ 
MATICI  ANTE  8DSCEPTDM  AB  AUCTORB  MON- 
TANISMDM  SCRIPTI.  1^45 


Art.  II.  —  Quam  absurde  ethnioi  dixerint  simu- 


LlBBR  DE  ORATIONE. 

Prolooombna  Muratorii. 

Ad  lectorem  Panciroli  praefaUo. 

Db  baptismo  adYorsus  Quintillam  Uber. 

De  paENiTBNTiA  libcr. 

De  patientu  liber* 

Ad  uxorem  libri  duo. 

Db  cultu  feiqnarum  libri  duo. 


1245 
Ihid. 
1247 
1305 
1333 
1359 
1385 
1417 


PINI8  TOMI  PRIMI. 


I  •:: 


Sa&cU  AmuidL  -  E«  ^  DB8TBNAT. 


^y  THIS  VCLUME 
DOES  NOT  CIRCULATE 
OUTSIDE  TliE  l!8RARY 


/ 


3  2044  096  580  337 


^  y  THIS  VOLUME 
DOES  NCT  CiRCULATE 

ouTSiDE  t;:e  L:DRARY 


/ 


3  2044  096  580  337 


>_:^. 


^y  THIS  VOLUME 
DOES  NOT  CIRCUUTE 

ouTs;[>E  t!;e  ugrary 


/ 


3  2044  096  580  337